opposition, resistance, action, combat
Մարտ. կռիւ. դէմ ընդդէմ կռուիլն.
Յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)
Յաղթողք երեւեալք ի վերայ ընդդիմամարտութեանն բանսարկուին. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարդկան ընդդիմամարտութիւն առ նա տկար. (Լմբ. իմ.։)
to resist, to contrast, to be repugnant, to mutitiny.
Մի՛ ընդդիմանար տեառն։ Ընդդիմասցին, եւ աշխատեսցեն զթագաւորութիւնս մեր։ Որք ընդդիմանային մեզ. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 27։ ՟Բ. 29։ ՟Ը. 52։)
Սիրելի է ընդդիմանալ եւ մարտնչել ընդ ազգի ցանկութեան. (Փիլ. այլաբ.։)
Որում ոչ զոք ընդդիմանալ կարծեմ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Ոչ ոք ընդդիմացաւ նոցա. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յստակամտաց հովիւ ... ընդդիմացողաց դատաւոր. (Եփր. աւետար.։)
refractory, restive;
cf. Հակառակասէր.
Սովորեալ յընդդիմութիւն. հակառակասէր,
Խստասրտութեան ընդդիմասովոր բարոյիցն (փարաւոնեանց). (Ագաթ.։)
barricade;
— կանգնել, to raise a -;
կործանել զ—, to force a;
-
contrary thought or sentiment.
ἁντεξέτασις collatio, comparatio Դէմ ընդ դէմ քննութիւն, կշռութիւն, բաղդատութիւն.
Զի՞նչ արդեօք իցէ կռիւ Աստուծոյ առ մարդ (այսինքն հրեշտակին ընդ Յակոբայ), բայց ինձ թուի մարդկային առաքինութեանս (կամ զօրութեան) առ Աստուած ընդդիմաքննութիւն. (Առ որս. ՟Է. յորմէ եւ Վրդն. ծն.։)
antipodes.
ἁντίποδες adversipedes Հակոտնեայք. բնակիչք ստորին կողման հողագնտոյս իբր ընդ ոտիւք մերովք. վարի աշխըրքի մարդիկ.
Ասեն արտաքինքն, թէ գոն ի ներքոյ երկրի մարդիկք եւ այլ կենդանիք, որք ընդդիմոտունք են մեզ։ Եթէ ոչ էին մեզ ընդդիմոտունք ներքոյաբնակք, ո՞ւմ արդեօք արեգակդ տայր զլոյս կէս աւուրն (ի գիշերի)։ Ես հաւանեալ էի ընդդիմոտունս մեզ լինել. եւ այլն. (Շիր.։)
resistance, opposition;
contradiction, contrariety, discord;
hinderance, obstacle;
strife;
dislike, aversion, repugnance, conflict, trouble, implication.
ἑναντίοτης, ἑναντίωμα repugnantia, adversitas Ընդդէմ գոլն. եւ ընդդէմ կալն. դիմամարտութիւն. հակառակութիւն.
Բարիքն եւ գեղեցիկքն, չարքն եւ զազիրքն, եւ ամենայն ինչ՝ որ միանգամ ընդդիմութեան է. (Փիլ. լին.։)
Ո՞ր ընդդիմութիւն հանդիպի, եթէ ասեմք, եւ այլն. (Աթան. ՟Ը։)
Վասն ընդդիմութեան իրիք լինելոյ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զձեռնարկութիւն իմ ընդդիմութեան կամաց քոց լքցես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
familiar, domestic, tame, easy, mild, tractable, approachable.
• ՆՀԲ ընդ այլում վարժ։ Հինք. 271 ըն-թեռնուլ բայից, իսկ էջ 240 ընդելուզա-նել բայից։
ԸՆԴԵԼ որ եւ ԸՆՏԵԼ. συνήθης consuetus, familiaris ἤμερος cicur Ընդ այլում (անձին կամ իրի) վարժ, սովոր, ընտանի. ծանօթ. սովրած, վարժած.
Նա թշնամի համարեալ ունէր, իսկ սոքա սովորս եւ ընդելս եւ բարեկամս. (Փիլ. տեսական.։)
Երկնային իսկ շարժմանց ընդելք էին. (Բրս. ծն.։)
Պատգամացն ընդելս եւ ծանօթս կացուցանէր. (Ագաթ.։)
Ի մէջն վարեալ յընդելիցն եւ ի սովոր մեզ անուանց. (Անյաղթ պերիարմ.։)
cf. Ընդել.
Ընդելական համարձակութեամբ ընդ մեզ խօսեցեալ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 1։)
Սովորականաւ ընդելականաւն հաւատասցեն երկիր պագանել խաչին փայտի։ Ընդելական կերպարանք. (Ագաթ.։)
Ընդելական սովորութեամբ։ Յընդելական սովորութենէն։ Ընդելական ընտանութեամբ. (Ագաթ.։ Մանդ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Սխալեալ անկայ իբրու զողողակ մթային ոչ ընդելական ի հաղբս մահու անզգայապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
familiar, intimate, bosom, linked or knit together in the closest bonds of friendship, intimately acquainted;
— լինել, cf. ԸՆդելակցիմ.
Ծանօթ. ընկեր. ընտանի սիրելի.
Զոր լուեալ էք յընդելակցաց նոցա. (Շ. թղթ.։)
to grow familiar, to make acquaintance.
Ընդել՝ ընտանի՝ մտերիմ ծանօթ գտանիլ.
Ասա՛ ինձ ո՛վ Յովհաննէս, ո՞ւր ընդ Քրիստոսի ընդելակից եղեր. (Եփր. աւետար.։)
Ընդելակցեալ են ընդ միմեանս. (Պիտ.։)
to grow familiar, to become familiar;
to make acquaintance;
to get used or accustomed to, to habituate one's self.
ԸՆԴԵԼԱՆԻՄ ԸՆԴԵԼՆՈՒՄ. ἑθίζομαι, νομίζω adsuefio πειράζω, μελετάω tendo, curo, exerceo me Կրթիլ, եւ ընդել լինել. սովորիլ, վարժիլ, ընտանենալ, բերիլ, յարիլ, ճգնիլ, ջանալ, փորձ փորձել. սովրիլ.
Անընդել գոլով կանոնաց վանից՝ ընդելանիլ ոչ կարես. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Կրթէր եւ ընդելանէր իրացն։ Ընդ ուսումն գրամատիկոսաց ընդելանէր. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ ՟Զ. 3։)
Եթէ եւ մերոց օրինաց ընտանեցուցանէք զնոսա, եւ ընդելնուն։ Առ սակաւ սակաւ ընդելնուլ ընդ նոսա. (Փարպ.։)
Ի թշնամանաց սրբին բերանք՝ յորժամ ընդ հոգեւոր բանս ընդելնուցումք։ Այնու առաւել ընդելնուցուն։ Ուսան, եւ ընդելան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. եւ 7։ ՟Բ. 22։)
Ընդելեալ ընդ փափկագոյնսն. (Նիւս. կազմ.։)
Ընդելեալ է բնութեամբ (աստուածային իրն) վերնագունին հասանել պատուի։ Ընդելեալք՝ իբր ասեն զճպռանցդ ազգ, օդով կերակրիլ։ Առ սակաւ սակաւ ընդելեալ։ Ոգիքն յառաջ քան զմարմինսն յօտարութիւն ընդելեալ լինի. (Փիլ.։)
Եթէ զգազան ասիցես, եւ այն եւս ի ձեռն հնարից ընդելեալք լինին. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Հրեշտակ տեառն սանձեաց զվիշապն, եւ որպէս գառն ընդելեցաւ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Բ.։)
Իբրեւ եկն սօղոս յԵրուսաղէմ, ընդելանէր յարիլ յաշակերտսն. յն. փորձէր. (Գծ. ՟Թ. 26։)
Փոխանակ տան միտքն եւ զգալին, եւ (ի սոյն) միշտ կրթին եւ ընդելանին. յն. ճգնին. (Փիլ. այլաբ.։)
Բարւոք գրոյն չարաչար ընդելանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։) յն. վարին։
familiar, tame, domestic.
Դիւրընդել. մարդասէր. ընկերասէր.
to make familiar, to tame;
to instruct;
to tame, to render mild and less ferocious.
ԸՆԴԵԼԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ἑθίζω, ἠμερόω assuefacio, cicuro. որ եւ ԸՆԴԵԼՈՒՑԱՆԵԼ. Ընտել առնել. ընտանեցուցանել. սովորեցուցանել. վարժել. կրթել. վարել. սորվեցնել.
Ընդ անխրատութիւն մի՛ ընդելացուցաներ զբերան քո. (Սիրաք հին. ՟Ի՟Բ. 17։)
Զբերան քո մի՛ ընդելացուսցես յերդումն. (Սիր. նոր. ՟Ի՟Գ. 8։)
Այսոքիւք ուսուսցէ եւ ընդելացուսցէ մեծի յուսոյ աւետեացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Զգազանս ընդելացոյց. (Փարպ.։)
Զորոց զկէսսն ի կրելիս, եւ զկէսսն ի զբօսանս ընդելացուցեալ. (Եզնիկ.։)
Զվայրի երէքն ընդելացոյց. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Ա.։)
cf. Ընդելուզուած.
to enchase, to fit into, to set, to mount, to enchase, to set in a bezel;
to string pearls, to interweave, to entwine, to braid, to form a tress;
ընդելուզեալ ակամբք՝ մարգարտով, adorned, set with jewels or pearls, ornamented with gold, or arabesqued;
ընդելուզեալ յոսկի, set in gold.
καθυφαίνω connecto, contexo ἑμπλήκω implico συνείρω, ἁγείρω colligo եւ այլն. Ագուցանել ընդ միմեանս կամ ի մի շար. յեռուլ. յերիւրել. հիւսել. յարել. շարունակել. հագցընել կամ կցել իրարու հետ, հուսել.
Ընդելուզցես ի նմա ընդելուզուած ըստ չորեքկարգեան ականց։ Ընդելուզեալ ոսկւով. (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Թ. 13։)
Ընդելուզցես զշրթունս քո ընդ շրթունս իմ. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Զամենայն պատուականս (յականց՝) զոր առի ի քէն, ընդելուզից ի սմա. (Ճ. ՟Բ. (որ ի Գ. սխալ գրի, ընդելուզեցի ի սմա)։)
Զի քեզ լուսաւորագոյն ընդելուզանիցես պսակ։ Հիւսուածոյս եւ ընդելուզեալս մարգարտով. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ընդելուզանելով պա՛րտ է եւ ձեւացուցանել եւ պճնել զբանս ի գործոցն։ Երդնլով, եւ զբոլոր ճառսն երդմամբ ընդելուզանելով։ Ամենաբազում գովութիւնս ի մի վայր ժողովեն, եւ ընդելուզանելով. եւ այլն. (Փիլ.։)
Էր նոցա գանձ բազում ի կարաս թաքուցեալ ի գետնափոր տանն. եւ յերկիւղ կասկածանաց եղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութիւն նորա. (Արծր. ՟Բ. 6։)
setting, mounting, enchasing, fitting in;
weaving, web, braid, texture.
cf. Ընդելուզուած.
familiarity;
acquaintance;
custom;
յ— ածել, to familiarize with;
— ունել ընդ ումեք, to be familiar with.
ԸՆԴԵԼՈՒԹԻՒՆ συνήθεια assuefactio, consuetudo, familiaritas ἠμερότης mansuetudo որ եւ ԸՆՏԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ընդելն գոլ. ընդելնուլն. ընտանութիւն. ծանօթութիւն. տեղեկութիւն. սովորութիւն. վարժութիւն. կրթութիւն. սովրիլը, սովրածութիւն.
Գազանք ո՛չ եթէ բնութեամբ են չարք, որպէս ընդելութեամբն ցուցանեն. (Յճխ. ՟Դ։)
Մօտ գային (գազանք) եւ ընդելութիւն ընդ մարդոյն ունէին։ Զքարբս յընտելութիւն մարդկան ածեն։ Յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են. (Եզնիկ.։)
Զի ընդելութեամբ երկրայնովս առաւելութիւն վերնումն թագաւորութեան յայտնապէս ճշմարտեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Առ տունսն ընդելութիւն (նախրաց). (Նիւս. կազմ.։)
Իսկ եթէ զսովորութիւնն պատճառս դնիցես, եթէ յայլ ընդելութիւն կրթեսցես զանձն, զամենայն դիւրաւ վճարեսցես։ Զայլ իմն սիրոյ պատճառս խնդրեմք անձանց, ոմանք զազգականութեանն, եւ ոմանք զընդելութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Գ. 6։)
cf. Ընդելացուցանեմ.
ἑθίζω assuefacio γυμνάζω exerceo πείθω adstringo, concilio Նոյն ընդ Ընդելացուցանել. սովորեցուցանել, մարզել, կրթել.
Ընդելոյց զնոսա տէրն մեր յառաջագոյն։ Նախ յառաջագոյն ընդելոյց զբերան ի ճաշակ գինւոյ իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Ընդելանէին ընդելուցանէին (զզօրս). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 15. յն. մի բայ, կրթէին։)
Զի ժամանակաւն ընդելուցանիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զմատաղ մանկունս առ սակաւ սակաւ ընդելուզանեն (յուսումն)։ Մարքն (թռչնոց) զձագսն սակաւ սակաւ ընդելուզեալ՝ ի բարձունս թռուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։) (Լինի անխտիր գրել ց, եւ զ. որպէս փլուցանել եւ փլուզանել. այլ քանզի ընդելուզանել եւ ընդելուցանել են զանազանեալ, վասն որոյ զգուշալի է չգրել նոյնպէս)։
all kinds of pulse.
to supplicate, to implore, to beseech, to entreat, to beg.
ԸՆԴԵՂՁԱՆԵՄ կամ ԸՆԴԵՂՁԱՆԻՄ. δέομαι supplico Կարի իղձ լինել, ըղձիւք կամ ուխտիւք խնդրել. աղերս արկանել. աղաչել.
Զհետ ընթանայր (կինն քանանացի), եւ խորովէր, եւ ընդեղձանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
cf. Ընդեղձանիմ.
ԸՆԴԵՂՁԱՆԵՄ կամ ԸՆԴԵՂՁԱՆԻՄ. δέομαι supplico Կարի իղձ լինել, ըղձիւք կամ ուխտիւք խնդրել. աղերս արկանել. աղաչել.
Զհետ ընթանայր (կինն քանանացի), եւ խորովէր, եւ ընդեղձանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
enterology.
intestinal.
aruspex, soothsayer.
towards evening.
cf. Երկայնամիտ.
Սէր ընդերկայնամիտ է, եւ քաղցրանայ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
to extend.
long, extended;
prolix;
long, at length;
long time;
amply, diffusely, tediously;
— առնել, to prolong;
— լինել, to be prolonged.
to prolong, to make last a long time;
to extend;
to defer, to spin out, to groat length.
ԸՆԴԵՐԿԱՐԱՁԳԵՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԱՁԳԻՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԵՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԻՄ. cf. ԸՆԴ ԵՐԿԱՐ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ) παρατείνω extendo գրի եւ ԸՆԴՅԵՐԿԱՐԵԼ. երկնցընել, երկննալ, ուշացնել, ուշանալ.
Յաւէտ ժամանակի (յն. ընդ ամենայն ժամանակ) ընդերկարաձգէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ոչ ընդ երկարէր զցասումն բարկութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Զճգնութիւնն եւ զաղօթսն ընդերկարել. (Լմբ. սղ.։)
Չարչարանքն յորժամ ընդյերկարեսցին ի վերայ, յայնժամ բազմանայ վարձ հատուցման. (Եղիշ. ՟Է։)
Ընդերկարեալ իմ ի պանդխտութեան անդ։ Շունչ նորա ընդյերկարեաց։ Գրեթէ զամ մի բովանդակ ձգեալ ընդ երկարէր (նեղութիւնն). (Յհ. կթ.։)
Որ յանհնարին ցաւս ընդերկարեալ է։ Ոչ ընդերկարեաց նախահայրն մեր ի դրախտին։ Ընդերկարին յարդարութիւնն հաստատուն եւ անշարժ խորհրդովք. (Լմբ. սղ.։)
Զի մի՛ ընդերկարեսցին փորձանքն ի վերայ տկարութեանս մերոյ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
very long.
to last a long time.
length, extent, duration;
— կենաց, long life, longevity.
baying the moon;
barking at in vain.
Որ հաջէ ընդ երկինս. ուժգին հաջօղ դէպ ի վեր.
Շունք տիրասէրք ի տեղւոջ սպանմանն հոլովեալք, եւ գիշերապահ վառմամբ կատաղեալք. ընդերկնահաջ ողբովք հալածականս առնէին զգազանս անապատի. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Յերկուանամ.
Զամենայն տեսակ տանջանաց, զոր ինչ եւ կամիս հասուցանել ի վերայ իմ, մի՛ հեղգար, եւ մի՛ ընդերկուանար. (Ճ. ՟Բ.։)
Յաղագս այսոցիկ ընդերկուեալք են՝ մարտնչելով ընդ ձեզ։ Եթէ եւս (այսինքն տակաւին) ընդերկուեալ եմք, թէ իբրու այլաբար ունի հոգի։ Եթէ ոք ի ձէնջ ընդերկուիցի, եւ ասասցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ա. եւ ՟Ժ. եւ Պղատ. սոկր.։)
cf. Յերկուանամ.
Զամենայն տեսակ տանջանաց, զոր ինչ եւ կամիս հասուցանել ի վերայ իմ, մի՛ հեղգար, եւ մի՛ ընդերկուանար. (Ճ. ՟Բ.։)
Յաղագս այսոցիկ ընդերկուեալք են՝ մարտնչելով ընդ ձեզ։ Եթէ եւս (այսինքն տակաւին) ընդերկուեալ եմք, թէ իբրու այլաբար ունի հոգի։ Եթէ ոք ի ձէնջ ընդերկուիցի, եւ ասասցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ա. եւ ՟Ժ. եւ Պղատ. սոկր.։)
entrails, guts, bowels, intestine, tripe;
caecum, blind-gut;
զսուրս նոցա —բաց իւրեանց մատուցանել, to slay others with their own swords.
Զթանձրն եւ զխոշոր խոշոր կերակրոցն՝ յընդարձակագոյն ընտերացն յանցս գնացից մերժեաց. (Նիւս. կազմ.։)
Ձեռն արկեալ զընտերօք ի վերայ կշտի իւրոյ. (Ագաթ.։)
Ոչ զպահապանացն սուրս ընդերաց իւրեանց մատուցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Յետ այնորիկ (յղին յետ հինգ ամսոց) ընդերաց այտմամբ թաքչել ոչ ունի. (Իգն.։)
Առ ընդերբ (կամ առընթերբ) քարշել ասի, թէ սերմնառիցին։
why ? for what reason ? wherefore ? — ոչ ? why not?
a few pulse, pease, beans.
Ի մէջ երկուց աւուրց հազիւ ճաշակէր զոգէպահ ընդիկն. (Ստեփ. սեւան. ի մաշտ.։)
indiction;
շրջան —ի, cycle of -.
• (սեռ. -ի.-ՆՀԲ դնում է ի և ի-ա հլ. սակայն առանց վկայութեան) «15 աարիների մի շրջան» (այս թուականութիւնը սկսում է 313 թուից՝ Մեծն Կոստանդիանոսի Խաչի երևումից և գործածական է մինչև այ-սօր՝ Պապական կոնդակներում.) Տոմար. Աասն. էջ 69. Շնորհ. թղթ. Վանակ. հց. (Լաստ. ժը. տպ. 1844, էջ 80 ունի դիքտիոն միւսների մէջ գտնում ենք նաև ընդիքտիոն, ինդիկտիոն, ինդիքտիոն ձեւերը)։
• = Յն. ὶνδιϰτιών, որ փոխառեալ է նոյն-պէս լտ. indictio բառից. այս բառը նշանա-կում է բուն «ցուցում» և ծագում է լտ. indi-cere «ցոյց տալ, նշանակել» բայից. լատին բառից փոխառեալ են նաև ֆրանս. indic-tion. գերմ. Indiction, ռուս. индиктъ, վրց. რნდიკტიონი ինդիկտիոնի, բոլորն էլ նոյն նշանակությամբ։-Հիւբշ. 518։
ԸՆԴԻԿՏԻՈՆ ԸՆԴԻՔՏԻՈՆ. որ եւ ԻՆԴԻԿՏԻՈՆ, կամ ԻՆԴԻՔՏԻՈՆ. Բառ հռովմայեցւոց, ինտի՛գցիօ, indictio յորմէ յն. էնտիգդիօ՛ն, ἑνδεικτιόν այսինքն ցուցակութիւն, եւ սակ արքունի. Վարի որպէս սեպհականեալանուն հնգետասանամեայ շրջանի, մանաւանդ յետ տեսանելոյ մեծին Կոստանդիանոսի զխաչն յօդս յամի Տեառն 313. յորմէ եւ այսր իւրաքանչիւր ՟Ժ՟Ե. ամք՝ լինին մի մի ընդիկտիոն.
Գրեցաւ յամսեանն մայիս, ընդիքտիոնին յերեքն։ Յամսեանն դեկտեմբերի յ՝նդիքտիոնին ՟Ե։ Յ՝նդիքտիոնի ՟Ժ. (Շ. թղթ. (որ էր յայնմ ժամանակի՝ յամի տեառն 1170, եւ այլն, ՟Ծ՟Ը. երորդ ընդիքտիոն՝ հաշուեալ յաւուրց Կոստանդիանոսի)։)
to amplify.
amplification;
ductility.
yoked together;
bearing the same yoke.
to incorporate, to intermix.
ԸՆԴԽԱՌՆԵԼ ԸՆԴԽԱՌՆԻԼ. որ եւ ԸՆԴԽՌՆԻԼ. Խառնել կամ խառնիլ ընդ միմեանս. եւ Բախիլ.
Ոսկի մանր յայն ընդխառնեալ. (Յհ. կթ.։)
to become incorporated;
to intermeddle;
to come to blows, to come to battle, to join battle;
ընդխառնեցաւ պատերազմն, the battle was commenced.
ԸՆԴԽԱՌՆԵԼ ԸՆԴԽԱՌՆԻԼ. որ եւ ԸՆԴԽՌՆԻԼ. Խառնել կամ խառնիլ ընդ միմեանս. եւ Բախիլ.
Ոսկի մանր յայն ընդխառնեալ. (Յհ. կթ.։)
incorporation.
dioptric.
dioptrics.
universal, general, common;
—ք, or — տիեզերք, the universe, the whole world, or earth;
— առնել, to generalize;
everywhere;
in general.
Զամենեսեան ընդհանուր՝ յորդէգրութիւն կենաց կոչելով. (Ժմ.։)
ԸՆԴ ՀԱՆՈՒՐ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ. καθόλου, ὄπου in universum, ubique գրի եւ ԸՆԹԱՆՈՒՐ, ԸՆԹՀԱՆՈՒՐ. Ընդ համօրէն տեղիս. յամենայն ուրեք. ընդ բնաւս. ընդ տիեզերս. առ հասարակ. ամմէն տեղ, ամմէն կողմ.
Ընդհանուր արշաւեն, ընդ բնաւս սլանան. (Եզնիկ.։)
Ընդհանուր քարոզեցին զբանդ կենաց ընդ տիեզերս։ Եւ զլոյս գիտութեան ընդհանուր յերկիր ծաւալեցին. լինի մ. եւ ա։
Աղաղակեմք ի յընդհանուր ամենայն արարածոց տեսակս՝ ասելով, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք Տեառն զտէր. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որ քարոզդ էք ընդհանուր տիեզերաց։ Արբուցանելով քառավտակ բղխմամբ զընդհանուր տիեզերս. (Շար.։)
Երկդիմի է խոհականութեան տեսակ. է՛ որ ընդհանուր, եւ է՛ որ մասնաւոր։ Եղիցին իմաստուն մասունքն ցսոցայց եւ յանդիմանութիւն ընդհանրին։ Ընդհանրի իմն հասումն ըմբռնման. (Փիլ.։)
Սոկրատէս ոչ կարէ զընդհանուր սպիտակն ընդունել. սակայն մտօք զբանն ընդհանուր սպիտակին կարէ ընդունել։ Սահման եւ սահմանադրութիւն ընդհանուրբն եւ մասնականաւն զանազանին ի միմեանց. (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
Ընդհանուր է՝ մի թուով ըստ տեսակի՝ ի բազմաց ընկալեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
Ասէ Պորփիւրոս ի գիրս ընդհանրից. (Մխ. ապար.։)
eaves-lath, penthouse, cornice;
— տան, eaves of a house;
— քարայրի, entrance to a cavern, mouth of a cave;
ընդ քուաւ, under cover, sheltered.
• , ի-ա հլ. (գրծ. քոաւ Կոչ. 280, թե-րևս սխալ է սեռ. քուոց Վեցօր. 97) «շենոև կտուրի եզրը, դուրս կարկառած մասը, քարայրի եզր» Կոչ. 280 (վեց անգամ), Լծ. փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55 (այլ ձ. ի ցուս), 5ձ. որից քուտր Խոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 19. քուքատակել Նար. քուաքատակեայ «քուաւոր ձև ունեցող» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 230, քարաքուի Մանդ.։
• ՆՀԲ լծ. պրս. քէհֆ (իմա՛ արաբ. [arabic word] kahi «քարայր»)։ Տէրվ. Altarm. 172 և Նախալ. 112 հնխ. sku-«ծածկել, պատել» արմատից. հմմտ. սանս. sku, յն. σϰῦτος «մորթ», լտ. scutum «վա-հան», ob-scurus «մութ» ևն. ըստ ալամ առաջին ուղիղ մեկնիչը ինքն է։ Հիւնք. քուեալ բառից։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 29 հայր դնում է իբր *quw
Յարկ վիմին ասէ, որ յայնժամ յառաջ քան զդուրս եւ ի վերայ դրանց քիւըն գերեզմանին ունէր ... բայց այժմ ոչ երեւի քիւըն քանզի քանդեյաւ քիւն վասն զարդու ... Ընդ քուաւ վիմին ասէ՝ առաջ պատուարին. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
• , ո հլ. «քուն, նինջ» (փխբ. երազ, մահ) ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ի քուն առնել «քնեցնել» Ոսկ. մ. ա. 8. Սեբեր. քնած Եւա-գր. քնածու Եզն. քնահատ Եզն. քնէած Ա-ռակ. իգ. 21. Ոսկ. մտթ. Եփր. քն. և արթն. քնեայ «քնկոտ» Ոսկ. յհ. էջ 6. Եսագր. 120. Մանդ. 217. անքուն Իմ. ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. մահաքուն Մծբ. տքուն «անքուն» (նո-ոագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ե. ժէ. տքնիլ ՍԳր. տքնեցուցանել Մծբ. տքնութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. տքնաբար տանել «տարապարհակ վարել» Ոսկ. եբր. քաղցրաքուն Եզն. դառ-հաքուն Մանդ. քնափ «քնկոտ» Տաթև. հրց. 601, Տաթև. ամ. 180 (վերջինս քնաբ ձևով). Մոլութ. 218 բ. քնափութիւն «շատ քնել սի-րելը» Մոլութ. 202. և առանց աղման քունել զննջել, քնել» Ոսկ. և Լմբ. սղ. «մեռնիլ» Ս և Բ. մն. «մտանել առ կին» Մն. լթ. 7, 10, քունեցուցանել Նիա. երգ։ Նոր բառեր են անքնութիւն, քնաբեր, քնէածութիւն, քնաշըր-ջիկ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. swoрno-ձևից (ըստ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120, MSL 13, 373, Pedersen KZ 38, 350). սրա դէմ միւս հնդևրոպականներն ունին swonno-. swepno-կամ supno-նախաձևե-րը. հմմտ. սանս. svápna-, հինդուստ. [syriac word] supn, [arabic word] supna, գնչ. sunno, զնդ. [arabic word] ϰvafna, պհլ. xvāp. պրս. [arabic word] xuāb, քրդ. xeu, xev, xaun, զազա h'au, աֆղան. xub, xōb, բելուճ. vāb, սոգդ. γwβn-(xufn). ար-ևել. իրան. կամ տակ. hōna. hulne (MsI 18, 104), յն. ὅπνος, լտ. somnus. ֆոանս-songe, հիսլ. švefn, անգսք. swefn, հսլ. sunū, ռուս. cонъ, չեխ. sen, լիթ. sapnas, լեթթ. sapnis, հիռլ. suan, կիմր. կորն. բրըտ. hun, ալբան. gume ևն, բոլորն էլ «քուն կամ երազ» նշանակութեամբ։ Բառիս պարզ արմատն է հնխ. suep-, sup-«քնել», որ պահում են սանս. svápiti «քնել», suptá-«քնած», զնդ. xvap, լտ. soрio. հհիւս. sofa, անգսք. svefan, հտլ. sūipati, ռոա. cnaть, ներբ. spim ևն, բոլորն էլ «քնել» իմաստով, որ ջնջուած է հայերէնի մէջ, սակայն պա-հուած է, հյ. բոշ. սվել «ննջել» ձևի մէջ (Pokorny 2, 523, Walde 724, Trautmann 292, Horn § 495, Boisacq 1004, Ernout-Meillet 914, և յատկապէս իրանեան ձևերի համար՝ BSL N 89, էջ 75-79)։ Տե՛ս և քունք։-Հիբշ. 504։
• տք բնաձայնից, ինչ. տքալ։-Պատա-հական նմանութիւն ունին ռուս. գւռ. кунять, ուկր. kun՛áty, սերբ. kunjam «քունը տանիլ, ննջել» (Berneker 645), քրդ. hunižin «յօրանջել» (որ Justi, Kurd. Gram. 228 հյ. քնէած բառից փոխառեալ է համարում), չին. [other alphabet] k'un' «քնած, քնկոտ», նաև լտ. cunnus, ֆրանս. čon «բունոց» և պրս. [arabic word] kūn «յետոյք», որոնք նման են մեր բառի «մերձաւորիլ» իմաստին։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. Տիգ. քուն, Մկ. Վն. ք'ուն, Գոր. Ղրբ. քօն, քէօն, Սվեդ. քօն, Ասլ. Սլմ. քիւն, Ագլ. Մրղ. ք'իւն (բայց բայը Մրղ. քինէլ), Շմ. քըն։ Նոր բառեր են քնալ, քնանալ, քնուկ, քննջել, քնոց, քնոտիլ, քնազղեղ, քնաթա-թախ, քնակալած, քնակոխ, քնակոլոլ, քնա-ճոսր, քնաձայն, քնատ, քնաշոր, քնատեղ, քնատէր, քներակ, քնխօս, քնկատ, քնկրիլ. քունխրտուկ, քունկռիւ, քունքունատել ևն։ Հետաքրքրական է Հճ. դmգ'գ'ուն «արթուն, անքուն», որ տքուն ձևն է։
Քուն բազում՝ ոչ մարմնոցն, եւ ոչ հոգւոցն, եւ ոչ գործոցն պատշաճի ըստ բնութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Քուն բազում՝ կենակից անիրաւ։ Եթէ քունն ոչ գայ առ մեզ, մեք մի՛ ընթասցուք առ նա։ Իսկ զքուն այնչափ առնոյր, որպէս զի մի միտքն ի բազում տքնութենէն շփոթեսցին (Կլիմաք.։)
Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն. (Փիլ. լին.։)
Գոյ քուն եւ իմաստնոյն՝ ըստ ասացելումն. (Շ. թղթ.։)
Ի ՔՈՒՆ ԼԻՆԵԼ կամ ՄՏԱՆԵԼ կամ ԵՐԹԱԼ. եւ ՔՈՒՆ ԼԻՆԵԼ. Զքնով կամ ընդ քնով անկանիլ. κομάομαι, κοιτάζομαι, καθεύδω cubo, dormio, jaceo, somnum capio. Ննջել. նիրհել. քունել. քուն ըլլալ, քնանալ.
Մի՛ լինիցիք ընդ քնով անկեալ. (Երզն. լս.։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
• «զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
• Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
• SWAW aв, 577 և 594, Justi, Zendsp. 273, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 104։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15 մերժում է։ Հիւնք. յն. ευδία «հանդարտութիան օդոյ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Datrubány ՀԱ 1908, 214, որից անտեղ-եակ նոյնը կրկնում է Pedersson, Ar. u. Arm. Stud. 66, որ իմ էլ կարծիքն է եղած։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 373 զնդ. aōta «ցուրտ քամի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
• , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։
• = Ասորեստանի նշանաւոր մայրաքաղաք Kalak բառն է. այս քաղաքը շինուած էր
• ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. քաղաք (բայց Տփ. քախկումը, քախեր-ցի), Ասլ. քաղաք, քաղա*, Ալշ. Մշ. քաղակ, Մկ. Վն. ք'աղաք՝, Տիգ. քmղmք, Հճ. քաղօք, Զթ. քաղօք, քաղոք, Սվեդ. ք'mղիւք։
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
Ըստ քաղաքի քաղաք նաւահանգիստքն են։ Քաղաքի քաղաքի եւ աշխարհի աշխարհի զհաւատոցն Քրիստոսի ընդհանուր ծանօթս տա՝ով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ագաթ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
հյց. խնդ. (յորմէ Քանակ, Քանի, Այսքան, եւ այլն. լծ. լտ. գուամ. եւ հյ. գո՛յն) Առաւել կամ նուաց՝ ըստ համեմատութեան, հանգէտ բաղդատական մասնկանս Գոյն, կամ ե՛ւս. որպէս Աւելի քան. ի վեր քան. դեր քան. ὐπέρ super, supra, prae. կամ Նուազ քան. փոքր քան. ի վայր քան. ἤττον, ἤσσον minus. էւել կամ պակաս քան զմէկալը, անկից վեր կամ վար.
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
Կամ որպէս Ի չափ. ըստ քանակի. չափ.
Անէծք ցաւագինք վասն այլ մեղաց ոչ եւս շարժին ի մէջ եկեղեցւոյ՝ քան յաղագս գողութեան. (Շ. ընդհանր.։)
Լաւ էր մեզ ծառայել եգիպտացւոցն՝ քան մեռանել յայսմ անապատի։ Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւ քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ։ Պատրա՛ստ եմք ի մեռանել՝ քան անցանել ընդ օրէնս հայենիս։ Ընդ մեզ բազումք են՝ քան ընդ նմա.եւ այլն։
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Մեզ լաւ լիցի մեռանել՝ քան թէ ըստ օրէնս անցանիցեմք։ Լա՛ւ իցէ քեզ՝ քան, կամ քան թէ, եւ այլն։ Լա՛ւ էր նոցա՝ թէ բնաւ չէր իսկ ծանուցեալ, քան՝ թէ (կամ քան՝ զի, այսինքն քան զայն՝ զի) ծանեան. եւ յետս կացին. եւ այլն։
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
• (սեռ. փոքու, բղ. -քուէ, յգ. -քունք, -քունց, յետնաբար փոքեր, փոքրէ) «պստիկ, քիչ» ՍԳր. Ոսկ. որից փոքրել «մա-զերը կտրել» ՍԳր. փոքրիկ ՍԳր. փոքրկա-նամ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ել. փոքրոգի Մտթ, ժա. 30. Ոսկ. ա. թես. փոքրաբան Ոսկ. ա. կոր. փոքրագին «էժանանոց» Սեբեր. փոք-րադիր, փոքրամասնութիւն, փոքրատառ, փոքրաքանակ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phuku-ձևից, որ տուել է հյ. *փուքու, տարանմանու-թեամբ փուքու, որից փոքր։ Հնխ. արմատն է pok, pou, pu «փոքր, քիչ», որ -ko-, -ro-, -lo-մասնիկներով աճած ձևի տակ երևում է հետևեալ բառերի մէջ. լտ. paucus «ռեւ» paulus, paullus «փոքր, տկար», pauxillus «շատ փոքրիկ», pauper «աղքատ», paryus «փոքր», parum «շատ քիչ», յն. παυβος «սա-կասութիւն, փոքր, կարճ», նաև գոթ. fawai, հբգ. fao. fō, fōh, անգսք. féa, անգլ. few, հհիւս. fár «քիչ, սակաւ»։ Հնխ. pōu-առ-մատի տաստկականն է (ըստ Ernout-Meillet 707) phau-, որից է յն. φαῦλος «ցածրո-
• Klaproth, Asia pol. 102 լտ. paucos, իտալ. poco, վոթյակ. pokzi։ ՆՀԲ լծ լտ. paucus, իտալ piccolo «փոքր», po-co «քիչ»։ Peterm. 17, 25, 38 յն. μιϰρος «փոքր», պրս. pusar և լտ. puer «մա նուկ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 449 յն. μιϰρός, լտ. paucus կամ պրս. pusar, սանս. putra, լտ. puer։ Win-disch. 15 լտ. paucus։ Պատկ. Изслед. ըստ Windisch։ Տէրվ. Altarm. 7 լտ. pau-cus, pu-er, յն. παῦρος «քիչ», πaίς =*παfιδ «տղայ», գոթ. faus, favs «քիչ» բառերին ցեղակից։ Նոյն, Նախալ. 93 կա՛մ ծագած հնխ. pu «զարնել, կոտ-րել» արմատի puk աճականիո (հմմա-յն. παίω, լտ. pavio, լիթ. piauti) և կամ աճած է ք մամնիկով։ Հիւնք. փուխր բառից։ Bugge 32, 31 ըստ Win-disch. նախաձևը դնելով phauku-։ (Մերժում են Walde և Pokorny նա-խաձայնի պատճառով. վերի ձևով կա-պելով յն. φαῦλος բառի հետ՝ բացա-տրւում է նախաձայնը)։ Patrubánv ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhog-«չորացտել» աոմատից։
Կշիռ մեծ կամ փոքր։ Չափ մեծ կամ փոքր։ Բեա մի մեծ կամ փոքր։ Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն։ Ըստ փոքուն եւ ըստ մեծին դատիցիս։ Եւ ես եմ մանուկ փոքր։ Սեղանն պղնձի փոքր էր։ Միթէ փո՞քր ինչ իցէ քեզ այդ, զի զատոյց զքեզ Աստուած իսրայէլի։ Փոքր մատնս իմ ստուարագոյն է քան զմէջ հօր իմոյ։ Որոջ մի փոքր։ Խնդիր մի փոքր։ Զամենայն սպասս՝ զմեծամեծս եւ զփոքունս։ Անգոսնեաց զաւուրս փոքունս։ Ի փոքունց նոցա մինչեւ ցմեծամեծս։ Ի պատուիրանացս յայսցանէ ի փոքունց։ Որ ի փոքուն հաւատարիմ է, եւ ի բազմին հաւատարիմ է։ Զփոքր ինչ դատաստան ինքեանք դատեսցին։ Առ փոքր մի սրտմտութեան. յն. սրտմտութեան փոքու. եւ այլն։
ՓՈՔՐ ՄԻ. մ. ՓՈՔՐ ԻՆՉ. μικρόν, κατὰ μικρόν, ὁλίγον, βραχύ τι, βραχέως paululum, parum, parumper, modicum, in modico, leviter, breviter. Սակաւ մի. սակաւուք. փոքու իւիք. խուն մի. առ սուղ ժամանակ. գոյզն խտրոցաւ կամ խտրութեամբ. քիչ մը.
ՓՈՔՐ Ի ՇԱՏԷ. մ. ἁπὸ կամ ἑκ μέρους ex parte δι’ ὁλίγον) Փոքու մասամբ. Փոքր մի. ըստ մասին. յն. եւ լտ. Ի մասնէ. քիչ մը, խել մը, ձեռք կուտայ, շատէ քչէ.
ՅԵՏ ՓՈՔՈՒ. մ. ԶԿՆԻ ՓՈՔՈՒ ԻՆՉ. ՅԵՏ ՓՈՔՈՒ ԻՆՉ. Յետ սակաւոց. զկնի սուղ ժամանակի կամ բանից. քիչ մը ետեւ.
ՓՈՔՈՒՍՏ, կամ ՓՈՔՐՈՒՍՏ. (առաւել ռմկ. ) Ի փոքր հասակէ. ի մանկութենէ. պըզտըկուց.
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• , ու հլ. «ոխ, վրէժ, նախանձ, ոխա-կալութիւն» Գ. մկ. դ. 9. Երեմ. խը. 39. Ոսկ. մ. բ. 15. Ագաթ. որից քինալ, քինանալ «ոխ պահել, մախալ» Թուոց լե. 21. Սեբեր. Եզն. Եփր. ծն. քինախնդիր Թուոց իե. 13. Եփր. թգ. 432. քինահանութիւն Ոսկ. մտթ. քինայոյզ Եփր. ել. քինաւոր Եւս. պտմ. քի-նութիւն Ագաթ. Եփր. օրին. անքէն Փիլ. Ե-ղիշ. Երև. էջ 317, անքինահան Մանդ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
• նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
• է ճշտիւ հյ. քէն. «վրէժ» նշանակութիւ-նը կայ յունարէնի, լատիներէնի, նոյն իսկ սերբերէնի մէջ իսկ պհլ. kēn պի-տի տար հյ. *կէն։ (Իրան. k հին փո-խառութեանց մէջ տալիս է կ և միայն նոր շրջանում դառնում է ք)։ Patrubá-ny, Monde orient, 1907/8, էջ 221 և 21 1908, 276 հիսլ. sviϑa «այրել, ջեռնուլ» բայի հետ։
• «նէտի կապարճ». յետին ժամանա-կի բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Զքր. սարկ. Բ. 18. «Թափեալ զկապարճն որ է քէշն և ձգէր նետ դէպ ի Ոսմանցիսն... և յորժամ պակասեցաւ նետն, ձայնեաց ատելով. բերէ՛ք քէշս»։ Նոյն բառը պիտի լինի նաև գէշ Վրդ. առկ. ճհ. 205 (Ռ ձիոյ ագին և բաշն խուգեցէք, և գէշ և բիշիկ, աղեղ և ռումպ ի վերայ կապեցէք), որ յի-շում է Ամատ. Հայոց բառ ու բան 104 ա-ռանց բացատրութեան։
պ. քին, քիյն, քիյնէ. ἑκκότημα ira, odium βασκανία invidia. Ոխ. ոխակալութիւն. ատելութիւն. վրէժ. ոգի չարչար վրէժխնդրութեան՝ հանդերձ մախանօք. (զի եւ քանա, ըստ երբ. է նախանձ)
Զառաջին քինու վրէժն զամենեցունց ընդ այն հանէին։ Եղեւ ի ծաղր եւ ի քէնս ամենեցուն՝ որ շուրջ զնովաւ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 9։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
Որ քէն ընդ ընկերին ունի։ Խնդրեսցեն զքէն արեան ազգին. (Մանդ.։ Արծր.։)
Յիշատակ քինու զնախնոյն իւրոյ զբէլայ ունէր ի մտի։ Քէն պահէր վասն լլկանաց իւրոյ հանւոյն։ Վասն միոյն քինու ո՛չ է օրէն դիւցազանց զարմին բառնալ զկենդանութիւն։ Խընդրեաց զքէն ձեռակերտին իւրոյ։ Զքէն վրիժուցն խնդրեաց ի մերմէ աշխարհէս. (Խոր.։)
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω, προβάλλω եւ այլն. jacio, injicio, projicio, mitto եւ այլն. Ձգել, ընկենուլ. եւ Դնել. նետել. աթմագ. գօյ վերմէք, պրագմագ, գօմագ. զոր օրինակ.
Ա՛րկ զձեռն քո ի ծոց քո. եւ արկ զձեռն իւր ի ծոց իւր։ Արկցե՛ս զլծակսն ընդ օղսն. եւ այլն։ Արկ զմատունս իւր ընդ ականջս նորա։ Դիջի՛ք զբանս զայս ի ձեռս ձեր։ Արկանէ գրգռութիւն ի մէջ եղբարց։ Արկ մանեակ ոսկի ի պարանոց նորա։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Արկեր զնովաւ սպառազինութիւն։ Արկցէ զնովա ցաւս իւր, եւ այլն։
Եւ էր տէրն ընդ Յովսեփայ, եւ արկ զնովաւ ողորմութիւն, եւ ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ (Ծն. ՟Լ՟Թ 21.)
Յընչի՛ց կամիցի արկանել։ Զադամ յայնպիսի փառաց փութայր արկանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա 24։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա 8։)
Եթէ զսերմն աղացեալ ջրով ըմպիցէ ոք, ի ցանկութենէ արկանէ. (Եզնիկ.։)
Վերագրել, ընծայել զվնաս. մեզ ի վերայ դնել. վրան ձգել, մուր քսել.
Սկսաւ սէր արկանել ընդ նոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Ի՛արց եւ ի փորձ արկանել։ Ի բանս հրապուրանաց արկին զբազումս։ Ի քարշ արկեալ ընդ վայրս զբանն ածէ։ Յեղծումն արկեալ. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա 12։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ա։)
ՁԵՌՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Իբր ռմկ. ձեռք դպցնել, վնասել. տե՛ս ի վեր ըստ ՟Ա նշ։ Եւ եւս՝ որպէս բուռն արկանել. ձեռք զարնել.
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ մնմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ԸՆԴ ԻՒԻՔ ԱՐԿԱՆԵԼ. Ներքոյ արկանել. տակը ձգել.
Արկին զինքեանս ընդ վիմաւ. (Յոբ. ՟Ի՟Դ 8։)
Ընդ սահմանաւ եւ կամ ընդ ստորագրութեամբ արկանեմք. Ընդ թուով արկանել. (Սահմ. ՟Ա ՟Ժ՟Ը։)
stray, misled;
— շաւիղ, by-way;
ըստ — անկանել՝ մոլորել, to go wrong way, to err.
Որ ընթանայ արտուղի մտօք, ոչ միաբանի չարչարանացն Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Զ։)
ԱՐՏՈՒՂԻ. գ. Ուղի արտաքոյ արահետ ճանապարհի. թիւր ճանապարհ կամ ընթացք.
Տարածին, եւ ոչ ըստ արտուղի անկանին. (Ագաթ.։ եւ Յհ. կթ.։)
Մինչդեռ երթայր ի ճանապարհի, մոլորեցաւ նա ըստ արտուղի, զի բազմացն հոգք խորհըրդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
all, total, whole;
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
Արար Աստուած զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց, եւ զամենայն թռչունս։ Իշխեսցեն ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողնոց։ Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի. եւ ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ։ Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զամենայն զգործս իւր։ Յամենայն գործոց իւրոց։ Մայր ամենայն կենդանեաց։ Ամենայն աւուրք Ադամայ։ Ամենայն ոք. ամենայս մարդ. ամենայն բան. ամենայն ինչ, զամենայն ինչ. ընդ ամենայն աշխարհ. ընդ ամենայն երկիր. ամենայն խորհուրդք կամ բանք, կամ գործք. ամենայն ազգն մեր. ամենայն հեթանոսք. եւ այլն։
Աստուած Տէր հողմ հարաւոյ յերկիր զտիւն ամենայն, եւ զգիշերն ամենայն։ Սիրեսցե՛ս զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ, եւ յամենայն անձնէ քումմէ, եւ յամենայն զօրութենէ քումմէ։ Այս ամենայն եղեւ, զի լցցի։ Շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն կողմն գալիլեացւոց. եւ այլն։
ԱՄԵՆԱՅՆ, յեզակի հոլով՝ յարեալ ընդ յոքնական գոյականս.
Ամենայն՝ որ սպանանէ։ Ամենայն որ լսէ զբանս իմ։ Յամենայնէ՝ որ լսէ զբանն արքայութեան. Ընդ ամենայնի ամենայն եղէ։ Որ յաջողէ զամենայն յամենայնի։ Որ մատակարարէ ամենայնի զամենայն։ Դու Տէր ամենայնի, աննիազ յամենայնէ, լի ամենայնիւ։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից, եւ շրջեալ ընդ ամենայն. եւ այլն։
Բասիլիոս (ի գիրս վեցօրէից) զբարձր զամենայնիս զարդարանս դիւրաւ ըմբռնելի բազմաց արար. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ, ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՒԻՔ, ԱՄԵՆԱՅՆԻՒ, ՅԱՄԵՆԱՅՆԻ. πάντως, πάντῃ. omnino Ամենեւին. ըստ ամենայնի. բոլորովին. ամենայն օրինակաւ կամ հանգամանօք. արդարեւ, անշուշտ. ամենայն մասամբ. յամենայն իրս եւ ի տեղիս եւ ի ժամանակս. քիւլլիյէն. էզ ճիւմլէ.
Ամենայն իւիք ըստ ըղձիցն յարմարի գործ. (Պիտ.։)
ԸՆԴ ԱՄԵՆԱՅՆ. τὰ πάντα, πάντες, ὄλως, ὀμοῦ. omnia, omnes, simul, summa, universim. Բոլորն ի միասին. միանգամայն. միահամուռ. բոլո՛ր բոլորը. պիւթիւնիւ. եէօքիւնիւ. ճէմի. քիւլլիյէն.
Ընդ ամենայն՝ ամք յԱդամայ (ցջրհեղեղն) ... Եւ ընդ ամենայն՝ ամք ... եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Չորք են ընդ ամենայն՝ երեկոյին աղօթից սաղմոսք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սատակեցաւ մանուկն որդի կայսերն. եւ ընդ ամենայն այն ժառանգ գտանէր նմա. իմա՛ ոչ ոք այլ՝ բայց միայն այն. բոլոր բոլորը։ (Բուզ. ՟Դ. 5.)
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
γάμος nuptiae matrimonium, conjugium Պսակ. օրինաւոր լծակցութիւն ընդ այր եւ ընդ կին ի մի մարմին՝ անմեկնելի մինչ ի մահ. կարգուիլը. նիքեահ.
Տե՛ս թէ որպէս ի հինն եւ ի նորս սուրբքն եւ հաճոյքն Աստուծոյ ընտրեցան յամուսնութենէ անտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ յամուսնութիւն, այլ ընդ քեզ անդրէն ի տան բնակել։ Ասաց՝ եթէ ի Հոգւոյն է, եւ առանց ամուսնութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Յաղագս ամուսնութեան հրաման ետուն։ Վասն անյարմար եւ անարժան որդւոցն ընդ մարսն ամուսնութեան (առ պարսիկս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հրոյ ընդ խոտոյ ո՛չ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։ Միումն եւեթ մարթ եղեւ ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան. (Եզնիկ.։)
Բնաւորելով գիջին խոնաւ եւ հիւթական (լուսինն), միաւորեալ յամուսնութիւն կիզողական (արեգականն). յորոց խառնից գոլ համայնից ծընընդական՝ բուսոց տնկոց եւ ըզգայնոց որք շնչական. (Շ. իմ. եղակ.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))
Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)
watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.
Իբրեւ քուն ընդ արթունս եղեալ. այսինքն նիրհեալ. (Ագաթ.։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Յամենեցունց եղեւ պատուեալ ըստ արժանւոյ. (Յիշատ.։)
ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.
Գործել զարժանին եւ զիրաւն։ Արժանի ընծայիւք, կամ պատարագօք։ Արժանի ամրութիւն։ Արժանի գործոցն հատուցումն։ Առանց սոցա անկար է լինել ինչ յարժանեաց. (Յճխ.։ Խոր։ Պիտ.։)
Զի արժանի գերութեան ընկալցի ծառայից Աստուծոյ ... պատուական երկիրն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ 7.) իմա՛, գաղթականութիւն կամ օտարութիւն պատուաւոր։
Ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան, թէ եւ ոչ ունիցին արժանիս. Ոչ ըստ արժանեաց, այլ շնորհօք. (Խոսր.։)
Ըստ արժանեացն ընկալցին զհատուցումն։ Ըստ արժանեացն էհատուցումն առ բարեգործսն եւ արդարս. (Յճխ. էբ. ՟Ի։)
Արգարապէս կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զնոյն արիւն արասցէ նոցա ի կորուստ ըստ իւրեանց արժանեաց. (Ագաթ.։)
Ըստ արժանեաց թագաւորաց։ Ոչ ըստ արժանեաց իւրոց եղեւ ընկալեալ. (Խոր. ՟Գ 23. 57։)
Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
Եւ ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս. (Յոբ. ՟Լ՟Գ 27։)
Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)
Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Բարւոք եւ յարժանի ցասեաւ ընդ նմամարգարէն. (Եփր. թագ.։)
Ամենայն ինչ ծածկեալ է ըստ արժանումն՝ այնոցիկ, որ տեսանել ոչ կարեն. (Փիլ. լին. ՟Դ 21։)
Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Άγανὸς, νὴ, νὸυ. Bonus, na, num. Լաւ. ազնիւ. պատուական. գովելի. սիրելի. բաղձալի ըստ ինքեան (ոք, կամ իմն). աղէկ. էյի. ալա՛ մարուֆ. (սանս. վարա, ընտիր, ազնիւ). cf. ԲԱՐՈՒԹԻՒՆ։
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Կամ որպէս յն. Καλὁς, λἡ, λὀυ. (լծ. գեղաւոր. աղւոր. կիւզէլ). Գեղեցիկ. հաճոյական. ընտիր. բաղձալի. եւ այլոց օգտակար.
Տուր ինձ ընդ բարի գինս զտեղի կալոյս այսորիկ. (Եփր. մնաց։)
Ի սկզբանն բարով իմն ընկալեալ. (Յհ. կթ։)
Հասարակ եւ միաբանք՝ ընդ առակեցելումն, սիրելեացքն (իրք բարեկամաց), եւ եւս կարի առաւել՝ բարեացքն, որոց հոգ խնամոյ է հաճոյ լինել աստուածոյ. (Փիլ. Իմաստ.)
sufficient, fit, capable, competent, qualified;
worthy, capacity, ability;
—ն or Աստուած —, God, omnipotent, Almighty;
— լինել, to suffice, to be capable;
— լինել անձին, to content one's self;
— առնել, to enable, to capacitate;
to content, to satisfy;
"sufficiently, enough;
ըստ —ի, passably, tolerably, so-so;
— է, it is enough, it suffices, cf. Շատ է;
չէ —, it is not enough or sufficient."
ἁρκετός (լծ. ընդ հրիք). sufficiens, ἰκανός satis (որ եւ Շատ). Այնչափ՝ որչափ պիտոյ իցէ. որ ինչ հասանէ ի խնդրելին չափ. չափաւոր. հերիք. շատ. առատ. լի. երկար.
Ուրախութիւն անձին գինի, որ ըմպիցի ի ժամու ցբաւական. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 36։)
Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Եթէ ի փոքուն չէք բաւական, վանս այլոցն զի՞ հոգայցէք։ Եւ առ այս ո՞ բաւական իցէ։ Ո՛չ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհիլ ինչ։ Որ եւ բաւականս արար զմեզ պաշտօնեայս։ Որք բաւական իցեն եւ զայլս ուսուցանել։ Մինչեւ բաւական լինել (յն. կարել) ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Բաւական լինել ոչխարին, կամ ոչխարու, կամ գառամբ. եւ այլն։
Ուրախ լինի ծարաւի, յորժամ ըմպէ. այլ զի ոչ լինի բաւական սպառել զաղբիւրն, ոչ տրտմի. (Եփր. համաբ.։)
Կամ Յարմար. ընդունակ. արժանաւոր. արժանի. կարօղ տանել.
Տէր չեմ բաւական, եթէ ընդ յարկաւ իմով մտցես։ Աղաչեմ զքեզ տէր, չեմ բաւական։ Չեմ բաւական ամենայն արդարութեան եւ ճշմարտութեանն՝ զոր արարեր ընդ ծառայի քում։ Մեծ է օր տէրն, եւ ո՞վ իցէ նմա բաւական.եւ այլն։
Որ զբանն Աստուած բաւական եղեր ընդունել յորովայնի միշտ կոյս. (Շար.։)
Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Մինչեւ ի լիութիւն բաւականի։ Կերակուր եւ կենդանութիւն բաւականի ընդ տիեզերս ամենայն երկրպագուաց քոց։ Յերեւելիս ական տեսանելեաց բաւականի. (Ագաթ.։)
Պարգեւեն ի յիւրեանց բերոցն ըստ առաւելապէս բաւականի. (Փարպ.։)
Հատուցանէր նմա ըստ ձեռին բաւականի զմնասս հարկին. (Յհ. կթ.։)
Ժողովեցէ՛ք իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում։ Քաղէին իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 16. 18. 21։)
Եւ ոչ մի ոք առ սա բաւականաբար ըստ առաւելութեան եւ կամ նուազ զօրութեան կալաւ հաւասարութիւն։ Որով եւ յամենայնի առնուլ զխնդրելին՝ բաւականաբար զօրանայր. (Պիտ.։)
mouth;
entrance, opening;
narrow entrance of a harbour;
orifice;
defile;
anus;
— ի —, face to face;
ի —, ի —ոյ, by heart, by rote, cf. Անգիր;
ի — գիտել, ուսանել, առնուլ, ունել, to learn by heart;
— սրոյ, edge;
— գետոյ, mouth;
արկանել, կոտորել ի — սրոյ, հարկանել —ով սուսերի, to kill with the sword, to put to the sword;
ի — սովուն, at the beginning of the famine;
ըստ —, each, so much a head, apiece;
աղաղակէր ամենայն —, every one or body cried out, all the people cried out;
— ժողովոյն, orator of the assembly or council;
նա եղիցի քեզ —, he will speak for you;
գրել ինչ ի —ոյ ուրուք, to write under dictation;
ի —ս լինել, հարկանել, տապալիլ, — ի վայր անկանիլ, to fall upon one's face;
գոյժ ի — առնուլ, to bring bad news;
երդս ի — առնուլ, to sing, to warble;
ի —ոյ ուրուք, on account of or in the name of some one;
ի մի՝ ընդ մի —, ի միոջէ —ոյ, with one voice, unanimous, cf. Միաձայն, cf. Միաբերան;
— ի վայր, ի վերայ —ոյ, lying upon one's face;
ընը — ածել, to repeat incessantly;
բանս ի — դնել, to suggest, to hint;
—ք ճրադաց, cf. Բազմակալ.
στόμα os (oris) (որպէս թէ բերօղ ի ներքս եւ ի դուրս). Երեւելի մասն դիմաց կենչանւոյն հանդերձ շրթամբք, ընդունիչ կերակրոյ եւ ըմպելւոյ, եւ օդոյ, եւ արձակօղ զձայն. իսկ ի բանականս՝ է եւ գործի խօսելոյ որպէս թարգման մտաց. վր. պիրի. թ. աղըզ. եբր. ֆէ, ֆի
Աղաւնին ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերանի (կամ ի բերան) իւրում։ Եբաց Աստուծ զբերան իշոյն։ Կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին։ Սիրեցին զնա բերանօք իւրեանց։ Ո՞վ ետ բերան մարդոյ։ Ես բացից զբերան քո։ Տացես զպատգամս իմ ի բերան նորա։ Որ ինչ մտանէ ընդ բարան ... Որ ինչ ելանէ ի բերանոյ։ Բերան ունին, եւ ոչ խօսին։ Բացեալ զբերան իւր՝ ուսուցանէր զնոսա։ Ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ.եւ այլն։
Սաղմոսքն՝ զորս յամենայն ժամ ընդ բերան ածեն։ ԲԱնք Սաղմոսին ձայնիւք միշտ ընդ բերանսն գայցեն. (Ոսկ. ես.։)
Է՛ ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն, ի նոյն եւ ի քունն զբաղնուն միտքն. (Եզնիկ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս ռմկ. առջի բերանը. այսինքն Սկիզբն. ի սկզբան.
Տայր Յովսէփ ռոճիկս՝ ցորեան ըստ բերան. (այսինքն ըստ թուոյ կերողաց. մարդ գլուխ. ատամ պաշընա. ) (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։)
Բերանոյ քում հնազանդ լիցի ամենայն ժողովուրդ իմ։ Արասցեն ըստ բերանոյ Ահարոնի եւ որդւոց նորա։ Ետուն զարծաթն ըստ բերանոյ փարաւոնի։ Ի բերանոյ քումմէ դատեցայց զքեզ։ Ի բերանոյ երկուց եւ երից վկայից.եւ այլն։
Զամենայն հելլենական գիրս ի բերան ընթեռնոյր։ Ամենայն բարբարոսաց լեզուաց զխօսս ի բերան ուսաւ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
Բերան ի բերան խօսեցայց ընդ նմա. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ. 8։ Ել. ՟Լ՟Դ. 3։ ՟Գ. Յհ. 14։ ՟Բ. Յհ. 12։)
Ձեռն ի ձեռն, եւ բերան ի բերան, եւ յանդիմանախօս ընդ Աստուծոյ՝ Մովսէս ճանաչիւր. (Ագաթ.։)
Բերան ի բերան. ըստ յունական բառիցն։
ԲԵՐԱՆ Ի ՎԱՅՐ. Ի վայր դնելով կամ ունելով զբերանն. ի վերայ բերանոյ. բերնի վրայ, բերընքս ի վար, երեսն ի վար.
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
Սէր օգտի ընկերացն բերելով։ Զտեսիլս կերպարանացն բերիցեն։ Զբարս յինքեան բերէ. (Ագաթ.։)
Ի վերայ մեր եւ ի մեզ բերելով զգլուխն։ Զբեռինսն չարագոյնս եւ բազմապատիկս քան զնոյնս ընդ մզ բերեմք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ ընդ ումեք բերելով սրտմտութիւն. (Պիտ։)
որպէս Բերս ընծայել. պտղաբերել. բուսուցանել. արտադրել. տալ. պատճառել. առթել օգուտ ինչ կամ վնաս. առնել. կր. Լինել.
Բերէր ընդ միոյ երեսուն. (Մրկ. ՟Դ. 8։)
Կարգ բանիս բերէ ինձ՝ խառնել ընդ ձայն աւետեացս բողոք գուժիս. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
այլեւայլ ոճով ըստ յարակից բառից.
Զճշմարիտ կերպարանս բերեալ ի սրբոյ կուսէն. այսինքն զգեցեալ (ըստյն. ոճոյ). (Ագաթ.։)
Խորհուրդ ընդ իս բերելով. այսինքն խորհրդակցելով. (Խոր. ՟Բ. 23։)
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
Արեգակն բերի հրամանաւն Աստուծոյ յընթացս. (Լմբ. սղ.։)
Այսր անդր բերեալ լինէր երիվարաւն։ Ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր. (Խոր. ՟Գ. 55։ եւ ՟Բ. 12։)
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
Ազտեղեալ մտօք բերին առ զօրութիւն աստուածական նշանիս։ Աստուածայինքն ոչ ըստ մարդկայնոցս բերին յակամայ շարժումն եւ ըստ պատահման. (Շ. բարձր. եւ Մտթ.։)
Հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ բերիլ առ ամենեսեան. (Շ. ընդհանր.։)
Համեմատեալ զկառավարն ընդ բերեալքս. (Լմբ. իմ.։)
Հեզութեան անուն մի է, բայց ի վերայ բազմաց բերի։ Ըստ տասն նշանակելոց (ստորոգութեանց) էն բերի։ Եւ այլ՝ որ ընդ սոքօք բերին. (Շ. մտթ.։ Սհմ. ՟Ա։ Լմբ. ատ.։)
all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.
Զիշխանն աշխարհի ի բնաւ ճոխութենէն արտաքս ընկէց. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ընդ բնաւս սլանան, եւ ամենայնի բաւական են։ Նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ. (որ եւ ըստ յն. ոճոյ, բա՛ն. այսինքն աշխարհ ամենայն, տիեզերք)։)
Բնաւ եւ անուանի իսկ ի ձեզ ընդէ՞ր պոռնկութիւն. յն. համայն, կամ գլխովին. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 1։)
Իսկ դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ. յն. լոկ, ընդէ՞ր. (Սղ. ՟Խ՟Թ. 16։)
Եւ ոչ բնաւ իսկ։ Բնաւ իսկ ոչ։ Եւ ո՛չ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
Հռչակ հարէք ընդ բնաւ վասն իրացդ գործելոց. (Ոսկ. ես.)
Ընդ բնաւ խաւար եւ ջուր էր։ Խոնաւ եւ ջուր էր ընդ բնաւ։ Ընդ ամենայն ՟Խ՟Գ ողոմպիադք. եւ ընդ բնաւ՝ ամք ՟Ճ՟Հ՟Դ. (Եւս. քր.։)
to be beaten;
to fight, to combat, to attack;
— ընդ միմեանս, to fight together, to knock, to dash against each other.
Արմատ Բախելոյ կամ Բեղխելոյ. Բախումն. ընդհարումն, որպէս եւ պատահումն զօրաց պատերազմաւ ընդ միմեանս. եւ ըստ այսմ ասի՝ յն. եւ լտ. συμβολή commissio, congressio մէկ տեղ կամ իրարու զարնուիլը.
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
διαβαίνω, διαπορεύομαι, διέρχομαι , παράγω, παροδεύω, διαπεράω եւ այլն. transeo, pertranseo, trajicio, transmeo. Խաղալ՝ գնալ՝ փոխիլ՝ տեղւոջէ ի տեղի. ճանապարհ առնել ընդ մէջն. հատանել զմիջոց. յառաջ երթալ. հասանել. քերել առ տեղեաւն. միջամուխ լինել. (պէսպէս խնդրով, եւ ոճով). անցնիլ. կէչմէք. կիւզար էթմէք, միւրուր էթմէք.
Անցանել աստի առ ձեզ, այտի առ մեզ. ի հարաւ. ի մակեդոնիա. մինչեւ ի. առ նոսա. առ դովաւ, առ նովաւ, առ նոքօք, առ մեօք. յայնկոյս յայն կողմն. ընդ ծով, ընդ ջուրս, ընդ գետ, ընդ հեղեղատ, ընդ պարիսպս, ընդ քաղաքս. ընդ արտորայս, ընդ որ, ընդ բաբելոն, ընդ մէջ, եւ այլն։ Անցցէ խաղաղութեամբ զճանապարհս ոտից իւրոց։ Անցցէ ընդ մարմինս նորա նետ։ Եւ ընդ քո իսկ անձն անցցէ սուր։ Անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ. եւ այլն։
Ի նաւ ելեալ անցեալ ընդ կղզին. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
Յառաջ անցանել. յառաջել անդր քան. զանցանել, գերազանցել. կամ Ելանել ըստ չափ, ըստ սահման. թէճավիւզ էթմէք. պասմագ, աշմագ.
Անցցէ՛ յառաջ քան զմեզ, եւ անց։ Ընթացաւ, եւ անց զքուսեաւ։ Ջուրք մի՛ անցցեն ընդ ափն նորա։ Ոչ ես անցից ըստ կարկառս, եւ մի՛ դու անցանիցես ըստ բլուրս. եւ այլն։
Անցեալ զբազում, կամ ընդ բազում օթեւանօք. (Յհ. կթ.։ Լաստ. ՟Գ։)
Մեծութիւն չափոյն երկնից.. անցանեն ըստ միտս մարդկան. (Վեցօր. ՟Զ։)
Անցեալ է ըստ քանակութիւն. (Նար. ՟Ե։)
Անցանել զբանիւ իմով, զպատուիրանաւ, զհրամանաւ, կամ զուխտիւ։ Ըստ հաստատութիւն եւ ըստ երդումն։ Ըստ օրէնս հայրենիս։ Եթէ ոք մի ինչ յայսցանէ անցցէ կամ անարգեսցէ։ Որո՞վ ճանապարհաւ անց հոգի տեառն զինեւ, եւ խօսեցաւ ընդ քեզ. եւ այլն։
Ոչ եթէ վասն աղքատութեանն ինչ անց նա ըստ նզովն. (Եփր. յես.։)
Զանցեալն ինչ ի նմանէ անըմբերելի ընդ ինքն կիրս. (Պիտ.։)
Զամենայն մեկնութիւնս ժողովեաց ի միասին եւ էանց ընդ նոսա. (Եւս. պտմ.։) Իսկ գործով՝ է Վարիլ, քաղաքավարիլ. պարապել. կրել զանցս իրաց. առնուլ զճաշակ.
Էանց ընդ ամենայն. (Իգն.։)
Կրթի ընդ կենցաղօգուտն անցանելով վարժումն։ Ճանաչել զիւր ինքեան անկ, եւ ի նմին մանաւանդ բազում անցանել երկասիրութեամբ։ Բոլորք միումն անցեալ լինէաք ախորժակի. (Պիտ.։)
ԱՆՑԱՆԵԼ ԱՆՑԻՑ. Պատահել. դիպիլ. գործիլ. լինել. վիճակիլ. գլուխը գալ, գլխէն անցնիլ, ըլլալ. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Բ. 29։ Ղեւտ. ՟Ժ. 19։ Եսթ ՟Զ. 13։ Ես. ՟Խ՟Ա. 22։ ՟Գ. 11։ Մրկ. ՟Ժ. 32։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 11. եւ այլն։)
Բազում եւ անչափ է այն՝ որ ի նմանէ անցանէր ընդ եկեղեցիս. (Ագաթ.։)
Յիշելով զահ եւ զպաշարումն, զոր անձին ընդ տէրն արեաց եւ ընդ պարսիկս. (Փարպ.։)
Ամենայն որ անցանէ ընդ հուր, հրով եւ սրբեսցի. այլ ջրովն սրսկման սրբեսցի ամենայն, որ ոչ անցանիցէ ընդ հուր. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 23։) Նմանութեամբ կամ ըստ ՟Ա նշ. ասի.
Անցաք մեք ընդ հուր եւ ընդ ջուր, իբր անվնասելի։
Թէ մաքառին ընդ իւրեանց մարմինս, եւ ապա ընդ քունն անցանէ, համարեալ է նմա ընդ պոռնկին. ապա թէ անհոգս առնի եւ անցանէ (յանգէտս), առանց պատժոց է. (Կանոն.։)
Ամենեքին անցին ընդ կինն. (Երզն. մտթ.) այսինքն մերձեցան եօթն արք, եւ անզաւակ մնացին։
Ի ԲԱՑ ԱՆՑԱՆԵԼ. Նստել ի կարիս որովայնի. դուրս ելլալ գործքի. դաշրայա չըգմագ՝ կիթմէք.
Ցից եղիցի քեզ ընդ գօտեաւ քով. եւ եղիցի յորժամ ի բաց անցանիցես, փորեսցես նովաւ. Թուլասցի առ ախտսն, եւ ի բաց անցանէ. (Փիլ. այլաբ.։)
"to pass, to cause to pass;
to transmit;
to dissipate, to drive away;
to consume, to employ;
to transport;
to carry back;
to pierce;
to twine;
to enchase;
to omit, to pass over;
to surpass, to excel;
— զմեղս, to pardon sins;
— զաւուրս՝ զժամանակ կենաց, to pass away the time, to live;
— զճրագ՝ զհուր, to extinguish or put out the candle or fire;
— ընդ սուր՝ ի սայր սուսերի, to put to the sword;
— դրամ փոխանակալ or ի ձեռն դրամափոխութեան, to remit money, to send letters of change;
— զզաւակն, to miscarry in child-birth;
— զանցուցանել, to excel, to surpass, cf. Անցանեմ զանցանել;
— ընդ թիւ, to count, to enumerate;
— զցասումն, to appease anger;
— զքննութիւն իւր, to pass one's examination;
չարիս — ընդ, to hurt some one."
διαβιβάζω, διάγω, παράγω. traduco, transire facio. եւ այլն. Տալ անցանել. փոխել, փոխադրել, տանել այլուր կամ յայնկոյս, առաջի կամ յառաջոյ եւ այլն. անցընել. կեչիրմէք. կէչիրթմէք.
Անցուցանել ընդ ձորն, ընդ յորդանան, ընդ ծովն կարմիր, ընդ մէջ ծովոյն. եւ այլն։
Անցոյց ցից ընդ գլուխ նորա. (Դտ. ՟Ե. 26։)
Անցուսցեն ընդ նա զլծակսն. (Թուոց. ՟Դ. 14։)
Ոչ թողոյր, եթէ ոք անօթ ինչ անցուցանիցէ ընդ տաճարն. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 16։)
Զանէծս անցուցանել ընդ արդարս (այսինքն յարդարոց). (Փարպ.։)
Հասուցանել, առնել. ի վերայ բերել չարիս, եւս եւ բարիս. διατίθημι, ἁναδείκνυμι. dispono, etc. գլխուն բերել, հանդիպցընել.
Զի ի՞նչ անցուցից ընդ քեզ եփրեմ. (Ովս. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Զամենայն չարեացն՝ զոր անցուցաք ընդ նմա։ Չարաչար տանջանօք, զոր ընդ այլս անցոյց. (Ծն. ՟Ծ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 28։)
Բազում չարչարանս անցուցեալ էր ընդ մոգսն. (Եղիշ. ՟Է։)
Թերեւս ահ անցուսցեն ընդ նոսա. (Սիսան.։)
ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ. իսր Անցանել զանցանել, (ըստ յն. որ եւ Առաւելուլ, ն. կ. ). ὐπεραίρω. extollo եւ excello, supero.
Զորդիս իւր, կամ զուստերս եւ զդստերս անցոյց ընդ հուր ըստ գարշութեան ազգացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 3։ ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ժ՟Ա. 6.) եւ այլն. որ եւ ասի ԱԾԵԼ ԶԲՈՑՈՎ։
Անցուցից զերրորդ մասն ընդ հուր. (Զաք. ՟Ժ՟Գ. 9։)
Որք անցուցին զմարմինս իւրեանց ընդ հուր եւ ընդ սուր. (Շար.։)
Դաւթի ... անցուցանել ընդ թիւ զժողովուրդն. (Կիւրղ. ել.։)
Անցուցից զձեզ ընդ ցպով իմով. եւ մուծից զձեզ ընդ թուով ուխտի իմոյ. իբր մի առ մի զննեզ հուվուի։
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Եւ իբր Առ երեսս, ըստ երեւութին. ուրուական.
Իմացականիս աչաց է տեսանելի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
ՅԱՉՍ. (յորմէ կազմի բառդ ԱՌԱՋԻ) իբր Յանդիման աչաց, մարմնոյ, կամ հոգւոյ, եւ կամաց, հաճոյից եւ այլն. ռմկ. առջեւը. որ եւ իբր Առ համեմատութեամբ, առ նովաւ,
ԶԱՉՍ ԱՄԲԱՌՆԱԼ կամ ՀԱՄԲԱՌՆԱԼ եւ այլն, ստէպ ի սուրբ գիրս. այսինքն ի վեր հայել. աչքը վեր վերցնել, նայիլ։ cf. ԱՄԲԱՌՆԱԼ, cf. ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ։
Զի մի՛ առ աչս երեւեսցին՝ տնօրէնութիւնքըն մարդկային. (Շ. խոստ.։)
intolerable, rinsufferable, insupportable;
menses;
blood, river or shedding of blood;
տապալիլ յարիւն յ—, յ— թաւալիլ, յարիւն եւ յ— համակիլ, արեամբ եւ ապաժուժաւ թաւալիլ, to be bloody, stained with blood;
ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, to sweat blood and water, to make great force, to fatigue on'es self to death;
— բերումն, intemperateness, violence.
Առաւել ըստ հյ. ոճոյ. Արիւն յորդ կամ հեղեալ, կամ յորդութիւն արեան, կամ անըմբերելի տեսիլ արեան, եւ շարաւոյ եւ արիւնախառն իրաց. զի ուր ըստ յն. ասի Արիւնաշաղախ, ի մեզ դնի ԱՐԻՒՆ եւ ԱՊԱԺՈՅԺ՝ ուրոյն ուրոյն.
Ընդ արիւն եւ ընդ ապաժոյժ թաթաւիլ, կամ թաւալիլ, կամ գալ. (Լաստ. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։ Շ. եդես.։ Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ընդ քիրտն, եւ ընդ ապաժոյժ գալ. (Իգն.։)
word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
Բառ է մասն դուզնաքեայ՝ ըստ (կամ ի) բաղդասութեան բանի. (Թր. քեր.։)
Բառս իմն եւ քննութիւնս ընդդէմ միմեանց ուսոյց բաղբաղել. (Լմբ. ատ.։)
speech, voice, accent, language, idiom, dialect;
acclamation, exclamation;
cry, clamour;
sound;
կերկերեալ դողդոջ՝ ընդհատ սպառնալից —, a hoarse or gruff, trembling, interrupted, menacing voice;
յօդել —, to offer a word, to speak;
ածել ի —, to make one speak;
— արձակել, to cry, to raise the voice, to exclaim;
հնչեցին օդք ի — ցնծութեան, the air was filled with cries or a thousand cries of joy;
ի Հայ —, in the Armenian language;
— ամպոց, սրաման, thunder, noise;
— ամբոխին, clamour, cry;
— փողոյ, հաւուց, վահանաց, հողմոց, blast of trumpets, ruff;
cackling;
noise or clashing of shields;
whistling or bluster of the wind;
— առիւծու, դաղանաց, cf. Մռնչիւն;
— աղաղակի, rumour
Լեզու մի եւ բարբառ մի ամենեցուն։ Զի մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյ ընկերի իւրոյ։ Բաշխեմ զբարբառ իմ որդւոց մարդկան։ Լսելի՛ արա ինձ զբարբառ քո. զի բարբառ (կամ ձայն) քո քաղցր է։ Եւ ոչ բարբառոյ բանից ձերոց անսացից։ Բարբառ նանրութեան։ Ըստ բարբառոյ տեառն, որպէս եւ հրամայեաց նոցա տէր. եւ այլն։
cf. Խոչընդոտն.
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
μελετάω, λογίζομαι, διαλογίζομαι , βουλεύω, -ομαι, φρονέω եւ այլն. meditor, cogito, ratiocinor, consulo, consulto, volo եւ այլն. Մտախոհ կամ մտախոհ լինել. խոկալ. զմտաւ ածել. տրամաբանել. երկնել ի սրտի, որոճել ընդ միտս. մտմտալ. մտածել,
Արգելիցին ի խորհուրդս իւրեանց՝ զոր եւ խորհեցան։ Խորհեցան խորհուրդ զոր ոչ կարասցեն հաստատել։ Բարկութեամբ զնենգութիւն խորհէին։ Զանօրէնութիւն խորհեցաւ յանկողնի իւրում։ Դուք խորհեցարուք զինէն ի չարութիւն, եւ աստուած խորհեցաւ վասն իմ ի բարութիւն։ Խորհէին ի սիրտս իւրեանց։ Զի՞ խորհիք զայդ ի սիրտս ձեր։ Խորհեցան ի միտս իւրեանց։ Խոհէր ի միտս իւր։ Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս։ Իւրաքանչիւր չար ընկերի իւրում մի խորհիք ի սիրտս ձեր։ Խորհեցարու՛ք զտեառնէ բարութեամբ։ Խորհեցան կամ խորհեցարու՛ք զբարիս առաջի տեառն եւ մարդկան.եւ այլն։
ԽՈՐՀԵԼ ընդ այլում. Խորհդակից լինել. խորհուրդ առնել կամ տալ.
Խորհեցաւ ընդ նա։ Խորհեցաւ ընդ միմեանս. Եթող զխորհուրդ ծերոցն զոր խորհեցաւ ընդ նոսա, եւ խորհեցաւ ընդ մանկտին։ Խորհեցաւ արքայ եւ իշխանքն եւ ամենայն եկեղեցին։ Զայս ինչ եւ զայս ես խորհեցայ։ Զայս ինչ եւ զայս խորհեցաւ վասն ձեր աքիտոբէլ. եւ այլն։
ԽՈՐՀԵԼ. որպէս Կարծել կամ գուշակել ընդ միտս. համարել. ճանաչել.
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։
ԽՈՐՀՈՒՐԴ Խորհրդակցութիւն ընդ այլս եւ խրատ.
Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)
Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)
interval, space;
division, separation;
distinction, difference;
— ընդ մէջ անկանիլ, to interpose;
to interfere, to intermeddle.
Ցուցանէ զինքն զուգեալ ընդ ծնողին, եւ ոչ իսկ բնաւ լինել խտրոց ի միջի։ Պատկեր եւ փառք աստուծոյ ասի որդի եւ մեք, այլ բազում է խտրոց միջին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29.) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
Ես աժդահակ խտրոց ընդ մէջ անկեալ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
Զխէթս ի բաց ընկենլի մի՛ նիւթ դժնդակ խորամանկութեան բանսարկուին. (Նար. ԿՂ. ՀԳ. ՂԲ։)
Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
κέντρον stimulus. Սրածայր գործի խթելոյ, կամ ընխոթելոյ՝ խոթմթելոյ. գաւազան յորոյ ի ծայրն կայ խայթոց իբր հերիւն. cf. ԽԱՅԹ.
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
Խթան ընդոստուցիչ ամենայն հեղգացելոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իբր խթանաւիմն ընդոստուցեալ բանիւ. (Յհ. կթ.։)
affinity, alliance, relationship;
հոգեւոր —, sponsorship;
արկանել —, — առնել ընդ, cf. Խնամենամ.
ἑπιγαμβρία, ἑπιγαμία, κηδεία affinitas. բայիւ ἑπιγαμβρεύω affinitatem ineo. Խնամի լինելն. ազգակցութիւն ընդ հեռաւորս՝ տալով կամ առնելով զդուստր.
Մի՛ առնիցես զխնամութիւն ընդ նոսա։ Խնամութիւն արար ընդ փարաւոնի արքայի. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 1։ Օր. ՟Է. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Գ. 1։)
Լայնաբար իբր Կենակցութիւն. ընտանութիւն. սովորութիւն. συνήθεια consuetudo.
Զայնպիսի սատանայական խնամութիւնսն ի բաց ընկեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
Խնդաց այրն, եւ երկիր եպագ աստուծոյ։ Ոչ խնդայ ընդ մահ կենդանեաց։ Խնդային ընդ խոտորումն չարութեան։ Ոյք խնդային ընդ չար իմ։ Որ խնդացին ըստ կործանումն քո։ Լալ ընդ լացօղս, եւ խնդեալ ընդ ուղղութիւնս։ Յոյժ զուարթութեամբ խնդային։ Եթէ արիանամք, խնդաս. (Յճխ. ՟Բ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
ԽՆԴԱԼ. ըստ յն. ոճոյ. χαίρειν, χαίρε salutem, salve. Ողջ լինել. ողջոյն. ուրախ լեր. ո՛ղջ լեր. կեցցե՛ս.
ԲԱԶՈՒՄ ԽՆԴԱԼ ԱՍԵԼ. πόλλα χαίρειν φράζω valedico, abdico, renuntio, praetermitto. Բարեաւ մնալ ասել. հրաժարական ողջոյն կամհրաժեշտ տալ. հրաժարիլ. մնաս բարով ըսել՝ կամ ընել, թողուլ՝ երթալ.
Բազում խնդալ ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում։ Անապակաւ առլցեալք զբարեպաշտութեանն փափաքումն, բազում խնդալ ասացեալ այլոց իրացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
Եղիցին լուսաւորք.. . ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս։ Զըսկիզբն եւ զկատարած եւ զմէջ ժամանակաց, զշրջանաց փոփոխումն, եւ զշրջել ժամանակաց։ Ոչ է ձեզ գիտել զժամս եւ զժամանակս. եւ այլն։
Ա՛յլ պէտք էին նոյեան դարուն, եւ այլ պէտք եւ ընտրութիւն աբրահամեան ժամանակին. (Խոր.։)
Մինչդեռ ժամանակն ի մատաղութեան է, արագ րագ ընդունի զուսումն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Այրն աւագագոյն պարտի լինել ըստ ժամանակին քան զկինն. (Շ. ընդհ.։)
Չափեալքն ժամանակաւ՝ հոմանունաբար ժամանակք կոչին, որպէս շարժութիւնք աստեղաց, եւ արեգական. եւ վարքս մեր։ Ոչ շարժութիւն ի մասունս տուընջեան եւ գիշերոյ մեկուսութեանցն է ժամանակ, այլ՝ համանուն ժամանակի. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ասասցուք վասն ժամանակացն՝ որ են փոփոխմունք օդոց։ Յարդարէ ըստ իւրաքանչիւր ժամանակաց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Պիւթագորաս, ո՞րչափ իցէ կենցաղոյս չափ՝ հարցեալ յումեմնէ, սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. այսքան գոլ զժամանակն ընձեռեաց, որքան եւ տեսութեան չափ. (Պիտ.։)
Խոնարհեցարուք ընդ հզօր ձեռամբն աստուծոյ, զի զմեզ բարձրացուսցէ ի ժամանակի. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 6։)
ԺԱՄԱՆԱԿ ԲԱՑԻՑ՝ ըստ քերականաց. cf. ԱՄԱՆԱԿ.
Յորժամ ասէն, գրեա՛ (կամ գրեմ), զներկայ ժամանակ ընդունի. յորժամ ասէն՝ գրեցի, զանցեալն (զկատարեալ) ընդունի ժամանակ. իսկ յորժամ ասէն՝ գրեցից, զապառնի ժամանակն ընդունի։ Օրինակ երից ժամանակաց բայի. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
ԺԱՄԱՆԱԿ ԻՆՉ. իբր մ. Առ ժամանակ մի. է՛ զի. ատէն մը. յն. զժամանակ ինչ.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի, եւ ժամանակ ինչ ընդ հրապարակս. (Առակ. ՟Է. 12։)
ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ. Ըստ յարակից բառից պէսպէս վարի. իբր Ի ժամանակի, ընդ ժամանակաւ, ժամանակաւոր, առ ժամանակ մի, հետզհետէ, եւ այլն. ատէնով.
Զիա՞րդ գրեն զօծեալն աստուծոյ տէրն գաւթի՝ զանըսկիզբն որդի՝ ժամանակաւ որդի. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
ԸՆԴ ԱՅՆ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. որ եւ ասի ԶԱՅՆՈՒ կամ ԶԱՅՆՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ կամ ԺԱՄԱՆԱԿՕՔ իբրեւ Ի ժամանակին յայնմիկ կամ յաւուրսն յայնոսիկ. ան ատենները. ան օրերը,
ԸՆԴ ԺԱՄԱՆԱԿՍ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. ԸՍՏ ԺԱՄԱՆԱԿՍ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. յն. ըստ ժամանակին, եւ այլն. իբր Յայլեւայլ ժամանակս. Ըստ դիտելոյ կամ պահանջելոյ առթին. ատէն ատէն.
Ոչ լուսաւորէր մեզ զայն ամենայն ընդ ժամանակս ժամանակս. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Ընդ ժամանակս ժամանակս ելեալ շրջէր ընդ նոսա (Խոր.՟բ. 88։)
Թշնամիք նորա ընդ ժամանակս ժամանակս ելանեն ի վերայ գաւառաց. (Շ. բարձր.։)
Պատարագս ըստ ժամանակս ժամանակս։ Ըստ ժամանակս ժամանակս, ամ ըստ ամէ. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 55։ Նեեմ. ՟Ժ. 34։)
Պահեսջիք զօրէնս զայս ի ժամանակաց (յն. ըստ ժամանակաց ժամուց), եւ աւուրց յաւուրս. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
որպէս հայր՝ որ թողուցու զժառանգութիւն որդւոց իւրոց։ Այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ գուցէ նորա, տաջիք ժառանգութիւն իւր դըստեր իւրում.եւ այլն։
Բազումք են ի ժամանակիս կրօնաւորաց, որ յաշխարհի առանց ժառանգութեան էին. եւ յորժամ զձեւ կրօնաւորութեն ընկալան, տեարք եղեն ի վանորայս բազում ժառանգութեան. (Շ. թղթ.։)
Ժառանգութիւն ի վերայ սեպհական ստացուածոց ասի. ըստ որում որդի զհօր ստացուածս ժառանգէ, կամ եղբայր զեղբօր։ Է՛ ժառանգութիւն եւ այն, զոր արծաթով ոք ստանայ. (Սկեւռ. ես.։)
Ի ժառանգութեան սեմայ մինչեւ ի ծագս հւսիսոյ տանն յաբեթի հետիոտս ընթացեալ. (Լմբ. ատ.։)
Բացատրութիւն տայ վիճակելոցն յաստիճան ժառանգութեան. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ծառայս ի ժառանգութիւն ընձեռել առանց կամաց տերանցն ոչ հրամայեմք. (Մխ. դտ.։)
to be;
to exist, to live;
to consist;
to become, to turn, to make one's self;
to happen, to take place, to occur, to chance;
to come to pass;
— առն, to marry, to be married, cf. Ամուսնանամ;
— ընդ կնոջ ընդ միմեանս, to have commerce with, to be in intimate relation with;
— ընդ ումեք, to stay with, to live together;
— ուրեք, to sojourn;
to dwell;
— բերկրութիւն ուրուք, to be the joy or happiness of;
— այր, to become a man, to arrive at man's estate;
— քահանայ, to be ordained priest;
զի՞նչ լինիցի ընդ իս, what shall I do ? what will become of me ? ի ցնծութիւն եւ ի հիացումն եղեւ աշխարհի, he was the glory and admiration of the whole world;
են նորա երկու որդիք, he has two sons;
իցեն այսոքիկ որպէս եւ են, whatever it may be;
քաւ եւ մի լիցի, God forbid ! արանց եւ կանանց լինէին, they married and were given in marriage;
որ ինչ լինելոց է եղիցի, happen what may ! ողջ լիք or լերուք, adieu! good bye! farewell!
(որպէս թէ լինեալ)) γίνομαι fio, sum, factum est. Եղանիլ. (յորմէ ի փոխ առնու լինիմն զկատարեալն եւ զապառնին, եղէ, եղէց. լծ. եւ յն. ղինօմէ) այս ինչ կամ այսպիսի ինչ գոլ, գտանիլ, գոլ. ըլլալ.
Եթէ կարես հանապազ այսպէս առնել, լե՛ր ընդ իս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Պետք են ընչից, եւ առանց սոցա անկատար է լինել ինչ յարժանեաց. (Պիտ.։)
Եւ եղեւ ըստ աւուրսն այնոսիկ։ Եւ եղեւ եւ այլն։
ԼԻՆԵԼ ԸՆԴ ԿՆՈՋ, կամ ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ. Խառնակիլ ըստմարմնոյ.
Միթէ ամոն եղբայր քո եղեւ ընդ քեզ։ Էր ի ցանկութեան մեծի լնել ընդ նմա։ Կամէին լինել ըստ նմա։ Լե՛ր ընդ մեզ. (՟Բ. Թագ. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 16։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 11. 20. 38։)
Յայտ է ի վավաշոտիցն, յորժամ լինին ընդ միմեանս։ Զընդ միմեանս լինելն՝ խառնումն ասեմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)
Ի ՄԵՂՍ կամ Ի ԳԱՅԹԱԿՂՈՒԹԻՒՆ ԼԻՆԵԼ. որպէսՀամարեալ լինել, գրիլ. կամ Լինել ի կործանումն, այսինքն կործանման պատճառ լինել. եւ այլն. տե՛ս առընթեր գոյականացն։
to join, to conjoin;
ի մի —, to unite in one;
— զզգաստութիւն պարկեշտութեան ընդ գեղոյ, to unite chastity with beauty;
to conjugate a verb.
ԼԾՈՐԴԵՄ ԼԾՈՐԴԻՄ, եցայ. Նոյն ընդ Լծել՝ ըստ ամենայն առման. իբր Կցորդել.
Կամ ըստ քերականաց՝ Դնիլ տառից փոխան իրերաց.
to fill;
to accomplish, to fulfil;
to spread, to diffuse;
to complete, to consmnate;
to load, tore-load, to fill again;
to repeople;
to glut;
to stuff;
— զաղեղն, to bend the bow;
— լուսնի, to be at the full (moon);
— զօրէնս, to fulfil the law;
— զօրէնս բնութեան, to satisfy the laws of nature;
— զոք օրինօք տեառն, to instruct in, to fill with knowledge of the divine law;
— զքաղց, զծարաւ, to drive away hunger, to satisfy;
to quench thirst;
— զիղձս, to satisfy or content on's wishes;
— զպէտս, to satisfy one's necessities;
— զձեռս, to give to the priest, to consecrate;
to be consecrated;
արեամբ — զձեռս, to dip the hands in blood, to assassinate;
— զոք պարգեւօք, to load with gifts;
— զտեղի, to take the place of, to substitute, to replace;
— մինչ ի վեր, to fill up to the brim;
ընդ ամենայն տեղիս — զաւետարանն Քրիստոսի, to spread the gospel of Christ everywhere.
եւ կր. լնում, կամ լնանիմ, կամ լնիմ, լցայ, լցեալ. πληρόω, γεμίζω impleo, repleo եւ այլն. Լի առնել զթափուրն. լցուցանել. հեղուլ զեղուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. Լեցընել.
Սարսափմամբ լնանիմ, եւ ցնդիմ ընդ արտասուս. (Ածաբ. կարկտ.։)
Որքան ուրախութեամբ լնուն՝ ընդ աստուած միանալովն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ես մտից, եւ լցից ըզբանս քո։ Խօսեցաւ բերանս քո։ Խօսեցաւ բերանով իւրով, եւ ձեռօք իւրովք ելից։ Ոչ եկի լուծել, այլ լնուլ։ Զի լցցի որ ասացաւն։ Զի գիրն լցցի։ Զիա՞րդ լնուցուն գիրք.եւ այլն։
Լնուլ ըզքաղց, կամ զծարաւ. (Սարգ.։ Վրդն. եւ այլն։)
ԼՆՈՒԼ ԶՁԵՌՆ. Դնել ինչ ի ձեռս քահանայի առ ի նուիրել աստուծոյ. քահանայացուցանել. եւ Առնել զգործ քահանայութեան։ (Ել. ՟Ի՟Ը. 41։ ՟Լ՟Բ. 29։ Ղեւտ. ՟ը. 33։ Դտ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 33։)
ԼՆՈՒԼ ԼՈՒՍՆԻ. լրանալ, կամ առնուլ զլրումն յաւուրն ՟Ժ՟Դերորդի. լրում ըլլալ, լըցուիլ.
Եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ ի լնուլ։ Նմնապէս եւ լուսին ի մաշելն եւ ի լնուլն։ Լուսին աճմամբ՝ լնլով, եւ նուազելով։ Ջուրն ընդ աճե, եւ ընդ լնուլն լնու. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Եզնիկ.։)
privation, want, emp-tyness, void;
— ընչից, poverty, indigence.
Ցրտութեան մերկութեան տեւէր, եւ կատարեալ լոկութեամբ ընչից (այսիքն անընչութեամբ) շրջէր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։)
light;
brightness, splendour;
fire;
illumination;
day;
sun;
sky;
eye;
լոյս, լոյս անեղ, Eternal light;
լոյս հաւատոյ, լոյս մտաց, the light of faith;
light of intellect;
լոյս քաղցր, a gentle light;
լոյս զոդիակոսի, northern lights, (aurora borealis);
լոյս ելեկտրական, electric light;
լոյս կազի, gas light;
ի լոյս, by the light of, in broad daylight, openly, visibly;
եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
լոյս սո՛ւրբ, ողջո՛յն ընդ քեզ, անդրանիկ դու երկնից ծնունդ, եւ կամ՝ մշտնջենին յաւատակից դու ճառագայթ, hail, holy Light! offspring of heaven firstborn, or of the Eternal coeterhal beam;
չիք լոյս անվթար կամ բաժակ անմրուր, no joy without alloy;
ծագել լուսոյ, to dawn;
մինչ լոյսն զգիշերն մերկանայր, it was scarcely break of day, at day break, at early down;
ի լոյս գալ, ի կենաց հասանել, to come out, to appear;
to come into the world, to be born;
to give birth or life to;
կորուսանել զլոյս աչաց, to lose one's sight;
լոյս տալ աչաց, to open the eyes, to cause to perceive, to warn;
ամփոփել լուսոյ ուրուք, no longer to behold the light of day, to die;
ի լոյս ածել, հանել ի լոյս, to bring to light, to discover, to publish, to illustrate;
ի լոյս ընծայել զմատեան, bring out, to publish a work;
լոյս առնուլ, to see the day;
to grow light;
to be enlightened, illuminated;
ի լոյս դառնալ, to issue from an eclipse;
լոյս տալ, to instruct, to enlighten;
լոյս աչաց իմոց, լոյսդ իմ անձկութեան, light of my eyes, my life, my heart, my love, my darling, my dearest one, my sweet one;
աչք իմ մի՛ տեսցէն զլոյս, may I be struck blind! damn my eyes!
consolation, relief, balm, balsam.
լտ. լո՛ւքս. յն. ֆօ՛ս, որպէս թէ բոց. դաղմ. լուչ. Ճառագայթ) φῶς, φωτισμός, φέγγος lux, lumen, illuminatio. Տարր հրեղէն եւ պայծառ՝ երեւեցուցիչ ամենայն զգալեաց անկելոց ընդ ակամբ. որպէս լոյս արեգական, ճրագ, բոցհրոյ. նշոյլք. պայծառութիւն, փարատիչ խաւարի. լուս.
Ասաց աստուած, եղիցի լոյս. եւ եղեւ լոյս։ Եւ ետես աստուած, զի բարի է. եւ մեկնեաց ատուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարին, եւ կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւզխաւարն, եւ կոչեաց գիշեր։ Ետ զարեգակն ի լոյս տուրընջեան. զլուսին եւ զաստեղս ի լոյս գիշերոյ։ Եղիցի լոյսն լուսնի իբրեւ զլոյս արեգական։ Աշտարակ լուսոյ։ Իւղ լուսոյ։ Ձէթ ի լոյս։ Նստէր առ լոյսն (հրոյ)։ Ջեռնոյր առ լուսովն. եւ այլն։
Զգալի լոյս առ աչս հասանել եւ յըմբռնել մարմնոց տուեալէ. (Փիլ. բագն.։)
Երկուք լոյսք այսք ըստ մտածութեան երեւին. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եհան ի լոյս զըստուերս մահու. (Յոբ. ՟Ժ՟Բ. 22։)
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
Կապեսցես սամետիւք լուծ նմա։ Երինջ ոչ մտեալ ընդ լծով։ իբրեւ փոկով լծոյ երնջոց։ Լուծ իմ քաղցր է. եւ այլն։ Որպէս եթէ կառավարք ոմանքիցեն՝ լծօք հանդիսանալով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
լուծեաս զլուծ նորա ի պարանոցե քումմէ։ Բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ, եւ խորտակեսցի լուծն յուսոց ձերոց։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յիսրայէլեան տոհմէ անտի։ Ընկեսցուք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Մի միւսանգամ ընդ ծով ծառայութեան մտանէք.եւ այլն։
Խոնարհեցուցանել ընդ տիրականաւն լծաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան բաժանեցան. հայի ի դէմընդդէմ շարս տախտակաց կազմութեան մարմնոյ նաւին։
ԼՈՒԾՔ ԵԶԱՆՑ. ζεῦγος par. զոյգք կամ ամոլք արջառոց հերկողաց. Ջուխտ մը եզ.
ԼՈՒԾ ԿՇՌՈՑ, կամ ԼՈՒԾ. ζυγός jugum, statera. ձողն՝ զորմէ կախին նժարք կնմ թնթք կշռոց. եւ Երկանեալ ձողն կշռորդի, եւս եւ Կշիռ. կշռորդ. կշռին թաթը՝ թեւը, կշառք.
moon, the planet, or the luminary of the night;
moon, month;
ծագումն լուսնի, moon-rise;
լոյս լուսնի, moon-shine, moonlight;
շող լուսնի, moon-beam;
նոր, ամսագլուխ լուսին, new moon;
կարակնաձեւ, ուռճալիր լուսին, full moon;
աճեցուն, նուազուն, լուսալիր լուսին, crescent, waning, harvest moon;
կարմրորակ լուսին, red moon, April moon;
փուլ լուսնի, the waning of the moon;
cf. Քառորդ;
եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ լնուլ, not even the moon ceases to wax and wane;
եւ էր գիշեր պայծառափայլ լուսնի, it was a beautiful moon-lit night, the moon shone bright;
լուսին ձիոց, horse-shoe;
տեսիլ լուսնի, phase;
ընթացք լուսնի, lunation, the lunar course.
ԱՄՍԱԳԼՈՒԽ ԼՈՒՍԻՆՔ, ըստ յն. Նորամսութիւն. նոր լուսին. նոր ամիս.
σελήνη luna. Մոլորակ երեւելի յետարեգական, յորմէ ունի եւ զլոյս իւր, մերձաւոր երկրի քան զամենայն լուսաւորս երկնից. լուսին, լուսընկայ. թ. ա՛յ. ար. քէմէր (իբր կամար) պ. մահ, մեհ.
silence, secrecy;
taciturnity;
calm, quiet, tranquillity;
պատուել զ—, to preserve silence;
լուծանել, աղմկել զ—, to break silence;
նստել ի լռութեան, to live in tranquillity, to lead a peaceful life;
ընդ լռութեամբ անցանել, to pass over silently;
ի խոր լռութեան գիշերոյ, in the deep silence of night;
եթէ խօսքն է արծաթի՝ —ն է ոսկի, words are silver, silence is gold;
— ! silence ! hush !
sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.
Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։
Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։
Ոչ եթէ զիշխանութիւն (ընչից) իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)
ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)
Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)
Զհաճոյսն իւր իշխանութեամբ ընտրէր. (Նիւս. կուս.։)
Միթէ ո՞չ ունիմք իշխանութիւն զքորս կանայս շրջեցուցանել ընդ մեզ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 5։)
ձեզ ոչ է այդպէս իշխանութիւն ընդդիմանալ կամաց նորա։ ի ձեռն ձեր է իշխանութիւն արձակել նոսա։ Որպէս յերկրի ոչ ունիմք իշխանութիւն փոխանակել զնա ընդ այլում տեառն, նոյնպէս եւ յերկիրս չունիմք իշխանութիւն փոխանակել զճշմարիտ աստուածն մեր ընդ այլում. (Եղիշ.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)
Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։
thing;
affair;
fact, effect, substance;
reality;
յ— արկանել, to use, to wear;
to put in execution;
օգնել իւիք, to procure assistance;
— ոչ կարեմ առնել —ս ինչ, I can do nothing;
—ք առն յառաջադէմ յաջողէին, this man's affairs prospered;
այր հմուտ —աց պատերազմի, a man experienced in warfare;
կարեւոր —, an important affair;
—ք աշխարհին, public business;
իրաց իրաց, of various, or many things;
յ—ս յ—ս, in various matters;
—օք, by deeds;
really, effectively;
ամենայն —օք, in any vay, or manner, at all events;
սմին, դմին, նմին —ի, for this, therefore, for this, that reason;
բարւոք ընթանան —ք, cf. Ընթանամ;
ընդ բան եւ ընդ — է մեծ ինչ խտիր, saying and doing are two things.
πράγμα res, negotium, opus ինչ մի որ ասի եւ Բան. գործ. էակ. գոյք ոչ անձնաւորք. խնդիր իմն. պետք ինչ. որ ինչ եւ իցէ. իրք. իք. բան մը
Առնել իրս ինչ։ Արարից ես իրս մի։ Հաճոյ թուեցան իրքն։ Հասանէին իրքն այն եւ ի շուշան քաղաքն։ Հաւատարիմ ամենայն իրանց տան թագաւորին։ իրքառնն։ կալպատրաստ յիրս ամենայն։ Այր քաջ իրաց պատերազմի։ Վասն ամենայն իրաց։ Վասն իրացնհաստատելոց ի մեզ։ Զի. է, զի եդիր ի սրտի քում զիրս զայս՜ Յոր պէտս իրաց եւ կոչեսցէ զձեզ։ Իրք ինչ իցեն ընդ ընկերի իւրում (այսինքն վէճ)։ Սուրբս լինել յիրիդ յայդմիկ զեղբայր իւր։ Երկու անփոփոխելի իրօքն։ Ամենայն իրք չարք։ Յամենայն իրաց չարաց ի բա՛ցկացէք. եւ այլն։
Առ ի պաշտօն ժամանակաց ըստ իրաց իրաց ինչ ընծայելոյ։ Իրաց իրացպիտոյից օգտակարաց ամենայն եկեղեցացն հասեալ յօգնութիւն. (Ագաթ.։)
Նոյն ընդ յոյնն յիրս իրս խառնեալ, եւ յոմանս որոշեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ. κατὰ πάντα τρόπον per omnem modum. ամենայնիւ. ըստ ամենայն յեղանակի բանի կամ օրինակի. տե՛ս եւ բառն ԱՄԵՆԱՅՆ։ ամմէն կերպով.
Եւ ես ինձէն իսկ ողջեմ անենայն իրօք ընդ մեզ եւ նոքա գոհացողք եւ բարեբանիչք լինել. (Յհ. իմ. ատ.։)
right, justice, equity;
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
δικαίωμα, δίκη, δικαίωσις , κρίμα jus, justitia. (ի ձայնէս Իրաւ, որոյ արմատն է Իր. ընդ որում լծ. լտ. Եու՛ս, եուրիս. եւ արաբ. շէրի. որպէս եւ իռս է իրաւունք ժառանգութան)։ Ասի եւ ԻՐԱՒ։ Որպէս Արդարութիւն. արդար եւ ուղիղ դատաստան. իրաւացի եւ արդարացի ինչ. կանոն եւ օրէնք ուղղութեան. եւ Գործ ուղիղ. եւ Իրաւացի պատճառ, փաստ. հախ.
ԻՐԱՒՈՒՆՔ. Կարգ եւ օրէնք սահմանեալ, կամ ի սովորութենէ մուծեալ. կարգաւորութիւն. եւ Բաժին՝ կամ հաս. որ անկանի ումեք ըստ սահմանադրութեան օրինաց կամ սովորութեան.
Եղեւ իբրեւ օրէնք եւ իրաւունք ի մէջ իսրայ՛լ։ Կացոյց ըստ իրաւանցն դաւթի ըզդասս քահանայիցն։ Իրաւունք մի նոյն կացցեն եկին եւ բնակին։ Այս ինչ լցին իրաւունք թագաւորին։ Այս իրաւունք էին նորա զամենայն աւուրս։ Իրաւունք քահանայինէին առ ի ժողովրդենէն.եւ այլն։
Զի մի՛ զարքունական սահմանեալ իրաւունս վաստակաւորացն թողցեն, կամ գողասցն. (Շ. ընդհ.։)
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ԴՆԵԼ. նոյն ընդ վ.
Իրաւամբք մանիլ, այսինքն արդարութեամբ. զի ապիրատ եւ անիրաւ ինչ ոչ գործեաց. այլք զյն. իմանան, իրաւամբք դատողին. եւ այլք ընթեռնուն, անիրաւաբար։
enmity, hostility, hatred, aversion, misunderstanding;
ի — դառնալ, to become an enemy;
թշնամութեամբ լինել, կալ ընդ ումեք, to be at enmity, in contest with, on had terms;
թշնամութեամբ, in a hostile manner.
languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.
Ընդ գիջոյ զչորն, եւ ընդ թուլի զհաստատունն տեղային (զմանանայ). (Եփր. աւետար.։)
Թոյլ տալովն Աստուծոյ, կամ ըստ թոյլ տալոյ բարերարին. (Իգն.։ Շ. եդես.։ Վրդն. ծն.։)