pronunciation.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, հագագային ըստ կերպի հեւալոյ, եւ հառաչելոյ, անուանեալ Հո, կամ Հոյ. ձայմակից ընդ եբր. հէ, կամ լատ. H, որ եւ ըստ յն. ի. իբր եւ է եւ ը. մինչեւ յոմանց չհամարիլ տիրապէս տառ, այլ նշանակ թաւաձայն առոգանութեան, զի թանձրացուցանէ զյարակից տառն, առաւել քան զտառն յ։ Եւ որպէս ի մեզ յ, հասարակօրէն չտայ ձայն ի յանգս, թէ եւ գրեսցի գայ, երթայ, տայ, եւ այլն. նոյնպէս եւ առ եբրայեցիս հէ՝ ի վերջ բառից իբր անձայն մնայ։
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
Հազար այր ի ցեղէ։ Եհար հազար այր։ Ի հազար ազգս։ Չորիւք հազարօք հեծելազօր գնդաւն։ Ել ի վերայ նոցա զօրութեամբ հազար հազարօք (այսինքն միլիոն մի օրօք) եւ այլն։
cos lettuce;
վայրի —, lettuce.
Հազար այր ի ցեղէ։ Եհար հազար այր։ Ի հազար ազգս։ Չորիւք հազարօք հեծելազօր գնդաւն։ Ել ի վերայ նոցա զօրութեամբ հազար հազարօք (այսինքն միլիոն մի օրօք) եւ այլն։
command, office or dignity of a chiliarch;
prefecture;
stewardship, intendance, ministry, administration.
Ի գործ հազարապետութեան կայսեր ի վերայ փիւնիկեցւոց եւ այլն. (Խոր. ՟Բ. 29։)
cf. Հազար.
thousandth.
hardly, scarcely, barely.
Զմոլորեալն խնդրէ. եւ գտեալ հազիւ, ի վերայ ուսոց բառնայ. (Դիոն. թղթ.։)
Հազիւ ուրեմն ի բաց զերծանելով։ Հազիւ ուրեմն ի վերայ հասեալ։ Հազիւ ուրեմն յայրին լոյս տեսեալ. (Պիտ.։ Մագ. ՟Լ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
persecution;
pursuit, expulsion;
trouble, vexation.
Յարուցեալ հալածանս ի վերայ պօղոսի եւ բառնաբայ՝ հանին զնոսա ի սահմանացն իւրեանց. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 50։)
Անհանգիստ հալածանօք ի վերայ երկրի երերեալ յածցի. (Պիտ.։)
cf. Հալածանք.
Եւ եղեւ հալածումն մեծ ի վերայ եկեղեցւոյն յերուսաղէմ. (Գծ. ՟Ը. 1։)
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
Զատամունս իւր կրճտեսցէ եւ հալեսցի (հիւծեալ նախանձու)։ Հալեցան ամենայն բնակիչք քանանացւոց (ահիւ)։ Զերեսս երկնից ո՞ հալեաց։ Հալեցան կապանքն ի բազկաց նորա։ Աչք ամպարշտաց հալեսցի։ Աչք իմ ի վերայ որդւոց հալեցան.եւ այլն։
furnace;
foundry;
crucible, coppel;
— պառակաւոր, muffle-furnace or furnace-mill.
Ի քրայս հալոցաց վերստին ձուլեա՛. (Նար. ՟Ժ՟Թ.)
to be steersman, to hold the helm, to steer a vessel;
to govern, to direct, to manage.
Ղեկավարել տան իւրոյ, կամ ժողովրդեան իւրեանց, կամ առ աստուած ճանապարհի։ Նոյ ի վերայ ջուրցն քո խնամօքն ղեկավարեցաւ. (Լմբ. առակ. Լմբ. սղ. Լմբ. իմ.։)
to swim;
to hide.
Ի մեծալայնութեան ծովու՝ եւ ոչ սակաւ մի ի վերայ ղուղել կարացեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
Ղօղելոցս ի ծով աշխարհիս՝ առ քեզ վերածիչ. (Լմբ. սղ.։)
the nineteenth letter of the alphabet, and the fourteenth of the consonants;
hundred, hundredth.
Տառ բաղաձայն՝ կոչեցեալ ըստ հնչմանն Ճէ, միջակ ընդ ծ, եւ ջ. վասն որոյ եւ լծորդ ընդ նոսա. զոր օրինակ՝ ճանաչեմ, ծանեայ, վերծանել (որ է ըստ յն. վերաճանաչել, իբր ընթեռնուլ). ճիւղ, ծիղ. ճկոյթ, ծկոյթ. բճիճ, բջիջ. գէճ, գէջ. կինճ, կինջ. եւ այլն։
Ճ. Թէեւ յայլ լեզուս երբեմն փոխեսցի ի կ, ղ. այլ ի մեզ յամենայն լեզուաց անտի վերածի ի գ. զի որ առ այլս ասին ճէպրայիլ, կապրիէլ, ղավրիէլ. կամ ճէհօն, կիյօն, ղէօն, եւ այլն, ի մեզ լինին գաբրիէք, գեհօն, եւ այլն։
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
Ոչ ըստ նմանութեան բոլորակ ճախարակի, այլ տեղի հարթ յատակեալ ի վերայ. (Վեցօր. ՟Գ։)
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
Ճախր առեալ ի ներքուստ ի վեր ի լեառն վարագ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Ճախրիմ.
ἑκπέταμαι, ὐπερεκπετάομαι volo, supervolo ἑμπαίζω ludo. Ճախր կամ շրջան առնուլ իբրեւ ի թռիչս. թեւապարել ի բարձունս, եւ խոյանալ. խաղալ, ի վեր դիմել խայտալով. ման գալ, թռչտիլ ճխալով.
Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
(Ի թռչնոց) ոմանք ճախրեալ ի վեր քան զամենայն, հաստատեալ կան ի մէջ օդոց թռուցեալ. (Կոչ. ՟Թ։)
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
μέτωπον frons. (լծ. գագաթն. պ. չէգէատ, ճէպհէտ ) Վերնակողմն դիմաց մարդոյ կամ անասնոյ. առաջակողմն գլխոյ ի վայր քան զհերս, եւ ի վեր քան զունչս ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ, ճակտին օրթան.
Թիթեղն եղիցի խուրին յերեսաց կողմանէ՝ ի վերայ ճակատուն ահարոնի։ Կապեաց զապարօշն ի ճակատ իւր։ Եհար զճակատ այլազգւոյն։ Երեւեցաւ բորոտութիւն ի ճակատն նորա։ Դի՛ր նշան ի ճակատ արանցդ։ Ի ճակատ երեսաց նորա։ Զօձիս պատառեալ, զճակատ հարեալ.եւ այլն։
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
Թէ յարիցէ ի վերայ իմ ճակատամարտ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Զաղեղն եւ զսուսեր եւ զճակատամարտ խորտակեցից։ Սաստկացուցանէր զճակատամարտն ի վերայ նոցա. (Սղ. ՟Ի՟Զ. 3։ ՟Ճ՟Խ՟Գ. 1։ Ովս. ՟Բ. 18։ եւ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 50։)
Յառնեն ի վերայ մեր ճակատամարտք՝ երեւելիք եւ աներեւոյթք. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
to fight a pitched battle, to attack each other in front, to meet face to face, to encounter.
Ճակատամարտեալք՝ վերջնահանջ եղեն. (Նոննոս.։)
to be drawn up in battle array, to be marshalled for fight;
to front the enemy;
to join battle.
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ճակատեցաւ յանդիման ամաղեակայ։ Յերկնից ճակատեցան աստեղք։ Ճակատել առաջի տեառն ի վերայ ամաղեկայ։ Պատրաստեցաւ եւ ճակատեցաւ ամենայն զօրութեամբ իւրով ի վերայ արփաքսադայ արքայի։ Ճակատեցան պատերազմն ի ձորն։ Ճակատեցան դէմ յանդիման միմենաց։ Ճակատեսցին զնովաւ։ Ճակատեցարո՛ւք շուրջ զբաբելոնիւ.եւ այլն։
Գունդ առ գունդ ճակատել ոչ առնոյր յանձն։ Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն։ Ի վերայ բռնութեան դիւաց միշտ ճակատելոց. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 43։ Նար. կ.։)
beet, beet-root;
cf. Բազուկ.
Կարգեցաւ ճակնդեղ ի վերայ բանջարոց՝ իբրեւ զտեւող յամարայնի ի կերակուր մարդկան. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
cf. Ճահ.
Զնիւթն ճահաւոր ունել (ի) շինել (ինչ). (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.
Ճանապարհ արար ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Լ. 12։)
highwayman.
Որ դաւէ եւ սպանանէ զոք ի վերայ ճանապարհի կամ զճանապարհորդն.
travelling companion;
fellow-traveller;
fellow-passenger;
—ք, cross-way, cross-street, place where four roads meet;
—ք ի քաղաքի, public square.
Զերկուսդ պարտ է ճանապարհակից առնել առ վերին լեառնն. (Լմբ. սղ.։)
traveller, passenger, wayfarer.
Հասանիցէ քեզ իբրեւ զչար ճանապարհորդ աղքատութիւն (կամ ի վերայ քո իբրեւ զչար ուղեւոր տնանկութիւն). (Առակ. ՟Զ. 11։)
cf. Ճանապարհակից.
Խնդրեմք զքոյ վերակացութիւնդ եւ զճանապարհորդակից լինելն. (Խոսր.։)
journey, way;
— ընդ ծով, voyage;
ծախք ճանապարհորդութեան, travelling expenses;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, travels and voyages.
Ո՛չ ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, (այսինքն կամուրջք), եւ ո՛չ գործիք ձկանց որսոց։ Ի ճանապարհորդութիւն ուսանն. (Խոր. ՟Բ. 56։ ՟Գ. 62։)
cf. Ճանգ.
Միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողին ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Հաւասարեցուցանեմ;
cf. Հաւասարիմ.
Ոչ հաւասարեսցէ նմա տպազիոնն։ Ո՞վ է յամպս, որ հաւասարէ քեզ։ Հաւասարեաց անասնոց անբանից։ Ո՞ հաւասարեսցէ ինձ ի վերայ այնոցիկ՝ որ գործեն զանօրէնութիւն.եւ այլն։
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
Իբրեւ ետես աղկիմոս զնոցա ընդ միմեանս հաւասարութիւն։ Հաստատել ի վերայ ուխտին հաւասարութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։ ՟Ժ՟Ե. 17։)
certainly, truly, doubtlessly, assuredly, positively, upon good grounds.
Հաւաստեաւ ասել, կամ պատմել, վիպել. ցուցանել, ուսանել, հայել, ի վերայ հասանել. (Աթ. ՟Դ։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
Հաւաստի մեկնել, կամ գիտել, ուսանել, ի վերայ հասանել. (Նախ. դան.։ Մխ. երեմ.։ Մաշկ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Իսկ Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Հաւաստիք.
Գիատսջի՛ք ասէ, այս է, ի մի՛տ առէք, եւ հաւաստութեամբ ի վերայ կացէք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
Միածին որդին զայնպիսին ինքնին առաջի հօր իւրոյ հաւատատայ (յն. վերաքարոզէ)։ Դու յերկրի հաւատաս (յն. խոստովանիս) զնա, եւ նա յերկինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Զվարձկանութիւնն ի վերուստ հաւատացան։ (Նանայ.։)
Որում հաւատացաւ վերակացութիւն ժողովրդոց։ Զամենայն որք նմա հաւատացան, կատարեալս կացուսցէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ի՟Գ։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
cf. Հաւատարմաբար.
Ծանեաւ հաւատարմապէս։ Ի վերայ նորա է բանք երգոյս հաւատարմապէս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
syllogist.
Որպէս զգիտունսն հաւաքաբանից հնարից. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to make a syllogism.
Նաեւ ձեռնայինք հաւաքաբանեն (պիտակաբար), ո՛րգոն, շինողականն հաւաքաբանէ, հաւաքաբանէ հիւսն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
syllogism.
Մասն իմաստասիրութեան է հաւաքաբանութիւն։ Ապացուցական հաւաքաբանութիւն, եւ այլն։ Բազում առաջարկութիւնս կարօղ է դնիլ ի հաւաքաբանութեան. եւ աստուստ եւ անուն հաւաքաբանութեան գտաւ, որ նշանակէ բաղհաւաքումն, սակս բազում ինչ միանգամայն հաւաքաբանելոյ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collective.
Հաւաքականաց յիրողութեանց։ Ըստ հաւաքականին միայն, եւ կամ ըստ բոլորին։ Ստոյիկեանքն ասէին մասն գոլ հաւաքականն՝ իմաստասիրութեան, իսկ արիստոտէլականքն գործի. իսկ պղատոնականքն ե՛ւ գործի ե՛ւ մասն։ Հաւաքականն նիւթ ունի զձայնս, իսկ կատարումն զապացոյցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
Մի՛ հաւաքեր ի վերայ նորա մեղադրանս. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
ՀԱՒԱՔԵԼ. Հաւաքաբանել. եզրակացուցանել. Տրամախոհութիւնն է՝ որ հաւաքէ։ Մարդում միայնում գոյ հաւաքելն. եւ այլն։ (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
Հինգք են տեսակք հաւաքմանց. ապացուցական, տրամաբանական, եւ այլն։ Ապացուցական հաւաքումն պիտանացու գոյ յամենայն իմաստասիրութեան. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
palimbacchus.
Հաւեղ է, որ զսկիզբն երկար ունի յ՛օ՛ եւ յ՛է՛. իսկ վերջի վանգն սուղ. (Երզն. քեր.։)
cf. Հաւուկ.
Հաւիկ մի պայծառ կացեալ ի յայն խաչաթեւին ... Ա՛յ գեղեցկագեղ հաւիկ, որ նստիս յայդ խաչաթեւիդ վերայ. (Տաղ ի քրիստոսատրոյ.։)
chief, governor, leader.
ՀԵԳԵՄՈՆ կամ ՀԵԳԵՄՈՆԻԴԷՍ. որ եւ ՀՈԳԵՄՈՆ. Առաջնորդ. վերակացու.
Եթող անդ սպարապետ ի վերայ աշխարհին զհեգեմոնիդէս ի դովրայ մինչեւ ի դերար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
gently, mildly, meekly;
softly.
Լուաւ եւ զձայն քաղցր օդին ... որ զհեզաբար գալուստ քոյին՝ նշանակէր յամպըս վերջին. (Յիսուս որդի.։)