to cause to happen, to bring about, to compass;
Պատահիմ.
Եթէ պատահիցէ քեզ եսաւ եղբայր իմ։ Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Որ պատահիցէ քեզ ի վախճանի աւուրց։ Պատահեաց նմա հրեշտակ Տեառն։ Պատահեցին Մովսիսի եւ Ահարոնի։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի։ Պատահար պատահէ ամենեցուն։ Յամենայն հնարագիտութիւնս պատահէ նոցա (այսինքն ընդ առաջ ելանէ)։ Լոյս ամպարշտաց շիջանիցի, եւ ոչ պատահեսցէ նոցա բոց։ Պատահեցին նմա իբրեւ զջուր ցաւք։ Արարին պատահել իւրեանց ամենայն չարեացս այսոցիկ.եւ այլն։
Ես ինքնին անձամբ անդէն ի տեղւոջն պատահեցի (այսինքն գտայ)։ Մի՜ պատահեսցէ մեզ խաւարն արտաքին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
bit, slice;
mouthful;
piece, shred, strip;
պատառ պատառ, in pieces, in rags;
piecemeal;
— մի հացի, a bit or piece of bread;
բրդել —ս —ս, to cut in pieces or in bits;
ի մի — կլանել, to devour, to take in one mouthful;
— — կոտորել, to be lacerated, torn or cut to pieces, butchered;
— — երկիր անկանիլ, to fall off bit by bit, to decay gradually.
χωμός, χωμίον, κλάσμα buccella, frustum panis, fragmentum . Արմատ Պատառելոյ, որպէս Մասն պատառեալ, այսինքն բաժանեալ ի բոլորէ. կոտոր, բեկոր՝ մանաւանդ հացի. կտոր, պատառ. լօգմա, տիլիմ, փարչէ. եբր. ֆաթ.
offering, making a present;
sacrificer;
officiating priest;
missal, massbook;
liturgy.
Որպէս Մատուցող պատարագի. որ եւ ՊԱՏԱՐԱԳԻՉ ասի. այսինքն քահանայ. զոհարար.
fulness, abundance, plenty, overflow;
cf. Ծայրալիր.
Զամենայն հին գիրս եւ զնոր թարգմանեաց (այսինքն մեկնեաց) լիապէս պատարմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
to be a messenger, ambassador or deputy, to go or to come as ambassador, to negotiate, to go in mission;
to treat by diplomacy, to be a diplomatist.
Յեփթայէ պատգամաւորէր առ թշնամիսն զայսօրինակ բանից։ Հռոմայեցիք եւ սպարտացիք պատգամաւորեալ (այսինքն ընկալեալ զպատգամաւորութիւն հրէից), դաշինս բարեկամութեան առաքեցին միմեանց. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.
Կենցաղական բազմադրուագեալ պատեհութեանց, այսինքն վաճառաց տուրեւառից, եւ այլոց զբաղմանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
coleopterous.
Անուանեցին զկէսն պատենաթեւս. այսինքն (զ)խաղողեփեացս եւ բզէզս, եւ որ սոցին նման են. որ իբրու ի պատեանս ունիցին զթեւսն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be overcome and slain in battle.
ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿՈՒՐ ԼԻՆԵԼ. Կուր լինել յումեքէ պատերազմաւ, այսինքն յաղթիլ եւ կորնչիլ.
fit vessel;
quiver, case for arrows.
Ընդ պատկան մտեալ դարանաւ իմաստնոյն ի գազանս, ընդ նմա խօսէր (այսինքն սատանայ ի բերանոյ օձին ընդ Եւայի)։
cf. Պատշաճեմ.
Պատկանէին զնոսա ի նիւթ խորանին։ Առ գլուխս հանուրց (այսինքն առ հայրապետն) պատկանեալ։ Որք ի մի գլուխն Քրիստոս պատկանեցան. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Պատկանաւորութիւն.
Արդ զի եղիցի պատկանութիւն, այսինքն ըմբոն եւ կարող հասումն, պարտ է գիտելումն ոչ շարժիլ. (Սահմ. ՟Ա։)
Ընդ նմին պատկանութեամբ գեղազարդեցին (այսինքն զայլ մասունս սրբոց խաչափայտին). (Նար. խչ.։)
respectful, modest, bashful;
cf. Պատկառանք;
— կալ, լինել, to pay attention, to attend to, to watch, to give oneself up to, to apply oneself or one's thoughts or mind to, to tend to, to subject oneself to;
— կալ օրինաց, to observe the law;
— կալ արդարութեան, to be just, right, upright;
— կալ յիրաց ինչ, to avoid, to shun.
Անփոյթ առնէին զաւելորդացն, եւ կարեւորացն եւեթ պատկառ կային։ Միշտ հոգեւորացն պատկառ կալ։ Եւ մեք նմին պատկառ կացցուք։ Հոգեւորացն եւեթ կային պատկառ։ Որ մարմնոյն սրբութեան պատկառ կայցեն։ Զգո՜յշ լեր անձին, այսինքն անձին պատկա՜ռ կաց։ Յորո՜ց իրաց զցաւսն ածին ի վերայ, յայնմանէ պատկառ կայցէ անձին։ Սգոյն միայն կան պատկառ։ Պատկառ կալ ահիւ ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի. (Ոսկ. ստէպ։)
to be ashamed, confused, to blush at, to redden with shame;
to respect, to be respectful;
to mind, to take care of, to beware;
cf. Պատկառեմ.
Ոչ ի տանջանաց երկնչին, եւ ոչ ի ստացուածոց պատկառին (այսինքն ոչ ակնածեն). (Եղիշ. ՟Գ։)
icon, image, effigy;
painting, picture, representation;
likeness, figure, portrait;
statue, idol;
sight, visage, face;
design, project, plan;
type, symbol;
doll;
—ք, the Divine Person;
— աւուրն, the day of the week or month;
hymn for the day;
գեղեցիկ —աւ, of fine presence, of noble aspect;
— ըստ —ի, in the image of, in the likeness of;
ի սոյն —, in this way or manner;
cf. Համառօտագիծ.
Այն է տիրապէս պատկեր (այսինքն կենդանագրութիւն, իսկութիւն) քրիստոնէի, ժուժկալութեամբ զախտսն սպանանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Ի սոյն պատկեր եւ մեզ պարտ է դիտել. այսինքն յայսմ, կամ ըստ այսմ օրինակի. (Լմբ. առակ.։)
Մինչեւ յերիս պատկերս միմեանց տացի կտակն, այսինքն ի թոռինն ժառանգութիւնն։ Ոչ խափանի սահմանադրութիւն մեռելոյն մինչեւ յերիս պատկերս. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
painter;
sculptor.
Զպատկերագործդ ո՞չ տեսանես. զի պղինձ ոչ առնելով՝ պատկերս կազմէ։ Պարտ էր արդեօք զնոյն ինքն զկենդանագիրսն եւ պատկերագործսն առաւելութեամբ պատուոց աստուածացուցանել։ Ասեմք ի պատկերագործէ ծախել (այսինքն ծախիլ) զպղինձն ի պատկերն. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսիլ աբր.։)
to take or draw the likeness or portrait of;
to portray, to paint, to depict, to describe.
Լուացեալ կաթամբք զաննենգ եւ զյստակ մաքրութիւն անձանց հաւատացելոց նկարագրէ, որ պատկերագրեցան ի դէմս Քրիստոսի Աստուծոյ (այսինքն կերպարանակից եղեն Քրիստոսի). (Նիւս. երգ.։)
to be reflected in, to be the picture of, to take the form, to be formed, printed, impressed, represented;
to make oneself conformable, like.
Ի սուրբ յարութենէն (քրիստոսի) մինչեւ ցմեծագոյն փողոյն հնչումն, յեօթներեակ դար շաբաթուն պատկերանայ. (Տօնակ. այսինքն օրինակ լինի նմանութեամբ։)
Սովորիս եւ մեղկիս, եւ խորհուրդքն պատկերանան եւ տեղի առնեն եւ բոյն դնեն ի սիրտդ. (Եփր. մաքր. այսինքն տպաւորին իբր պատկեր։)
fond of images;
idolatrous;
amateur of pictures.
Սիրօղ զպատկերս դից, այսինքն զկուռս.
cf. Պատկերանամ.
Հաւատամք եւ զադամ պատկերեալ բարւոյն (այսինքն հաստեալ ի պատկեր Աստուծոյ). (Կիր. պտմ.։)
etiology, reasoning.
Զի յայտնի լիցին ... ասեն ոմանք՝ եթէ այդ ոչ է պատճառաբանութիւն։ Զի գիրն լցցի, եւ այլն. Առանձին է այս օրինակ գրոց, իբրեւ զպատճառաբանութիւն դնելով զպատահմունս, որ յարտաքս ելմանէն (այսինքն յելից իրացն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10. եւ 35։)
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
Վասն այսպիսի ինչ պատճառանաց (այսինքն անցից անցելոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Պատճեան.
Զայս պատճէն տառի. (Նար. մծբ. այսինքն զայս գրութիւն ներբողի։)
history;
narration, recital, account;
tale;
explanation, exposition;
— վարուց, biography;
cf. Կենսագրութիւն;
— արտաքնոց, profane history;
— սուրբ գրոց, Sacred History;
գիրք or յիշատակք պատմութեանց, Stromatum;
կարգել զ—, cf. Պատմագրեմ;
ի — արկանել, cf. Պատմեմ.
Պատասխանի, թէ վասն է՞ր ասես զիս բարի. եւ պատմութիւն բանին։ Յանդիմանութիւն անուսումնութեան է ասացեալդ, եւ ո՜չ աստուածաբանութեան պատմութիւն։ Ըստ պատմութեան յեղանակի (այսինքն բացատրական եղանակաւ)։ Պատմութիւն ուղիղ հաւատոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
wardrobe keeper;
վանք or տուն —աց, wardrobe.
Մուծին զնա ի ներքս ի տուն պատմուճակացն՝ կապեալ ձեռս յետս, այսինքն ուր թագ արքունի դնէին ... եւ անդէն ի վանսն պատմուճակացն փողոտեցին զնա. (Բուզ. ՟Ե. 6։ 2)
suitable, pertinent, proper, seemly, decorous, becoming, convenient, congruous, fit, decent, conformable, analogous, proportioned;
just, reasonable;
—ք, decency, decorum, propriety, conveniency;
— ըստ —ի or —ից, conveniently, duly, a propos, pertinently, decently, seemly, seasonably;
— է, պարտ աւ — է, it is proper, suitable, right, it becomes;
չէ —, it is not seemly or befitting;
ըստ ոչ —ի, unseasonable;
լնուլ զպարտս —ից, to behave with propriety, decorum, good breeding or politeness.
Առանձինն բանիցն պատշաճիւք (այսինքն նիւթական առմամբ բառից), զզօրութիւն մտացն խարխլել. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Պատշաճ.
Լուսաւորեա՛ երուսաղէմ. յառաջագոյն խրատէ պատշաճական գտանել առ լոյսն. (Ոսկ. ես.) այսինքն յարմար եւ պատրաստ գտանիլ։
to render convenient, to make fit, to adapt, to adjust, to suit, to apply;
to proportion;
to appropriate.
Ի սուրբ կոյսն մարիամ գոլով (այսինքն գալով) բանին՝ ընդ նմին ի ներքս եկն եւ հոգին, եւ բանն հոգւովն ստեղծ եւ պատշաճեցոյց ինքեան մարմին. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
cf. Պատշաճեմ.
Ի սուրբ կոյսն մարիամ գոլով (այսինքն գալով) բանին՝ ընդ նմին ի ներքս եկն եւ հոգին, եւ բանն հոգւովն ստեղծ եւ պատշաճեցոյց ինքեան մարմին. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
side chamber;
projecture, balcony, verandah, belvedere, terrace;
porch.
Ոչ զդանիել ապականեցին առիւծքն ի դբի անդ, զի պահեցին զնտ աղօթք իւր՝ որ ի պատշգամի անդ. (Եփր. ծն.) այսինքն ի պատուհանի վերնատան։
cf. Պատշգամ.
Ոչ զդանիել ապականեցին առիւծքն ի դբի անդ, զի պահեցին զնտ աղօթք իւր՝ որ ի պատշգամի անդ. (Եփր. ծն.) այսինքն ի պատուհանի վերնատան։
immoderate desire of honour or glory, ambition, vain-glory, point of honour;
generosity, liberality;
obligingness.
Որ լինեն ի ձեռն պատուասիրութեան, այսինքն սնափառութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
graft, graff;
inoculation, vaccination, cow-pox;
insertion, addition;
conjunction, union;
թարախ —ի, pus, vaccine matter;
—իւ որդի, adoptive son;
—իւ հայր, putative, adoptive father.
Ասաց նախ զիւր հայր, որ բնութեամբն իսկ էր. եւ ապա էած ի վերայ, եւ հայրն ձեր, որ պատուաստիւն էր։ Որդի կոչեցաւ՝ ոչ եթէ պատուաստիւ որդեգրութեան, այլ բնութեամբ՝ ծնեալ ի հօրէ։ Լիել լինիք եւ դուք՝ որդիք, այլ պատուաստիւ ըստ շնորհաց։ Առ հայր իմ, եւ առ հայր ձեր, այսինքն այլազգ իմ՝ բնութեամբ, այլազգ ձեր պատուաստիւ. (Կոչ. ՟Է. ՟Ծ. ՟Ծ՟Ա։)
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
Զպատուհաս երկոցունց (այսինքն այ եւ թագաւորի) ո՞վ ծանիցէ։ Մատիր անձամբ անձին արա՛ դու քեզ սիոն պատուհաս. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 22։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 21։)
cf. Պատուհասագոյն.
τιμωριτικός pertinens vel tendens ad mulctam, vindictam, incrudelis. Որ ինչ անկ է պատուհասի, այսինքն պատժոյ եւ սպառնալեաց. պատուհասօղ վրէժխնդիր. գին. անխնայ.
cf. Պատրաստ.
Չեւէր հասեալ ժամ նորա, այսինքն չեւ էր ժամանակ պատրաստական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
Յընչասիրութէան առաւել պատրաստէ՛ (այսինքն զգո՛յչլեր). (Նար. խրատ.։)
patriciate.
Տուեալ զհիպատաւորութեան պատիւն, այսինքն ապուհիւպատ պատրկութեան. (Ասող. ՟Բ. 6։)
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
Խաւարն առաջին բարաբարձեալ եղեւ։ Աւդոստոս սպանանէ զկղէոպատրա, եւ պարաբարձեալ յինքն նուաճէ զեգիպտացւոց իշխանութիւնն։ Հրեղեն սուրն սերովբէին պարաբարձաւ ի ծառոյն կենաց։ Ոչ պարաբառնի եւ անջատի ի քէն։ Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն պարաբառնայ (այսինքն պարաբառնի) ի միջոյ. (Զքր. կթ.։)
to circumscribe, to confine, to limit;
to comprehend, to contain;
to describe;
to trace or draw the first strokes, to sketch the outline of;
to rough-draw.
Տարակուսանք անյուսալի շուրջ զինեւ պարագրին. այսինքն պատին. (Արծր. Դ. 2։)
to cover on all sides, to envelope, to surround, to wrap up, to bury.
իիւթական մարմնով յերկրի (այսինքն ի գերեզմանի) աշակերտաց քոց պարածածկեալ. (Շար.։)
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
ՊԱՐԱՊ ա. իբր ռմկ. այսինքն Պարապորդ. դատարկ. անգործ. եւ Ընդունայն. ... ἁπράγμων otiosus.
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
Եւ ի յընչից պարապեցին. (Գր. տղ.) յերուսաղէմ. այսինքն դատարկացան, զրկեցան։
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
Բանաւոր (այսինքն բանավար) ասեն զմարդ ըստ առաջնում եօթներեկնի (ամաց), յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից, որք զբանականաց ունակութիւնն պարառեցին. (Փիլ. այլաբ.) (գրեալ էր՝ պարարեցին)։
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի ... այստէս եւ ինձ իմասցին տօնք տարեկանք՝ պարառութիւնք տարւոյ։ Պսակըս քաղցրութեան՝ ամիս (այսինքն տարւոյս) եկեալ պարառութեան. (Մագ. ՟Թ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
cf. Պարար;
fatling.
Եզինք պարարակք։ Ածէ՛ք զեզն պարարակ։ Զուրակք իմ եւ պարարակք (այսինքն պարարակ կենդանիք) զենեալ են. (Երեմ. ՟Ծ՟Զ. 21։ Ղկ. ՟Ծ՟Է. 23. 27. 30։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 4։)
fattened, fat, obese, lusty, plump, oily, greasy, unctuous;
nutritious, succulent;
rich, fertile, fruitful.
Ընդ բիւրաւոս նոխաղաց կամ գառանց պարարտաց։ Անդրք (այսինքն անդեյոյք) նոցա պարարք են։ Զպարարասն զենուք։ Պարարտն եւ գէրն եւ սպիտակն գնաց ի քէն. (Միք. ՟Ղ. 7։ ՟Ճ՟Խ՟Գ. 14։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 3։ Յայտ. ՟Ծ՟Ը. 14։)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
Որպէս գրէ խորագէտն կիւլիկեան տարսոնացին յեփեսացւոց տումարին. ((այսինքն թղթին). Սիւն. եկեղ.։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
wedding presents;
dower.
Զոր ինչ բերէ կին պռոյդս՝ գրեսցեն զայն. նոյնպէս գրեն եւ զվարձանսն, այսինքն զտուայրն՝ որ է մահր։ Եթէ կինն ելանէ յառնէն, առանց պռուգաց եւ առանց տուայրի ելանէ։ Իսկ եթէ մեռանի այրն, եւ չունի որդիք, առնու կինն զպռոյգսն իւր, եւ զտուայրին կէսն։ Այրն առ կինն դարձուսցէ պարգեւս, որ կոչի տուայր եւ մահր։ Զոր ետ մահր, այսինքն տուայր։ Պռոյգս տայ դստերացն, եւ տուայր որդոցն. եւ այլն։ (Մխ. դտ.։)