gunpowder, powder;
— բամբակի, pyroxyline, gun-cotton, explosive;
շտեմարան —ի, powder-magazine.
· Calfa
cf. Վասիլիսկոս.
· Calfa
«արքայիկ օձ, քարբ» Վրք. հց. բ. 379 (երկիցս)։
= Յն. βασιλίσxος՝ նոյն նշ. որի համաձայն վերի բառն էլ պէտք է ուղղել վասիլիսկոս. աւելի ընդարձակ տե՛ս բասիլիսկոս։
Ետես անդ վասիլիսւոյ, որ է արքայ օձ։ Հերձեալ ընդ մէջ մեռաւ վասիլիսկոյն. (Վրք. հց. ՟Ի։)
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
· Calfa
«համար, պատճառաւ. 2. միջո-ցաւ, շնորհիւ» ՍԳր. Ոսկ. ևն. սրանից են վասն զի «որովհետև, որպէս զի» ՍԳր. Ա-գաթ. վասն է՞ր «ինչո՞ւ», վասն այնորիկ, վասն որոյ ևն։ Միջին հայերէնում բառը դարձած էր վանց. ինչ. Կոստ. երզն. 135, 138. Անսիզք 13, 19 ևն։
-Պհլ. *vasn ձևից. հմմտ. սոզդ. wásən «վասն, պատճառաւ», մանիքէական պհլ. (հիւս.-արևմ. բարբառ) [hebrew word] vasnādl «պատճառաւ, համար» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 76), հպրս. vašna «շնորհիւ կամ ըստ կամաց, կամօքն», զնդ. [arabic word] vasna «ըստ կամաց», փոխառութեամբ գնչ. vaš «վասն», vašosi «վասն է՞ր»։ Հին պրս. արձանագրութեանց մէջ սովո-րական բանաձև է [other alphabet] vašna Auramazdaha «կամօքն (կամ շնոր-հիւն) Արամազդայ»։ Այս բառերի այլ զե-ղակից ձևերն են սանս. [other alphabet] vaç (ներկ. vá-çmi) «ուզել, ցանկանալ, կամիլ, փափագիլ», uçant-«կամաւ, կամովին», զնդ. [arabic word] vas «կամենալ», [arabic word] vasmi «կամիմ», [other alphabet] vasah-«կամք, փափագ, ցանկու-թիւն», յն. έϰών «ըստ կամս, ազատակամ», ἄϰων «ակամայ, հակառակ իր կամքին», ἕϰητι «շնորհիւ, ի շնորհս, ի կամս, վասն, աատճառաւ», ἕνεϰα (ένfεxα) «պատճառաւ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. vek'-«փափագիլ, ցանկանալ», որ բնիկ լինելու պարագային պիտի տար հայերէնի մէջ *գես ձևը (Pokorny 1, 244, Boisacq 236-237)։
Ուղիղ համեմատեց նաև Եւրոպա 1849, էջ 200, որ կցում է հպրս. vasna, vašna ձևերի հետ։ Նոյն իրանեան և սանս. ձևերի հետ են միացնում Böttich. ZDMG 1850, 362, Lag. Urgesch. 548, lusti, Zendsp. էջ 271։-Հիւբշ. Arm-Stud. § 263 իբր բնիկ հայ կցում է նոյն բառերին։ Բնիկ է ընդունում նաև «բաղձալ» արմատից։ Հիւնք. յն. φασἰς «բան, ասացուածք» բառից։ Բառիս ծագման վրայ վիճում են մի կողմից Bugge KZ 32, 56, BВ 17, 93, Meillet, Rev. crit. 1897, էջ 388 (հյ. թրգմ. Բազմ. 1898, էջ 119) և Pedersen, Նը-պաստ էջ 2, որոնք նախաձայն վ-ի, մի-ջին ա-ի և նշանակութեան պատճառաւ եռանեան փոխառութիւն են համառում հալերէն բառը, և միւս կողմից Հիւբ» Arm. Gram. 494 և IF Anz. 10, 46, որ բնիկ է համարում, առարկելով թէ իրանեան vašn ձևը պիտի տար հյ. *վաշն և ո՛չ թէ վասն։ Վճռական մեկ-նութիւնը տալիս է Meillet MSL 17, 354 նորագիւտ մանիքէական գրուածք-ների մէջ գտնելով իրան. vasn-ձևը, որից ուղղակի փոխառեալ է հայր։
ԳՒՌ (dialectal) Զթ. վանց, Մշ. վասն «համար»։
Հալածեալ վասն արդարութեան։ Վասն իմ. վասն անուան իմոյ։ Վասն բանին։ Վասն արքայութեան։ Վասն օգտի։ Վասն զօշաքաղութեան։ Վասն եղբարց։ Վասն այսորիկ։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են. եւ այլն։
Դու եթէ խոնարհիս, վասն քո խոնարհիս. իսկ ես (տէրս) ո՛չ վասն իմ ինչ, այլ վասն քո (օգտի). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
Երդման պէտք՝ հաւատալոյ վասն են. եւ արդ տեսանեմ, զի որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. եփես.։)
Զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել զբանս. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Զվասն որոյ եղեն սոքայ եղծեալ. (Լմբ. ատ.։)
Վասն սիրոյ յատելութիւն կրթեցաք, եւ վասն գլխոյն անկեան քակտեցաք. յաղագս վիմին սասանեցաք. (Առ որս. ՟Գ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան։ Բազում ինչ գործեմք վասն անգիտութեան. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։ Նիւս. բն.։)
Վասն խաչի քո պատուականի։ Եւ վասն սրբուհւոյ աստուածածնին տէր ընկա՛լ զաղաչանս մեր. (Ժմ.։)
Հելլենաբանութիւն է եւ գնելն Վասն՝ կից ընդ աներեւոյթ բայի. զի առ յոյնս չիք հոլով առ ի կազմել զդերբայ.
Ամենայն քահանայ վասն մատուցանել զուխտսն եւ զպատարագս հաստատի. (Եփր. եբր.։)
ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. այսինքն Զզոհն՝ որ վասն մեղաց. cf. ՄԵՂՔ։
շ. ՎԱՍՆ ԱՅՆ. շ. այսինքն Վասն այնորիկ. իբր յն. ոճով (հյց. խնդ) διὰ τοῦτο propter hoc. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Վասն զի աւելի դատաստան ընդունիցիք. ըստ յն. վասն այսորիկ։
մ.շ. ՎԱՍՆ ՈՐՈՅ. մ.շ. Ոյր վասն. նմին իրի. վասն այնորիկ. ἁνθ’ οugr-SmCi;
եւ այլն. quapropter, quare. ստէպ յամենայն գիրս։
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
· Calfa
, ոհլ. (իսկ ժղ. բ. 19, Բ. կոր. ժ. 15, ժա. 23 ունին ի-ա հլ.) «աշխատութիւն, յոգնութիւն, գործ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. Փարպ. «շահ, աշխատութեան բերած վարձ. քը» Վեցօր. «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. որից վաստակել «յոգնիլ, ձանձրանալ» ՍԳր. Ա-գաթ. վաստակ լինել «յոգնիլ, աշխատիլ» Ես. խե. 14, խէ. 15. վաստակաւոր ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. վաստակասէր Ոսկ. բ. տիմ. Եւագր. Բուզ. վաստակակից Ա. կոր. ժզ. 16. Վեցօր. վաստակաբեկ Ագաթ. զուրավաս-տակ Ագաթ. դժուարավաստակ Ոսկ. յհ. ա. 17. ծովավաստակ Ագաթ. մեծավաստակ Ոսկ. մ. ա. 1. նախավաստակ Բուզ. սնա-վաստակ Ագաթ. կիսավաստակ «կիսովի բաժնեկից ընկեր» Մխ. դտ. 432։
ՆՀԲ լծ. վիշտ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 փարսի yastax, պրս. gustax, ո-րոնցից փոխառեալ է հյ. վստահ։ Ku-hns u. Schl. Btrg. 3, 85 յիշում է նոյ-նը։ Գարագաշեան, Մաղիկ 1891, էջ 89 և Հիւնք. յն. βαστάζω «բառնալ, բեռը տանիլ», βαστάμγα «բառնալն զծանրու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] basdak «մշակական աշ-
խատութիւն» և էջ 22 համավաստակ = պհլ. համաբաստակ։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. westan «յոդ-նութիւնից կանգ առնել», westek «շուտ յոգնող ձի», westandin «ձին յողնեցնել» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 299)։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. վաստակել «յոգնիլ», Ագլ. Ղրբ. վաստակ «յոգնած», վստա՛կիլ «յոգնիլ», իսկ Ախց. Կր. վաստակ, Ալշ. Երև. Մշ. վաստագ, Խրբ. Պլ. Սեբ. վասդագ, Սչ. վասդ'ագ, Ռ. վասթագ, Մկ. Վն. վmստակ, Մրղ. վmստmկ1, Սլմ. վmստmկ1, Տիգ. վmսդmգ, Ասլ. վաո-դագ (վասդա*, վասդայ), Զթ. վասդօգ, վաս-դոգ, Հճ. վասդօգ նշանակում են «շահ, օ-գուտ», որով և Վն. վmստկել (երկավանկ), Պլ. վասդըգիլ, Ննխ. վաստըգէլ։
Փոխանակ վաստակոցն՝ զոր վաստակեսցես ինձ։ Զտառապանս իմ եւ զվաստակս ձեռաց իմոց։ Ելանէ մարդ ի գործս իւր, եւ ի վաստակն ձեռաց իւրոց մինչեւ ցերեկոյ։ Հատուսցէ քեզ տէր ըստ վաստակոց քոց։ Զբերս երկրի քոյ, եւ զամենայն վաստակս քո կերիցէ։ Ոչ լիցի աշխատութիւն ի յակոբ, եւ մի՛ երեւեսցի վաստակ ի մէջ իսրայէլի։ Ի ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք.եւ այլն։
Վաստակք ծնանին զփառս. վաստակք պատրաստեն զպսակս. (Բրս. մկրտ. կամ Սեբեր. ՟Ժ։)
Եւ ես գոհ էի զվաստակոց քոց։ Սրտի մտօք եկեալ էին ի վաստակ արքունի (պատերազմի)։ Ի ծառայութեան վաստակս։ Համայն եւ զայս վաստակոյս (թարգմանութեան) կարգումն կատարեա՛։ Տարեալ ի գլուխ զգործ մեծ հոգեւոր վաստակոյն. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
Կերակրեաց ի վաստակէն հօր իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Գիրք վաստակոց (երկրագործութեան). (Վստկ.։)
Միոյն գիրն դիւրաւ ջնջէր, իսկ միւսոյն վաստակաւ. դրադեղով են, եւ վաստակաւ ջնջին. (Վրք. հց. ձ։)
ՎԱՍՏԱԿ. գ. իբրու ռմկ. ոճով. Շահ. պտուղ աշխատութեան.
(լծ. վիշտ) πόνος, κόπος, μόχθος labor, fatigatio, molestia, dolor. Աշխատութիւն. աշխատանք. երկ. խոնջութիւն. յոգնութիւն. տաժանումն. ճգնութիւն. տառապանք. գործ աշխատալի եւ արդիւնական. մշակութիւն. ծառայութիւն.
Երջանիկք գտցին ամենեքին, որ միանգամ զհոգեւոր շահսն առաւել համարեցան քան զվաստակ անցաւոր իրաց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յիւրաքանչիւր ամի բառի ի ծառոց վաստակն իւրեաց. այն է պտուղ կամ բերք։
Էին ամենեքին խոնջք եւ վաստակք ի բազում գիներբուաց անտի. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
Չարար զնոսա վաստակ՝ միւսանգամ քակելով, այլ հողմոյ հրամայեաց։ Չառնելով վաստակ զուսումնասէրսն՝ որք գան զհետ մեր. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. դան.։)
Վաստակ եղեւ երկիրն եգիպտացւոց։ Վաստակ եղեն ի վաճառս քո. (Ես. ՟Խ՟Է. 14։ ՟Խ՟Է. 15։)
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
· Calfa
Որ բեկանէ զզօրութիւն վաստակօք. խոնջեցուցիչ. ծանր.
Բազմօրեայ հանգուցեալ ի վաստակաբեկ աշխատութեանցն. (Կաղանկտ.։)
Վանեալ պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն. (Ագաթ.։)
labouring with another;
fellow-labourer.
· Calfa
Ամենայնի՝ որ գործակից իցէ եւ վաստակակից. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Արեգակն առնի գործակից եւ վաստակակից սերմանց. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Կցորդ վաստակոց. աշխատակից. ըստ յն. κοπιῶν laborans. աշխատօղ. կամ συνεργών cooperans. գործակից.
offering one's labour.
· Calfa
Նուիրօղ զվաստակ. նուիրեալ վաստակօք.
Արիւնընծայ՝ վաստականուէր՝ քրտնակնդրուկ աղերսիցն յարգմամբ. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
fond of labour, laborious, painstaking, hard working, indefatigable, industrious, diligent.
· Calfa
Ղուկաս վաստակասէր եւ ուսումնասէր էր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Ի վերայ անձանց վաստակասիրաց. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
Զայր վաստակասէր ի փարձութիւն պահէ. (Կլիմաք.։)
Վաստակասէր ի գործս ճշմարտութեան։ Զվաստակասէր զօգտաբեր զգարշապարաց զշաւիղս համբուրէին. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
Ոտք իմ վաստակասէրք։ Էր վաստակասէր մեծ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ձ։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
· Calfa
Տրիփոնեայ եւ տրիփոսեայ վաստակաւոր ի տէր։ Փրկութիւն եղիցի մեզ, եւ վաստակաւորաց պարսկաց (առ պարսիկս)։ Տնանկ եւ վաստակաւոր եմ ես ի մանկութենէ իմմէ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 12։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 23։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)
Մրջիւն գործունեայ եւ վաստակաւոր է. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ես խնայեցի ի քեզ իբրեւ ի վաստակաւոր։ Ոչ խնայեցի յիմ վաստակաւոր սիրելի գրիգորիոս։ Հանգուսցէ (տէր) զամենայն վաստակաւորս իւր. (Ագաթ.։)
κοπιῶν, ὀ ἑν κόποις laborans եւ ἑννοοῦν benevolus. Որ վաստակի. աշխատաւոր. աշխատասէր. արդիւնաշատ. արդիւնարար. միամիտ եւ հաւատարիմ. եւ Վաստակեալ. խոնջեալ.
Զվաստակաւորսն մեր զվարդան եւ զայլ ընկերս։ Սիրել զվաստակաւորսն, եւ ատել զանվաստակն։ Ընտրել զվաստակաւորն յանվաստակէն. (Փարպ.։)
Զփրկագործն աստուած հանապազ օրհնեսցեն, որ յաղագս մարդկան այնքան վաստակաւոր է. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծանեայ, զի վաստակաւոր է մանուկն. ամենայն վաստակաբեկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Կեցջի՛ր վաստակաւորդ. այսինքն աշխատեալ, ի զուր խոնջեալ. տառապեալ. (Վրք. հց. ձ։)
to work, to labour at, to do;
to gain, to acquire, to earn;
— զերկիր, to till, to dig, to cultivate.
cf. Վաստակիմ.
· Calfa
Որ յառաջին ժամէն վաստակեցին զայգին։ Վաստակեմք զորթ այգւոյ։ Մեղուք զմեղր վաստակեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟գ. յհ.։ Վրդն. սղ.։)
Սակաւ վաստակիմ, եւ բիւրս վատնեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Քեզ որդի վաստակեցեր։ Վաստակէր նա աւուր միոյ իւրովն արուեստիւ դրամս դանկոյ միոյ. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)
Վաստակոց իմոց՝ զոր ես վաստակեցի (կամ ջանացայ)։ Ի վաստակս՝ զոր վաստակեցայ (կամ ջանացայ)։ Մի՛ եւս վաստակեցեն ընդունայն։ Զուր ուրեմն վաստակէի։ Ոչ քաղցիցէ, եւ ոչ վաստակեսցի։ Վաստակեսցին մանկունք։ Ընթասցին, եւ մի՛ վաստակեսցին։ Մինչ ի վաստակել սրտի իմոյ.եւ այլն։
Ապախտ արարեր զվաստակն քո՝ զոր ինձ վաստակեցեր. (Ագաթ.։)
Ոչ երբէք զարդարութեամբ վաստակեալ էր ի մանկութենէ. (Եղիշ. ՟Է։)
Վասն աշխատութեան ի վաստակիլն խոյս տալով։ Զօրագլուխքն վաստակեալք ձանձրացեալք լինէին յաշխատութենէ հանապազորդ պատերազմաց. (Խոր. ՟Բ. 61։ ՟Գ. 42։)
Եւ Յիսուս վաստակեալ ի ճանապարհէն՝ նստէր ի վերայ աղբերն. (Յհ. ՟Դ. 6։)
ՎԱՍՏԱԿԵՄ եւ ՎԱՍՏԱԿԻՄ. ձ. ռմկ. ոճով՝ իբր վաստըկիլ. περιποιέομαι acquiro. Շահել՝ ստանալ աշխատութեամբ
to labour, to fatigue, to give oneself trouble;
to be fatigued, tired;
to deserve well, to merit, to be worthy of;
— սրտի, to feel annoyed, to be wearied, disgusted;
սրտի մտօք —, to labour earnestly, to work with a will, with zeal;
անհնարինս —, to labour excessively, to work like a galley-slave, to drudge, to sweat;
—կեին ձեռօք իւրեանց, they wrought with their own hands.
· Calfa
bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «գէշ, չար» Ծն. լէ. 17. Բ. մկ. է. 34. Ագաթ. Եփր. թգ. «անպիտան, ծոյլ, անարի, թոյլ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. Խոր. որից վատիլ «կու-րանալ, աչքի լոյսը խաւարիլ» ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Վեցօր. վատանալ «դանդաղիլ, ծուլա-նալ» Դատ. ժը. 8. Ոսկ. Եզն. վատախոռ հուրդ Օր. լբ. 31. Բուզ. Մծբ. Փարպ. վատա-մտիլ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. փիլ. 356. վատամահ Կիւրղ. թգ. վատշուէր (տե՛ս շուէր). վատա-կոխ «վատ ճանապարհ, որ ցեխոտ լինելով՝ անցնելը դժուար է» Կղնկտ. հրտր. Շհնզ. Ա. էջ 165 (հրտր. Էմ. 53 ունի վարակոխ). վա-տանշան Բուզ. Կոչ. Ոսկ. վատանուն Կոչ. Եզն. վատարի Եւագր. 333. վատասիրտ ՍԳը. Եւս. քր. ևն։ Նոր բառեր են վատաբանել, վատահամբաւ, վատատես։ Նոր գրականի մէջ արևելեանը գործածում է սովորական «յոռի, գէշ» նշանակութեամբ, իսկ արևմտե-անը «փոքրոգի, վատասիրտ, läche»։
= Պհլ. [other alphabet] vat, պազ. vad, մանիք. պհր [hebrew word] vad (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 71), պրս. [arabic word] bad «գէշ, չար, վատ». բարդութե-ամբ ունինք պհլ. vatbaxt=պրս. [arabic word] badbaxt = հյ. վատաբախտ, պրս. [arabic word] ︎ badnām «վատանուն» ևն։ Պարսկերէնից են փոխառեալ բելուճ. աֆղան. bad, bed, քրդ. bed (բնիկ է be «գէշ» Justi, Dict. Kurde 61), տճկ. bet «տձև, անվայելուչ, տգեղ», լազ. badi, beyati «տգեղ, վատ, չար», ba-doba «չարութիւն» ևն։ Առանձին տե՛ս վատ-թար, վատախտարակ, վատգոհար, վատ-միհր։-Հիւբշ. էջ 243։
Schrōder. Thesaur. 46 փոխառեալ պրս. bad ձևից, որին կցւում է հոլլ. quaed «չար»։ ԳԴ պրս. badl։ ՆՀԲ պրս. պէդ, պէթէր։ Windisch. 18 անգլ. bad «վատ» (որի նմանութիւնը պառս-կերէնի հետ բոլորովին պատահական է)։ Նոյնը նաև Riggs, Քերակ. էջ 61։ Պրս. bad ձևին են կցում նաև Böttich. Arica 82, 379, Lag. Urgesch. 945, Müller SWAW 38, 574 ևն։ Մրռթման ZDMG 26, 589 բևեռ. uedaçini թարդ-մանում է «վատակուրծ», մեկնելով ueda = հյ. վատ, պհլ. vat, պրս. bad+eini= պրս. sīne «կուրծք»։ Հիւնք. վատ «գէշ» = պրս. bad, բայց վատ «երկչոտ»=հյ. վհատ բառից։ Սանտալճեան, L'Idiome 10 խալդ. badušini «աւերեալ» բառի հևաւ Karst. Յուշարձան 401 սումեր. bad «մեռնիլ», 422 թթր. bat, baj «ցած, հառառակ»։ Մարգարեան, ժամանակ 1927 օդ. 3 վեհ+հատ-անել։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. վատ, Սլմ. Մրղ. վmտ, Երե. Մշ. Տփ. վադ «յոռի, գէշ». որից վատիլ Ակն. խրբ. Ննխ. «նիհարիլ» (հմմտ. Վրք. հց. բ. էջ 157 Որչափ վատի մարմին, այնչափ գի-րանայ հոգին). վատամարդի Երև. «հետը թշնամացած, վատ մարդ դառած»։
ՓՈԽ (borrowing) Չուբինով մեր բառի հետ է միաց-նում վրաց. ევადი եվադի «անարգեալ, ար-համարհեալ», ევადობა եվադոբա «անարգու-թիւն», որոնց նմանութիւնը պատահական է։
Զաննշանիցն եւ զվատաց արանց։ Զքաջա՞ց արդեօք, եթէ զվատաց անցեալ ունի զտեղի. (Խոր. ՟Ա. 4. 7։)
Վատ խորհուրդ ի մէջ արկանէր։ Ոչինչ չար իցէ քան զվատ ինչ։ Ժիր եւ արիք գտանին ի չարն եւ ի վատն. (Ագաթ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Փարպ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Տային նմա ջուր չար առ վատէ ոգեպահ առ ոգւոցն ունելոյ. (Եփր. թագ.։)
Ի կարօտութեան է ամենայն վատ։ Ճանապարհք վատաց կցեալ են փշովք։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Մինչեւ ցե՞րբ յորսայսեալ կաս ո՛վ վատ։ Զվատ յորժամ յուղի առաքես, ասէ, առիւծ ունի զճանապարհս։ Ծառայ չար եւ վատ.եւ այլն։
Ծանր է նորա լուծն ի վերայ վատիցն եւ անպիտանեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Գնդի որոյ զօրագլուխ վատ է, գնդին լաւ լինել չէ հնար։ Չընտրել զլաւն ի վատթարէ, զքաջն ի վատէն. (Փարպ.։)
Ոչ քաջ անուանի նա, այլ յոյժ վատ։ Փախոյց եւ ցրուեաց զնոսա որպէս զվատ երեմս աղուեսուց. (Եղիշ. ՟Բ. եւ Եղիշ. յես.։)
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին (յն. չարացան πονηρεύομαι ) ապանանել զնա։ Պի՛ղծ վա՛տ արանց (յն. ամենապիղծ). (Ծն. ՟Լ՟Է. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 34։)
Այլ առաւել՝ ὁκνηρός piger ἁεργός otiosus. Անպիտան ի գործ. անգործ. գործատեաց. ծոյլ. եւ Վատասիրտ. անարի. վեհերոտ.
cf. Վատաբախտիկ.
· Calfa
Առ հիւանդս բժիշկ, իսկ առ վատաբախտսն՝ բարեկամս մերձակայել պարտ է. (Ոսկիփոր.։)
Վատաբախտք եղիցին։ Իբրեւ զվատաբախտք ոմանք պարսաւէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)
unhappy, unfortunate, unlucky, ill-starred.
· Calfa
Ու՞ր բողոքեմ զյանկարծադէպ պատուհասառաք բարկութիւն, զոր վատաբախտիկս անձն կատարէ ի վերայ իմ չարահնար փութով. (Պիտ.։)
unhappiness, misfortune, ill or bad luck;
misery, calamity.
· Calfa
Եհաս վատաբախտութիւն զակեդմոնացւոցն։ Վասն վատաբախտութեան նորա. (Նոննոս.։)
Այնոցիկ՝ որք բարաբախտութեամբք են յաջողեալք, եւ այնոցիկ՝ որք ի վատաբախտութեան են. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հանդուրժել բարեբախտութեան եւ վատաբախտութեան, եւ պատուոյ եւ անպատուութեան. (Արիստ. առաք.։)
Անտանելի աղետիւք յամենայն կողմանց զվատաբախտութեանցն կրեն հեքութիւնս։ Ամենաչար վատաբախտութիւն. (Պիտ.։)
Ի վատաբախտութեան անմխիթարելի. (Ոսկ. սղ.։)
Զերծ յայժմու թշուառութենէս եւ ի վատաբախտութեանցս. (Վրդն. լս.։)
cf. Վատաբախտիկ.
· Calfa
Վատաբախտիկ. վատաբախտ. ողորմելի.
Առ իմէ՞ շիջուցանէք զկայծակն արծարծիչ վատաբաստիկս անձին. (Պիտ.։)
lowness of birth, low extraction;
abjectness, vileness.
· Calfa
Եթէ զտնանկութիւն թշնամանիցէ, կամ զվատագրոհութիւն (կամ զվատգրոհութիւն), ծա՛ղր արա դարձեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
δυσγένεια ignobilitas. Վատութիւն գրոհի. վատազգութիւն. վատատոհմութիւն. ազգին ցածութիւնը.
of mean extraction, of base birth, lowborn, vile, ignoble.
· Calfa
Ամենեւին անտոհմ եւ վատազգի. (Սկեւռ. ես.։)
δυσγενής ignobilis, obscuro genere ortus եւ degener. Ապատոհմ, որ իցէ ի վատթար՝ ցած՝ անպիտան՝ յաննշան ազգէ.
cf. Վատագրոհութիւն.
· Calfa
Ընդէ՞ր ի յետին անարգութիւնս եւ վատազգութիւնս մղես զքեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
δυσγένεια ignobilitas. Վատազգի գոլն. ապատոհմութիւն. վատագրոհութիւն.
of bad constitution, quality or temper;
bad, hurtful;
unhealthy.
· Calfa
Ինն գոլով խառնուածոցն, եցոյց գաղինոս ութ զվատախառնիցն, եւ մի զբարեխառնին. ըստ բարեխառնին ասէ խառնիլ զմարդն, իսկ ըստ այլոց վատախառնիցն զայլս կենդանիս ըստ տեսակկին. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Վատախառն խորշակասուն պտղովք մատուցանեն ախտաժետութիւն ճաշակողացն. (Պիտ.։)
δυσκράτος male temperatus. Վատ խառնուածով. անբարեխառն. անառողջ.
bad temperament, evil disposition, ill nature;
— օդոյ, inclemency of the weather;
· Calfa
δυσκρατία intemperies. Վատախառն գոլն. վատ խառնուած.
Է՛ որ ի տարեւոր եղանակաց զքաջախառնութիւն քաղցրութեան մատոյց, եւ է՛ որ զդժնդակութիւն վատախառնութեան հիւանդութիւն գործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս։ Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ի վեր մղէր զդառնութիւն ժահու մաղձոյն չարաթոյն վատախառնութեան. (Արծր. ՟Գ. 5։)
Վասն վատախառնութեան տեղւոյն չբնակէին անդ զառաջինն. (Միխ. ասոր.։)
seeking evil;
impudic.
· Calfa
Նոքա վատախնդիրք՝ ընդէ՞ր զայլոյ բարեբարութիւն առ նախանձու նենգէին։ Իսկ բոզիցն վատախնդրաց անդ զի՞նչ խնդիրք կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ եւ Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
որպէս յն. Աւելախնդիր, յաչաղկոտ, եւ պոռնիկ. περιττός καὶ βασκάνος , πόρνη . Որ ի խնդիր է վատութեան եւ վատթարութեան. չարասէր. խեղաթիւր. խենէշ. ուրիշի գէշ ուզօղ. եւ ան՝ որ գէշութենէ ետեւէ է.
evil-minded, wicked, malicious;
wanting in judgment, silly, stupid, foolish.
· Calfa
Որ առ նմա նախարարքն են, եւ պաշտպանք վատախորհուրդք։ Յիրաւի վատախորհուրդ խորհրդակցացն ընդդէմ դարձցի։ Ժողովուրդ վատախորհուրդ եւ անմիտ։ Վատախորհուրդք են՝ վատանշանք։ Այդ բանք եւ խորհուրդք՝ արանց վատախորհրդաց են. (Պտմ. աղեքս.։ Եւագր. ՟Ժ։ Մծբ. ՟Ժ՟Ը։ Բուզ. ՟Դ. 55։ Փարպ.։)
κακογνώμων improbus, pravus consiliorum, imprudens. Վատթար եւ անպիտան խորհրդով. չարախոհ. չարամիտ. անմիտ. խորհրդակորոյս. անխոհեմ.
evil counsel, malignity, iniquity.
· Calfa
Չարամոգականն թովէր բանիւք՝ իւր վատախորհրդութեան առնել հաղորդս. (Պիտ.։)
Զնմին զոգւոյն բուռն հարկանէ վատախորհրդութիւն. (Նիւս. կուս.։)
ἁβουλία consilii inopia sive pravitas, temeritas, amentia. Խորհուրդ վատ. անմտութիւն. անմտածութիւն.
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
· Calfa
= Պհլ. *vataxtarak>պրս. [arabic word] ba-dāxtar «վատաբախտ, չարաբախտ, թշուառ», ռը կազմուած է vat «վատ»+axtar «աստղ» բառերից (որի աստղը վատ է)։-Հիւբշ. 243։
պ. պէտէխթէկ. որպէս չարախտար կամ չարաստղ. Չարաբախտ. թշուառ. ուստի՝ ՎԱՏԱԽՏԱՐԱԿ ԱՌՆԵԼ՝ է Չուառացուցանել, վատթարել.
Անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ՝ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
suggesting or counselling evil.
· Calfa
Արանց վատախրատից եւ աշխարհակորուսաց. (Փարպ.։)
cf. Չարախօս.
· Calfa
Խոշոր եւ վատախօս լեզու։ Սրեալք վատախօս լեզուաւ. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Տգեղ.
· Calfa
Իբր թէ չքնաղագեղ ընդ վատակերպոյ, եւ քաջատոհմիկ ընդ վատթարազգւոյ բնակէ. (Խոր. ՟Բ. 60։)
disagreeable.
· Calfa
Որք վատահաճոյքն եղեն աստուծոյ, չարադեւք (այսինքն թշուառք) են. (Փիլ. իմաստն.։)
unpleasant, disagreeable, disgusting.
· Calfa
Գինին վատահամ լինի. (Վստկ. ՟Կ՟Ա։)
of ill repute, infamous, defamed, discredited;
— լինել, to be in ill repute.
· Calfa
to defame, to discredit, to decry, to disparage, to cast a stain, or to put a slur upon.
· Calfa
jarring, discordant, harsh, cacophonic.
· Calfa
Անձայն բաղաձայնք՝ վատաձայնք են ըստ ողբերգակին։ Երկրորդ տաղին՝ որ թողացուցանէ զվատաձայնն երկայնել. (Երզն. քեր.։)
ill-horsed.
· Calfa
Ոյր ձին է վատ եւ անպիտան կամ խրտչօղ.
Բազումք յետս էին (՛) վատաձիոցն պարսից. (եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին. Փարպ.։)
constipation of the bowels, costiveness.
· Calfa
Վատութիւն աղեաց, այսինքն պնդութիւն որովայնի. (որպէս ողորկաղութիւն է դիւրութիւն՝ լուծութիւն)
dead miserably;
— լինել, մեռանել, to die or perish miserably.
· Calfa
Զմի խորհուրդ ունին վատամահքս այս. եւ արդ մերկացեալ տանջեսցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Պատահեալ բազոմւ տանջանաց՝ վատամահ լինիք. (Փարպ.։)
Յառնէ անիրաւէ վատամահ մեռաւ. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Վատառողջ.
· Calfa
Վատ՝ վտիտ՝ տկար մարմնով։
Արագ, հեղգ. (քաջամարմին, կամ վատամարմին. Երզն. քեր.։)
trunk, log, block;
trunk, body;
fetters, shackles, stocks;
rack, torture;
parent-stock, race, lineage;
դնել՝ պնդել ի կոճեղ, to put in stocks or fetters;
ի կոճեղս մատուցանել, to place on the rack, to put to torture.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. գէօժղ «կոպիտ անտաշ փայտ՝ վրան բազմաթիւ ոստղերով»։
Եւ նովին նմանութեամբ ասի.
cf. Կոմէս.
· Calfa
, ի հլ. (իսկ ն հլ. ցոյց է տալիս կոմսունս. Կիւրղ. ի կոյսն. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 69) «իշխան» Ագաթ. Բուզ. Խոր. նոյն են նաև կոմէս «Յունահայաստանի կառավարիչը» Խոր. գ. 36. Եզն. երեց. էջ 267. կոմիտոս Միխ. աս. էջ 214 (տառւած է իբրև յատուկ անուն), որից կոմսութիւն Վահր. ոտ. կոմսուհի, դերակոմս «vicomte» (նոր գրական լեզւում)։
= Ասոր. [syriac word] qōms, որի մայրն է յն. ϰόμης «կոմս, վարչական բաժանմունքի նախագահ կամ պալատական գլխաւոր պաշտօնեայ». այս էլ ծագում է լտ. comes բառից, որ բուն նշանակում է «հետևորդ, ուղեկից կամ բարձակից արքայի» (com-և eo «միասին և գնալ» բառերից)։ Հյ. կոմս ձևը ծագում է ասորիից, թէև կարող է նաև լինել յունական ϰόμης ձևից՝ իբրև շատ հին փոխառութիւն՝ ղ անշեշտ ձայնի կրճատ-մամբ։ (Ըստ Brosset JAs. 1861, 320 յունա-րէն բառը մեզ անցաւ Դ դարում, երբ Մեծն Թէոդոս այս տիտղոսը տուաւ Մամեևոնեան մի իշխանի. Բուզ. Ե. լէ)։ Յետին կոմէս, կո-միտոս ձևերը ուղղակի յունարէնից են, իբր ϰόμης, ϰόμητσς։ Նոյն լատին բառը յետոյ, ստացաւ իտալ. conte, ֆրանս. comte ձևերը և մտաւ Կիլիկեան հայերէնի մէջ՝ գունց ձե-ւով։ Սլաւական ձևերի մասին տե՛ս Berne-ker 662.
Յունարէնից դրին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ, վերջին անգամ Հիւբշ. 359։-Մառ ЗВО 13, 31 մերժելով այս՝ դնում է ասորի ձևից։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კომხი կոմսի «կոմս» փո-խառեալ է հայերէնից՝ ըստ Մառ՝ անդ։
Որդին յովաննու կոմսին. (Վրք. հց. ՟Ը։)
virgin, maiden;
the Holy Virgin;
Virgo;
virgin, virginal, maiden, maidenly;
pure, chaste;
uncontaminated, untouched, unmingled, inviolate;
mysterious, secret, hidden;
— գեռահասակ, young virgin, girl, maid;
— ճանապարհ, untrodden path;
— գերեզման, empty tomb;
cf. Ելանեմ.
· Calfa
ՆՀԲ «որպէս թէ ի մի կողմն մեկու-սացեալ. լծ. ռմկ. գոց և թրք. qəz «աղ-ջիկ»։ Մորթման ZDMG 26, 556 բևեռ. gistiai, 649 բևեռ. gis, թրք. qez «աղ-ջիկ»։ Հիւնք. թրք. qəz։ Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 234 հանում է gWou -qWi-s նախաձևից, «փոքրիկ հովւուհի» նշանակութեամբ, հմմտ. յն. Bουϰίων յատուկ անունը, βουϰόλος «հո-վիւ» և իռլ. buachaill, բրըտ. bugel «տղայ, մանչ»։ (Այս մեկնութիւնը ըն-դունում է Boisacq 1101)։ Karst, Յու-շարձան 423 թրք. qəz «աղջիկ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 211 պհլ. khūs-hak «կոյս»? բառից։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კუსი կուսի, ყუსი ղ'ուսի «կոյս, միանձնուհի», ցუեების მონახαერი ղ'ուսեբիս մոնաստերի «կուսավանք»։-Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 187 հայերէնից փոխառեալ է ռնում օւմ oəz, եակուտ. kə s «աղջիկ, կոյս»։
, ի-ա հլ. «կողմ» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. տիմ. և Եբր. որից յայսկոյս. յայնկոյս, յետ կոյս, յետս կոյս ՍԳր. կու-սակալ ՍԳր. կուսակալել Եւս. քր. կուսակա-լութիւն Ա. մակ. ժա. 28. աստուածակոյս ՍԳր. Ոսկ. մեկուսի ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ Եզն. Ոսկ. մեկուսանալ Սեբեր. (հմմտ. պրս. [arabic word] yak su šudan «ի բաց կալ», բառացի «մի կողմ լինել»), չորեքկուսի ՍԳր. քառակուսի Եպիփ. ծն. Յաւտ. երեք կուսի Սեբեր. ծովակոյս Ել. իզ. 22. Յես. ը. 11. հետաօռքրական նորագիւտ բառ է կու-սանկաւ (թերևս ուղղելի կուսանկատ) «ա-ւառու կուսակցական, կողմնապահութեւն անող» Բառ. երեմ. էջ 274.-նոր բառեր են կուսակալանիստ, կուսակից, կուսակցական կուսակցականութիւն, կուսակցութիւն, ան-կուսակցական ևն։
ՆՀԲ լծ. կուշտ և պրս. kosa «ան-կիւն»։ Müller SWAW 66, 271 զնդ. *kaosa=kusra «անկիւն»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 9 պհլ. kusti «կողմ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 104 կէս և կից ձևերի հետ՝ երկու բառից։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Ncт. 215 ուզում է տեսնել պհլ. pātkos>հյ. պատգոս, kostak «երկիր» բառերի մէջ։ Մառ ЗВO xIx, 070 յաբեթական krs արմատից. հմմտ. վռազ. կերձոյ «կող, կողմ», տե՛ս նաև կէս, կործանել։ Karst. Յուշարձան 400 ասուր. kisū «կողմ», 408 սումեր. Նš «կողմ»։ Մարքվարտ (անձնական) պհլ. *kōs ձևից, որ գտնում է pat-kos բառի մէջ. հմմտ. հյ. պատգոսապան և սոգդ. qōš «կողմը»։ Շէֆթէլովից KZ 54(1927), 252 դնում է կէս (/2) բա-ռից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 102 իրան. *hausa-ձևից. հմմտ. սոգդ. qoš «կողմ», պհլ. kušt>հյ. կուշտ և kust--ak «գաւառ, կողմ»։
Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։
Ետես կոյս հնոյն զկոյս նորոյս, եղիա զյովաննէս (ի թաբոր). (Եփր. այլակերպ.։)
Ծնեալն ի կուսէդ՝ այսօր վերստին յարութեամբ ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն. (Շար.։)
Ի կոյս երկրէ նոյն յառնելով, եւ զկնիք ամբողջ իսկ պահելով. (Շ. խոստ.։)
Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել։ Յո՛ր կոյս եկ միտք ուղղչին կամիցին։ Յայլազգեաց կուսէ։ Ի ծովակողմն կուսէ։ Ի հարաւակողմն կուսաց։ Դարձաւ ի թիկունս կոյս։ Որ ոչն է ընդ մեզ հակառակ, ի մեր կոյս է։ Եթէ աստուած ի մեր կոյս է. եւ այլն։
Շինեցէք զլեառն իոն շուրջ ի չորս կոյս յորձաքար վիմաց. իմա՛ որպէս բարդ բառ, չորեքկուսի։
Ելցեն ի բացեայ կոյս ժողովուրդ. (Վրք. ոսկ.։)
ընդ կոյսս հարկանելոյ, եւ ազգեաց խռովելոց. (Ագաթ. յռջբ։)
Խռովութիւնք յամենայն կուսաց կային ի վերայ։ Ի մէջ կուսէ ամենայն տնչ ի գլուխ ել։ Չի՛ք ինչ ի քէն կուսէ նենգութիւն։ Ոմն ի սորա կոյս, եւ ոմն ի նորա. (Ոսկ. մ. Ա. 7։ Գ. 6։ եւ Ոսկ. բ. տիմ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Եթէ աստուած ի հեթանոսաց կոյս է, ո՞վ է որ զմէնջ չարախօսէ. (Եփր. հռ.։)
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
· Calfa
ե հ,. «բարդ, խումբ, բազմութիւն» ՍԳր. «երամակ, խումբ, ջոկ՝ մանաւանդ ձիերի» նորագիւտ Բ. մնաց. թ. 25. Փիլ. շն. 279. Խոր. բ. է. Պտմ. աղէքս. 16. «մարդոց բազմութիւն» Խոսր. պտրգ. որից կուտել «դիզել, հաւաքել» ՍԳր. Ոսկ. կուտոց Եփր. թգ. 457. բազմակոյտ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 110. Վեցօր. հայակոյտ Ագաթ. գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1. դիակոյտ Յհ. կթ. լեռնակոյտ Ա. նան. եևեղ. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. խե-ցակոյտ Ագաթ. ծերակոյտ ՍԳր. Մծբ. նա-խարարակոյտ Ագաթ. Բուզ. կարկառակոյտ Յես. գ. 13. կուտակ Մծբ. Կոչ. կուտակել ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. կուտակութիւն Կոչ, կուտապան «ձիերի երամակի վերակացու» Երզն. քեր. (գրուած է կոյտապան), որ և կուտպան Սիւն. քեր. 209. Միխ. աս. էջ 619. կուտկէն «ուղտի սապատ» Կիր. տպ. Վե-նետ. էջ 214 ևն։
+ Պհլ. *kot ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] kod «ժողովեալ, 2. դէզ կա-լի և այլոց. 3. աղբ՝ զոր թափեն յարտո-րայն վասն զօրութիւն տալոյ»։ Սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] kuta «դէզ, բազմու-թիւն», գնչ. kidao «կուտել», ինչպէս նաև ասոր. [other alphabet] qauti «կուտել, դիզել» (փո-խառեալ իրանեանից?)։-Հիւբշ. 173։
ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։
ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, էջ 96 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. კოლტი կոլտի «խոզերի, եզների և ուղտերի խումբ», որ գործածուած է միայն ՍԳր։
պ. քիուտ. սանս. քութա. դաղմ. քուչա. θημωνία congeries, cumulus, acervus, moles. Հաւաքումն որ եւ է իրաց. մեծ քանակ կամ թիւ. դէզ. բարդ. շեղջ. յոլովութիւն. յաճախութիւն. ամբոխ. կուտ.
Ժողովեալ կամ կուտել կոյտս կոյտս զգորտս, կամ զգիակունս մարդկան. (Ել. ՟Ը. 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Գունով եւ ձեւով, եւ կուտիւ եւ որքանութեամբ. (Նիւս. կազմ.։)
Կարգէ եւ զգաբաղ ոմն ի վերայ կուտից (համբարաց). (Խոր. ՟Բ. 7։)
Հայելով յընդելեաց եւ յանձեռնընդելից յանասնոց յանբաւ կոյտս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցնձի կարի մծ յոյժ, ասելով. տէր արքայ, զայս ի կոյտսն քո գտաք ծնեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
ԿՈՅՏ. Ժողով կամ բազմութիւն մարդկան.
Ամենեցուն խմբեալ կուտիցն արանց եւ կանանց՝ զբանն (վարդապետութեան քրիստոս). (Խոսր. պտրգ.։)
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
· Calfa
= Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմա. տելով պրս. ձևի հետ։ Klaproth, Me-moires 1, 426 սանս. kuritā, թրք. kor, kór ռուս. kriwoe «ծուռ»։ ՆՀԲ թրք. քէօր, քեօռ, եբր. եօռ։ Peterm. 25, 38 պրս. և թրք. kor։ Lag. Urgesch 935 պրս. kōr, զնդ. kōya։ Մորթման ZDMG 24(1870), էջ 80 թրք. kōr։ Müller SWAW 38, 572 ևն պրս. kōr։ Justi, Zendsp. 81 սրա հետ նաև զնդ. kavan «կոյր ի գիտութեան օրինար»։ Մառ ЗВО KIx, 0156 դնում է յաբեթական ղւր արմատից. հմմտ. տուբալկ. *վեր «կոյր», մինգր. դեե-'վերը «կուրաց նել», իսկ պրս. kor փոխառեալ է յա-բեթականից։ Karst, Յուշարձան 420 ալթայ. soqor «կոյր», թրք. kxor «կոյր». եաևուտ. sokkor «միականի»։
ԳՒՌ (dialectal) Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։
Լաւ է կոյր աչօք՝ քան կոյր մտօք։ Թագաւորն մեր մարմնոյ միով ակամբն կոյր է, այլ հոգւոյն բնաւ չի՛ք իսկ աչք. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
ԿՈՅՐ. մ. իբր Կուրաբար, կոյր մնալով. կուրութեամբ.
Կոյր վախճանեսցես զկեանս քո՝ զմիանալի արեգակն տեսանել ոչ կարացեալ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
cone;
fir-cone, pinecone.
· Calfa
(որ և կովն, կոնոս, կոնոն) «բրգա. ձև» Նիւս. Կազմ. և բն. (Նեմես. էջ 72), ո-րից կոնաձև (նոր գրականի մէջ), կոնաձե-վապէս Նիւս. կազմ. (բառարանները դնում ևն նաև կոն «պիստակենու պտուղ» նշանա-կութիւնը. բայց այս նշանակութիւնը յոյնին միայն յատուկ է և չկայ հայերէնում)։
Ի միասին յարելով ըստ յանգման կոնին՝ լուսոյն պատահութիւնք։ Երկրաչափողքն կոնոս իմն վերագրեն յանդմանէ ճառագայթիցն եղեալս յարտաքս առաքելոցն ի ձեռն աչացն. քանզի առաքեալ ճառագայթս աջոյ ականն ի ձախ կոյս, իսկ ձախոյն յաջ կոյս. եւ ի յանգմանէն նոցա կատարիլ կոնոսն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
brief, bull, decree.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև կայ միայն սեռ. -ի) «համառօտ երգ, յորդորակ, յիշատակագիր, հայրապետական թուղթ» Յայսմ. Շնորհ. Տօնակ. (արդի գրականում միայն վերջին իմաստով)։
= Յն. ϰονταϰιον (նյն, ϰονταϰι) բառից. որ նշանակում է «ոլորուած գլանաձև թուղթ գրեալ, կարճ օրհներգ». ծագում է ϰόντας (=ϰοντός) բառից՝ որ նշանակում է «ռա-ւազան, ձող, ճոկան կամ մական, iavelot» Sophocles 679). իմաստի զարգառման համար հմմտ. հյ. գաւազան և գաւառանա-գիրք։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև վրաց. კონდაკი կոնդակի «մաղթանք յանուն սրբոց, աատարագամատոյց գիրք», ասոր. [syriac word] qōndaqā «volumen», հսլ. kondakù, լեհ, kondak դուս. конnакъ «Աստուածածնի վրայ եկեղեցական տաղ» (Berneker 558)։ Նոր յունարէնում «մական» իմաստից ստա-ցուել է «հրացանի կոթ» նշանակութիւնը, որից էլ փոխառութեամբ թրք. ❇ ︎ duñ-daq, qondaq, ալբան. kondák, բուլգար. kundák, ռմկ. ղօնդաղ «հրացանի կոթ» (Berneker՝ անդ)։-Հիւբշ. 359։
Գտաւ ու մեկնեց Մէնէվիշեան ՀԱ, 1911, էջ 389։
Ըստ յն. Գօնտա՛գիոն. κοντάκιον contagium, (Ըստ Տիւքանժայ). Ի միջին դարս վարի որպէս Համառօտ երգ, յորդորակ։ Իսկ թ. գոնտակ, գունտակ, է խանձարուր, փաթոյթ։ Ի հյ. Մագաղաթեայ թուղթ, գիր հայրապետական, գիր յիշատակաց, կտակ, եւ այլն, գալարեալ գլանաձեւ.
s. bot. hemlock.
· Calfa
«մոլախինդ խոտը» Եւս. քր. Բ 218. Ոսկ. ես. 424 (կոնիոն, որ է խնդա-կոթ). Նոնն. 30. գրուած է նաև կոնիովն Վեցօր. 88, 89։
= Յն. ϰώνειον «մոլեխինդ բոյսը և նրա-նով պատրաստուած մահադեղ»։-Հիւբշ. 359։
Բուսանի ընդ ցորենոյ կոնիովն արմատ. (Վեցօր. ՟Ե։)
shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։
= Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։
ՀՀԲ միայն «խեցեմորթ» նշանակու-թեամբ դնում է յն։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 116 «աման» նշանակու-թեամբ թերևս յն. ϰόγχη։ ՆՀԲ լծ. հյ. գոգ, իբրև «ծոց խոր» և յն. ϰόγχη։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յն. ϰόγχη։
ԿՈՆՔ. παστοφόριον thalamus. Առագաստ. սրսկապան. վարագոյր.
Կամար դրանն մերձ ի կոնք դրանն։ Զկամարն եւ զկոնքն եւ զարմաւենիս։ Արմւենիք աստի եւ անտի ի վերայ կոնքիցն. եւ այլն. (Եզեկ. խ. 9. 21. 26. 48։)
Կոնք կոչէ որ բոլոր կամար էր ի վերայ դրանն կայր, որ էր գոգաձեւ ի ներքոյ կամարին իբրեւ զտաշտ. (Նչ. եզեկ.։)
Տեսին ըզկոնքս եւերեալս, եւ զվարագոյրաձիգս խաթարեալս։ Զարդարեցին զկոնքսն եւ զվարագոյրաձիգսն. (՟Ա. ՟Դ. 38. 57։)
conchylia, purple-fish, murex.
· Calfa
, որ և կոնքել, կոնքիւլ, կոնքի-ղոս (սեռ. -ի) «ծիրանի ներկը տուող խեցե-մորթը» Նոնն. 49. Վրդն. ել. գրուած է կոն-քիլոս Տաթև. հարց, էջ 342, Մտթ. ներբ. 167. կոնքելոս Տաթև. ամ. 384.-յգ. սեռ. կոնքուլաց Սիմ. ապար. 143։
= Յն. ϰοτϰίλη, ϰογχόλιον նոյն նշ. ո-րից փոխառեալ են լտ. conchylium և վրաց. კონკილა կոնքիլա հոմանիշները։ Ծագում է ϰόγχη «խեցեմորթ» բառից, որից հյ. կոնք։-Հիւբշ. 359.
ԿՈՆՔԵՂ կամ ԿՈՆՔԵԼ, կամ ԿՈՆՔԻՒԼ. Բառ յն. գօնխի՛լի, կամ գօնքի՛լօն, գօնխի. κογχύλη, κογχύλιον, κόγχη conchylium, conchula, concha, murex. Խեցեմորթ ի ծովն տիւրոսի, յորոյ ի կոկորդն գոյաւորի՝ որպէս արիւն յերակի՝ ազնիւ կարմիր ներկն, որ ասի Ծովու ծիրանի.
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
Ի ծովէն ելանէր կոնքիւլն, յորմէ ծիրանին. (Վրդն. ել.։)
enchirium.
· Calfa
«եևեղեցական մի զարդ՝ որ հայ-րապետը իր ձախ ազդրի վրայ է կրում» Պտոռ. 521. Լմբ. մատ. 195. Մաշտ. Ամ» պտմ. (շար.) էջ 134։ («Կոնքեռը քառակու-սի զարդ մըն է ասեղնագործուած կամ ըն-տիր կերպասէ շինուած, որ երեք անկիւննե-ոէն փոքրիկ ծոպեր ունի և չորրորդ անկիւ-նէն երիզով կկախուի գօտիէն՝ հայրապե-տին ձախ կողմէն և ձախ ազդրին վրայ». Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. առո-հիւանդ. 1906 թ. էջ 154)
վրաց. ვნკერი ենքերի «քառակուսի ղենջակ եպիսկոպոսի և վարդապետի»)։ Հացունի, Պատմ. տարազի 384 յն. ϰογχανιον «խեցեակ»?
(ի յն. ղօնի, խի՛ռ, եւ հյ. ծունգ, ձեռն. որպէս թէ ի վերայ ծնդեաց եդեալ ձեռն. որ եւ ասի ըստ յն. եբիզօ՛նադիօն, եւ ենիխի՛ռիօն). ἑπιγονάτιον, ἑγχείριον epigonation, enchirium. Մասն հայրապետական զարդու՝ կախեալ ի վերյ ձախոյ ազգեր, որպէս հովուական մախաղ, կամ ի նշան զենջակին յիսուսի, կմ բոցեղէն սրոյ սրովբէին. եւ այլն.
Կոնքեռ զգօտւովն ի ձախակողմանն։ Եւ կոնքեռ զահակ բարձօք. որպէս կաթողիկոս. (Մաշտ.։)
beaten, ruined, destroyed, worn away.
· Calfa
«ջարդել, ծեծել, զարնել». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կոշ-կոճել «քարերով ծեծել, ջարդել, խոշտան-գել, յօշոտել» Եբր. ժա. 35. Ոսկ. եբր. ես., յհ. ա. 43, ա. տիմ. ժե, բ. տիմ. ա. «փշրել, կոտրատել (մետաղեայ մի բան)» Բարուք. զ. 8. կոշկոճամահ «չարաչար սպանուած» Յհ. կթ. կոշկոճիչ Մեսր. եր. կոշկոճումն Յհ. կթ. քարակոշկոճ «քարերով ջարդելով սպա-նուած» Եփր. բ. տիմ. 255. Բուզ. կոշկոճա-հոս Մագ. թղթ. 133. ընդվայրակոշկոճ Ա-գաթ. (այսպէս պէտք է ուղղել նաև Ոսկ. մ. բ. 22. ընդվայր կոշկոճ)։ Այստեղ է պատ-կանում նաև Պտմ. վր. կոշկռճեալ «կարկու-տից զարնուած», որ պէտք է ուղղել կոշկո-ճեալ։
= Կրկնուած է կոճ արմատից, իբր *կոճ-կոն, ուր ճ՝ յաջորդ բաղաձայնի մօտ ատամ-նական մասը կորցնելով՝ դարձել է կոշկոն. հմմտ. կսկիծ <*կիծկիծ՝ կրկնուած կիծ ար-մատից։ *Կոճել «զարնել, ջարդել, կտրել» պարզականը նոյն է կոճ «կոճղ, գերան» բառի հետ. նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. ձաղկ «գաւազան» և ձաղկել «ծեծել», ջին «գաւազան» և ջնել «ծեծել»։-Նոյն արմատին են կցւում նաև կոճոտել, կո-ճոտանալ, կոճոպել, կոճկցել հոմանիշները՝ րոնք աճած են զանազան մասնիկներով։
Ասեմք, եթէ փտեալ կան այս անուան բազում ինչք. եւ չասեմք զայն՝ բազում գանձս, այլ՝ փտութիւն կոչեմք, եւ ըն վայր կոշկոճ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
lump of clay, clod, sod, glebe;
corn, callosity;
hard, rude, rough, coarse;
rude, unpolished, clownish, boorish, ill-bred, ill-mannered, rough;
awkward, clumsy.
· Calfa
, ո հլ. «գուղձ, հողի կարծր կտոր» Յոբ. է. 5, Կոչ. «մի կունտ կտոր» Վրդն. առակ. 30 (կոշտ մի թարխանայ). «պինդ, կարծր» Սարգ. բ. պետր. զ. էջ 483, 484. Շրզն. մտթ. «մարմնի վրայ կոշտ մասեր, բլիթեն, նասըր, մազօլ» ՀՀԲ. «անկիրթ, բիրտ» (վերջին երկուսը արդի գրականում) որից քարակոշտ Լմբ. մատ. 273. սևակոշ-տեալ (հող) Ագաթ. կոշտացեալ «բրտացած» Տաթև. ձմ. ճիթ. ճշ. 227ր։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոշտ, Ախց. Երև. Գոր. Կր. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօշտ, Խրբ. Ռ. Տիգ. գօշդ, Մրղ. կուշտ, Ագլ. Ոզմ. կուշտ, Սեբ. գէօշտ. սրանք գործածական են զա-նազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Ալշ. Ռ. Ոզմ. «հողի գուղձ», Ակն. «հողի, թար-խանայի ևն կտոր», Մրղ. «պանցի են մե︎ կտոր», Կր. «սառած հողի հաստ կտոր», Ախց. Խրբ. «մարմնի վրայ կոշտ, մազօլ, նասըր», Ագլ. Երև. Գոր. Ղրբ. Ախց. Սեբ. Տիգ. Տփ. «կարծր, անհարթ, կոպիտ»։ Նոր բառեր են կոշտ ու պլոշտ, կոշտ ու կոպիշտ, կոշտել, կոշտացան։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კუმტი կուշտի «դաժան, խիստ, բարկացած, կոպիտ, կոշտ», კომტი կոշտի «կարծր մարմին», კომტი կոշտի «մարմնի վրայ դուրս եկած կոշտ, մազոյ». ունի Գրիշաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 252 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Գնչ. goš-to «ոտքի վրայ բլիթեն, կոշտ, մազօլ»։
Կոշտիւ քերելով՝ քերօղ մարմինս ապականի. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Կոպք.
· Calfa
Չուբինով (նաև Բ. տպ. էջ 624) վրաց. კობი կոպի «կաշի. 2. բշտիկ, ուռեցք» բառի դէմ է դնում։ Հիւնք. կափուցանել
«փակել» բայից է հանում։ Bugge KZ 32, 51 կցում է սլ. klep-«փակել», հսլ. po-klopü «կափարիչ», բուլգար. klep-ka, klepaé «կոպ», յն. ϰόλπος «ծիծ. փոր, ծոց, ծալք» բառերին։ Patrubány SA 2, 235 յն. σϰέπτω, σϰοπός «ծածկոց» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 29 հին ձևը համարելով կոփ՝ դնում է իբրև ձայնդարձը կափ (կափուցանել) արմատի. նշանակութեան տարբերու-թեան համար հմմտ. լիթ. vókas, գերմ. Augenlied, թրք. qapaq, որոնք նշանա-կում են «կոպ», բայց ծագում են «ծած-կել, փակել» արմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. Վն. կոպ, Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Շմ. Տփ. կօպ, Ալշ. Մշ. կոբ, Ակն. Խրբ. Ննխ. Ռ. Սչ. գօբ, Մկ. Ոզմ. կուպ, Սվեդ. Տիգ. գուբ, Ասլ. գէօ՝բ, գէօ *, Սեբ. գէօբ, ինչպէս նաև յոգնակի գռռծածու-թեամբ՝ Ջղ. կոպկ և Զթ. գիբիյք, գիբիրք. բոլորն էլ նշանակում են «աչքի կափարիչ». իսկ Պլ. գօբ նշանակում է «աչքի անկիւննե-րը»։
Մարդս կափուցանելով զկոպսն՝ զաչս ի ճառագայթից ի բաց պարսպէ. (Նիւս. կուս.։)
Կոպիւքն ըմբռնին։ Ի վայր թուլացուցեալ զկոպսն։ Կոպոցն (կամ կոփոցն) որոշութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Աչաց կուզքն, եւ բերանոյս շրթունքն։ Ի վերայ եկն կոպքն, եւ պակեաց զմեծ հրապարակ աչացն (կամ աչիցն). (Լմբ. ժղ.։ եւ Երզն. քեր.։)
confines, boundaries, limits.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սահման» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 35, Տաթև. ձմ. ծ. և ամ. 657. ո-րից կոպարական Մագ. թղ. 160. կոպա-բաւոր (նոր բառ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. Ղք. կօ'պար «ցեխի կամ ձիւ-նի վրայ բացուած նեղ ճամբայ, որ մար-դոց շատ գնալ-գալուց ամրաղած է լինում. 2. անտառում նոյնպիսի նեղ ճամբայ, որ շատ անցուդարձ անելուց է լինում ձևա-ցած». սրանից կոպար անել «մէկի տունը շատ յաճախել»։ (Ամատունի, Հալոր ռառ բւ բան, էջ 358 տալիս է կոպառ, կուպար գա-ւառական ձևերը)։
pebble, shingle, gravel;
sand-stone.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კობიჭი կոպինի «мepa-лая земля սառած հող»։
Լցցի բերան նորա կոպճով. (Առակ. ՟Ի. 17։)
little, short of stature.
· Calfa
«փոքր, կարճահասակ» Բուզ. ա. 5 (իբր մականուն գործածուած Մեծն Խոս-րովի թոռան՝ Խոսրով Բ թագաւորին). ուրիշ վկայութիւն չունինք։ (Թովմա Արծրունին նոյն թագաւորին անուանում է Խոսրով Փո-քըր)։ Տե՛ս և կոտիկ։
ՆՀԲ միացնում է ռմկ. քոթոտ, քիւ-թէկ, քէօչէկ բառերի հետ և սրանցից հետևցնելով՝ զուր տեղը մեկնում է «ձագ, կորիւն, լակոտ, կոզոն»։ Հիւնք պրս. kodak և թրք. kúčuk «փոքր», որով ինքն է առաջին ուղիղ մեկնիչը։ Müller WZKM 8, 97 պրս. [arabic word] ku-tāh «կարճ» բառի հետ։ Վերի ձևով Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 89։ Գաբիկեան, Հողդար 1910, թ. 1 թրք. քիւչիւք, հյ. քուչակ, գւռ. կէօտէկ, կուճուկ։
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. գէօդէ՝գ «կլորիկ կարճլիկ մարդ, պոչատ հաւ». վերջին իմաստը ցոյց է տալիս՝ որ այստեղ է պատկանում նաև կոտակ «կոթ խորտակեալ թիոյ», որ գիտէ միայն Քաջունի, հտ. Գ. էջ 128ս
Ագաւորեաց խոսրով կոտակ՝ թոռն խոսրովու. (Բուզ. ՟Ա. 5։)
s. bot. cress
· Calfa
(սեռ. -ման) կամ կոտիմ, կո-ռեմ «ևծու մի բանջար է. լտ. nasturtium» Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 174. որից ջրկոտեմ «լտ. sisymbrium nasturtium» Բժշ. արդի գրականում ընդունուած ձևն է միայն կո-ռեմ։-Ըստ Տիրացուեան, Contributo § 148 կոտեմ=cardamine amara L., ջրկոտեմ= šisymbrium sophia L. § 151, շնևոտեմ = thlaspi arvense L. § 160։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. կոտեմ, Ախց. Կր. կօտէմ, Խրբ. Սվեդ. գօդէմ, Երև. Տփ. կօտիմ, Հմշ. (ջը) գօդիմ, Շմ. կօտmմ, Ասլ. գէօդէմ, Գոր. Ղրբ. կո՛ւտէմնը, կի՛տէմնը, Ագլ. կ'm՛տիմ, Հճ. գիդիմ, Ալշ. Մշ. կօդմուգ.-նոյնից է երևում նաև կոտմնտուկ «ջրկոտեմի նման մի բոյս»։
ՓՈԽ (borrowing) Արդի կապադովկացոց լեզւով kótimo «կոտեմ» (Karolides, Րλ. συγϰρ. 89 և 178)։
curved, bent, crooked, adun-cous;
ի —, bowed, inclined;
down, below, downwards;
ի — կորացեալ, depressed, cast down;
ի — կործանել, to cut down, to overturn, to throw to the ground, to overthrow, to upset;
to dishearten thoroughly, to strike with dismay, to confound, to abash;
ի — կործանիլ, to fall, to break down, to sink, to be overthrown;
to droop, to be disheartened, to give way, to lose heart, to be ashamed, abashed;
— գիծ, curve.
· Calfa
«ծուռ, ծռած» Գ. թագ. ի. 11. Վեցօր. որից ի կոր «ամօթահար, կորագլուխ» Ոսկ. մ. ա. 5, 9 և Ես. Մծբ. կոր ի գլուխ Ողբ. ա-8. Ոսկ. յհ. բ. 20. կորագլուխ Ղևոնդ. կորա-կոր ՍԳր. կոր ի կոր Նար. Ոսկիփ. կորակը-տուց Վեցօր. կորանալ ՍԳր. Ոսկ. ես. կո-րանք «ամօթահար մնալը» Բ. մակ. թ. 1 Եւս. պտմ. Մծբ. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 670). կորացուցանել ՍԳր. կորնթարդ Սահմ. («զենիթ» իմաստով է գործածուած Տաթև. ձմ. ճլդ. և ամ. 335. Իմաստասէրքն սկիզբն աւուրն զկէսօրն եդին, յորում արե-գակն ի կորնթարթս երկնից ելեալ թագաւո-րէ. Արտաքինքն զմէջ աւուրն ասեն սկիզբն, յորում ժամու արեգակն ի կորնթարդն երկ-նից ելանէ). ակնկոր Ոսկ. մ. բ. 15, էջ 600 (տպ. ակնկոյր), ակնկորել Գ. թագ. իա. 29. Ոսկ. կամակոր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. գլխա-կորիլ Ոսկ յհ. ա. 16. կորաքամակ (նոր բառ) ևն։ Այս արմատի միւս ձևերն են կեռ «ծուռ, կոր. 2. ճանկ» (տե՛ս առանձին) և կոռ «ծուռ, կոր», որ երկուսի միջին օղա-կըն է և գտնւում է միայն գաւառականների մէջ (տե՛ս տակը)։
вoй, յն. γυρός, ϰυρτός, թրք. egri, ey. ri, ռմկ. կեռ։ Տէրվ. Altarm. 31, ծան 1 կոր=լտ. curvus։ Canini, Et. etym. 133 անգսք. kerr «կոր»։ Հիւնք. յն. ϰορωνη, γυτω, լտ. curvus։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով բառերի հետ հնխ. gal, gul «կլոր լի-նեւ» և սեմ. gal «շրջան առնուլ» ար-մատից. հմմտ. յն. ϰυλλός «կոր», լտ. col-lis և հյ. գլել, գլան։ Müller, WZKM 10, 354 յն. ϰυρτός, լտ. curvus խմբի հետ, որ Հիւբշ. 520 ընդունում է մի-այն այն պայմանով՝ որ հնխ. q ձայնը o-ի մոտ դարձած լինի կ։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur', հյ. ծուռ և թիւր։ Scheftelowitz BВ 28, 304 յն. ϰορωνός ևն բառերի ընտանիքին։-Այս ընտանիքի անդամներն են յն. ϰορωνη «ծայրը ծռած՝ կեռ մարմին», ϰορωνος «ծռած, կոր», ϰορωνίς «ծայրը կեռ». ϰορωνιάω «կռանալ, կորանալ», ϰυρτός «կոր, ծռած, կորացեալ», լտ. curvus «կոր, ծուռ», ալբան. kurús «ծռել, կո-րացնել», լիթ. kreīvas «շեղ», հսլ. krivu «ծուռ», հիռլ. cruinϑ «կլոր» ևն, որոնք բխում են հնխ. qer-, qor-ար-մատից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 111 մեռժեւով սրանք, որ պիտի տային հյ. քոր ձևը, կցում է յն. γυρος «ծուռ, կլոր» ևն բառերին (որ ընդունում է Walde 216)։ Սակայն ուրիշ հնդևրո-պագէտներ սրա նախաձայն γ համա-րում են
ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն կոռ ձևով՝ որից կոր Մկ. Սլմ. Վն. «կոր, ծայրը ծռած, կեռ, կոր գլխով», Մկ. Վն. «կորացած ծայրով հո-վուական գաւազան», Մշ. Վն. «ծայրը կեռ ցուպ», կոռ-մոռ գալ Վն. «ծռմռկուիլ», կո-ռագլուխ Վն. «խարդախ, խաբեբայ», կոռա-կոտոշ Վն. «ծուռ եղջիւրներով», կոռացնել Երև. «ծռել», կոռել Մկ. Վն. «որևէ բանի ծայրը կեռ շինել», կոռուիլ Վն. «ծռուիլ, կո-րանալ, կէս մէջքից կախուիլ, կզուիլ», կոո-քար Վն. «դուրս ցցուած մեծ ժայռ», կռա-կոռ Ղրբ. «կորաքամակ աառաւ»։
«կորչիլ, անհետանալ, փճանալ». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կազ-մուած են զանազան մասնիկներով՝ կորնչիլ «կորչիլ» ՍԳր. (ձևի համար հմմտ. յար-նչ-ել, երկ-նչ-իլ, մարտ-նչ-իլ), կոր-նչ-ումն Շիր. կորուսանել «կորցնել» ՍԳր. կորուստ ՍԳր. Եփր. ա. թես. կորուսիչ Ագաթ. Եզն կորստախառն Եփր. դտ. կորստական ՍԳը. Ոսկ. յհ. ա. 11. անկորուստ Ագաթ. երախ-տակորոյս Վեցօր. խորհրդակորոյս Օր. լբ. 28. համակորոյս Ոսկ. մ. ա. 20. հետակո-րոյս Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. ճշմարտակո-րոյս Վեցօր. մտակորուս Ոսկ. մ. ա. 3. շնորհակորոյս Եփր. թգ. ոգեկորոյս Կոչ. դե-նակորոյս Զենոբ. դաշնակորոյս Մարաթ կանխակորուստ Նար։ Բուն արմատական ձևը աւելի լաւ են երևան հանում կտ. կո-րեայ, հրամ. կորի՛ր, կորո՛։
Peterm. 62 լծ. կործանել։ Տէրվ. Նա խալ. 78 ծիւրիլ բառի հետ հնխ. gvar ձևից իբր երկրորդ արմատական՝ *gar> ծեր արմատի։ Հիւնք. պրս. gōr «ռե-ռեոման» բառից։ Meillet MSL 9, 150 միացնում է հպլ. goryivi? ձևին, իսկ MSL 10, 278 միացնում է լեթթ. gur-
stu, gurt «յոգնիլ», qurdens «յոգնած, լքեալ», հպրուս. gurīns «խեղճ, աղ-քատ» բառերին, իբր հնխ. gor-ալ-մատից։ Նոյնը յիշում է Հիւբշ. IF Auz. 10, 48։ Patrubány, Բանաս. 1902, 121 մերժելով այս մեկնութիւնը»՝ բառը հա-մարում է նոյն ընդ կեր, կերակուր ևն։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 147 սանս. guru, գոթ. kaurus «ծանր» բառերի հետ։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 304 կորուսանեմ=լիթ. kriuszu, kruszú «ջարդել, փշրել», իսկ կորնչիմ=սանս čalati «տատանուիլ», պրս. čalīda։ «երթալ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. կորնել, Ալշ. կօրել, Մշ. կօ-րիլ, Երև. կօրչել, Գոր. Ղրբ. Շմ. կօրչիլ, Տփ. կօ՜րչիլ, կօրցընիլ, Սեբ. գօրիլ, Կր. կօր-սըվիլ, կօրի՛, Ննխ. գօրցըվէլ, Սչ. գօրսընել կամ գօրսընցընել, Տիգ. գօրսվիլ, Հմշ. գոյ-սըվուշ, Մկ. կուրուսիլ, Մրղ. կուրսոււրէլ, Սլմ. կուրսըվել, Վն. կուրիս «կորած», Ոզմ. կուռսիլ «կորչիլ», Ագլ. կրօ՛նիլ «կորչիլ», կրցա՛նիլ «կորցնել», Զթ. գշնըվը՝լ «կորչիլ». գըշնը՝լ «կորցնել»։ Նոր բառեր են կորու Եւդ. «կորած, ի զուր վատնուած», կորուկ, կորուսական։
(լծ. լտ. գու՛րվուս, դաղմ. քռիվ. յն. ղի՛րօս, գիրտօ՛ս. թ. էկրի. ռմկ. կիռ ). κυρτός, ἁγκύλος, καμπύλος, σκολιός incurvus, curvus, gibbosus, inflexus, perversus եւ այլն. Կամարաձեւ. թեքեալ. ի վայր կոյս խոնարհեալ. թիւր. ծուռ. սապատողն. ճանկաւոր.
Որ ի վերջին դարս եւ ի կոր, ուր ոք չըկայ արժանաւոր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
եւ մ. Ի ԿՈՐ. գ.ա. եւ մ. Ի վայր կոյս. կորացմամբ. կորանօք. ամօթով. լքեալ. վհատեալ. եւ Տխրութեամբ. որ եւ ԳԼԽԱԿՈՐԵԱԼ.
մ.ա. ԿՈՐ Ի ԳԼՈՒԽ. ԿՈՐԱԳԼՈՒԽ. մ.ա. Նոյն ընդ վ. Կորացեալ գլխով. Գլխակորեալ. ամօթապարտ. ամօթալից.
Ամենայն գովիչք նորա կոր ի գլուխ առնէին զնա. յն. խոնարհեցուցանէին. (Ողբ. Ա. 8։)
Կորագլուխ ամօթով. (Ղեւոնդ.։)
rough, unfilled, un-ploughed, wild, waste;
fallow;
waste land.
· Calfa
«խոպան, անվար, անմշակ» Ովս. 4. 4. ժբ. 11. Ոսկ. գաղ. և ա. տիմ. էջ 122 (յետնաբար ո հլ. այսպէս՝ բցռ. ի կորդոյ Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 213). որից կորդանալ Նեղոս. կորդացուցանել ժմ. լն.։
ՆՀԲ վրազ. կորդի, լծ. հյ. չոր, լն. լέρσος, χέρρος, թրք. qər «բաց դաշտ». quru «չոր»։ Տէրվ. Մասիս 1882 ապր. 3 յն. ϰοάτος «կարող, հզօր», գոթ. hardu «բուռն, սաստիկ, կարծր», անգլ. harϑ, գերմ. hart «կարծր» բառեռև դուք, որոնց նախահայր համարում է ոմն Կորդոն կամ Կարտու «բուռն, հզօր»։ Հիւնք. կուրտ բառից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կոռ «տարապարհակ» ռումեռ. gar «արտ»։ Karst, Յուշարձան 405. սումեր. kur «երկիր, աշխարհ, լեռ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հալ. gruda «հողի գուղձ», grudinū «կոշտ, կոպիտ», ռուս. rpудa «փողո-ցի սառած ցեխ», rpудньи, rpудкiи
«կորդ, անհարթ ճանապարհ ևն, սառչե-լով քարացած ակօս», բուլգար. gruda «գուղձ», grudliv «կորդ, կոպիտ». հսաքս. griot, հբգ. gdioz «աւազ, խիճ», կիմր. gro «խիճ» ևն, որոնք բոլոր ծա-գում են հնխ. ghreu-, ghreu-d-արմա-տից (Walde 661, Berneker 357). այս արմատը հայերէնում պիտի տար գ նախաձայնը և ոչ բնաւ կ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. կոռտ, Ալշ. կոռթ, Լ. կորթ. Սլմ. Վն. կոռթ, Մկ. Ոզմ. կուրթ. այս բո-ւորը ասւում է հողի համար. (Ալշ. փոխա-բերաբար նաև «պինդ մածուն»). իսկ Խրբ. զօրթ «կարծր, դահացած, թրք. խարթ». որից կորդանալ Վն. «հողը կոշտանալ», Խրբ. «կարծրանալ, դահանալ, խարթանալ», կոր-դել Վն. «խոպան հողը մշակելի դարձնել՝ վրայից աւելորդ խոտերը քաղհանելով և մաքրելով», կորդապատառութիւն Մշ. «պո-ռոտախօսութիւն», կորդան Գնձ. «կոպիտ անտաշ, անոպայ», կորդափլուցք Սիփ. «վա-րած խամ գետին»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კორდი կորդի «մարգ, մար-գագետին, դուրսը գտնուած անմշակ տեղ», ნაკორდალი նակորդալի «չմշակուած դաշտ». სიკორდე սիկորդե «անմշակ և դատարկ բացավայր», քրդ. կորդ «չվարած հող» (գործածւում է Բուլանըխի մօտ՝ Հառան Գորանի քրդերի մէջ. տե՛ս Միրախորեան, Նկարագը. ուղևորութ. Գ. 96) և կամ կօրթ «կորդ գետին» (Վտակ 1908, N 141)։
χέρσος, χέρρος inculta (terra), desertus, asper. Խոպան. անվար. ամայի. վր. եւս՝ կո՛րդի. (լծ. հյ. չոր. յն. խէ՛ռսօս, խե՛րրօս. թ. գըռ, գուռուս ). չիբանած, վարուցան չեղած.
helmet, casque.
· Calfa
«սաղաւարտ» Թղթ. դաշ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
ՆՀԲ յն. ϰόρνς, ϰόρυϑος «սաղաւարտ» բառի հետ։ Նոյնը Bugge KZ 32, 49՝ համարելով հայ ձևը բնիկ բառ։
Ետու դնել (զնշտն խաչին) ի նշանս պատերազմական զինուց, եւ ի կորդակս վեղէնդահացն. (Թղթ. դաշ.։)
s. bot. savory.
· Calfa
(գրուած նաև կորդոյն, կորդին, կուրդին, կորդոն, կորդում) «մի տեսակ ծոթ-րին. satureia hortensis L» (ըստ Տեռա-ցուեան, Contributo § 421) Բժշ. Գաղիան. Վրդն. ել։
ՀՀԲ հանում է կորդ բառից՝ իբր կորդ տեղեր բուսած։ Սխալւում է Արթինեան, Ամէնուն Տարեցոյցը 1914 թ. 163՝ հա-մարելով բառս ծաթրին ձևի աղաւաղու-թիւնը։
conduit, pipe, tube, spout;
drain, channel, gutter
· Calfa
Bugge KZ 32, 56 սանս. var «ջուր» կամ յն. οῦρός «ջրանցք» բառերին ցեղակից։ Scheftelowitz BВ 28, 303 սանս. kulyā «փոս, ջրանցք» և յն. ϰρήνη «աղբիւր» բառերի հետ է միաց-նում։ Lidén., Arm. Stud. 111 մբգ. kuls «փոս, խորք», նորվ. koyla «ջրանցք», յն. γύαλον «խոռոչ, կիրճ, կամար» բառերի հետ, արմատակից կոր (=յն. γνρός), կորիզ բառերին։ (Նոյնը կրկը-նում է Boisacq 159)։ Մառ ЗВО xIx. 0156 վրաց. ბղարո «աղբիւր», ծղալի = մինգ. ծղարի, լազ. ծկարի «ջուր» բա-ռերի հետ՝ յաբեթական շղր արմատից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. kur︎ «ջրանցք»։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. gur «ջրի հոսանք», 406 սումեր, kure «ջրանցք»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Կր. Մշ. կօրի, Երև. գօրի Մշ. կօռի, Մկ. կուրը՛, Ոզմ. կուրէ՝, Հմշ. գօրին (Ճօշարա գիւղում՝ գօրիմ), գործած. ւում են զանազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Ալշ. Բիւթ. Երև. Նբ. Մղ. Մշ. Ոզմ. Մև. «արտի ոռոգման համար բացուած նեղ առու», Ղրբ. «արտը վարելու ժամանաև՝ ա-ռաջին անգամ վերևից ներքև քաշուած ա-կօսը, որով արտը երկու մասի են բաժա-նում և յետոյ աջ ու ձախ նոր ակօսներ բա-նաւով՝ վարը շարունակում են», Ակն. Կր Մշկ. Շիր. «արտի ամէն մի ածուն կամ բա-ժանմունքը», Հմշ. «երկու արտի սահմանը, միջավայրը», «արտի մի տեսակ չափ է, որ է մէկ քառորդ օրավար»։ Ոճով ասւում է Ռ. գօրին հանէլ (<կորին հանել) «իրեն բաժին ընկած մասը կատարել»։ Նոր բառեր են կո-րատ «բամբակի արտի մէջ բացուած կորի». կորատել «կորիներ բանալ», կորակտուր «նախորդ վարի հակառակ ուղղութեամբ»։
ὡλύν canalis. ռմկ. եւս՝ կորի, կամ կոր. Առուակ, կամ ակօս փոքր. փոս հեկեկեալ. առու. անցք ջրոյ. խողովակ ոռոգի պարտիզաց.
Ջուր յորժամ յառու անկանիցի, եւ ընդ կորիսն գնայցէ, չծախի ընդ վայր, այլ զանդսն ոռոգանէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ոչ թողոյր բնաւ ամենեւին եւ ոչ քան զկորի մի գետին ի սահմանաց երկրին հայոց ուրեք վտարել. (Բուզ. ՟Ե. 20. իբր ի չափ ակօսի մերոյ։)
a cub or whelp of any wild beast;
— առիւծու, lion's whelp;
— շան, puppy, pup, whelp.
· Calfa
(սեռ. -րեան, -րեանց) «ձագ (ա-ռիւծի, վիշապի, իժի, գայլի, շան, կէտի)» ՍԳր. Եզն. Եփր. դտ. 341. Վեցօր. 190. փո-խաբերաբար «սօսի, կնձնի և այլ ծառերի տերևների տակ ծածկուած պտղանման բռն-դակներ» Վեցօր. էջ 93 (այս երկրորդ նշա-նակութիւնը երևան հանեց Ս. Վ. Նաղարէ-թեան, Պատկեր 1893, էջ 56, մի ընտրելա-դոյն ձեռագրի ընթերցուածի համաձայն. «Կերպարանք ինչ իցեն սերման և պտղոյ, և զնոյն որ երևին ի ծառ կորիւն կոչեն... Ապա ուրեմն զօրութիւն իմն սերման է ի կորիւնսն՝ որ երևին ընդ տերևօք ծառոյն»). «դդումի, վարունգի և նման բոյսերի արձա-կած թևը» Եփր. նին. 121 (մէկ անգամ գոր-ձածուած. Զկորիւն դդմենւոյն և զծաղիկն նորա պատուես քան զանմեղ տղայսն). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. որթ և երինջ)։ Այս արմատից են առիւծակո-րիւն Վեցօր. 192. գայլակորիւն Մամիկ. ի-ժակորիւն Վեցօր. էջ 192. կորնակ «բորե-նու փոքր ձագ» Վրք. հց. Բ. 433 (չունի ՆՀԲ)։
Schroder, Thesaur. 45 ասոր. ❇ guriā «կորիւն»։ ՆՀԲ եբր. [hebrew word] gūr «ձագ», gor «առիւծի կորիւն», [hebrew word] kəpīr «կորիւն»։ Հիւնք. յն. ϰορος, ϰόρος «պատանի, շառաւիղ»։ Bugga KZ 32, 85 թերևս փոխառեալ է կովկա-սեան լեզուներից. հմմտ. չեչէն. kuor-nai «ձագ»։ Müller, SWAW 136(1897), tջ 11=Armen. VI, WZKM 5, 268 և 10, 180 սանս. garbha, զնդ. garəwa «սաղմ», յն. βρέφος «մանկիկ, ձագ» զոթ. kalbo «հորթ», հսլ. zrebe «ման-կիկ, ձագ» ևն բառերի հետ։ Հիւբշ. 461 սխալ է համարում այս վերջին մեկ-նութիւնը, որովհետև յոյն բառիս դէմ պիտի ունենայինք *կորբ և ոչ կոր-Patrubány, Բանաս. 1902, 121 հանում է կոր «կորչիլ» արմատից՝ -իւն մաս-նիկով, իբր «նա՝ որ կը կորսուի մօրէն, ա՛լ արգանդը չէ»։ Scheftelovitz BВ 28, 15 և 29, 15 հնխ. g''er-«ուտել, կուլ տալ» արմատից, որից են հյ. կեր. կուր, կերակուր։ Osthoff, Et. Parerga l 312 միացնում է լտ. galba «կաղնու որդ», հբգ. kilbur, chilburra «էգ գառ-նուկ», գոթ. kalbō «հորթ», kilϑei «ար-գանդ», անգսք. cild «երախայ», սանս. ǰartu-«բունոց», յն. βρέφις «արգանդի պտուղը, սաղմ», ὄελφῦς «արգանդ» ևն բառերի հետ և ենթադրում է այս բոլո-րի համար հնխ. ger-, g'er, gel-, gel-
ևն արմատների խառնուրդը։ (Յիշում են նոյնը Walde 331 և Boisacq 133 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 պարզ ար-մատը համարում է կոր, որ աւելի լամ երևում է խոճկոր բառի մէջ։ Մառ, Oe-нов. Гaбл. էջ 9 ասոր. և եբր. ձևերի հետ միացնում է վրաց. bo-kueri «կո-րիւն», բայց չի յիշում հյ. կորիւն։ Charpentier IF 25, 245 հնխ. g'ouero-«հորթ» բառից. հմմտ. սանս. gavala «գոմէշ»։ Pedersen, Յուշարձ. 288 քըն-նելով յն. βρέφος, հսլ. žrèbe բառերի համեմատութիւնը, ենթադրում է որ հա-յերէնի հին ձևն էր *կորբն, որիցբ ձայ-նի անկումով յառաջացաւ կորն (ար-մատը կոր. մասնիկն է ն)=կորիւն. բո-լորի հին հնխ. ձևը դնում է *g*erebh-։ Petersson KZ 47, 240-244 սանս. ersti «երինջ» ևն բառերի հետ հնխ։ guer-արմատից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 355 քրդ. kur «որդի, տղայ» բառի հետ+իւն նուազականով։
overturning;
ի — or —ս լինել, to upset, to overturn.
· Calfa
«գլխիվայր շրջուիլ, տապալուիլ». այս արմատական ձևով գործածական է միայն միջին հայերէնում. այսպէս՝ ի կործ առնել կամ լինել «ամանը գլխիվայր շրջել կամ շրջուիլ» Կանոն. Գր. տղ. կործել նոյն նշ. Վստկ. 136, 172. Յայսմ. նոյ. 26, Նոր վկ. էջ 317։ Հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած է միայն -ան մասնիկով աճած կործան ձևով. այսպէս՝ կործան «գլխիվայր տապալուած» Կոչ. Ոսկ. ես. Բուզ. կործա-նել «տապալել, փլցնել, քանդել, ջնջել» ՍԳր. Եւս. պտմ. «գլխիվայր շրջել, կործել» Դ. թագ. իա. 13 (Որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց. յն. ϰαϑως ἀπαλεισεται ό ἀλαβαστοος ἀπαλεισόμε- [arabic word] ϰαὶ ϰαταστοσεται ἐπὶ ποόσωπον aίτιն եբր. «զոր ջնջիցէ ոք և դարձուսցէ»). կոր-ծանեցուցանել Ոսկ. յհ. ա. 8. կործանիչ Մծբ. Եփր. ծն. կործանումն ՍԳր. Եւս. պտմ. դիւակործան Կղնկտ. դիւրակործանելի Անյ. պորփ. բիւրակործան Նար. եգիպտակոր-ծան Նար. գնձ. երկրակործան Նար. ինքնա-կոծան Սկևռ. կործանարար (նոր բառ). ո-ճով ասւում է ի կոր կործանել Ոսկ. մ. և ևս. Մծբ. (հմմտ. ամօթալից կոր անկեալ նորագիւտ Բ. մն. լբ. 21)։
Peterm. 62 լծ. հյ. կորուսանել։ Սէ» 1861, 158 լծ. գործ։ Հիւնք. կարծել բայից։ Meillet MSL 10, 278 -︎ ածան-ցիչով կազմուած կոր «կորչիլ» արմա-տեց. ბ-ի համար հմմտ. կեղծ և կե-ղ(ա-կարծ)։ Նոյնը նաև Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 148։ Մառ ЗВO KIx, 070 լա-բեթական krs արմատից. հմմտ. վը. կերձոյ «կող, կողմ», գուերդի «կող, կողմ», մոգվերդի «ըմբշամարտիլ», գուր. մեգորդիա. հայերէն բառը նշա-նակում է բուն «կողին զարնել»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. կօրծել, կօրծ անէլ «միւս կողմը շրջել (ամանը)» կօրծ լինել «շրջուիլ, տապալուիլ», Սլմ. կործել, Վն. կոռծել, Ալշ. Մշ. կօռձել, Պլ. Սեբ. գօրձել, Խրբ. գօրձիլ, Ոզմ. կուրծիլ, Մկ. կուռծիլ «ամանը գլխիվայր շրջել», Չն. գօրձիլ «ցած դլորուիլ, տապալուիլ», Չրս. գօրզվիլ «տրն, կած՝ կանգնեցրած մի բան գլխիվայր շըր. ջուիլ, ցած տապալուիլ», Ախց. Կր. կօրծա-նիլ, Տփ. կօրծան ըլիլ, կօրծանվիլ, Սչ. գօր-ձանել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գօրձանիլ, (Պլ. անցողական ձևը գորձանցունէլ), Զթ. գուլ-ձանիլ, գուրձանիլ, Ննխ. գօրձանվէլ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրազ. յორწიალი կործիալի, յორწიალობაկործիալոբա, კორწიალება կոր-ծիալեբա «տատանում, տապալում, գլխի-վայր շրջուիլը»։
Արմատ Կործելոյ. յորմէ Ի ԿՈՐԾ ԱՌՆԵԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. Բերան ի վայր շրջել զամանն, կամ դատարկել.
dirt-spot, dirt, filth, ordure;
caked filth attached to the long tails of oriental sheep.
· Calfa
«կպած մնացած կեղտ». մէկ անգամ ունի Լմբ. մատ. էջ 490 «Ասէ երանելիս եթէ հարկաւոր է այնոցիկ սրբկիկ լինել, այլ զի՞նչ կորկն և աղտն քսան տարոյ կամ աւելի հոն կայ ի վերայ սկոյն, և մեք չլուա-նամք և չսրբեմք»։ Նոր գրականում ոմանք գործածում են «ծխախոտի դեղին կեղտը. Բրք. զիֆիր» նշանակութեամբ։
Հիւնք. գորգ բառից։ Bugge KZ 32 12 ասում է թէ գործ չունի քրդ. qur և կիւրին. qar, qurúš «կեղտ» բառերի հետ և համեմատում է յն. βόοβιμ-«կեղտ, աղբ» ձևի հետ. հայերէնի մէջ վերջավանկը ընկել է։ Scheftelovitz BВ 28, 303 պրս. karī, հանգլ. horh
«աղտ», լիթ. kirnos «ճահիճ» բառերին ցեղակից։ Brugmann, Grdr2. I 619 դր-նում է Bugge-ի մեկնութիւնը, Boi-sacq 127 յիշում է թէ՛ Bugge-ի և թէ Scheftelowitz-ի մեկնութիւնը։ Pokórny I 429 հնխ. qers արմատի տակ յիշում է վերջինը. (սխալ է, որովհետև հնխ, qers-պիտի տար հյ. *քեռ)։ Petersson, Zwei sprache Aufsátre 60, Hetero-klisie 145-6, LUâ 1922, ❇ z 52 53 (չեմ տեսած) նորվ. korg, իսլ. korgr «դիրտ, մռուր», իսլ. krim «կեղտ» ևն բառերի հետ։ Չի ընդունում Pokorny 1, 645-50։
ԳՒՌ (dialectal) Խտջ. գօրգ (<կորկ) նշանակում է «ոչխարի դմակի տակ հաւաքուած ռնտա-կերպ աղբի փոքր կտորտանք», որից կոր-կոտ «աղբոտ», կորկոտիլ «աղբով ծած. կուիլ»։ Ախց. կօկռօտ (իմա կորկ-ոտ) «շատ կեղտռա»։
Կորկն եւ աղտն քսան տարւոյ կայ ի վերայ սկոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
speck, spot, speckle.
· Calfa
«մորթի վրայ գտնուած խալ. տուց, խայծ, բիծ». մէկ անգամ ունի Տօ-նակ. «Անասուն շիդիրոն կոչեցեալ. ագի սո-րա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս ղեղնագոյն»։ Երկրորդ անգամ գտնում ենք բառս Փիլ. լին. 205 «Կադէս մեկնի սուրբ. իսկ փառան՝ կարկո.տ կամ կորկոտիձ». այստեղ բառիս իմաստը անծանօթ է, որով-հետև «կարկուտ» նշանակութեամբ նմանա-ձայն մի բառ չկայ եբրայեցերէնում։ Հեղի-նակը ուզում է մեկնել եբր. [hebrew word] Fā ran անապատի անունը՝ որի ստուգաբանու-թիւնը անծանօթ է։ Այս պարագային ան-շուշտ պատճառ չկայ կորկոտին բառին մի նոր իմաստ վերագրելու։
ՆՀԲ առաջին իմաստով մեկնում է «որ ինչ նման է կորկոտի, մանը փշուրք, կիտուած, նիշ, սպի, կորկոտ, կորկոտի պէս պուտ պուտ». երկրորդ իմաստի համար դնում է «եբր. ֆառամ է փշրել, իսկ լտ. ֆառ՝ ցորեան կամ ըստ որում կեղևեալ՝ ձաւար և հերիսայ»։ Այսպէ-ռով՝ վերջ ի վերրջոյ կորկոտին բառը դառնում է «կորկոտ», ինչպէս ունին ՋԲ և ԱԲ. վերջինը մեկնում է կորկո-տին «մանրուք, նշան, կորկոտի պէս պուտ պուտ. 2. կարկուտ. 3. կորկոտ»։ Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 615 ա դնում է «այտումն ի հիւսուածի կոպոց աչաց», նոյնը Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 800բ «աչ-քի կոպին վրայ ուռեցք»։
Անասուն ղիդիրոն կոչեցեալ. ադի սորա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս դեղնագոյն. (Տօնակ.։)
griffin;
cf. Պասկուճ;
crotchet;
crooked, hooded;
cf. Փեճեկ.
· Calfa
«ընկոյզի կեղև». նորագիւտ բառ. որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նոր վկ. էջ 317 «Պորեալ զընկոյլն, կործեցին կկորճն ի վերայ նորա»։ Իբրև մականուն նգռծածուած ունինք Հաւաք. էջ 40 «Թօ-մայ վարդապետին՝ մականուն կոռճով կո-չեցեալ» (այն է «կեղևով»)։
ԳՒՌ (dialectal) Վն. կոռճ «կեղև (սոխի, խնձորի. ընկոյզի, ձուի, ծառի)»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ყურჭი ղ'ուրճի «մի տե-սակ թռչուն է. ցին»։
= Հայաստանի Կորճայք նահանգի անռւ. նից է կազմուած։ Այս նահանգի ժողովուր-դը պատկանում էր մի օտար ազգութեան և խօսում էր մի առանձին լեզու։ Սովորելով յետոյ հայերէն՝ բնականաբար խօսում էին ո չ-բոլորովին մաքուր լեզւով. ուստի և առնուեցին ծեքական լեզուի իբրև տիպար. հմմտ. «Եւ պարտ է գիտել եթէ ըստ մերու-մըս բարբառոյ նախագաղափարաւդ վարին Կորճայքդ միայն» (Անանուն մեկնիչ, էջ 147). «Բայց յայլ վայրս, որպէս Կորճայքդ, վարին կրականին ո՛չ հմտաբար, այլ ըստ սովորութեան» (Դաւիթ մեկնիչ, էջ 112). «Զբովանդակ զբառսն զեզերականս, որպէս զԿորճայն և զՏայեցին». (Ստեփ. սիւն. քե-րակ. 187)։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. խաղտալուր, խաղտախուղտ։
զարծուի, եւ զկորճ, եւ զանգղ. (օր. ՟Ժ՟Դ. 12. (որ ի Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 13. պասկուճ. որպէս եւ վր. փասքունջի։))
s. bot. origan.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Մշ. կօրընգան, Վն. կո-րընգ'mն, Մկ. կօրընգ'mն, Ոզմ. կօրընգ'mն գուռընգ'mն, Ագլ. կրռընգուն, Ջղ. կո-րընգալ, Սլմ. ղօռընգ'ա (ըստ Ա. Աթա-յեան, Սալմաստ, էջ 19). վերջին ռնգա-կանից զուրկ կորնկա ձևն ունի և Կր. Ախց. կորընգա, որից
ՓՈԽ (borrowing) Ախա ցխայի թրք. բարբառով γօ-lang'ar «կորնգան»։ Թրք. գւռ. Թորթումի լորնգան (տե՛ս Շիրակ 1905, 425)։
Եւ այն վեց բարդք կորնկանն՝ վեցօրեայ գործք աստուծոյ. (Նար. տաղ սայլի.։)
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
· Calfa
, ի, ո հլ. «կատու» Բարուք զ. 21. Կոչ. էջ 97, 270. Ոսկ. մ. ա. 8. «կատուի նման մի անասուն, որ նշանաւոր է հաւ խեղ-դելու մէջ. սամսար» Մամիկ. Վրդն. ել. ո-սից կզակն «կատուի աչք քարը» Պատկ. Драгоцен. камнн, էջ 72. կզաքիս (նոր բառ)։
Նախ ԳԴ կցում է պրս. կիւզ հոմանիչ ձևին, որ սակայն իր բուն բառառանում չկայ։ Justi, Dict. Kurde 349 քրդ. ku-že բառի դէմ յիշում է հյ. կուզ, կզնա-քիս, սանս. kaçika «գորշուկ»։ Վերի ձևով է Հիւբշ. ZDMG 36(1882). 131 և Armen. Gram. 308։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. կուզ, Զթ. Խտջ. գուզ, Ոզմ. կօզ։
qustā, պրս. kōž, իբրև kuc արմատից։ Նոյն, ZDMG 1850, 356 սնս. kubǰa, որին Arica 36 աւելացնում է աֆղան. koy, koz։ Lag. Urgesch. 938 դնում է սանս. ձևր։ Muller SWAW 38. 593 կուզ<կովզ<սանս. kubǰa։ Justi, Zen-dsp. 76 զնդ. kaozda «եզերք, ծայր» բառի տակս
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։
Հաւբալքդ հանդարտիկ հանդարտիկ գուզ գուզ երթալով, եւ փոքր մի սակաւ ի բաց թռուցեալք, եւ այլն. (Փիլ. լիւս.։)
swallowing.
· Calfa
«կուլ տալու գործողութիւնը». ա-ռանձին գործածուած է միայն հրմ. կո՛ւլ ձևով՝ որ ոսկեդարեան է և ի կուլ տալ «կուլ տալ» ոճով՝ որ յետին է. (ունին Տաղ. Մխ. ապար.). այս արմատից են կազմւում կլա-նել, կլնուլ «կուլ տալ» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. Եզն. Ոսկ. կլուցանել «կլլեցնել, կլանել տալ» ԱԲ. աշխարհակուլ Ագաթ. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. և Եբր. իգ. ջրակուլ Նար. ջրհեղե-ղակուլ Ոսկ. ես. 332. դժոխակուլ Եւագր. ամենակուլ Կորիւն. գիշերակուլ Գիւտ. դժու-արակլանելի Լմբ. առակ. լեռնակուլ Բրս. ապաշխ. խաւարակուլ Ագաթ. ձկնկուլ (նոր բառ)։-2. Ըճկլճուլ «կուլ գնալ, ջրի տակ ընկղմիլ» ՍԳր. կազմուած է կլնուլ բայից ընդ մասնիկով (բաղաձայնի մօտ դարձած ըն-). որից ընկլումն Իսիւք. անցողականը՝ ընկլուզանել «ընկղմել տալ» (հմմտ. փլու-զանել, ելուզանել) ՍԳր. ընկլուզումն Կիւրղ. թգ. ընկլուզիչ Լմբ. սղ։-3. Ըճկղմել «ջրի տակ երթալ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. կազմուած է նախորդի նման ըն(դ) մասնիկով և մ ա-ճականով, որով լ գտնուելով բաղաձայնի մօտ՝ դարձել է ղ. որից ընկղմելութիւն Փարպ. ընկղմիչ, Փիլ. ընկղմութիւն Ոսկ. բ. կոր. ընկղմեցուցանել Մաշկ. (գրուած է ըն-գըղմել Անան. ժմնկ. 51)։
= Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ. gel-«կուլ տալ» արմատին. սրա ժառանգ-ներն են հիռլ. gelim «ուտել լափել», միռլ. gil, կորն. gel «տզրուկ», սանս. [other alphabet] ǰaluka «տզրուկ», հբգ. kêla, հանգլ. ceole «կոկորդ, վիզ», հոլլ. keel, գերմ. Kehle «կո-կորդ»։ Այս *gel-արմատից տարբեր էր հնխ. g*er-«ուտել» (>հյ. կեր), որի վրայ տե՛ս կեր բառի տակ։ Երկո։ արմատները աղդելով իրար վրայ՝ ձևացաւ հնխ. g'*el-արմատը, որի ձայնդարձն է հնխ. g*'ul-։ Ա-ռաջին g*el-ձևից են գալիս յն. ὄελεαρ «խայծ», ևոլ. βλῆր «խայծ», յն. οελος, δελετρον «խայծ», βλωμός «հացի պա-տառ» ևն։ Երկրորդ *g*ul-ձևից են ծագում լտ. gula «կոկորդ», glutio «կուլ տալ», glutus «կոկորդ», հսլ. glutu «կոկորդ», glu tati «լափել», ռուս. глотать «ևուլ տաւ». гոo-токъ «մի ումպ, մի կում», սերբ. gut «կո-կորդ», չեխ. hlt «կում», սանս. gala «վիզ, կոկորդ», հյ. կուլ «կուլ տալ», որի հետ նոյն է կուլ «կոկորդ» պահուած միայն մի քանի գաւառականների մէջ (Walde 355, Boisacq 173, Berneker 309, Kluge 248, Brugmann 12 453, 604 ևն)։-Հիւբշ. 460։
Klaproth, Asia polygl. 104 կուլ «կո-կորդ» =պրս. gelu, բենգալ. gola, լտ. gula, գերմ. Kehle։ ՆՀԲ լծ. լտ. glu-tio։ Böttich. ZDMG 1850, 357 և 139, Arica 89, 445 սանս. gar։-Müller SWAW 38, 571 ևն սանս. gar, լտ. σu-la։ Justi, Zendsp. 101 զնդ. սանս. gar, պրս. aγardan, հյ. կեր։ Հիւբշ, KZ 23, 20, 33, 35 կլանել և կեր միաց-նելով՝ լտ. deglutire ևն։ Տէրվ. Al. tarm. 9 և Նախալ. 13, 78 իրար է կր-ցում կեր, կուր, կուլ, որկոր, կոկորդ։ Բոլորն էլ դնելով gar արմատից. հմմտ. սանս. gar, յն. βιβρωσϰω, լտ. vorare, լիթ. gèrti «խմել» ևն։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 31 ետր. culsu «մահուան աս-տուածուհին» մեկնում է հյ. կուլ-շուն «կլանող շուն»։ Հիւնք. լտ. gula, glu tio ևն։ Meillet MSL 9, 150 և 22, 48 հյ. ընկլնում և ընկղմել ձևերի դէմ դնում է լիթ. gilus «խոր», gelmē «խո-րութիւն», որով դրանք համարում է տարբեր արմատից։ Աճառ. MSL 15, 244 միացնում է գւռ. կուլ ևն, որոնց վրայ տե՛ս տակը։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xogolai, բուրեատ. xoloi, kole, թունգուզ. kongolo «կոկորդ» բա-ռերի հետ։ Մառ տե՛ս կլափն բառի տակ։
ԳՒՌ (dialectal) 1. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. կուլ տալ, Ննխ. Սեբ. Սչ. գուլ դալ, Հմշ. գուլ դվուշ, Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօլ տալ, Սլմ. ղ'ուլ տալ. 2. Զթ. գօլնօլ, գօլնոլ, Հճ. գmլնուլ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. գըլլէլ, Ասլ. գըլլէ՝լ, Տիգ. գլլmլ, Խրբ. գըլլալ (թրքախօս հայերից՝ Ատն. թրք. -lemek մասնիկով՝ կլլէլլէմէք), որոնք ծագում են կլանել բա-յից՝ անցնելով կլնել ձևից։ Չորրորդ լծոր-դութեան են պատկանում Ալշ. Մշ. կլում, կկլում «կլանեմ, կկլանեմ»։ Առանձնապէս հետաքրքրական ձևեր են Ագլ. կէլ «կոկորդ», կէլ տօլ «կուլ տալ», Ղզ. կուլ, Ղրբ. կօլ «կոկորդ, ադամախնձոր», որից Ղրբ. կoլ անէլ «կոկորդը վերև տնկել,» կօ'լավ ըղնէլ «գրկախառնուիլ», կըլվըկօ՜լ անէլ «իրար փաթաթուիլ», կուլա՛տակ «խպիպ», կուլըկա՛-տըէգ՝ «ծնօտ», կօլտան «ծնօտը կապելու թաշկինակ», Ղզ. կուլ կուլի տալ «գրկախառ-նուիլ», Շշ. կուլկապ «վզի թաշկինակ» ևն։ (Ագլ. կէլ ձևի մէջ է պէտք չէ դնել իբր հնխ. e՝ gel-արմատի մէջ, որովհետև հյ. *կել պիտի տար Ագլ. *կիլ. անշուշտ Ագլ. կէլ ծա-գում է կուլ ձևից, ինչպէս կէժ՝ ծագում և կուժ ձևից)։ Նոր բառեր են կլամ կլամ անել, կլաթան «կոկորդ», կլան լինել «կորչիլ, ան-հետանալ», կլուցել «կուլ տալ», կլցնել, կուլտում։
Ի կուլ տայր զյովնան կէան այն ահագին. (Տաղ.)
colyba, colyva, boiled grain.
· Calfa
(գրուած նաև կոլիվայ, եու լիպայ, կուլիփայ, կոլիբայ, կոլըմբայ, քու-լիպա, քուլըմբայ) «հատիկ, շաքարի փո-շիով խառն խաշած ցորեն, որ յոյները ռա-ժանում են հարևաններին իբրև հոգու հաց» Յայսմ. նոյ. 13 (Մեղրով կուլիփայ եկեր, այս է հատիկ). Երզն. մտթ. 447. Գնձ. «խա-շած ցորեն» Յայսմ. փետ. 17. (Ասէ սուրբն. կուլիփա կերիցեն... Զի՞նչ է կուլիփայն։ Ասէ սուրբն. եփած ցորեն, զի մեք յԵւխա-յիտայ՝ եփած ցորենոյն կուլիփա ասեմք)։
-άն մἰνβα ϰόὶβα ϰόλβια, ϰὸλλνβα նոյն նշ. (Sophocles 675, որ ասում է թէ Փոքր Ասիոյ մէջ Euchaita բարբառում գոր-ծածական էր ϰόλβα, ϰόλβια ձևով). բառս գործածական է մինչև այժմ նոր յունարէ-նում, որից էլ փոխառեալ են թրք. օ❇ qoliva և Պօլսահայ ժողովրդական բարբա-ռով՝ գօլիվա (goliva), երկուսն էլ միայն յոյների համար գործածուած։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև հսլ. kolivo, ռուս. кбли-вo, բուլգար. kolivo՝ նոյն նշ. (Berneker 547)։-Հիւբշ. 360։
ԳՒՌ (dialectal) Նոյն բառերն են կուլիբա Մշկ. «թարխանա», կովլա Կիւր. «խաշած ցորեն, հյրիե»։
ԿՈՒԼԻԲԱՅ կամ ԿՈՒԼԻՎԱՅ. գրի եւ ԿՈՒԼԻՊԱՅ, ԿՈՒԼԻՓԱՅ, ԿՈԼԻԲԱՅ. Ռամկական բառ առ յոյնս, գօ՛լիվա. κόλυβα . եւ Հյ. Հատիկ. այս ինքն Ցորենահատ խարշեալ.
Բաշխեա՛ նոցա կուլիբայ (կամ կոլիվայ)։ Զի՞նչ իցէ կուլիբայն, (կամ կոլիվայն). եփեալ ցորենոյն կուլիբայ (կամ կոլիվայ) կոչեմք. (Յայսմաւ.։ եւ Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Իսկ ի նոր ձեռ. վարուց ոսկ. գրի.
Մեզրով կոլըմբայս եկեր՝՝։
plait, fold, doubling;
texture;
— կարթի, fishing-line.
· Calfa
ՆՀԲ (ծալ բառի տակ) լծ. եբր. կալ։ Տէրվ. Altarm. 37 կուղ և քուղ դնում է հնխ. gu արմատից՝ համեմատելով սանս. guna «չուանի մի ոլորքը, լար, առասան» բառի հետ։ Bugge, Btrg 42 և IF 1, 457 հանում է հնագոյն *ku-vλ, tvuvλ ձևից, իբրև հնխ. *dwoplo-հմմտ. լտ. duplus, լիւկ. tbeplō, յն. δι-πλοῦς, հբգ. zwīfal. որով կուղ նշա-նակում է բուն «երկիցս», ինչպէս ու-նինք երկու, կր-կին՝ հնխ. dwō ձևից։ (Նոյնը ընդունում է Brugmann, Grdr 3 L 305)։ Scheftelowitz BВ 28, 308 լտ. gluo, անգսք. cleoven «ամփոփուիլ, կծկուիլ», յն. γλουτός «յետոյք» ևն բառերի հետ։ Նոյնը ընդունում են Wal-de 348 և Boisacq 151, բոլորը դնելով հնխ. gleu-արմատի տակ։ Մ. I. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 նգալլ. cul «նեղ», կորն. cul «նիհար», իռլ. cóil հբրըտ. culed «նիհարութիւն» ձևերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ղզ. կուղ «տրեխի եզերքին քա-շուած փոկի երիզը». այլուր ունինք «սամիի փոկ» իմաստով. նոր բառեր են կղել Երև-Բլ. Խն. «չուանը ծալել», կղան Ղրբ. «կա-շեայ հաստ փոկ՝ որով գութանը կամ սայլը լուծին են կապում», կղացու Ղզ. «կաշիի կտոր, որով տրեխի համար երիզ են շի-նում»։
զայսպիսի չարամանեալ երեք կուղս ոչ կարէ վաղվաղակի խզել. լինի բարդ՝ երեքկուղ, իբր երեքկուղի, երեքկղի. իրեք խաթ։
beaver, castor.
· Calfa
(յետնաբար ո, ու հլ.) «ջրշուն» Մխ. առակ. Բժշ. Գաղիան. Վրդ. առ. 225։
= Ասոր. [syriac word] ︎ kulbā «շուն» բառից, որից և [syriac word] ︎ [syriac word] ︎ kəleb-yama «փոկ» (Brock. Lex. syr. էջ 158)։ Բառը ռնևև ❇և︎ մական է, որի միւս ցեղակիցներն են ա-սուր. kalbu, արաբ. [arabic word] kalb «շուն. նաև շնաձուկ», եբր. [hebrew word] keleb, եթովպ. [hebrew word] Արմատական բառարան-42 kalb «շուն»։ Հայ բառը յառաջացած պիտի լինի ասորի մի այնպիսի գաւառական ձևից, որ ունէր ու ձայնաւորը։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. քէլբ «շուն»։ Müller SWAW 48, 429 և 84 (1877) 218, WZKM 7. 281 սանս. babhru, vabhru «գորշ. 2. կուղբ», հսլ. bobru, լիթ. beb-rus, գերմ. Biber, պրս. [arabic word] kurbā «կատու»։ Տէրվ. Նախալ. 173 հնխ. bhabhru «կուղբ» բառից։ Հիւնո. ա-րաբ. քէլպ «շուն»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xali-gun, կալմուկ. xal-gun, բուրեաթ. kalyun, թունգուզ. ka-lun, մանչու. xailun, xaixun «կուղբ, ջրշուն»։
ԿՈՒՂԲ (լծ. թ. քէլբ, այսինքն շուն). որ եւ ԿԱՍԴՐԻՈՍ. κάστωρ castor, lurda, fiber, beber. Ջրշուն. կենդանի ծովային եւ երկակենցաղ, լողակ սեւամորթ ի ձեւ շան.
gluttonous, greedy.
· Calfa
«շատակեր, պորտաբոյծ, որովայ-նամոլ» Եւս. քր. Բ. 288 (մէկ անգամ միայն գործածուած)։
Կլեսկէս փիլիսոփոս կիւնիկոս՝ յուստինեայ փիլիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. քանզի առ նավաւ կուզխ եւ չփիղիսոփոս երեւէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
bald, hairless.
· Calfa
«ծառի կամ փայտի կոճղ». հնից չէ՛ աւանդուած, բայց կայ նոր բարբառների մէջ՝ զանազան ձևերով. այսպէս՝ կոնդ Ախց. Ախք. «գերան», կոնդ Բբ. Խտջ. «տանիքի գերան», կոնդ, կենդ, Ղրբ. «խաղի կեռ գա-ւազան», կոնդ Կղզ. Մշկ. «ծառի ճիւղ», կոնդ Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «գերան». մի քիչ աւելի հնից ունինք կունո «մահա-պարտի վիզը կամ ոտքը կապելու կոճղ» Հքր. սարկ. Բ. 3, 4. «Եւ ապա բերեալ կունդ՝ եդ ի պարանոցն և կախեաց ի բարձր որմէ.. և ջարդեաց զկունդն». Բ. 41. «Դնել կունդ ի պարանոցն» ևն։
Այս մեկնութիւնս հրատարակուած է նախ Գաւ. բառ. էջ 591։ փրցնել՝ Վստկ. 139. «չարչարել, կեղեքել, հարստահարել» Մխ. դատ. կնդակ կամ կըն-տակ «ճաղատ», Դ. թագ. բ. 23. կնդանալ կամ կնտանալ «ճաղատ դառնալ, մազերը թափիլ» Եզեկ. իթ. 18. կնդութիւն կամ կնտութիւն «ճաղատութիւն» ՍԳր. Եւս. գ. 24, ժե. 2։
Klaproth, Asia polygl. 102 պրս. ǰund (որ գոյութիւն չունի)։ ՆՀԲ լծ. յն. ϰι︎δονεύω «վտանգի ենթարկուիլ»։ Հիւնք. պրս. kunja, ganja «պոչը կըտ-րած էշ»։ Bugge, Lyk. St. 1, 16 Kύνϑος լեռան անուան մէջ է որոնում։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 124 գունդ «գնդաձև» բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 87 յն. γυμνός «մերկ», սերբ. guliti «ևեղևել, ծառը կնտել», սլովէն. gնliti «մազերը՝ մորթը հանել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. կունդ «ճաղատ», Երև. կունդ անել «պատուաստելիք ծառի ճիւղերը բոլոր կտրատել», որից Մշ. Սլմ. կնդել, Ջղ. կնդել, կունդել, Շմ. կնդիլ, Պլ. գնդէլ «գլխի մա-զերը խոր կտրել» (նոյնն ունին նաև Ախց. Արբ. Եւդ. Մն. Խրբ. Սվ. Վն.), Ասլ. Արբ. «այծերի և ոչխարների բուրդը խուզել», Աստ. «ածիւել», Երև. «թուփի կամ ծառի բնից վեր գտնուած ճիւղերը բոլոր կտրա-տել», կնտլոզ Մշ. «մերկ», կնտոտել Երև «բոլորը կնտել», կնտուկ Տ. «մազերը խոր կտրած»։-Այս բառն է՝ որ շփոթուելով կամ նմանեցնելով գունդ բառի հետ՝ դարձել է զնդել «մազերը խուզել», ինչպէս ունինք Հճ. գ'mնդել։
= Պհլ. *kund, որ հաստատում է և առս. [arabic word] kund «կորովի և քաջ» բառը, որից [arabic word] kunda «կորովի և քաջ», [arabic word] kundāgar կամ [arabic word] kundāvar «քաջ և կորովի» (Շահ-նամէում «հպարտ» նշանակութեամբ գոր-ծածուած)։ Որովհետև պրս. բառը նշա-նակում է նաև «բութ, գուլ», ուստի Horn § 868 բառը կցում է սանս. [other alphabet] kuntha-«բութ» բառին, որ սակայն «քաջ» նշանակութեան յարմար չէ։ (Պարս-կերէնից փոխառեալ ձևերի մասին տես նաև գունդ բառի տակ)։ Վերի հատուածում Խո-րենացին ուզում է ասել թէ Արամազդ աս-տուած իրապէս չկայ. բայց կան այդ անու-նը իրենց վրայ կրող անձեր. որոնցից չոր-սը յայտնի են և որոնցից մէկն էլ Կունդ Ա-րամազդն է. (հմմտ. Ագաթ. Մեծն արին Ա-րամազդ)։ Խորենացին ակնարկում է Սա-սանեան Որմիզդ անունով թագաւորները, ո-րոնք մինչև Զ դար չորս էին և որոնցից Որ-միզդ Ա (Գ դար) կրում է «քաջ» տիտղոսը։
խորենացու իտալական թարգմանիչը (Վենետ. 1850, էջ 84) մեկնում է պրս. kund «քաջ»։ Նոյնը նաև Լանգլուա։ Միաբան, Խոր. պատմ. ուսումն. էջ 4-7 մերժելով այս՝ բնադիրը համա-րում է կատար (իբր «գլուխ, գլխաւոր»), որ յետոյ ընդօրինակողները սրբագրել են կունդ «ճաղատ», իբր անարգական ածական Արամազդին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Նումէն (Մառ), Արաքս Գ (գիրք Բ), էջ 59-62։ Պրս. kund ձևով ունի նաև Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 63։ Սիօն վրդ., Հովխ 1907. 567-9 մեկնում է «գնտլիկ՝ կլո-րիկ մարմնով»։ Աւդալբէգեան ՀԱ 1926, 391-6 գւռ. կունդ, կոնդ «հաստ, մեծ, ծայր, կատար, գլուխ» բառով։
ԿՈՒՆԴ որ եւ ԿՈՒՆՏ. φαλακρός calvus. (լծ. թ. քէլ ). Կնդակ, կնտակ. գնդաձեւ, գնտակաձեւ գլխով կամ գլուխ. հերաթափ. ճեղ. ճաղատ. գլուխը կունտ, կունտ գլուխ, տաղ, քէլ։ (Ըստ Հին բռ. կունդ, կորխ։)
Երանի է կունդ գլխոյս, զի վասն քրիստոսիմարտիրոսանայ. (Հ=Յ. նոյ. Գ.։)
Բնութեամբ կունդ էր։ Կուն գոլով գլխովն։ Միթէ եւ նա ո՞չ իցէ կունդ. (ՃՃ.։)
flank, side;
belly;
*satiated.
· Calfa
. ի-ա հլ. «կող» Դտ. գ. 21. Եռեմ ձա. 34. Ոսկ. ես. Ագաթ. «փոր» Եւագր. (Հա-ցիւ և ջրով լնուլ զկուշտս իւրեանց). որից սնակուշտ «մէջքի կակուղ անոսկոր մասը» ՍԳր. Եփր. թգ. (նոյն է թուլակուշտ Առաք. պտմ. 420). կշտագող «գողացող զկողակից այլոց» Պտմ. աղէքս. (որով կուշտ ստացած կլինի «կողակից, կին» նշանակութիւնը). կշտապինդ «փորը լաւ պնդացրած՝ լցրած» Ես. կզ. 11. Ոսկ. եբր. կշտապնդիլ Ոսկիփ կշտապնդութիւն Եւագր. կշտալիր «փորը լի-քը, կուշտ» Եւագր. վերջիններից ենթադը-րուած է կուշտ «յագ, յագեցած» բառը՝ որ գործածական է միայն յետին հայերէնում (օր. Կոստ. երզն. էջ 93). փխբ. «լաւ, շատ. սաստիկ» Սմբ. դատ. էջ 123 (ծեծեն կուշտ). որից անկուշտ «փորը պարապ, չյագեցող» Ոսկիփ. և գւռ. կշտանալ, կշտում, անկըշ-տում, կուշտուկուռ, կուռուկուշտ, կուշտ-կռուշտ, կուշտփոր, կշտահամ, կշտափո-րիկ, կշտապատառ։ ԱԲ ունի նաև կուշտ «խոռոչ», որ նոր առում է միայն. հմմտ սնակուշտ, գւռ. թրք. boš «պարապ» և «կուշտը, կողերը»։
= Փոխառեալ է պհլ. *kušt ձևից, որ հաս-տատում են պրս. ❇ kušt կամ gust, gist «կուշտ, սնակուշտ», զազա. kišt «կուշտը, կող»։-Նոյնից է կազմուած պրս. kušti gi-riftan «ըմբշամարտիլ» ոճը, որից թարգ-մանաբար հյ. կշտի բռնել «ըմբշամար-տիլ». (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. 316 և գւռ. կող բռնել «ըմբշամարտիլ»։ -Պոս. բառը ծագում է հնխ. qeu-s ար-մատից, որի ժառանգներից են սանս. košt-ha «ռրովայն», kusthika «փորոտիք», յն. ϰύστις «միզափամփուշտ», ϰυσϑος «իգա-կան անդամ», կիմր. čwthr «յետոյք, ուղ-ղաղիք», գոթ. huzd, հհիւս. hodd, գերմ. Hort «ապաստարան» ևն (Pokorny 2, 550)։ -Հիւբշ. 173։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կուշտ, Սչ. գուշդ՝, Խրբ. Հ8 Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գուշդ, Ննխ. գուշտ. Ոզմ. կօւշտ, Շմ. քուշտ, Գոր. Ղրբ. կօշտ, Սվեդ. գէօշդ, Ատ. գիւշդ, գիւշ՝, Ագլ. կէշտ, Մրղ. կըշտ, որոնք նշանակում են «կուշտը, կողը կամ կողքին, քովը և յագե-ցած»։ Կարևոր է նկատել Մշ. յգ. կշտներ Ջղ. քշտիս, քշտիղ, քշտին, Ղրբ. քշտէս, քշտէտ, քշտէն «մօտս, քովս, մօտդ, քովդ, մօտը, քովը». ածանցներից՝ Երև. Սլմ. Տփ. կշտանալ, Ագլ. կշտա՛նիլ, Ննխ. գշտանալ (գիւղերը՝ քշտանալ), Ակն. Պլ. գիշդանալ, Սչ. գիշդ'անալ, Ջղ. կուշտանալ, Հճ. գիշդա-նօլ, Շմ. քուշտանալ, Հւր. քշտանալ «յա-գենալ»։ Արմատը դարձել է Զթ. գույդ՝, հմմտ. տաշտ >տարդ)։
κοιλία venter λαγών latus. (լծ. պ. քիշդ. լտ. քօ՛սդա. յն. քիլի՛ա). Կող. կողմն մարմնոյ. պարապ տեղիք ընդ մէջ ոսկերաց կողից. փոր. որովայն. մէջք.
Հարեալ սրով ի կուշտն մուշեղայ. (Մեսր. երէց.։)
հաւատով պատեալ կուշտ նորա. (Ոսկ. ես.։)
Հացիւ եւ ջրով լնուլ զկուշտ իւրեանց. (Եւագր. ՟Ի։)
Այրեցին հրով զկուշտս եւ զկողս նոցա. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի.։)
Պարսիկ մի խոցեաց զքաջն զայն վախթանկ ի կուշտն կարեվէր. (Պտմ. վր.։)
Տիրէ կշտաց եւ ստորին որովայնի. (Շիր.։)
Զահեակն (զձեռն) զսպեալ. եւ ամփոփեալ առ վշտին. (Փիլ. տեսական.։)
Ձեռն զկշտացաւ արկեալ յղացան՝ զկռապաշտութեանն ծնունդ ի մէջ բերեալ։ Մտրակ ի կուշտ արարեալ երիվարացն՝ ի միմեանս հասանէին. (Ագաթ.։)
carter's smock, gabardine.
· Calfa
«կապայ, պարեգօտ, վերար կու» Վրք. հց. Բ. 411. սր և կուբայ «վերար-կու» Միխ. աս. էջ 379։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
= Արաբ. [arabic word] ǰubba (եգիպտական արտասանութեամբ gubba) «լայն վերարկու որ գրեթէ մինչև ոտքերն է իջնում». սրանից է փոխառեալ նաև թրք. jubbe հոմանիշը։-Հիւբշ. էջ 516։
ՀՀԲ մեկնում է «բաժակ, ըմպանակ» (այլազգական բառ), որ վերինից բո-լորովին տարբեր է. հմմտ. գւռ. կուպ-պայ Զն. «ջուր խմելու յատուկ հողէ բաժակ»=իտալ. coppa։ ՆՀԲ «կապայ, արաբ. ճիւպպէ, իտալ. giubba»։
bitumen, asphalt, pitch;
tar, naphtha;
petroleum, rock-oil;
cf. Նաւթ.
· Calfa
(յետնաբար ո հլ. միջին հայերէ-նում ր հլ. այսպէս՝ կպեր, կպերբ Պտմ. վր. էջ 80, Իրեն. ցոյցք 17) «ձիւթ, խաթրան» Ծն. ժա. 3. Փիլ. Նոնն. Պտմ. վր. Վրռն. ծն որից կպրաշաղախ Ագաթ. կպրաձիւթ Ել. բ. 3. կպրաձէթ Գնձ. կպրապատ Ոսկիփ. կպրել Փիլ. Վստկ 89. կպրատեսակ Ոսկիփ. կպրե-փեաց «մէջը կուպր եփելու սան» Միխ. աս-246. կպրութիւն «կպչոտութիւն» էֆիմ. 220։
արաբ. [arabic word] qir «կուպր»։ ՆՀԲ եբր. քօ-ֆէր, քօփր, խէմէր։-Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ եբր. [hebrew word] բա-ռից (իմա՛ kofer)։ Հիւնք. կարապ բա-ռից։ Հիւբշ. 308 նկատում է որ ասորի ձևի դէմ հյ. սպասւում էր քուփր կամ քուր (<քուվր)։ Այս պատճառով Jen-sen, Hitt. u. Arm. էջ 214 փոխառու-թիւնը դնում է ասուրերէնից և տեղի ունեցած հաթեան շրջանին։ Նոյնը նակ Schefteleowitz BВ 29. 69.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մկ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կուպր, Գոր. Ղրբ. կո՛ւպրը, Ալշ. Մշ. Վն. կուբր, Ոզմ. կօպր, Ագլ. կօպըր.-նոր բա-ռեր են անկպրել, կպրահամ, կպրահամիլ, կպրահոտ, կպրամորթի, կպրեկարաս, կուպ-ռուն կամ կպրուն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კუბრი կուպրի «կուպր», კუარიანი կուպրիանի «կպրեայ», მკუბრავი մկուպրավի «տիկ ձիւթող արհեստաւոր», թուշ. კუծრ կուպր «կուպր», ուտ. կուպըր «կուպր»։
Տապանս այս կպրով օծեալ լինի. (Փիլ. լին.։)
Խորովեալ աղիւսով, եւ հալեալ կպրով. (Նոննոս.։)
Կպերբ եւ աղիւսով պատելով զայն. (Պտմ. վր.։)
Յոլով աղբիւրք բացան ջրոյ եւ կպրոյ եւ նաւթոյ. (Սամ. երէց.։)
back;
մերձ առ կռան կայ, it is not far distant.
· Calfa
, ն հլ. (սեռ. կռան) «կռնակ, մէջք, թիկունք» Կանոն. Մխ. դտ. էջ 182. Վրդն. սղ. ճլա, էջ 445. «թևի և ուսի կպած տեռը» Տաթև. հրց. 241. «կողքը, թրք. եան» Տաթև. ամ. 118 (յիշում է հետևեալ առածը. Որ յամառն շրջի ի կռնէ ի կուռն, ի ձմեռն շոջի ի դռնէ ի դուռն). որից առ կռան լինել «ճիշտ մօտը՝ կողքին գտնուիլ» Ոսկ. մ. օ-11. կռնակ Վրդ. առ. 23. Մագ. թղ. 60, Վստկ. 48. կռնապանակ «թևի զրահ» Զքր. սարկ. Ա. 86. յետին ձև է կուռ, որից հյց. զկուռս Կրպտ. ոտ։
Հիւնք. կուռ, կռել բառերից։ Schefte-lowitz BВ 28, 304 և 29, 51 լատ. cur-vus, ալբան. kεrus, kurús «կորութիւն, ծռութիւն», kerusem «ծռիլ», kuris «կռնակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 115 յն. γυρός «ծռած, կլոր», γυρός ἐν ὥμοι-ἀιν «ուսերը կլոր», γύαλον «փռս. խոռոչ, կամար» ևն, յատկապէս հիռլ. gualu, նիռլ. գալլ. guala «ուս»։ (Յի-շում է Walde 216 այս երկու մեկնու-թիւններն էլ. իսկ Boisacq 159 Po-korny 1, 557 միայն վերջինը. սակայն հմմտ. ծուռ բառի տակ ասուածները)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կոռն, կայռին, թրք. giru «ետև», quyruq «պոչ», սումեր. egir «ետև, յետոյք» ռառերի հետ։ Մառ ЗВО 22, 77 հյ. կարեմ, կալայ բառերի հետ՝ կցում է երկրորդ սիւնակի kurpi «ձեռք?, վրաց. խելի, լազ. խե «ձեռք» ձևերին։
Զթանձրամիտսն՝ որ անչէն առ կռան իցեն (իրք)՝ մանաւանդ սովոր են զգաստացուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11. (յն. որ առ ձեռն։))
Թէ ոք յամբոխին միջի ձիով ընդ կուռն հարկանէ, եւ սպանանէ զմարդ. (Կանոն.։)
grain, seed;
bait, food;
cf. Կորիզ;
to feed its young birds or chickens, to put into their beaks.
· Calfa
, ռ հլ. «սերմ, հունդ, հաւեղէններին տալու հատիկ» Վեցօր. 162. Եփր. համաբ. 129. «կորիզ (յատկապէս խաղողի)» Ոս-կիփ. բրս. մարկ. Յայսմ. «մի փոքր չափ է». Վստկ. 106. որից կտիկ «հատիկ, փոքրիկ ռեոմ» Եզն. կտակեր Վրդն. ծն. կտնառք «խածի, թռչունների առաջին ստամոքսը» ՀՀԲ. կտաբոյս «կուտը տնկելով յառաջա-ցած բոյս» Վստկ. 142։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կուտ, Ալշ. Մշ. կուդ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գուդ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօտ, Սվեդ. գէօդ, Ասլ. գիւդ, գիւ*.-նոր բառեր են ան-կուտ, անկուտի, անկտի, անկուտլանկ, կըտ-նամբար, կտահան, կտաման, կտիկ, կտիտ, կտնել, կտոտ, կտուտ, կտոմ, կտօք։
«սպի, մարմնի վրայ ցտած նշան. աատառուածօ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են կուտկուտիլ «մորթը պատառոտուիլ» (մէկ անգամ ունի Վրք. հց. իզ. «Կուտկուտեալ լինէր մորթ իմ ի չարաչար քարշելոյն և պատառ պատառ յերկիր անկանէր»), կտել «մարմինը ցտել, վրան ասեղով կէտ կէտ նշաններ անել» Նար. էջ 229, «զարնել, բաղխել»? Նար. էջ 241. որից գիր կտեալ «մահտեսիների ձեռ-քի վրայ բանուած պատկեր, հաջի արած» Ղևտ. ժթ. 28. Կիւրղ. դևտ.։
ԳՒՌ (dialectal) Այստեղ են պատկանում կտել Ննխ. Սչ., կտտել Ակն. «հրել, մշտել, մրխ-տել», կտկտել Ննխ. «հրմշտկել». նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. խթել ձասեղով խայթել» և «հրել», բզել «հրել, մշտել» (թրք. biz «խայթոց, հերիւն» բա-ռից) և մխտել «հրել, մշտել» (հյ. մախաթ բառից)։
Եմուտ ի հնձան, զի ժողովեսցէ զճմլեալ խաղողոյ կւտն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Ա.։)
skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.
· Calfa
, ի-ա հլ. «տաշտ» Դան. ժդ. 32. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. դտ. 180. 181. «նա-ւակ, մակոյկ» Գծ. իէ. 30, 32, Ոսկ. ի մե-չիտ. Ագապ. 161. որից մանրակուր «մանր մակոյկ» Ոսկ. եփես. 780.-կուրը այն փոք-րիկ նաւն է, որ մեծ նաւերը ունենում են իրենց հետ. հմմտ. «Եւ կուր նաւին առա-ջի նոցա. և նստեալ ի կուր՝ գնացին ի նա-ւոն». Վրք. հց. Ա. 144։
Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիւր՝ որ անծանօթ է։ Հիւնք. կո-րիւն բառից։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. čurach «նաւակ» բառի հետ։ Schefte. lowitz BВ 28, 304 սանս. kundá-«կուժ, պտուկ» բառի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 78 յն. γωρντός «աղե-ղակալ»։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. korité «նաւակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 117 հնխ. geu-«ծռիլ, կորա-նալ» արմատից. հմմտ. յն. γυρός «ծը-ռած, կլոր», γῦρος «կորութիւն». նոյն արմատից ուրիշ մասնիկով կազմուած ձևեր են՝ հբգ. kiol «նաւ», իռլ. guala «կաթսայ», յն. γαιλός «կաթ կթելու աման, կուժ, փեթակ» ևն։ Boisacq 142 և 160, Pokorny 1, 557 և 2, 575 դնում են Lidén-ի մեկնութիւնը՝ մեր-ժելով Bugge-ի և Pedersen-ի մեկնու-թիւնները։
«մե տեսակ վնասակար միջատ է». գիտէ միայն Ալիշան, Հին հաւ. 155 (տար-բեր է կոր «կարիճ» բառից)։
Իջուցեալ զկուրն ի ծով անդր։
Քամեաց զջուրն ի դզաթէ անտի, եւ ելից զկուրն։ Մզեցաւ եւ լցեցաւ ի նմանէ կրաւ միով ջուր. (Եղիշ.։ եւ Եփր. դտ.։)
Գազանաց ընկնուլ կուր։ Կուր առաջի ամենեցուն արկանելով։ Սրոյ լինէին կուր. (Պիտ.։)
Արկին կուր վնասակարացն թռչնոց (Նար. կ.։)
cf. Կուսակալ.
· Calfa
. ըր և կիւրապաղատ, կիւ-ռապաղատ, կորապադատ «յունական մի տիտղոս կամ մի բարձր պաշտօնեայ». (այսպէս էին կոչւում յատկապէս Հայաս-տանի այն կառավարիչները՝ որոնք նշանա-կուած էին Յունաց տէրութեան կողմից) Սեբ. Յհ. կթ. Ասող. Արծր. որից կուրապա-ղատութիւն Ղև. Յհ. կթ. Լաստ։
= Յն, ϰουροπαλάτης «յունաց կայսերա-կան պալատի հազարապետը, ծառայապե-տը» (Sophocles, էջ 687), որ ծագում է լտ. curator palatii ձևից և նշանակում է բուն «հոգաբարձու պալատան»։ Նոյն յն. ձևից է փոխառեալ նաև վրաց. კურატბალატი կուրատպալատի։-Հիւբշ. 358։
կասրն հերակլ զդաւիթ սահառունի կուրապաղատ արարեալ՝ իշխան հայոց կացուցանէր։ Մեծ կուրապաղատն վրաց ատրներսեհ։ Ի կալուածս կուրապաղատին ատրներսեհի։ Առ սմպատ կուրապաղատ։ Զաշոտոյ կորապաղատէ. եւ այլն. (Յհ. կթ.։ Արծր.։ Ասող.։ Լաստ.։ Վրդն. եւ այլն։)
gnawing;
core;
— կաղամբի, cabbage-stump;
— անկոց, ծառոց, pith;
sap-wood.
· Calfa
«կրծել, ատամներով պոկելը». այս արմատից են կրծել «ատամներով պո-կել փրցնել» Ա. թագ. դ. 24. «կծել, յափըշ-տակել, կորզել» Բուզ. կրծուլ «կրծել» Եփր. թգ. կաշառակուրծ Բուզ. կաշառակրծութիւն Ոսկ. լհ. կրծլի (կամ կծլի) «կծծի, ագահ» Խոր. գ. 68. Նոր վկ. էջ 24. կրծլութիւն Մաշկ. -Ունինք նաև կուրծ «կաղամբի հաստ և կարծր միջուկը, զոխ» Վրք. հց. =կաղամ-բակուրծ Վրք. հց. Ա. էջ 93, որ կարող է թէ՛ այս արմատից լինել (իբր կրծելու բան) և թէ յաջորդից (իբր կաղամբի կուրծքը՝ մի-ջուկը)։ Անստոյգ է Կոչ. զ. հատուածում. «ինքեանք անգործք և զգործոց զկուրծս և զվաստակս ուտեն». յն. «զգործողացն ու-տեն». թերևս ըստ այսմ հայ բառն էլ պէտո է հասկանալ «կաշառք». համեմատէ՛ գւռ. կրծօն։
= Բնիկ հայ բառ, հնխ. grug'-արմատի շրջուած gurg'-ձևից. ցեղակիցներն են հսլ. gryza, grysti «կծել, խածնել», լիթ. gráu-žiu, gráuzti «կրծել, ատամներով պոկել (ոսկորի վրայի միսը ևն)», gruzinéti «ևոծոտել», լեթթ. graúžu «կրծել», ռուս. гpызть, սերբ. grīzēm, ուկր. hryzty, լեհ. gryze, չեխ. hrvzu «կրծել, կրծոտել» (Trautmann 100, Berneker 359, Pokorny 1. 698)։-Հիւբշ. 462։
Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vraçc, vrçcāmi «կրծել»։-Հիւնք. կուրծք բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը ռուա. Müiller. Armen. VI. էջ 4։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 148 լտ. vorare? Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 209 պրս. ւ gaz «խածնել, կծել» արմատից։ Meil-let BSL л 80, էջ 213 (հտ. 26) հա-կառակ է վերի մեկնութեան՝ հնխ. gr-ձևի դէմ սպասելով հյ. երկ-։ Pictet. բ. տպ. Ա. 250 լտ. gula, հսլ. gorlo «կո-կորդ» ևն բառերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. կրծիլ, Սչ. գրձել, Սվեդ. գըր-ձիլ, Սլմ. Վն. կռծել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. կռծէլ, Մկ. Ոզմ. Շմ. կռծիլ, Ալշ. Մշ. կռձել, Ջղ. կռծել, կուռծել, Զթ. գըյձիլ, գըրձիլ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գռձէլ, Ասլ. գռձէ՝լ, Հճ. գmյձել, Հմշ. գըյձուշ. Ագլ. կօ՛ո-ծիլ. նոր բառեր են՝ կրծան, կրծկրծել, կըր-ծոտել, կրծօն, կրծօնել։-Առանձին կործ-արմատաձևն է ներկայացնում Ագլ. կօռծիլ, գրի հետ միանում է նաև Ղրբ. -սրա կրկնա-կանն էլ է կրծկօ՜րծիլ Ղրբ. «կրծոտել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კურწი կուրծի «ցօղուն», թրք. գւռ. Կր. gərjon «կրծօն, կաշառք» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. կուրցք. Ռ. գուրձք, Զթ. զույձք, գուրձք, Ննխ. գուրցք, Հճ. գույձք. Հնգ. գրուցք, Սվեդ. գօրձք, Խրբ. գուրսք, Պլ. գուրսք, գուրսգ, Ասլ. գիւրսք, գիւրս՝, Մշ. կուտկ. այս բառերը նշանակում են «(մար-դու) կուրծք», իսկ Երև. Շմ. կուրծ, Ղրբ. կօռծ «կովի ստինք»։ Նոր բառեր են կուրծ-պահ, կրծկալ (Պլ. Ռ. Սեբ. գրզգալ, Եւդ. գըսգալ), կրծլակ, կրծիկ։-Տարբեր է Սչ. գուքսը էրթալ «կատիկին թռնել, մոլոր եր-թալ», որ ծագում է թրք. gōks «կուրծք» բա-ռից։
Ինքեանք անգործք, եւ գործոց զկուրծս եւ զվաստակս ուտեն. (Կոչ. ՟Զ. (յն. զգործողացն ուտեն)։)
castrated, gelded;
eunuch.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ներքինի, ներքինացեալ» Ոսկ. ես. 244 (բացատրութեամբ միասին գրում է. Առնիցեն կուրտս. իսկ այլքն ներ-օինիք ասեն). Հերձ. 137. (Վրդն. պտմ. հրտր. Էմ. էջ 141 դրուած է Կուրտ՝ իբր յա-տուև անուն, մինչդեռ պէտք է հասկանալ կուրտ, ինչպէս որ նոյնի Վենետկեան հռա-տարակութեան մէջ, էջ 106, սրա փոխարէն գտնում ենք հոմանիշ ներքինի ձևը)։ Այս արմատից է կրտել «ներքինացնել», որ մի-այն արդի գրականում և գաւառականների մէջ է գործածական։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. կրտիլ, Սլմ. կռտել, Մկ. կըո-տիլ, Ալշ. Մշ. կոդել, Հճ. գmրդել, Ղրբ. կօռ-տէլ «ամորձատել, նեքինացնել»։ Ղրբ. կօռ-տէլ նշանակում է նաև «ցորենի հասկի տա-կից ու վրայից կտրել, որով միջին մասը լաւ սերմացու է դառնում»։ Վերջին առումը ցոյց է տալիս, որ բառիս հետ նոյնարմատ ևն կռտոց Ղրբ. «մանգաղաձև կեռ դանակ, որով գդալի մէջն են փորում», կռտիլ Եւդ. «մարմնի կաշին փոթփոթիլ՝ տաք ջրի մէջ խաշուելուց», Արբ. «միսը լավ չեփուելով՝ վրան փոթ փոթ լինել», Նբ. «կաշին այրուե-լով կուչ կուչ գալ», Ակն. «այրիլ, խանձիլ», Արբ. Մն. Պլ. «ծաղկախտից չեչոտիլ», Դվ. Մն. Մշ. Պլ. «լոբին ևն աղի ջրի մէջ եփուե-լուց կռնծիլ և այլ ևս չեփուիլ»։
Տէով. Altarm. 30, 46, Նախալ. 70 կցում է կարճ բառին և սրանով լտ. curtus սանս. kart, լիթ. kirtau, հյ. կտրել, կոտորել ևն ձևերի հետ՝ հնխ. karl առմատիզ է հանում։ Հիւնք. պրս. կիւրտէ «երիկամ», կիւրտկեահ «սնա-
Կուրտ ոմն ազգական մանուչէի դեղով սպան զնա. (Վրդն. պտմ.։)
Այր ներքինի՝ կուրտ գոլով։ Կուրտզօրապետօք։ Ի կրտէն իւրմէ սպանեալ եղեւ ի գիշերի. (Ուռհ.։)
cf. Կուռ.
· Calfa
«տաշելով բան շինելու արհեստը. 2. բուռն հարուած» Ոսկիփ. Անկ. գիրք նոր կտ. 187, 190. որից կոփել «կռանով՝ մուրճով ղարնել, ծեծել, փայտի՝ քարի՝ մետաղի վրայ աշխատիլ, կռել» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ըմբշա-մարտութեան մէջ իրար զարնելը» Վրք. հց. «սրով զարնել» Վրք. հց. Բ. 461. «սպանել» Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 137. կոփած Եփր. ել. կոփածոյ ՍԳր. Կոչ. կոփիչ «թակ, ու-րագ» Մագ. Անկ. գիրք նոր կտ. 96. 213. անկոփ Ոսկ. կող. էջ 530. կոփիւն «զարնե-լու ձայն» Ոսկ. յհ. ա. 1. կոփուածոյ Յհ. կթ. կոփոն Մագ. թղ. 132. քարակոփ Սգր. Եզն. կամ քարկոփ Կոչ. 161. կռանակոփ Միխ. աս. փայտակոփ Եփր. թագ. 423. դրամա-կոփ Մխ. դտ. թակակոփ Վրդն. ծն. կարծ-րակոփ Նար. Մագ. կոկորդակոփ Մագ. թղ. 132. մայրակոփ, մայրակոփեայ «մայր փալ-տից շինուած» նորագիւտ Ա. մնաց. ժէ. 1 Z.-նոյն արմատից է նաև կուփուկ «բարակ տաշեղ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գործածել է Ճառընտ. «Զկուփուկս տաշե-ոաց ուր և գտանէր կարկատունս գործէր մազեղինին» (Նորայր, Բառ. ֆր. 296բ, co-peau բառի տակ)։
ՆՀԲ յն. πὸπτω «կոփել, ծեծել»։ Ազ-գասէր Կալկաթայի, 1847, էջ 415 մեր կոփ բառից է դնում անգլ. copy «ընդ-օրինակութիւն»։ Böttich. Arica 20, 52 յն. ϰόπτειν, պրս. kuftan «ծեծել, ման-րել»։ Lag. Urgesch. 447 հսլ. kopiti ձևի հետ՝ kup արմատի տակ։ Müiller ՏWAW 42, 252 և 44, 232 պրս. [arabic word] köftan «ծեծել»։ Lag. Arm. Stud. § 1190 չի ընդունում այս վերջինը, որով-հետև բուն արմատն է kōb, ներկայ՝ kobam։ Տէրվիշ. Մասիս 1881 մայիս 8 պրս. koftan։ Bugge KZ 32, 50 յն. ϰολάπτειν «կտրտել, կտցահարել, փո-րագրել»։ Հիւնք. նոյն ընդ ՆՀԲ։ Schef-telowitz BВ 28, 303 հսլ. konati լիթ. kapóti, լեթթ. kapāt «փորել», պրս. kāfed, kāvad «փորում է»։ Karst Յու-շարձան 430 թթր. oq, ov, yuf «շփել, տրորել»։ Մառ. Teксть VII էջ 77 վրաց. կափս «կտրել, հանել», որի հետ նոյն են նաև վրաց. կափա, կափվա «ծառ՝ փայտ կտրել, ջարդել», կեփա «ջարդել, կտրել»։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. կօփիլ «զարնել, ընդհարկա-նել» (օր. տափին կոփել «գետին զարնել»). նոյն են նա կոփել Խն. «տաշել», կոփեցնել «բռունցքով զարնել», ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ ունինք Զթ. Սվեդ. գիփիլ և Հճ. գի-փել (ևս Կիւր.) «տաշել», որից կեփիչ Զթ. «լուացքը ծեծելու տոփան», կուպել Մրղ. «ծեծել», կուփի կուփի անել Ղրբ. «հրել, ցնցել, շարժել», կուփի տալ Ղրբ. «մի հար-ուած տալով տեղից հանել, հրել», կո՛ւփէճ Ղրբ. «ոստայնի թելերը նստեցնելու գոր-ծիք», կուփկուփել Ղրբ. «կոփիչով զառնե-լով ոստայնի թելերը նստեցնել», կիփին Հճ. «լուացքը ծեծելու փայտ» (Թէրսեան. Ամէն. տարեց. 1924, էջ 197)։
Առաջի արկանել իբրեւ զյօնս ինչ զգեստ զաստուածային վարդապետութեանցն, եւ ի վերայ ծածկել նուաստութեամբ իբրեւ կոփովք ոմամբք զգեստուք զմաքուր եւ զվճիտ առաքինութեան իրս. (Նիւս. երգ.։)
conch-shell.
· Calfa
«մի տեսակ խեցեմորթ, խը-խունջ». Վեցօր. 140 (մէկ անդամ). «Կոնքն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
= Յն. ϰογλίας «ոլորուն պատեանով մի խեցեմորթ է», որից փոխառեալ է նաև լտ. cochlea «խխունջ»։-Հիւբշ. 360։
hammer;
pick;
chisel.
· Calfa
Ամիրտովլաթից առնելով ուղիղ մեկ-նեց ՀԲուս։ Նոյնը Նորայր ՀԱ 1926, էջ 68։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. կոնի «փոքր՝ փշալից մի տե-սակ ծառ է, վայրի տանձենու նման, բայց անպտուղ, փայտը պինդ»։
Ըստ Բժշկարանի վկայութեան «յոյնք ակռանեայ կամ կառկարի ասեն»։
ԳՒՌ (dialectal) Գործածական է Ղարաբաղում կռըպէ՛նջmր ձևով։
Որպէս կռանք՝ որ գան ի վերայ ոսկւոյ, մինչդեռ կայ ի վերայ սալի. (Իսիւք.։ եւ Վանակ. յոբ.։)
Բազմութիւն դարբնաց՝ գործովք արուեստաւորութեան իւրեանց, սալիւք եւ ուռամբք, կռանօք, եւ խարտոցովք. (Փարպ.։)
s. bot. cf. Գռզի.
· Calfa
«բողկի նման մի տեսակ բոյս» Վրք. հց. Ա. 190 (ըստ ՀԲուս. § 532 լտ. scorzonera, ըստ Նորայր, Բառ. Ֆռանս. էջ 1125բ և Արթինեան, Տունկերը, էջ 36, ֆրանս. salsifis noir, որ և scorsonere, թրք. սգօրչինա). ըստ ՆՀԲ-ի վկայութեան գոզի, տպագրի մէջ հին խմբ. կռէզ, նոր խմբ. կոզի։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. գ'ոզի, Մշ. գոզիկ (նոյնը նաև Ալշ. Խն. Բլ. Շիր. Ապ. Կարս) «չոր տեղեր բուսնող և սինձի նման տարածուած թևերով դաշտային մի բոյս է. արմատը, որ շատ խոր ւև եօնում. ունի գետնախնձորի նման կոճ-ղէզ, որի սպիտակ միջուկը համեղ ուտելիք է (ըստ Ազգ. հանդ. Ե. 20 scorzonera his-panica)»։
back.
· Calfa
Karst, Յուշարձան 429 ալթայ. art «կռնակ», եակուտ. ord «մնացորո»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ղ'րդենա «կռթնիւ»։
որ եւ Կուռն. Թիկունք. որպէս յենարան, նեցուկ. կռնակ. (որով լինի կռթընիլ)