cf. Խանդակաթ.
· Calfa
Բաղձայր խանդաղակաթ սիրով ի նորայն միանալ լոյս. (Խոր. հռիփս.։)
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
· Calfa
Եղբայր քո տիգրան խանդացաւ զտիկնութիւն քո ի վերայ արեաց. (Խոր. ՟Ա. 28։)
fringe, trimming.
· Calfa
Ի ծայրն ծոպացն լիցի խանթուռս եւ փունջս մետաքսեայս. (Մաշտ. ջահկ.։)
swaddling-band, swaddling clothes;
cradle;
ապտել ի —ս, to swathe, to swaddle;
արձակել ի խանձարրոց, to unswathe, to take out of swaddling clothes;
ի խանձարրոց՝ անդստին ի խանձարրոց, from the cradle, from childhood, from infancy;
ուր —ք են նորա, his birthplace;
—ք քաղաքակրթութեան, the cradle of civilization.
· Calfa
Թողուլքեզ զաստուածսն, զոր ի խանձարրոցն պաշտեալ պատուէիր։ Ի տղայական տիոց, եւ ի մայրական խանձարրոց հրահանգեալ. (ՃՃ.։)
to roast, to broil, to toast, to scorch, to singe, to burn;
to set fire to, to kindle;
— զպատերազմ, to inflame to war, to kindle the flames of war;
— զհուր ապստամբութեան, to stir up the fire of rebellion.
· Calfa
Կիզուլ. այրել. տոչորել. խանձատել. խանձողել. խարել. խանծել, էրէլ.
Սոխի սխտորի ծայրքն խանձես, որչափ պահես չիկանանչանայ. (Վստկ.։)
brand, fire-brand;
live-coal;
lava.
· Calfa
δαλός titio, torris. Փայտ խանձեալ կամ կիսայրեաց, որ ծխի. Խանծած փատ.
that has an odour or flavour of burning, having a burnt taste or smell.
· Calfa
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
cf. Խանձրահամ.
· Calfa
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
· Calfa
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
· Calfa
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
to bless water by immersing a crucifix.
· Calfa
Խնդրեալ ջուր՝ առնէր խադալուայ, եւ տայր ըմպել (այսահարին). (Պիտառ.։)
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
· Calfa
իբրեւ զխեչակից եղբայր ժառանգել. (Լմբ. պտրգ.։)
crucifer.
· Calfa
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Խաչահան.
· Calfa
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
thorny shrub.
· Calfa
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
licentious, dissolute, rakish, libertine.
· Calfa
Եթէ այր կնոջ ուրուք խառնագնաց իցէ, եւ անխտիր ի պոռնկութիւն. (Կանոն.։)
vegetable soup.
· Calfa
Ճգնազգեցս այս խառնաթանիւ շատանայր ի տէրունիսն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Խաժամուժ.
· Calfa
Աբրահան զայր իւրաքանչիւր յանցաւորացն ընդունէր ... եւ մինչդեռ զխառնախուժսն ընդունէր, ի հրաշտակացն չվրիպեցաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
mixed, confused, embroiled, complicated;
impure, obscene;
tie, bond, union;
copulation, pairing;
the rabble, the mob.
· Calfa
ԽԱՌՆԱԿ. գ. Խառնուած. զօդումն. շաղկապումն. Կայր նովին պատանաւ՝ ողջ եւ անքակ խառնակ յօդիցն. (Եզնիկ երէց.։)
to mix, to blend;
to confuse, to perplex, to embarrass, to confound;
to intrigue;
to disturb, to embroil;
to twist;
to couple or pair.
· Calfa
Եւ խռովել. ամբոխել. վեր ի վայր առնել.
Եւ ոչ այլ այր խառնակեցաւ ընդ քեզ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
siftings.
· Calfa
որ ինչ խառն եւ աւելորդ մնայ ի մաղն՝ յետ իջանելոյ մանր մասանց ի վայր.
confusedly, tumultuously, disorderly, at random, right and left, right or wrong, helter-skelter, pell-mell;
— բանք, rigmarole;
— խօսել, to bungle, to stammer out.
· Calfa
Ոչ Խառնիխուռն ի վայր ժողովելով (զոսկերս). այլ զմի ի նոցանէ ուրոյն ուրոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)
to burn, to scorch, to tan, to brown;
to toast;
to heat, to warm;
to imbibe, to anoint.
· Calfa
(յորմէ ռմկ. խարկել) Խարել. խահրել. կիզուլ. տոչորել. խանձատել. այրել. աղանձել. (լծ. յն. քաւմադի՛ղօ, թ. գավուրմագ ).
to sift, to riddle, to bolt;
to tempt, to try.
· Calfa
Խարբալել իբրեւ զցորեան. այսինքն՝ զորպէս պտույտի ցորեան ի մաղն վեր ի վայր շրջելով. (Բրսղ. մրկ.։)
Ասէ ցեղբայրն, ու՞ր էիր որդեակ. իսկ նա խարբալէր սուտ, եւ ասէր, անդ՝ ուր էի. իմա՛ յուզէր զսուտ, կամ աստանդէր ի կարկատել սուտ ինչ։
s. zool. roe-buck.
· Calfa
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
knavish, roguish;
that falsifies, that forges;
false, counterfeit, adulterated.
· Calfa
Որ մի անգամ զխարդախս ինչ իմացեալ էր, բերէին զմատեանսն, եւ այրէին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
to cheat, to overreach, to circumvent, to defraud;
to implicate, to involve, to entangle;
to precipitate;
to deflower, to violate.
· Calfa
Դաւով եւ պատրանօք Խարդախութեան որսալ, կամ արկանել յորոգայթ եւի չարիս. խաբել, կարթել, թաթել, կործանել. ի վայր հոսել.
to cauterize;
to brand;
to blind with hot irons;
to stigmatize, to afflict, to distress, to cut to the heart.
· Calfa
(յորմէ Խարակել, որպէս թէ այրելով խորել. լծ. եւ յն. քէ՛օ) καίω, καυτηριάζω uro, aduro եւ ἑκκόπτω effodio. Խորովել. կիզուլ չանթացեալ երկաթով. տոչորել. եւ Բրել (զաչս). տաշել.
destruction, waste.
· Calfa
Այրումն ի վերայ այրման, եւ խարխարումն առաջի վիրաց. (Մամբր.։)
cane-brake, reedy fen;
thorny brake.
· Calfa
Խաղք եւ շամբք, եւ թաւ խարձք, եւ խիտ մայրիք։ Ի խարձս եւ ի թաւ անտառս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)
Յերկիւղէ որդւոյն ի մայրիս եւ ի խարձունս բնակէր ի թաքստի. (Մարթին.։)
to burn.
· Calfa
Չարաչար խարշել. խարել. տոչորել. այրել. կիզուլ. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ).
to burn, to scorch, to be parched, to wither;
— ի ծարաւոյ, to be parched with thirst;
— գորովով՝ գթով, to burn with love, with tenderness.
· Calfa
Խարշատի գորով ծնողացն ի վերայ որդոցն։ Մայրենի գթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ մայրենիգթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ Ի սէր մեր գորովով խարշատեալն։ Խօսիմ խարշատեալ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
· Calfa
Որպէս հայր ի վերայ աղեաց խարշի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fire, fire-brand;
live-coal;
pyre, funeral-pile;
— արկանել՝ լուցանել՝ վառել, to light a fire, to set on fire;
— մահահամբոյր, funeral pile.
· Calfa
Երեւէր նոցա ինքանակաց խարոյկ։ Ի ժողովել պօղոսի խռիւ ինչ բազում, եւ դնել ի վերայ խարուկին։ Զայն փայտ զոր եհատն ... զորոյ զկէսն այրեաց ի խարուկի. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ես. ՟Խ՟Դ. 16։)
Առեալզանօթն ի խարուկէ անտի, յորժամ եռայր. (Ճ. ՟Ա.։)
darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Ելցեն, կամ հանե՛ք ի խաւարն արտաքին։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Որ անմիտն է, ընդ խաւար գնայ։ Ինքն յայտնէ զխորս եւ զգաղտնիս խաւարի։ Գիտէ որ կայ ի խաւարի։ Ամենայն որ հաւատայ յիս ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Որ ատեայ զեղբայր իւր, ի խաւարի է, եւ ընդ խաւար շրջի։ Խաւարն կուրացոյց զաչս նորա։ Ի բաց արասցուք զգործսն խաւարի։ Մի կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի.եւ այլն։
Սպան զհայրն քո խոսրով, եւ արար խաւար աշխարհիս հայոց. (Ագաթ.։)
cf. Խաւարիմ.
· Calfa
Արեգականն լոյս քօղարկեալ՝ խաւարանայր միջօրէին. (Շար.։)
kept in obscurity, hidden;
that keeps in obscurity (tomb), sombre, obscure, black, dark.
· Calfa
Տայր տանել զնա ի վիրապն, կարծելով՝ եթէ ի խաւարարգել կեանսն հնազանդեսցի. (ՃՃ.։)
lamp;
torch, flambeau;
· Calfa
Ղամբար լուսափայլ յայտնեալ ի յայրին (յիսուս), ճառագայթ ծագեաց աստղն յարեւելս. (Շ. տաղ.։)
cf. Ղամբարանշոյլ.
· Calfa
Ղամպարափայլ ի ձեւ լուսոյ բոցատեսակ՝ յօտար լեզուս տայր բարբառել ընտրեալ հօտին. (Տաղ.։)
swimmer;
aquatic animal, fish;
hidden.
· Calfa
Քերթողական ազգն ո՛չ վայրապար ղօղակ զնապաստակն կարծել՝ վասն ղօղելոյն. (Փիլ. լիւս.) որ հայի ի ստուգաբանութիւն նապաստակի. ի յն. լեզու. այլ քաջ ի դէպ գայ եւ հայումս, զի նապաստակն ապաստան լինի ի ծակս վիմաց։
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
· Calfa
Մարդ ի խօսել ընդ վայր ղօղի բանիւք. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
to hide oneself.
· Calfa
Թողացո՛ (կամ թուղացո՛) ինձ ղօղկել ուրեք վայրկեան մի ժամանակի, մինչեւ ոգի առեալ՝ կարացից անցանել յերկիրն յունաց. (Խոր. ՟Գ. 34. (մի ձ. ղօղել)։)
marshy, fenny, boggy, miry.
· Calfa
Ի ճախճախուտ տեղի մի։ Ի տղմային եւ ճախճախուտ վայրս։ Ի ճախճախուտ վայր. (Ագաթ.։ Երզն. մտթ.։ Կանոն.։)
Մտեալ բնակէին ի ճախճախուտ եւ լօռաբոյս մայրիսն. (Կաղանկտ.։)
lecherous, libidinous, lascivious, wanton, lewd.
· Calfa
Յայրատ եւ աղտեղի եւ ճակաճան (աբեսողոմ). (Եփր. թագ.։)
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
· Calfa
μέτωπον frons. (լծ. գագաթն. պ. չէգէատ, ճէպհէտ ) Վերնակողմն դիմաց մարդոյ կամ անասնոյ. առաջակողմն գլխոյ ի վայր քան զհերս, եւ ի վեր քան զունչս ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ, ճակտին օրթան.
marsh, morass, swamp, fen, bog, slough, quagmire.
· Calfa
ՃԱՀԻՃ ἔλος, λίμνη stagnum, palus, lacus. Վայր ճախճախուտ. մարգճակ. եղտիւր. խաղ. ջրակոյտ. լիճ.
to shiver, to splinter, to split;
to crackle, to crack, to crash;
to burst, to blow up, to chap.
· Calfa
Որպէս մեք ի ճայթել որոտման, եւ շողալ փայլակման զգլուխս ի վայր արկանեմք. (Գէ. ես.։)
travelling.
· Calfa
Առաջի դրացն անսայր առաջնորդ աստղն՝ զճանապարհագնացութեան նոցա ցուցանելով զփոյթութիւն. (Թէոդոր. կուս.։)