pot, small pot, saucepan.
Խորտկարարքն լուանային սկաւառակս եւ զպուտուկսն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
affectation, studied elegance, finery;
primness, prim ways, smirking, mincing air, simpering, alluring manners, enticing looks or ways, coquetry;
prudery, prudishness;
peevish temper, disdainful airs, grimaces;
cf. Ընդվայրայօն;
ընդ —նս գալ, cf. Պչրեմ, cf. Պչրիմ.
περιεργία nimia diligentia, curiositas, ambitio. որ եւ ՊՉՐՈՒԹԻՒՆ. Կանացի պաճուճանք, հտպտանք. եւ լկտութիւն. խենեշութիւն. ցոփութիւն. եւ արհամարհոտ բարք.
Երանէակ (դուստր արքայի) ատեցեալ զայր իւր զարդատ՝ պչրանօք եւ պռստելով կայր զօրհանապազ. (Խոր. ՟Բ. 60։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
պ. փիսակ։ στέφανος (ստեպանոս). στεφάνη (յորմէ թ. իստիֆան ). corona διάδημα diadema στέμματα serta, infulae. Բոլորշի զարդ գլխոյ ի պէսպէս յօրինուածոց՝ որպէս թագ արքունի. որ եւ Յեզեր. որպէս բրաբիոն յաղթողաց ի մրցանս, կամ մարտիրոսաց, եւ այլն
crowning;
marrying.
ՊՍակքս մերձ, եւ պսակադիրք յօրժարք . (եւ որք պսակինն՝ չիք առաջին. Ճ. ՟Ը.։)
crowned;
crowning.
Վեստիտորացն, որք են պսակակապք արքային. (Մխ. դտ.։)
full of or loaded with fruits, rich, fertile, prolific.
Վարք աստուածահաճոյ կենաց հանդերձ բարեպաշտութեամբ պտղալից զարդարտին. (Կանոն.։)
blear-eyed.
լծ. եւ յն. πτίλλος τοῖς ὁφθαλμοῖς maculosus oculis, lippus եւ այլն. Որոյ աչք են բժոտք կամ տկարք. (որ պէսպէս մեկին առ յոյնս).
cf. Պտղաւէտեմ.
Արդարքն բարիս պտղաւորեալ, եւ մեղաւորք զհատուցումն. (Վանակ. յոբ.։)
screw;
windlass, hand winch;
wheel and axle;
*whirligig;
— խոր or — մայր, hollow or female screw;
screw-box, nut;
— մանրաչափական, micrometrical screw;
— վերակոչ, nut-screw;
— օդահան, ventilating screw;
— արքիմեդեայ, Archimedes' screw, spiral pump;
— հոլանտացի, Dutch screw-pump;
— անվախճան or — անեզր, endless or perpetual screw, worm, creeper, conveyer.
praetor;
praetorium, judgment seat or hall;
General's tent.
Ետ եւլոժի գանձ բաղում թագաւորին եւ իշխանաց նորա, զի արասցեն զնա եպարքոս մեծի պրետորին։ Էր նա եպրաքոս ի պրետորն արքային, մինչ էրն յարքունիս. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Զ։)
to escape, to evade, to break, slip or get away or off;
— յուշոյ, to escape the memory, to be forgotten;
— ի ձեռաց, to escape from, to slip from between the fingers, to be lost.
Ի թշնամեա՞ց ճողոպրեցար, եթէ ի դանէ պրծեար (կամ պրծար)։ Պրծանէին ամենայն արդարքն, զոր կլեալ էր մահու. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
roof, ceiling.
Նաճ ասաց զպճրակս ձեղուանն. եւ պշրակ ասին քաջայարմարք ոմանք եւ դրօշեալք տախտակացն կառուցմունք, որք զձեղուանն գեղացկութիւն զանազանացուցանեն։ Իսկ նոճ քեզ ասացելօքս պչրակօք զ՝ի ներքս գործոյն զկազմութիւն գեղեցկացուցանէ։ Պչրանք մեր՝ նոճք. պրշակ՝ մարդակքն. (Նիւս. երգ.։)
Դարաւանդք մեր, պրշակք՝ տախտակք քաջայարմարք ի նկարս։ Որոյ անկեան վէմ երկուց որմոց, եւ պրշանք, բանն մարմնացեալ. (Վրդն. երգ.։)
diligence, care, study, work;
զուր —, labour lost, labour in vain;
— դնել, տանել, յանձին ունել cf. Ջանամ.
Այս ջան է առ առաջի իմ, մինչեւ մտից ի սրբութիւն աստուծոյ։ Ամենայն բան ջանիւ։ Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ խռովութեան քաղաքին։ Յիշէր եղբարք, զվաստակն մեր եւ զջան.եւ այլն։
to exert oneself, to endeavour, to study, to be diligent, to hasten, to take care, to do one's possible;
to take pains, to labour, to weary, to exhaust.
Ոչ ջանալ, եւ ոչ նիւթէ։ Ջանացարու՛ք մտանել ընդ դուռն նեղ։ Զուր ջանան առ ժողովուրդն՝ որ ոչ լինի դոցա շահ։ Ջանային արքն դարձուցանել զնաւն ի ցամաք, եւ ոչ կարէին։ Ջանայր փրկել զնա։ Ջանացաւ փրկել։ Ատեցի ես զամենայն վաստակս իմ, զոր ջանացայ ընդ արեգակամբ։ Յորում կամ որով ինքն ջանայ։ Ու՞ր ջանամ ես։ Որքան ջանասցի մարդ խնդրել, եւ ոչ գտցէ. եւ այլն։ (Իսկ Սղ. ՟Լ՟Դ. 10։)
apology, defence, protection, justification, excuse, pleading.
Եթէ չմիաբանցի արդիւնքն բանիցն, ապա ի զուր է ջատագովութիւնս։ Բարի են մեզ ջատագովութիւնքն՝ որոց աստ արարք ողորմութիւն։ Զարմանալի ջատագովութիւն ջատագովութիւն տացէ ի վերայ ճշմարտին ... Զջատագովութիւնդ կեղծաւորելով՝ կարծիս արդարութեան զանձամբ կամիք արկանել. (Սեբեր. ՟Ը։ Ոսկ. ննջ.։ Իսիւք.։)
to get warm, to warm oneself, to be warmed;
to burn, to grow warm, hot, angry or excited, to chafe;
— յարեւու, to bask in the sun;
ջեռեալ նստել ի վերայ ձուոց, to sit on eggs, to sit brooding, to hatch;
իբրեւ արեւն ջեռնոյր, when the sun spread his beneficent heat.
Ջեռնոյր առ լուսովն։ Քանզի ցուրտ էր, եւ ջեռնուին։ ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Ննջեսցէ ընդ նմա, եւ ջեռոցի տէր մեր արքայ։ Ի կտրոց խաչանց իմոց ջեռան թիկունք նոցա։ Վաշ ինձ, զի ջեռայ, եւ տեսի զկրակ։ Ի դոյղն ճառագայթից արեգականն ջեռեալ հելէր։ Ջեռաւ մարմին մանկանն։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում.եւ այլն։
to warm, to heat, to make hot or warm;
to boil;
կարի իմն —, to overheat;
— զանկողին, to warm a bed.
Ջեռուցանել տապակս եւ կատսայս ... ջեռուցին պատրաստեցին։ Ի տապակսն ջեռուցեալո իջուցանել։ Արկցեն ի սանս ջեռուցեալս։ Ընդ ջեռուցանել արեգական։ Ջեռուցից զնոսա որպէս ջեռնու արծաթ։ Արկցէ յերկիր զձուս իւր, եւ ջեռուսցէ ընդ հողով։ Ջեռուցանէր զարքայ, եւ պաշտէր զնա.եւ այլն։
perihelion.
Յարկայ կամարք արեգականդ, ուր օդն թանձրամած ջիք, շաղաւարն. (Պիտառ.։)
cithern, harp, lyre.
Փողք եւ քնարք եւ ջնարք։ Ջնարօք եւ քնարիւք եւ որղնաւ։ Ջնար ջահաւորական. (Արծր. ՟Գ. 9։ Տօնակ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
harper, harp-player.
Ու՞ր ջնարահարք (կամ ջնահարք) երգարանին, կամ խաղացողքըն ճատրակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
mule, he-mule;
մատակ —, mule, she-mule;
մտրուկ ջորւոյ, mule colt.
Յոսկիապատ կառս արքունականս սպիտակաձիգ ջորւոցն. (Ագաթ.։)
last, furthest, ulterior, posterior;
lowest, meanest;
extreme, utmost, greatest, utter, uttermost;
—ք, posterity;
— օր, the day of judgment, doomsday;
— չքաւորութիւն, utter misery, extreme poverty;
— կարօտութիւն, extreme need;
— կողմն, cf. Յետակողմն.
Ընդէ՞ր լինիք յետինք դարձուցանել զարքայ։ Յաւուրս յետինս։ Յաւուրն յետնում։ Յետին ժամանակ է։ Զյետին տեղին ունել։ Յետին նաքարակիտ կամ բնիոն։ Յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Յետինն մարդոյն այնորիկ.եւ այլն։
back, backward;
behind;
after, then, since, afterwards, subsequently, posterior to, after that;
— կողմանէ, backward;
behind, from behind;
— հուսկ, — յետուստ or ուրեմն, at last, finally, at length, in fine, in conclusion;
— եւ առաջոյ, behind and before;
— ապա, after;
— ձերմէ, behind or after you;
— գտանիլ, to be deprived of.
Յետոյ չուեսցեն։ Երթային յետոյ ընդ անքուսայ։ Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո, բայց յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի։ Յետոյ ասիցէ, թէ զղջացայ։ Յետոյ զղջացաւ։ Յետոյ գան։ Յետոյ մատուցեալ երկու սուտ վկայք։ Նախ թագաւորն ասորեստանեայց, եւ յետոյ արքայն բաբելացւոց. եւ այլն։
to doubt, to have doubts, to mistrust, to hesitate, to waver, to be in suspense;
to suspect.
Զյերկուանալն հայրապետութեանն (յԱբրահամ եւ ի Յովհան) խոտեցին տեարքն Սիւնեաց, եւ ոչ հաւանեցան ընդ մի ոք յերկուցն. (Սանահն.։)
supported by, propped against;
confided in or relied on;
կալ — առ դրանն, to stop at the door;
ընդ միմեանս հարեալ — գթովն խանդազատանաց, united by the bonds of mutual affection.
Եկաց արքայ յե՛ց առ դրանն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 4։)
Մատնեաց զարքունի տունն, որ յինքն յեց էր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
Ժողովուրդ յիմար, եւ ոչ իմաստուն։ Յիմարն յիմարութիւն խօսեսցի։ Նմանեսցի առն յիմարի։ Յիմարք եւ կոյրք։ Հիգն ի նոցանէ յիմարք էին.եւ այլն։
insensate, foolish.
Կուսանքն յիմարք անուանեցան, զի յաղագս յիմարական կենցաղոյս (իրաց) պարապեցան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
cf. Յիշեցուցիչ.
(Կարգէ) եւ զյիշեցուցանօղս երկուս ի ձեռն գրոց ... եւ բարի յիշեցուցանողին հրաման տայ՝ ի բարկութեան արքայի եւ յանիրաւ հրամանս յիշեցուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
monitor, admonisher;
prompter;
cf. Գրապանակ.
(Կարգէ) եւ զյիշեցուցանօղս երկուս ի ձեռն գրոց ... եւ բարի յիշեցուցանողին հրաման տայ՝ ի բարկութեան արքայի եւ յանիրաւ հրամանս յիշեցուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
fifty.
Յիսնեակ աւուրքս եցոյց մեզ զարքայութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Յուղարկաւոր.
Հրճուին նահապետութիւնք հրեշտակաց՝ յղարկաւորք եղեալք առ ի ձէնջ համբարձեալ արքային. (Լմբ. համբ.։)
cf. Յղութիւն.
Անսերմ եւ անարիւն յղացմամբ երկնեաց աւազանն։ Առածք մարգարէիցն հոգեկիր յղացմամբ՝ իսրայէլի ծնօղք ասացան։ Ոչ կենցաղոյս յերկրէ յղացմունս, այլ արքայութեանն երկնից ժառանգս կրթէ. (Նար. յովէդ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. ՟Հ՟Է։)
cf. Յղութիւն.
Անսերմ եւ անարիւն յղացմամբ երկնեաց աւազանն։ Առածք մարգարէիցն հոգեկիր յղացմամբ՝ իսրայէլի ծնօղք ասացան։ Ոչ կենցաղոյս յերկրէ յղացմունս, այլ արքայութեանն երկնից ժառանգս կրթէ. (Նար. յովէդ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. ՟Հ՟Է։)
to send to, to forward, to despatch;
— զումեքէ, to send for, to send to search after.
Յղեաց կոչեաց զորդի իւր։ Յղել զնա առ արքայ։ Ե՛կ այսր, յղեցից զքեզ առ արքայ։ Եւ յղեցի, զի զարծաթ քո տացես ինձ։ Զպատգամն՝ զոր յղեա՛ց արքայ.եւ այլն։
too, very, more, much, considerably, very much, a great deal;
— —, more and more, extremely, exorbitantly, excessively, exceedingly.
Աշխարումն յոյժ։ Էր բազմութիւն յոյժ։ Ի լեառն մի բարձր յոյժ։ Գազան ահագին յոյժ։ Չարաչարք յոյժ. (եղ այլն։)
slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.
Յուլից եւ ծուլից փակեալ է դուռն արքայութեան. (Ոսկիփոր.։)
hoopoo, pewet, lapwing, plover.
(լծ. յն. է՛բօփս) ἕποψ լտ. ո՛ւբուբա. upupa. պ. պուհէ. իտ. upuga, bubbula. Թռչուն ի չափ տատրակի՝ մոխրագոյն թուխ, խայտ ի թեւս եւ ի տուտն, եւ կատարքն փետրալից խայտաճամուկ, յուզակ աղբեւաց եւ ճճեաց. բուբուլ, հիւտհիւտ, բուպէշ, իպիպիկ. եբր. հուքիփաթ, խաւիդա.
flowing abundantly, copious, abundant.
Բազմացոյց զյորդաբուղխ արդիւնսն ի շտեմարանս արքայութեան. (Բուզ. ՟Գ. 4։)
when;
since, as;
— or յո՞րժամ, when ?
Կարող եմ այսօր, որպէս յորժամ առաքեաց զիս Մովսէս։ Եւ լինէր՝ յորժամ մտանէր արքայ ի տունն Տեառն։ Զոր արար Դաւիթ, յորժամ քաղցեաւն։ Յորժամ գտանիցէք, ազդ արասջիք ինձ։ Այժմ մերձ է մեզ փրկութիւն, քան յորժամ հաւատացաքն։ Յորժամ դարձցիս եւ յոգւոց հանիցես, յայնժամ կեցցես։ Յորժամ եկեսցէ, յայնժամ նստցի։ Յորժամ դարձցին առ տէր, ապա վերասցի առագաստն, եւ այլն։
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
Երիվարքն սկսան վրնջել, եւ պատերազմ յուզել. (Զենոբ.։)
transport, expedition;
— երթալ, լինել, to accompany, to attend, to escort, to convoy.
Առաքէ ի վերայ նոցա Արտաշէս զՍմբատ ամենայն զօրօքն հայոց, ինքն արքայ յուղարկ (մի ձ. յուղարկաւոր) երթալով աւուրս եօթն. (Խոր. ՟Բ. 50։)
sender;
forwarding agent, transmitter.
Այլոց թողուցումք զմեծութիւնն, եւ նոքա դարձեալ այլոց, եւ նոցա յետինք՝ իւրեանց յետնոց. իբրեւ յուղարկիչք ընչիցն մերոց եւ ստացուածոցն մերոց եմք, եւ ոչ տեարք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
cf. Յուղարկումն.
cf. Յուղարկաւորութիւն;
sending, expedition.
cf. Յուռթուլունք.
ՅՈՒՌՈՒԹ, մանաւանդ ՅՈՒՌՈՒԹՔ. ἑπίδεσμος ligamen ἑπῳδή incantamentum եւ այլն. (լծ. եւ յն. իէռօ՛թիս. սրբազանեալ ըստ հեթանոսաց) Հմայք. բժժանք. կախարդութիւն. թովչութիւն. կարդացմունք՝ կապք եւ ծրարք վհկաց եւ դիւթից.
to revive hope;
to comfort, to encourage.
Յուսադրէ զժողովուրդն, թէ մի՛ վհատիք աղաչել զԱստուած։ Յուսադրէ ողորմութեամբն։ Յայնժամ արքայն քաջալերեալ զամենեսեան, եւ յուսադրեալ. (Խոսր.։ Գէ. ես.։ Վահր. ոտ.։)
clear, clean, pure, limpid;
pure, sincere, candid;
manifest, evident, distinct;
clearly, cleanly, purely;
distinctly, evidently, manifestly.
Որ յաղագս գունիցն է ... հաւասարքն առանց զգայութեան (աչաց) են. զորս արդեօք եւ յստակս կոչեմք. (Պղատ. տիմ.։)
clearness, pureness, cleanness;
limpidity;
purity, candour, sincerity, ingenuousness.
Զի մի՛ մթարքն՝ որ զբբօքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։ Լուսաւորութիւն արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն, եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն. (Եզնիկ.։)
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
Խաղաղարարք եղեն տիեզերաց, յօդակապք ի քաղանէ բաժանելոցն։ Մարդն է յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչացս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
connexion, harmony.
Դինարքոս յօդումն կոչեաց զանձն (այսինքն զհոգի)։ Յօդումն ասէր գոլ զանձն, ասելով՝ թէ նման է յօդման աղեաց, իսկ մարմին՝ քնարի։ Յօդմամբ իմն յառաջ գայ իրն. (Նիւս. բն.։)