Definitions containing the research երեկ : 260 results

Զհետ

prep. adv. after, then, since;
with, together;
— առաքել, to send for;
— բերել, to add, to subjoin;
— գալ, to follow, to come after;
to result;
to depend;
գնալ, երթալ —, — շրջիլ, to follow, to go after;
to imitate;
— երթալ դատարկութեան, to love idleness;
— ելանել, ընթանալ, հեծանել, մտանել, յարձակիլ, ունել, պնդիլ, վարիլ, to run after, to pursue, to overtake, to follow, to persecute, to be at the heels, to give chase;
իւրաքանչիւր — միմեանց, one near the other, close to;
— լինել ճանապարհաց ուրուք, to follow tracks;
զհաց ոչ առաք — մեր, we have brought no bread with us;
մի զմիոյ հետ, one after the other, a little at a time, by degrees;
զոյր — ելեալ ես, who is he whom thou pursuest?

· Calfa

NBHL (1)

Եւ ապա զհետ բերել յերեկորինս զհանգստեանն սաղմոս։ Երիցս անգամ զհետ բերել՝ ըստ երիցս անգամ կրկնելոյ. (Յհ. իմ. ատ.։)


Փուլ

s. ast.

crumbling, falling, fall;
wane;
—ք, ruins, rubbish;
ի — ածել, to ruin, to destroy, to crumble;
ի — գալ, to go to ruin;
լուսին ի — է, the moon is waning.

· Calfa

NBHL (1)

Քանի ցերեկն շինէին զաշտարակն, գիշերն ի փուլ գայր. (Ոսկիփոր.։)


Վերաձայնեմ, եցի

va.

to cry or pronounce aloud, to vociferate, to proclaim;
to call, to name.

· Calfa

NBHL (1)

Զտէր ողորմեա՛յն առ հասարակ վերաձայնեն։ Սարկակագն վերաձայնէ զերեկոյին գոհութիւն. (Խոսր.։)


Վերերեւութիւն, ութեան

s.

appearance;
superficies, surface.

· Calfa

NBHL (1)

Երկու ուղիղ գիծ ոչ պարագրեն զվերերեկութիւն. (Եւկղիդ.։)


Վեցեակ

cf. Վեցերեակ.

· Calfa

NBHL (1)

Զմահկանացուսն յարաչափելով վեցեկին, իսկ զերջանիկսն՝ եօթներեկին առաջնում։ Վեցեակն վեցակաւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)


Վեցերեակ

s.

six;
sixth.

· Calfa

NBHL (2)

Սպառեալ լինի վեցերեակն եւ մահականցուքն։ Ի վեցերեկին ապականութիւն, եւ ի միակին փրկութիւն եղեւ։ Վեցերեակն համարեալ լնի թիւ ընդ միակին։ Ընդ վեցերեկին ընդ ընտանւոյն, եւ այլն. (Փիլ.։)

Ծնունդ վեցերեկին ըստ վեց դիմաց աշխարհի ծնունդ է ի հողոյ. (Տօնակ.։)


Վեցկին

adj.

six times as much, sextuple, sixfold.

· Calfa

NBHL (1)

Զերեկոյեան եւ զառաւօտի ժամն էին բազմութիւն ժողովւոյն վեցկին քան զայլոց ժամուցն. (Եղիշ. երէց.։)


Փոխանակութիւն, ութեան

s.

change, exchange, barter, counter-change;
supplying the place, substitution;
succession, permutation;
turn, vicissitude;
— բդեշխի, vice-consulship;
proconsulship.

· Calfa

NBHL (1)

Յերեկոյէ մինչեւ յառաւօտ հրամայէ այրել բազմակս.. . փոխանակութեամբ տունջենական լուսոյ. (Փիլ. բագն.։)


Փոխարկեմ, եցի

va.

to convert, to change, to turn, to transform.

· Calfa

NBHL (1)

Զցայդն ի ցերեկ փոխարկէին. (Անան. եկեղ։)


Փողերակ

s. anat. jugular vein, aorta.

· Calfa

NBHL (1)

Ախոնդանք եւ թոքք, եւ փողերեկքն. (Նիւս. բն.։)


Փոշաջուր

adj.

of turbid or muddy water.

· Calfa

NBHL (1)

Կերակուր միանգամ է ընդ երեկս աւուրն, բանջար, եւ փոշաջուր. եւ հաց ո՛ւր ուրեք երեւի. (Պիտառ.։)


Փոսուռայ, ից

s.

fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.

· Calfa

NBHL (1)

Բառ յն. ֆօսո՛ւռա. այսինքն լուսատտուն (ի φῶς եւ οὑρά ), որ եւ λαμπυρίς . փայլող. cicindela. իտ. lucciola. Ճանճիկ, որ ի թռչիլն ընդ երեկս եւ ի գիշերի՝ լոյս շողացուցանէ ի տտանէ. կայ եւ թրթուր նորա փոքրիկ՝ աղօտագոյն լուսով. կածոռիկ.


Տասներեակ, րեկի

s.

tenth part;
decade.

· Calfa

NBHL (2)

Տասներորդ մասն, որ է տասներեակ։ Տասներեակս եւ հարիւրեակու Երաքտասան երեք ամսոց, եւ կէս տասներեկի. (Փիլ. լին.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Փարպ.։)

Երկու ամք պակաս յերից տասներեկաց. (Կաղանկտ.։)


Տարաժամ, ու

adj. adv. s.

mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.

· Calfa

NBHL (3)

Մատիցո՛ւք ի ժամու. տարաժամ ժամ՝ ցանգ չմատչելն է. չխնդրելն է տարաժամ ժամու։ Ի տարաժամ ժամու հուր օտար մուծին ի սեղանն։ Տարաժամ ժամու խանձեալք։ Ընդ երեկս ի տարաժամ ժամանակի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ Խոսր.։ Փիլ. լին. ՟Բ։ Գանձ.։ Նանայ.։)

Ի տարաժամու եւ ի հասարակ գիշերի առ քեզ դիմեցի։ Ոչ ի տարաժամէն (երեկորի) շփոթեցան։ Ներողութիւն ընկալեալ յինէն՝ ի ժամու եւ ի տարաժամու ասա՛. (Խոսր.։ Ոսկ.։ Ճ. ՟Ա.։)

ՏԱՐԱԺԱՄ. գ. ἁωρία hora intempestiva. Ժամանակ անդէպ. եւ Օր կամ ժամ երեկոյացեալ.


Տարահանգիստ

adj.

restless, uneasy.

· Calfa

NBHL (1)

Ըստ օրինի ցայգապահաց եւ ցերեկապահաց լինել վշտամբեր եւ տարահանգիստ. (Սարկ. քհ.։)


Տարամերժեմ, եցի

va.

to cast out, to reject, to reprobate;
to expel, to drive away;
to disown, to disapprove.

· Calfa

NBHL (1)

Մինչեւ տարամերժեալ օրն անցանէր, եւ մերձ լինէր առ երեկոյն. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր. Տարամերժեալ։


Տարրիչ

adj.

creating, producing, making.

· Calfa

NBHL (1)

Երեւեցուցիչ երեկորի, տարրիչ խաւարի. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)


Ցայգութիւն, ութեան

s.

night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.

· Calfa

NBHL (1)

Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)


Տղայաբար

adv.

like a child, childishly, girlishly.

· Calfa

NBHL (1)

Քեզ էմէմանուէլ, որ ծնար տղայաբար։ Այսօր տղայաբար ի կուսական ըստեանցն կերեկրեցար։ Գայ ի տաճարն տղայաբար. (Շար. Նանայ.։)


Տոմար, աց

s.

tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.

· Calfa

NBHL (1)

Արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)


Տունջեան, ջենի, ջենէ

s.

day, day-time.

· Calfa

NBHL (1)

Եղեւ ասէ՝ երեկոյ, եւ եղեւ տուընջեան, օր մի. (Վեցօր. ՟Բ։)


Տեսողական, ի, աց

adj.

visual;
contemplative, ascetic, intellectual.

· Calfa

NBHL (1)

առաւօտ՝ գործիական առաքինութիւնն, եւ երեկոյ՝ տեսողականն, որ է լրումն նորին։ Կուսանաց՝ քրքումք, տեսողականացն՝ արմաւենի. (Լմբ. սղ.։)


Տէրունեան

adj.

cf. Տէրունական.

· Calfa

NBHL (1)

Ի վերայ տէրունեան աշտանակին։ Ի տէրունեան ժողովրդենէն։ Տէրունեան անուն։ Վասն տէրունեան եօթներեկին. (Փիլ.։)


Քուն, քնոյ, ով

s.

sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.

· Calfa


Օգտախնդիր

cf. Օգտաժողով.

· Calfa

NBHL (1)

Հպատակել զցայգ եւ զցերեկ օգտախնդիր թագաւորութեանդ. (Փարպ.։)


Օթագայանամ, ացայ

vn.

to lodge, to pass the night in, to sojourn, to dwell, to stay in a person's house.

· Calfa

NBHL (1)

ՕԹԱԳԱՅԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՅԵՄ ՕԹԱԳԱՅԻՄ. ՕԹԱԳԱՆ ԼԻՆԻՄ ՕԹԱԳԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՆԻՄ. καταλύω diversor διανυκτερεύω pernocto αὑλίζομαι commoror, moror. Օթել՝ ագանել. երեկօթս առնել իջեւանիլ ուրեք զճանապարհայն՝ ընդ յարկաւ կամ բացօթեագ. դադարել՝ հանգչել ուրեք առ ժամանակ մի. լուծանիլ. հանել զգիշերն ի գլուխ. ինջնալ, գիշեր ընել, պառկիլ, մնալ.


Օթագանամ, ացայ

vn.

cf. Օթագայանամ.

· Calfa

NBHL (2)

ՕԹԱԳԱՅԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՅԵՄ ՕԹԱԳԱՅԻՄ. ՕԹԱԳԱՆ ԼԻՆԻՄ ՕԹԱԳԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՆԻՄ. καταλύω diversor διανυκτερεύω pernocto αὑλίζομαι commoror, moror. Օթել՝ ագանել. երեկօթս առնել իջեւանիլ ուրեք զճանապարհայն՝ ընդ յարկաւ կամ բացօթեագ. դադարել՝ հանգչել ուրեք առ ժամանակ մի. լուծանիլ. հանել զգիշերն ի գլուխ. ինջնալ, գիշեր ընել, պառկիլ, մնալ.

ՕԹԱԳԱՅԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՅԵՄ ՕԹԱԳԱՅԻՄ. ՕԹԱԳԱՆ ԼԻՆԻՄ ՕԹԱԳԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՆԻՄ. καταλύω diversor διανυκτερεύω pernocto αὑλίζομαι commoror, moror. Օթել՝ ագանել. երեկօթս առնել իջեւանիլ ուրեք զճանապարհայն՝ ընդ յարկաւ կամ բացօթեագ. դադարել՝ հանգչել ուրեք առ ժամանակ մի. լուծանիլ. հանել զգիշերն ի գլուխ. ինջնալ, գիշեր ընել, պառկիլ, մնալ.


Օթեկ

adj.

stale, hard.

· Calfa

NBHL (1)

Զօթեկան մի՛ կերիցեն (որս). (Կանոն.։ (ռմկ. օթեկի կերակուր, եւ քարդու հաց ասի՝ երեկոյանն կամ հինն։))


Օթեկան

cf. Օթեկ.

· Calfa

NBHL (1)

Զօթեկան մի՛ կերիցեն (որս). (Կանոն.։) (ռմկ. օթեկի կերակուր, եւ քարդու հաց ասի՝ երեկոյանն կամ հինն։)


Օթեմ, եցի

vn.

cf. Օթեվանեմ.

· Calfa

NBHL (1)

ՕԹԵՄ որ եւ ՕԹԻՄ. Առնել օթ. օթեակս՝ երեկօթս՝ օթեւանս առնել. հանգչել. դադարել. իջեւանիլ.


Օթեվան

s.

inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.

· Calfa

NBHL (1)

Կամ Չափ միվոցի ի մէջ օթեւանաց. ուղի յայգու ցերեկոյ.


Օն

s. int.

cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !

· Calfa

NBHL (1)

Ծիւրեալք ի ցաւս ախտանային, օ՛ն անդր եւ աստ մեռանէին։ Եւ օ՛ն անդր միտքն ձգէին՝ ի յօրըն մեծ աներեկին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)


Օրապահակ, աց

s.

day-sentry.

· Calfa

NBHL (1)

ἠμεροφύλαξ custos diurnus. Պահապան ի տուընջեան կամ ցերեկի. ցորեկուան պէտճի.


Այգուց

NBHL (1)

Արասցես յայսմ գիշերի հսկումն, եւ կոչեսցես յայգուցն զեղբարսն։ Կացեալ այսօր վասն սիրոյն Աստուծոյ, եւ յայգուց գնացից։ Խորհեցաւ ընդ երեկս՝ մերկանալ ի յայգուցն զզգեստ։ Զի զգեցցի յայգուց։ Յայգուց (տպ. այգուց) դիպելոց է մեզ վախճան. (Վրք. հց.։)


Բազմօրեայ, էի, ից

NBHL (1)

Եօթներեկաւն զաւագսն եւ զբազմօրեայ տօնս բաշխեալ ետ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Է, ից

NBHL (1)

Է՜ չարաբախտ՝ յերեկ ոչ տանջեցի զքեզ. (Հ. հոկտ. ԼԱ.։ )


Է՜

NBHL (1)

Է՜ չարաբախտ՝ յերեկ ոչ տանջեցի զքեզ. (Հ. հոկտ. ԼԱ.։ )


Լալի, լիք, լեաց

NBHL (1)

Ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք. (Սղ. ՟Ի՟Թ. 6.)


Տունջենական, ի, աց

NBHL (1)

ՏՈՒՆՋԵՆԱԿԱՆ կամ ՏԸՒԸՆՋԵՆԱԿԱՆ. μεθημερινός, ἠμερινός diurnus, qui interdiu fit. Տուընջենային. պատշաճեալ տուընջեան. եղեալն ի ցերեկի. ցորեկուան.


Քառասներեակ, րեկի, կաց

NBHL (2)

Զփրկչին երիցս քառասներկօք յանդիման առնել զմեզ Աստուածոյ նշանակէր ... Եւ այսպէս երիւք քառասներեկօք յերիս ծնունդս մեր, եւ այլն. (Արշ.։)

Կոչի առաջաւորք, զի առաջաւոր է քառասներեկին ... ի պահս քառասներեկին։ Երկրորդ քառասներեակն սկիզբն առնու յերկրորդ շաբաթու երկշաբաթոյն. (Կամրջ.։ Ճ. ՟Բ.։)


Արշալոյս, լուսոյ

s.

dawn, daybreak, twilight, aurora;
cf. Արշալուրշք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

արշ 2 և լոյս բառերից։ Տէրվ. Altarm. 5Ո համարում է արշա և լոյս բառերից կազմուած. արշա՝ իբրև նախաւոր վաշ-րա կամ աւշրա «երեկոյ» =լիթ. vaska-ras, հիռլ. fescor, յն. ἔ́σπερος, ւտ vesper, նոյն վաշրա-ից է դնում նաև աշուն, իբր «մութ, տխուր եղանակ»։ Նոյն, Նախալ. 103 դնում է արշա+լուրջ, որի մէջ արշա թողնում է առանց մեկ-նութեան, իսկ լուրշ՝ արմատակից է դնում լուրջ, լոյս բառերին։ Ալիշան, Հին հաւ. 145 զնդ. ուշահինա կամ օշէն «առաջին պահ աւուր»։ Հիւնք. հանում է արջ և լոյս բառերից. հին հայերը յն. λνϰαυγή։ «արշալոյս» բառի առաջին մասը λύϰη «աւգ» շփոթելով λύϰος «գայլ» բառի հետ, նրա տեղ դրել են արջ և թարգմա-Պաւտմ. ռեր. 213 առաջին և լոյս բառե-րից։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 արշ-կը-ցում է արգել բառին։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruš, rus «փայլուն» բառի հիյր է համեմատում։


Արփ

cf. Արփի.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «եթեր, օդից այնկողմ մին-չև հրեղէն երկինքն եղած միջոցը» (ըստ հին աստղաբաշխութեան) Հց. աթ. Կիւրղ. Ճա-ռընտ. Տոմար. Նար. կուս. որ և արփի (-ւոյ, եաւ) Փիլ. Նիւս. կազմ. Պիտ. Խոր. գ. 62. արփին Նար. կուս. Գնձ. Սարգ. ա. պ. ժա։ Ածանցման մէջ մտնում են վեց ձևով. 1. արփա-ինչ. արփագեղ Տոմար. արփամերձ Պիտ. արփային Փիլ. Խոր. արփաճաճանչ Զքր. կթ.-2. արփայա-, որից արփայագնաց լի-նել Խոր. գ. 55. -3. արփե-ինչ. արփեգնաց լինել, Փիլ. լիւս. արփենի Յս. որդի. Գնձ. Նար. տաղ.-4. արփիա-ինչ. արփիազարդ Պիտ. արփիակիզն Թէոդոր. խչ. արփիաճեմ Փիլ. լին. բառավերջում արփի-ինչ. գերարփի Շար. Սարգ. Նար. լուսարփի Նար. ևուս. նրա-շարփի Պրոկղ. յայտն.-5. արփն-, որից արինաթևել Ոսկիփ.-6. արփին, ոռեռ եռեք-արփին Մաքս. եօթնարփին Շար.։ Այստեղ է պատկանում նաև արփող «երեկոյեան արևե-լեան ժամը 12, երբ արևը մայր է մտնում»։ Բոլոր այս բառերը յետին են. Ոսկեդարը այս արմատը չի ճանաչում։ Նոր գրական լեզուն գրական բարձր սեռերում միայն գործածում է արփի «արեգակ»։


Աւետ

cf. Աւետիք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. յն. avidos, որ ըստ Kαρολίδης, Γλωσσ. σνγϰρ. էջ 66 գործածա-կան է միայն Avidós Kalendós երգի մէջ, որ երգում են Ամանորի երեկոյին (կաղան-դին)։-Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ մտած է աւետարանիչ ձեւր՝ Բ. տիմ. դ. 5. Ամէլէ աւետարանիչէ իճրա պըքm (Զգռոծ։ աւետարանչի գործեա՛)։ Ուտ. avetaran «աւետարան»։


Առաջ, ոյ

adj.

front, head;
arm, division, branch;
—ք գետոյ, arm of a river;
յ—ոյ or յ—ոյ կողմանէ, before, in front, at the head of;
զ—ս ունել, առնուլ, to obviate, to be beforehand, to prevent, cf. Սկսանել;
— նաւու, head, prow, how of a ship;
— զօրաց, division of forces;
ընդ առաջ գնալ ելանել, to go to meet.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Ցոյները և ռումինացիք ունին ար-ցիվո՛ւրիօն (άρτζιβούριον), արցի՛վուրցի (άρτζίβουρτζι), արթէզֆօռթէզ ևն ձևով բա-ռեր, որոնք փոխառեալ և յարմարեալ են մեր Առաջաւորաց Պահոց անունից, որի վրայ այ-լակերպ առասպելներ են պատմում։ Առաս-պելի հնագոյն վիճակը գտնում ենք Ճառ ընդ-դէմ Հայոց խորագրով յունարէն ընդարձակ մի գրուածքի մէջ, որ վերագրւում է ԺԱ-ԺԲ դարից Սահակ անուն մի հայ կաթուղիկոսի, բայց հաւանօրէն Եւտեմիոսի (ԺԲ դարից) կամ Կալլիստոսի (ԺԴ դարից) խարդախու-թիւնն է (տպ. Migne, Patr. gr. հտ. 132)։ Այս Ճառի մէջ մի առանձին գլուխ կայ՝ որի վերնագիրն է Γερί τῆς σατανιϰῆς νηστείας τοῦ αρτζιβουρίον (Յաղագս դիւական պահոց արցիվուրի, Ա. գլ. ժդ)։ Ահա թէ ի՛նչ է պատմւում յիշեալ գլխում. «Սարգիս անու-նով մէկը, Հայոց մոլորութեան վարդապետ, մի շուն ունէր արցիվուր անունով։ Սակայն այս բառը նշանակում է «առջևից գնացող» (առաջաւոր)։ Սարգիսը սատանայի ազդեցու-թեամբ այս շունը գործ էր ածում իբրև իր ռաւստեան աւետաբեր և յայտարար, ամէն անգամ՝ երբ մի գիւղ, մի քաղաք կամ մի ուրիշ տեղ երթար, ուր իր մոլորութեան ժան-տախտից բռնուած աշակերտներ էին բնա-կում։ Երբ սրանք տեսնում էին շանը, յա-ջորդ օրը թափորով մի քանի մղոն տեղ ընդ առաջ էին գնում իրենց վարդապետին։ Մի անգամ՝ երբ շանը սովորական պաշտօնով մի տեղ ուղարկեց, գայլերը ճանապարհին պատառեցին նրան։ Սարգիսը երկրորդ օրը գնալով նոյն տեղը և տեսնելով որ ոչ ոք իրեն ընդ առաջ չի եկել, ինչպէս սովորութիւն էր, սաստիկ բարկացաւ։ Երբ քաղաք մտնելով ի-հասած, մարդիկ ուղարկեց փնտռելու համար և գտնուած ոսկորներից գուշակելով թէ գայ-լերն են կերել, հրամայեց ամենայն Հայոց՝ որ ամէն տարի, սահմանեալ օրեր, նրա մահուան համար ծոմ պահեն ու մեծ սուգ բռնեն. և այս պասը կոչեց արցիվուրց պաս»։-Նոյն առաս-պելը գտնում ենք նաև Աֆթիմիոս Սեկտատի-նոսի Զէն կատարեալ գրքում. Նիկեֆորոս Կալսթասի Պատմութեան և Աթէնքի Միլե-տիոս արքեպիսկոպոսի Եկեղեցական պատ-մութեան մէջ, որ Ջենատիոս Սքոլարիոս սար-կաւագի ձեռքով համառօտուելով տպուած է նախ Զմիւռնիա (1861) և յետոյ արաբերէն թարգմանութեամբ՝ Երուսաղէմ (1867), այն ժամանակի յունաց Երուսաղէմի պատրիարք Կիւրեղի հրամանով։ Սրա իններորդ գլխի թարգմանութիւնն ունի Երուսաղէմի Սիօն ամ-սագիրը (Չ տարի, 1871, մայիս, թիւ 5, էջ 100), ուր մեր բառը դարձել է յն. արթէզֆոո-թէզ կամ արթէզֆոռ։ Առասպելի մի ուրիշ ձևն ունին ռումինա-ցիք, որոնց մէջ բառը դարձել է արցիվուրցի։ Ռումին առասպելի մէջ արցիվուրցի է կոչւում մի հայ աւագերէցի շունը։ Աւագերէցը անտա-ռով անցնելիս մոլորուել և այդ շան միջոցով կարողացել է գտնել ճանապարհը։ Հայերը աւդ շունը սրբերի կարգն են դասել և ի պա-տիւ նրա՝ Ս. Սարգսի բարեկենդանին պաս են պահում և Զատկի թաթախման երեկոյին էլ նրան նուիրուած մի տօն են կատարում (տե՛ս Պ. քհ. Մամիկոնեան, Ռումանահայոց ներկան և ապագան, Կալաց 1895, էջ 44-45)։


Բազում, զմի, զմաց

adj. adv.

"several, diverse, much, thick, great, large, full, abundant, copious, numerous, considerable, frequent, very, too much, excessive;
ոչ —, but little, not much;
— անգամ, բազմիցս, several times, often, frequently, cf. Յոլով անգամ, cf. Շատ անգամ;
— ինչ պէտք են, it is necessary much trouble, many things;
յետ ոչ — աւուրց, in few days;
ի բազմաց հետէ, a long time ago;
—ք, many people;
—ք ի մարդականէ, the most part of men;
" —ս, — ինչ, much, too much;
— ինչ գոչել ծովու, roaring of the waves;
—ս չարչարիլ, to suffer much;
ընդ — ժամանակս, for a longtime.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Պլ. փազում՝ գրականից փոխառու-թեամբ գործածւում է երբեմն՝ մեծ չափա-զանցութիւն ցոյց տալու համար։-Նոր բառ է բազումք (Երև. Ղրբ. Շմ.) «բոյլք համաս-տեղութիւնը» (Ջղ. բ'ազմոնք, Մկ. պmզիւնք՝), որի հին գործածութիւնն ունի Սմբ. պտմ. 53 «Երևեցաւ աստղն գիսաւոր յերեկոյին յարև-մըտից կողմն և յետս սողալով՝ եկն ի հարաւ ընդ բազումին և ընդ լուսնին մէջ». հմմտ. նաև բազմոյթ «սայլ համաստեղութիւնը» (ըստ ՋԲ և ԱԲ)։


Երկայն, ից

adj.

long, extended;
far;
փոքր մի —, rather long.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ. պարզ արմատն է երկ-, որի վրայ աւելացել է -այն մասնիկը. հմմտ. մի-այն, ուն-այն, միանգամ-այն, զնանա-պարհ-այն ևն. նոյն արմատից -ար մասնի կով կազմուած է երկ-ար. հմմտ. մեծ-ար-ել, ևն։ Բոլորի արմատն է հնխ. dewə, որի ձայն-դարձներն են dowə, dwā, du. այս առմա-տից զանազան մասնիկներով յառաջանում ևն յն. δfαρόν, հոմեր ἰη ό, δfāլίς δηρίς. δfāν, ղո.. δάν, հոմեր. δfήν. δηὶ ά, δαίν, δ.č, (O աստիճանով) «երկար ժամանակ, երկարատև, վաղուց, շատոնց», երկար u ձայնդարձով՝ հսլ. davš «էր երբեմն», dovī-nu«հին, հնուց», ռուս. давe«երեկ, քիչ առաջ». павно«վաղուց», սլով. davi «քիչ առաջ, այս առաւօտ». լեհ. dávno «վաղուց», ուկր. dá-viky «այս առաւօտ», լատ. dūdum «ի վա-ղուց հետէ, շատոնց», duro «տևել, տոկալ, դիմանալ» (ստորին ձայնդարձով՝ du ձևից)։ Համեմատութեանց վրայ աւելացնել կամես. tuwa «հեռու», tuwaz (a) «հեռուից», tuwa-las «հեռաւոր» (Benveniste, BSL, հտ. 33, ❇ 99, էջ 142. տե՛ս և Pokorny, 1, 779, Er-nout-Meillet, 275)։ Հիռլ. doe «կամաց» թերևս նաև գերմ. zaudern «վարանիլ, ձգձո-գել, ժամանակ անցկացնել» (տե՛ս Walde, 245, Boisaeq, 183, Berneker, 181)։ Ըստ ո-րում՝ հնխ. dw տալիս է հյ. երկ-(հմմտ. եր-կու, երկնչել), ուստի և հնխ. dwāro-տալին է հայ. երկար, ro-ի փոխարէն ռնգային մաս-նիկով՝ երկայն (իբր յն. δfα). միևնոյն ժա-մանակ dewə ձևից տևել և dowə ձևից տո-կալ։ Այսպէս ուրեմն հնխ. երկավանկ ար-մատների և ձայնդարձի օրէնքների համա-ձայն նոյն ծագումն ունին և նոյն արմատից են բխում հյ. երկայն, երկար, տևել և տոկալ բառերը։


Երկին, կնի

s.

heaven;
heavens, the sky, the firmament;
paradise, dwelling of the blessed;
air, ether;
ելանել յերկինս, to ascend up into heaven;
յերկինս ամբառնալ, to raise to the skies;
կապուտակ —, the blue sky;
կամար երկնից, the arch or vault of heaven;
հուր, շանթ երկնից, the bolts of heaven;
ցասումն երկնից, the wrath of heaven;
—ք եւ երկիր, heaven and earth;
—ք! արդար —ք, heavens! good heavens! ջինջ՝ պարզ՝ անամպ ամպամած —, clear, serene, cloudless, cloudy sky;
հրեզէն —, the Empyrean.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ցող, սաստիկ տաք» և կին «կին կամ կեանք». որով երկինք նշանակում է բուն «տեո՝ ուր կեանքը եռում կամ եփւում է». այս եր, ար արմատն ունին նաև արև, արեգ, երկիր. եռալ, երդ, այրել, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 երկու կամ երկնչել և կամ երկիր, երեկոյ բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 102 երկիր, երեկոյ, ներկել, նա-րօտ, արծաթ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. arg «շողալ» արմատից։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. asman հոմանիշի հետ՝ ինչպէս երկան= զնդ. asman։ Bugge, Btrg. 14 կապում է յն. ούρανός, դոր. ὥρανός, եւոլ. ὥρανός «երկին» ձևերին. եթէ յոյ-նի նախաձևն է *ὄρfϰνός, հայը գալիս է *erwin ձևից. իսկ եթէ ըստ Torp՝ յոյնի նախաձևն է «︎︎ հայր գալիս է *ewrin>*erwin ձևից։ Fick, I1, 40 սանս. arka «ճառագայթ, արեգակ», միռլ. erc «երկին» և լատ. arguatus «ռալընկոտ» բառերի հետ։ Հիւբշ. 443 մերժում է իռլ. ere և սանս. Parjánya-համեմատութիւնները։ Հիւնք. երկունք բառից։ Scheftelowitz, BВ, 28(1904), 19 սանս. rajas հյ. երեկոյ ևն բառերի հետ, իսկ էջ 309 երկայն, երկար բառե-րի հետ. հմմտ. վեդ. prath «երկարիլ» և prthivi «երկիր»։ Pedersen, Նպաստ, 5 իռլ. grian «արեգակ» ռառե հետ։ Tлeйe, Cборн. мат. Kавкaзa, 31, 6 իռլ. erc հոմանիշի հետ։ Մառ, ИАH, 1911, 142 երկին բառը գտնում է նաև լազ. երկինա-չխա, եկինա-չխա, իկինա-չխա «երեքշաբթի» բառերի մէջ, որոնք մեկնում է իբր «երկնից օր». բոլորը միասին հանում է «երկաթ» գաղափա-րից (տե՛ս երկաթ)։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. dingir, բասկ. ingur «շըր-ջանակ»։


Գերի, րեաց

s.

captive, slave, prisoner;
— վարիլ, to be prisoner;
— ունել, to keep prisoner;
— վարել, to bring captive.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(-րւոյ, -եաց) «գերի. 2. գերինե-րի խումբը» ՍԳր., որից՝ գերել ՍԳր., գերե-դարձ Ես. ժդ. 17, Բ. մկ. ժ. 1, գերեկից Հռ. ժղ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ, գերեվար Յոբ ա. 15, Ես. ժդ. 2. Դ. թագ. ժթ. 25. Սղ. ճլզ. 3, գերիչ ՍԳր., գերութիւն ՍԳր., մարդագերի Ծն. լդ. 29։ Յետին ժողովրդական ձև է գերէկ «թշուառ, խեղճ», որ գտնում եմ Յայսմ. մար-տի 22, էջ 598 բ. (Իսկ գերէկ մայրն (ս. Կոյ-սի համար է ասում] սակաւ քայլէր և անկա-նէր ի վայր)։ Ուշ ժամանակի բառ է նաև գե-րոյ տէր «անձ՝ որի մերձաւորը գերի է այ-լազգիների մօտ». հմմտ. «Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, վարդապետ կամ երէց, կամ գե-րոյ տէր, առանց թեմի եպիսկոպոսի մի՛ շըր-ջեսցեն կամ շինեսցեն, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի» Կիր. 170 (նոյնը Կանռնա-գրքի մէջ՝ էջ 175). «Եւ կինն այն հարցեալ ա-սաց թէ ի՛նչ մարդ ես, և նա ասաց թէ ես ե-րէց եմ և գերոյ տէր» Յայսմ. յունվ. 3.-Պարտաւի ժողովի վերոյիշեալ կանոնի ի-մաստը հասկանալու համար պէտք է նկատի ունենալ, որ գերետէրերը շրջում էին, փող հաւարում և բերում իրենց գերիներին ազա-տում։ Կանոնն արգիլում է, որ գերոյ տէրերն առանց թեմի եպիսկոպոսի թոյլտւութեան չշրջին և ժողովարարութիւն չանեն։ Վերջին դարերում զերետէրերը ժողովարարութեան իղթեր ստանում էին էջմիածնի կաթուղիևոս-ներից և այն էլ որոշ ժամկետով. հմմտ. Սի-մէոն կաթուղիկոսի յիշտակարանը, Դիւան, Գ. էջ 595, 692, 721, 733, 765, ԺԱ. էջ 42 66, 108 ևն, որտեղ բերուած են սևռևտեսև րին տրուող ժողովարարութեան թղթերի բո-վանդակութիւնները (Թադէոս Աւդալբէգեան նամակ 1927 թ. ապրիլի 14)։ Նոյնպիսի գե-րոյ տէրերի յիշատակութիւնն ունի նաև Դրնղ. էջ 486, 489 և 608։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. գէ՛րի, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ Սեբ. գ'էրի, Սլմ. կերի, Վն. կ'երի, Ոզմ. գ'երէ՛, Մկ. կ'երը'։-Նոր բառեր են՝ գերա-նալ, գերեկնալ «թախանձել, պաղատիլ»։


Թաթախ

adj.

covered, overspread;
wet, moistened, immersed, soaked, imbued;
dirty, muddy.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. թաթախել, Երև. թաթախէլ. Շմ. բաթախիլ, Մկ. թmթmխիլ, թmթխիլ, Գոր. Ղրբ. թըթա՛ղէլ, Ագլ. թթա՛հիլ (բայց ըրընթm՛-թm=արիւնաթաթախ), Սլմ. թաթըխել, Մշ. Սչ. Վն. թաթխել, Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. թաթխէլ Զթ. Խրբ. Ոզմ. Տփ. թաթխիլ (Խրբ. կրաւ. բըթխըվիլ). Ննխ. թաթխէլ, թախտէլ, Հհ. թաթղել, Ասլ. թա՞ղէլ, Տիգ. թթխէլ, Ախց. հր. թըթխէլ, Ալշ. թանթխէլ։-Նոր ձևեր են՝ թաթախ Դվ. Եւդ. Ղրբ. Սեբ. «կերակրի կեղ-տոտ ամանները», թաթախի ջուր Սեբ. «կե-րակրի կեղտոտ ամանները լուալու յատուկ տաք ջուր», թաթախուել Դվ. «կերկարի ա-մանների կեղտոտուելը», Երև. Ղրբ. «Նաւա-կատեաց երեկոյին պասր բանալը», թաթա-խում «Նաւակատիք Ծննդեան կամ Ջատկի» (որի դէմ Ագլ. ունի թաթաղում ձևը)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. თათხვა թաթխվա (որ և դա-թաթխվա, միթաթխվա) «ապականել, կեղտո-տել. 2. անարգել, հայհոյել» (հմմտ. գւռ. վերջին ձևերը), ուտ. թաթախում «Ծննդեան և Զատկի նախորդ երեկոն», թաթախում բաքսուն «թաթախուիլ, պասր լուծել Նաւա-կատիքին»։


Կում

s.

draught, mouthful.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մէկ ումպ» Մխ. բժշ. 44, 51. ո-րից կմաճաշակ «թեթև իմն ճաշակել, մի քիչ համը նայիլ». մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 50 «Երեկ զկաղնեացն իմաստասիրել քեզ մասնաւոբաբար ի մերոցն կարասեաց կմաճաշակ շատացեալ ընկալաք ի քէն գո-հութիւն»։ Նոր երանգ ստացած մի ձև է կումք «բերանի երկու թուշերը՝ ներսի կող-մից, ուր ջուր ևն առնելով՝ կարելի է պա-հել». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ ունի Վստկ. «Առ հոռոմ ձէթ ի կումքդ և ի կոյզն փչեա՛», էջ 133 «Եւ թէ ի կումքդ առնուս և ի բոյնն կամ ուր լինին՝ փչես, ամէնն փախ-չին», էջ 197։