skirt.
• «ժապաւէն». մէկ անգամ ունի կընիտ. հրատ. Էմ. էջ 138, Շահն. Ա. 292. «Ագուցին նմա արջնաթոյր մորս չորիւք դրօշակօք և դրաւտս սնդուսս մետաքսառէջս ոսկեթեզան փարուազով»։
• ԱԲ համարում է արաբ. (չկայ արա-բերէնում ը ձայն) և մեկնում է «քը-ղանցք, փէշ»։ Վերի ձևով ունի Հիւբշ. նոյնը նաև Աճառ. Հայ նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 38։
cf. Փարջ.
• , ի հլ. «ջրի փոքր կուժ» Յայսմ. դեկ. 11, Վրդ. առ. 304. Վստկ. 3. 77, 205. Քուչ. 73. Առաք. պտմ. 371. վրր. իլար. 106. որից փարչիկ (չունի ԱԲ) Քուչ. էջ 54. նշխարփարչ «նշխարի ջուրը լցնելու փարչ» Վրդ. լծ. (ըստ Այրարատ 147)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Երև. [arabic word] parč «ջուր խմելու յատուկ կոթաւոր աման հողէ կամ մետաղէ», վրաց. ყარჩი փարչի «գինու փո-քըր կուժ», լազ. փա՛րչի «12 ֆունդանոց կուժ» (Kипшидəе, Дополнтт. cвед. o чaнскомъ CI. 1911), ուտ. փարճ «փարչ». ավար. պարճի «շիշ»։
water-pot, jug, flagon, tankard.
• , ի հլ. «ջրի փոքր կուժ» Յայսմ. դեկ. 11, Վրդ. առ. 304. Վստկ. 3. 77, 205. Քուչ. 73. Առաք. պտմ. 371. վրր. իլար. 106. որից փարչիկ (չունի ԱԲ) Քուչ. էջ 54. նշխարփարչ «նշխարի ջուրը լցնելու փարչ» Վրդ. լծ. (ըստ Այրարատ 147)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Երև. [arabic word] parč «ջուր խմելու յատուկ կոթաւոր աման հողէ կամ մետաղէ», վրաց. ყარჩი փարչի «գինու փո-քըր կուժ», լազ. փա՛րչի «12 ֆունդանոց կուժ» (Kипшидəе, Дополнтт. cвед. o чaнскомъ CI. 1911), ուտ. փարճ «փարչ». ավար. պարճի «շիշ»։
parasang, ancient Persian measure of length.
• = Իրանեան փոխառութիւն է։ Իրանեանի մէջ բառս ունէր երկու ձև՝ պհլ. [other alphabet] frasang և հիւս. պհլ. *frasax (հմմտ. Me-illet MSL 17, 247), այն է հպրս. *fra-san-ga-և *fra-saxa-(Nyberg, Hilfsbuch 2, 73), որոնց յարաբերութիւնը անստոյգ է։ Առաջինից են ձևացած պազ. farsang, գի-տաևան սոռռռ. 'βs'nγ (Benveniste ՀԱ 1927, 764), պրս. [arabic word] farsang, որից փոխա-ռեալ են յն. παρασαγγης (Հերոդ.), լտ. parasanga, ֆրանս. parasange, farsange ևն. երկրորդից ձևացած են քրիստ. սոգդ. fex <*fasax<*farsax (MSL 23, 128) և փոխառութեամբ ասոր. [syriac word] parsaxa և արաբ. [arabic word] farsax հոմանիշները։-Հայերէն հրասախ գալիս է հիւս. պհլ. *fra-sax ձևից. նախաձայնը վերջաձայնից ազ-դուելով (հմմտ. հարբուխ >խարբուխ) բա-ռը յետոյ դարձած է խրասախ և սղմամբ՝ հրասխ, խրասխ. յետին փարսախ ձևը փո-խառեալ է արաբ. farsax-ից, իսկ փարսանգ պրս. farsang ձևից։-Հիւբշ. 183։
bright-eyed, mild-looking.
• «գեղեցիկ և վառվուն աչքեր ու-նեցող» Վեցօր. 119, Շիր.։
securidaca, emerus, hatchet-vetch.
• «փարատումն կամ փառառ-մունք». այսպէս ունի Բառ. երեմ. էջ 322։
• . անստոյգ բառ. յիշում է միայն Դաղիան. և մեկնում է «πελεϰαν, πελεϰάνος» որ է «հաւալուսն ծովային թռչունը». իսկ Լեհ. այս բառը կարդում է πελεxινος և հաս-կանում է «bisserrule pelécine դաշտային բոյսը»։
• Տէրվ. Նախալ. 43 թռչուն իմաստով առնելով՝ համարում է բնաձայն և կըր-կընաւոր. հմմտ. յն. βοάν, լտ. buberc, baubari։ Հայր դնում է հնխ. parp (< bar-par) արմատից։ ՀԲուս. § 3043 բոյսի իմաստով առնելով՝ կցում է գւռ. փառփառ Մշ., փարփար Խն. ձևերին, որոնք նշանակում են «փրփրեմ, դան-
• դուռ»։ Աճառ. ՀԱ 1908, 123 թռչուն իմաստի համար յիշում է պրս. ❇ parpar կամ [arabic word] farfar «սալամբ». բայց կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ farfār «մի տեսակ ծառ», ❇ ︎ furfur և [arabic word] fur-fur «եգիպտական մի թռչուն կամ ճըն-ճըղուկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 66 և 67)։
delicate, soft, dainty, voluptuous;
delicious, tender, nice, exquisite;
charming, gentle, graceful;
holy, sacred;
—ս, delicately, tenderly, gently;
— ախորժակ, fine taste;
— խիղճ, tender or scrupulous conscience.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կակուղ, մատղաշ. 2. գիրգ. քնքոյշ, նազուկ մեծացած. 3. ազնիւ, նուի-րական՝ սուրբ կամ հանգստեան օր» ՍԳը. Ագաթ. Եփր. թուոց. Փարպ. որից փափկա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. փափկացուցանել Յոբ. լգ. 25. փափկական Ագաթ. փափկակեաց Վեցօր. փափկասուն Առակ. իթ. 11. Բա-րուք. դ. 26. Ոսկ. եփես. ժգ. փափկոց «ու-ղեղի փափուկ մասը» Տաթև. հարց. 242 (չունի ԱԲ), փափկանկատ, փափկանկատու-թիւն (նոր բառեր)։
February.
• «բուն հռովմայեցոց վեր-ջին ամիսը, որ մեր այժմուայ լատինական տոմարի երկրորդ ամիսն է» Եւս. քր. յե-տին ռմկ. ձևն է փետրուար կամ փետրվար, որ միակ գործածականն է արդի գրականի մէջ։
• -Յն. φεβρουάριος «փետրվար», որ գա-լիս է լտ. februārius հոմանիշից. այս բա-ռը ծագում է լտ. februo «մաքրել, մեղքերը քաւել, սրբուիլ» բայից և բուն նշանակում է «քաւութեան ամիս». այսպէս է կոչուած ա՛յն քաւութեան տօների և հանդէսների պատճառաւ, որ Հռովմայեցիք կատարում էին այս ամսում՝ իրենց անձը մեղքերից սրբելու համար (Pokorny 1, 844, Walde 279, Ernout-Meillet 326)։ Բառս լատինա-կան տոմարի հետ տարածուած է շատ լե-զուների մէջ. ինչ. ֆրանս. fèvrier, գերմ. Februar, ռուս. фeвраль, վրաց. თებერვალი թեբերվալի, թուշ. թեբերվալ ևն։-Հիւբշ, 367։
hive, bee-hive.
• = Փոխառեալ պհլ. *petāk «կողով» (և կամ «փեթակ») բառից, որ նոյնպէս փոխա-ռեալ է սանս. [other alphabet] petaka կամ նաև [other alphabet] l petaka «կողով, արկղ» բառից (սա էլ ծագում է [other alphabet] , peta «կողով» բա-ռից)։ Նախնական ժողովուրդների մէջ (ինչ-պէս դեռ այժմ էլ յետնեալ գիւղերում) փե-թակը շինուած էր կողովից կամ պարզապէս մի կողով էր. այս պատճառով էլ շատ լե-զուներում «կողով» նշանակող բառը նշա-նակում է նաև «փեթակ». օր. սանս. karan-da «կողով և փեթակ», պրս. օ [arabic word] kavara «կողով և փեթակ», սրանից փոխառեալ ա-րամ. kaweret և արաբ. kiwāra, kuwwara «փեթակ» (BSL հտ. 27, л 81, էջ 97), ֆրանս. panier «կողով», բայց նաև «փե-թակ» (հմմտ. Littre, Բառ. ֆրանց. հտ. Գ էջ 920 գ, 12ր։ նշ. և Bescherelle, հտ. Բ. էջ 755 ա), գերմ. Korb կամ Korbe «կողով» և Bienenkorb «փեթակ» (որ է բուն «մե-ղուակողով»), սպան. cuèvano «կողով և փեթակ» (BSL անդ, էջ 107), մինչև անգամ մեր բարբառներում՝ Ախց. ղուղա «փեթակ» (թրք. [arabic word] qоγa «դոյլ» բառից), Ղրբ. քթօց «կողով և փեթակ», Սեբ. սէ՛փէ՛՝թ «փեթակ» (թրք. sepet «կողով» բառից), Բբ. ծղի «փե-թակ» (հմմտ. Ղզ. ծղիկ «կողով»)։ Իր երկ-րորդ նշանակութիւնը ստանալուց յետոյ փե-թակ բառի «կողով» նշանակութիւնը ջնջու-եց. բայց նրա հետքը պահում են դեռ գա-ւառականներից Մշ. Ք. «ալիւրտուն», Ջղ. փետակ «ալիւրի արկղ» (հմմտ. քթոց «կո-ղով», իսկ Շլ. «ալիւրի աման»). աւելի հին է Դրնղ. 472 փեթակ ցորենոյ։-Աճ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 181 յն. ἀποϑήϰη «շտեմարան, աւանդատե-ղի»։ Bugge, Beitr. 21 լիթ. spécziu, spesti, լեթթ. špeets «պար մեղուաց» բառերի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բանաս. 1899, 250-1։ Մէյյէ (անձնա-կան) բառս համարում է անշուշտ փոխառեալ իրանեանից, բայց ո՛չ վերի ձևից, որովհետև սանտ. petāka հընդ-կական բառ է և ո՛չ թէ հնդիկ-իրանե-ան։ (Արգելք չկայ որ բուն հնդկական մի բառ փոխառութեամբ անցած լինէր Պարսից, ինչպէս օր. փիղ)։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին վրաց უუჯკარი փուտկարի, ինգիլ, futkar, լազ. putoji, putuǰi «մեղու»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Մշ. Վն. փէթակ, Ասլ. Երև. Խրբ. Սեբ. Ննխ. փէթագ, Մկ. փէթաք՝, Հճ. փէթօգ, Ագլ. փm՛տmկ, Սվեդ. փիթիւգ. -նոր բառեր են փեթակաթող, փեթակատէր, փեթկիկ։ Նկատի պէտք է առնել յատկապես փեթակ Ախց. «մեղու», Ջղ. փետակ «ալիւրի արկղ», Սլմ. փէթmք1 (նաև Մշ. Ք.) «ալիւ-րատուն», Սվ. «մանկիկներին կանգնիլ աո-վորեցնելու մի գործիք», և մանաւանդ Ննխ. փէթագ «կողով, հողէ կամ թրիքէ աման՝ մոխիրը թափելու համար»l։
• ՓՈԽ.-Քրդ. petek «փեթակ» (Justi, Dict. Kurde 74 ա), արևել. թրք. [arabic word] petek «ruche de miel, փեթակ» (P. de Court), ռամ. [arabic word] petek «մեղրախորիսխ, rayon de miel» (Աբիկեան, Բառ. տճկ. 211 ա), «փե-թակ» (Будaговъ 1, 312), թրք. գւռ. էնկ Սեբ. Տ. փէթէք «փեթակ» (Բիւր. 1898, 865 ա և 1899, 799 ա), Ատն. (թուրքաց և յունաց բարբառով) փէթէք «մեղրախառն մոմ» Պէտէլեան, Արևելք 1888 նոյ. 9). կայ նաև ուռ. թրք. [arabic word] petek «ալիւրտուն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 845), որ մեր գւռ. փեթակ հոմանեշ բառից է փոխառեալ։
tent-curtain, curtain;
linen;
breadth;
— լերանց, side or spur of mountains;
— պատուհանաց, shutter.
• Հիւնք. 327 յն. φὸλλον «տերև» բա-ռից։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bulug «ճեղքել»։ Գաբրիէլեան տե՛ս փրկել։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 ա-րաբ. [arabic word] flq «ճեղքել» արմատի հետ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, 264, որ և իմ էլ կարծիքն է եղած։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ pəlag «բաժանել, երկպա-ռակել», [syriac word] ︎ pelgūϑā «բաժա-նում, հերձուած, երկպառակութիւն»։
refined sugar;
candy.
• «զտած շաքար». ունին միայն ԱԲ և Նորայր, Բառ. ֆր. 922բ՝ իբր մհյ.։
• ԱԲ համարում է պրս.։ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 922բ դնում է պրս. ֆանիտէ ձևից։ Վերի ձևով ունի Seidel § 181։
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
feather;
նուրբ, մանր —ք, down, soft feathers;
խոշոր —ք, master or longest quills;
յարդարել զ—ս, to preen, cleanse or dress the feathers;
աւել ի փետրոց, featherbroom.
• , ո հլ. «փետուր, թեպուր» Պիտ. Մխ. առակ. որից փետրալից Ոսկ. փիլիպ. 370 (չունի ՆՀԲ). փետրամօրուս Խոր. աշխ. փետրիկ Մագ. նորափետուր Ես. խ. 31. Ոսկ. մ.բ։ 7, 25 և Փիլիպ. Կոչ. լուսափետուր Ագաթ. ոսկեփետուր Արծր. Երզն. Մաղաք. աբ. գրուած է փայտուր Վրդ. բար. 103. ռամկական ձևով թեպուր ԱԲր. կրետ. 43, 44, 72, Բառ. երեմ. 117, Վրդն. առկ. 36 թեպրիկ «փետուրիկ» Շնորհ. առ. թեպրել «ճեպռել» Բառ. երեմ. էջ 118։ Նոր բառեր են փետրաթափ, փետրափոխութիւն։
• ԳՒՌ.-Վն. փիտուր, Սլմ. փիտուռ, Սվեդ. փիդէօր, Մրղ. փութուր.-շրջմամբ փ և տ տեղափոխուելով և ձայների աստիճանը փոխանակելով՝ Ջղ. թեփուռ, Գոր. Ղրբ. Շմ. թէփուռ, Ագլ. թmփիւռ, Ախց. կր. թեպուր. Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. թէբուր, Ակն. Ռ. թէբուռ, Ասլ. թէբիւր, Զթ. թօբույ, թօբուր, Հճ. թուբուլ.-կրկին ձևերն էլ ունի Սեբ. փէդուր, թէբուր։-Ածանցեալ ձևով Ալշ. փէդռել, Երև. թէբռէլ «հաւը ևն փետրատել» (փետռել ձևով յիշում է Բառ. երեմ. էջ 273)։ նոր բառեր են փետրակալել, փետրահան, փետրփոխուկ, անփետուր։-Rivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 134 և 376 ունի թևուր «փե-տուր» ձևը, որ ծագում է թեպուր բառից՝ թև բառի նմանութեամբ ձևափոխուելով։
huckster;
շրջող —, pedlar.
• , ի-ա հլ. «շրջուն մանրավա-ճառ» Վրք. հց. ա. 447. Երզն. մտթ. էջ 231 որ և փերեզիկ Շնորհ. առակք. փորեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 24. փորէզիկ ՀՀԲ, փօրեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 15. փօրէզիկ Առար. աատմ. 33Ո (արք վաճառականք՝ զոր հայոց բառիւ փօ-րէզիկ ասեն և այլազգեաց բառիւ չարչի ասեն). փորգեկ Բար. 175։
• -Պհլ. *perezak կամ perezīk ձևի՞ց. հմմտ. պրս. օ [arabic word] pīrzi «մանր մունը ա-ռարկաներ», որից վրաց. ფერეზიჯი փերև-զիկի «շրջուն մանրավաճառ» (հայերէնից փոխառեալ), պրս. pīrzī-firus «մանրավա-ճառ. փերեզակ»։-Աճ.
piece, bit.
• ՆՀԲ յիշում է իտալ. parte, pezzo «կտոր»։ Scheftelowitz BВ 29, 23 սանս. sphafati, հբգ. spalten, գերմ. spalten «ճեղքել», արմատը հնխ. sphel, որ տե՛ս վերը փեղկ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Persson Beitr. 1, 418 և 869։ Տե՛ս և փրկել։ Պատահական նը-մանութիւն ունի հյ. փրթիլ «պոկուիլ»։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde 75 հայերէնի հետ է դնում քրդ. pərti և pərtik «մանր իրեր, կտորտանք», որոնք բնականաբար թրք. [arabic word] pərtə «մանը մունր իրեր, կարա-սիք» բառից են փոխառեալ։ Բայց արդեօք թրք. pərtə ևս հայերէնից փոխառեալ չէ՞։ (Будaговъ 1, 313 ո՛չ միայն ալթայական ուրիշ ձևեր չի յիշում, այլ և չի յիշում նոյն իսկ օսմ. բառը)։
one-handed, one-armed.
• «ձեռքը վնասուած կամ կոտրած» մէկ անգամ ունի Խոսր. 31։
miserable.
• «հէգ, թշուառ». մէկ անգամ ունի միայն Մագ. թղ. 237 (տե՛ս Աճառ. ՀԱ 1923, 256)։
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• ԳՒՌ.-Վն. փըթըթէլ «ծաղկիլ. 2. ման-կիկը քնից արթնացած ժամանակ՝ երեսը կարմիր ու սպիտակ փայլիլ», Մշ. փտպտիլ. -Rivola, բառ. հայոց2 376 ունի փթըթրիլ «ծաղկիլ»։
powder, dust, sand, etc.
• «մանր փշուր, մճիր, աւազ» Հին բռ. Գաղիան. (Բառ. երեմ. էջ 323 փթոար), որից փթրանք «փշրանք, կտորտանք» Պի-տառ. փթրիլ «փխրիլ, փշրուիլ» Ոսկ. հերոդ. 618. փթրտուկ «փխրուն, դիւրափշուր» Վստկ. 159. գրուած է նաև փթուղ, փթութ։ Թերևս այստեղ պատկանի նաև փթրումն (անյայտ իմաստով) իրեն. հերձ 100 (փթրո-մամբ տառապանաց չարչարանս կրելով կազմեն)։
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։
• «վէրքի պատրոյգ». ունին մի-այն ՀՀԲ և ՋԲ,
philosopher;
chorister, singer.
• = Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ առանց տարբերելու յա-«որդից՝ յունարէնից փոխառեալ են դը-նում։ Ուղիղ մեկնեց նաև Müller WZKM 2, 284, թրգմ. ՀԱ 1894, էջ 295։
cf. Փիլիսոփայ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։
cloak, mantle;
priest's mantle.
• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։
• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։
spotted, stained, sullied, dirty;
unclean, impure, obscene.
• «պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։
• ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։
elephant;
— մատակ, she —, female -;
գոչիւն փղի, trumpeting of the —, cf. Ժանիք.
• . ի-ա հլ. «փիղ անասունը» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. որից փղապան Ա. մկ. զ. 37. փղապետ Բ. և Գ. մկ. փղակոյտ Բուզ. փըղ-ոսկր Խոր. Կանոն. փղոսկրեայ ՍԳր. զուա-րակափիղ Պտմ. աղէքս. ցլափիղ Շիր. քրոն, Աամ. անեց. 67. ասւում է նաև փեղ Վեցօռ. Պտմ. աղէքս. Վրդն. ծն. փիլ Պտմ. աղէքս. Վստկ. 19. փիւղ Ճառընտ. Պտմ. աղէքս. 139. նոր գրականում ընդունուած է միայն փիղ ձևը։
• = Պհլ. ❇օ pīl, սոգդ. pil հոմանիշից, ոռի նոր ձևն է պրս. [arabic word] pīl։ Ըստ Przy-luski BSL л 83, էջ 221-2 այս. բառը փոխառեալ է դրավիդեան կամ աւստրասիա-կան լեզուներից. բուն նշանակում է «փղոս-կըր», որից հպրս. piru «փղոսկր», որ յետոյ դարձաւ «փիղ», ճիշտ ինչպէս յն. ἐλέφα որ նախ նշանակում էր «փղոսկր», յետոյ եղաւ «փիղ». հմմտ. չամ. bala, կոնտու palō, քմեր. phluk «փղոսկր» և թամուլ. թելուգու, մալայալամ pallu, գոնդի pal ևն «ատամ»։ Բառս նախ մտաւ Հնդկաստան (սանս. [other alphabet] pnu «փիղ»), յետոյ Պարս-կաստան, որտեղից տարածուեց սեմական աշխարհը. հմմտ. ասուր. pilu, արամ. pīl, ասոր. ❇ pīlā, արաբ. [arabic word] fīl, այստե-ղից ամբողջ Արևելք, մինչև Եւրոպայի ծայ-րը. այսպէս թրք. քրդ. fil, վրաց. ბილო պիլո, სმილო սպիլո, թուշ. სἀილ սպիլ, բուլգար. fil, սերբ. filǰ, հիսլ. fill, դան. fil «փեռ» (Berneker 281)։ Տարբեր ծագում ունին յն. ἔλέφας «փղոսկր. 2. փիղ». լտ. ebur «փղոսկը», որոնք փոխառեալ են Ե-գիպտոսից. հմմտ. եգիպտ. āb, ābu և խպտ. εβου, εβu «փիղ, փղոսկր» ըստ Osthoff, Ft Par. 1, 281 հնդևրոպական բառ է և նշանակում է «եղջիւր» (Boisacq 243)։ Այս-տեռից ֆրանս. éléphant, գերմ. անգլ. ele-phant, իտալ. elefante «փիղ» ևն։-Հիբշ. 255։
• նախ Klaproth, Asia pol. 100 և ԳԴ դրին պարսկերէնից։ ՆՀԲ յիշում է ա-րաբ. պրս. և վրաց. ձևերը Peterm. II, 37 պրս. pil, արաբ. fīl։ Փղի այլևայլ անունների վրայ՝ ընդարձակ մի քննու-թիւն ունի Pictet, Sur les origines de quelques noms de l'éléphant JAs, 1843, 133-166, ուր մեր բառը=ա-ռառ. fīl ևն։ Պրս. և սանս. ձևերի հետ համեմատած են նաև Böttich. Horae aram. 39, Rudim. 50, 190, ZDMG 1850, 353, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 579 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2294 փոխառեալ է ռնում Սե-լևկեանց օրով։
cf. Հաճարի;
beech-tree.
• = Վրաց. ფიჭვი փիճվի «մի տեսակ մայ-րի, pin, cocнa», უიჭვიანი փինվիանի «եղև-նեայ», უიჭვნარი փիճվնարի «եղևնեաց ան-տառ», մինգր. pičvi «փիճի», լազ. փինճո «մի տեսակ եղևին»։ Վրաց. բառը հին է, գործածուած է Ես. կ. 13, ուր հայերէնն ունի զանազան ծառանուններ, բայց ո՛չ փինի («Եւ փառքն Լիբանանու առ քեզ եկեսցեն, սարդիւն և սօսիւ և նոճով և մայրիւ»)։ Հա-յերէնը ընդհակառակը լինելով նոր բառ, չու-նենալով ածանցներ, մինչդեռ վրացին ունի մի քանի կարևոր ածանցներ և գտնւում է ցեղակից լազ. և մինգր. լեզուներում, փո-խառեալ է վրացականից։ Սրան համապա-տասխան է գալիս այն հանգամանքը, որ այժմ էլ բառը գոյութիւն ունի միայն Պոն-տական շրջանում։-Աճ.
• ՆՀԲ (կաղնի բառի տակ) լծ. յն. φη-γός, լտ. fagus «փեկոն» (նոյնը նաև Հիւնք.)։ Lag. Arm. Stud. § 2295 ուզում է համեմատել յն. πίσσα, լտ. pix «ձիւթ» բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. St. § 282 կասկածով դնում է լն. πίσσα, լտ. pix, հսլ. piklu և գերմ. Pech «ձիւթ» բառերի հետ։ Schrader, Sprachvergl. u. Urgesch. 1890 կա՛մ յն. πεύϰη հբգ. fiuhta, գերմ. Fichte, լիթ. puszis ծառանունների հետ և կամ յն. πισσα «ձիւթ»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 501 մեր-ժում է բոլորն էլ և էջ 397 ուրիշ կով-կասեան լեզուների մէջ համապատաս-խան բառեր չգտնելով՝ վրացին դնում է հայերէնից փոխառեալ։-Երևի կապ կայ փիճի, նոճի և սոճի ծառա-նունների վերջավանկերի միջև։
excrement;
— բերել or գալ ընդ բերանն, — ընդ բերան գալ, iliac passion, twisting of the intestines, volvulus;
cf. Վերադարձութիւն.
• «ադբ, կղկղանք», որից փին բերել կամ փին գալ ընդ բերանն «մի տեսակ զարհուրելի հիւանդութիւն, երբ աղիքները շրջուելով՝ կղկղանքը բերանից է դուրս գա-լիս. լտ. ileus, miserere» (բուն նշ. «Ողոր-մեա ինձ» ըստ Սղ. ծ. 1 «Ողորմեա ինձ, Աստուած, ըստ մեծի ողորմութեան քում») Գաղիան. շանփին «շան քաք» Ոսկիփ. Վստկ. 77, որ և շնփին՝ ըստ ՆՀԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pino-կամ spino-և կամ sphino-ձևից, որին միանում է նաև յն. πίνος «կեղտ (մորթի կամ շորի վրայ), յետնաբար՝ մետաղի ժանգ», πινόω «կեղ, տոտել», πινάω «կեղտոտիլ», πινϰρός, πινόεις «եեղտոտ»։ (Յոյն բառի համար առա-ջարկուած են զանազան համեմատութիւններ, որոնցից յիշելու արժանի են սանս. phéna-«փրփուր, կեղտ, անմաքրութիւն», օսս. fīn-k'ä, հսլ. peny, սերբ. péna, spjéma, ռուս. neнa, լիթ. spáine, հին պրուս. sрoaуno, որոնք բոլոր նշանակում են «փրփուր»։ Նոյն խմբի դէմ արևմտեան լեզուները ներկայաց-նում են n-ի փոխարէն m. ինչ. լտ. snuma «փրփուր», pumex «փրփրանման մի քար, չեչաքար», հբգ. feim, հանգլ. fám, ինչպէս և սոգդ. pym'kh «փրփուր»։ Այս համեմա-տութիւնը սակայն չի ընդունուած. տե՛ս Boisacq 693, Pokorny 2, 681 և 683. իսկ Ernout-Meillet 927 յայտնապէս ասում է թէ spuma խումբը անծանօթ է յունարէնի և հայերէնի)։
• Տէրվ. Altarm. 7 սանս. phena «փրը-փուր», հսլ. péna, յն. πίνος «կեդտ», σπῖλος «կեղտ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Bugge, Btrg. 20 յն. πινος, բո-հեմ. špina, լտ. fimus «աղբ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յն. πίνος բառի հետ է կցում նաև Müller SWAW 136 (1897), էջ 32։ Պատահական նմանու-թիսն ունին Ատրպ. թրք. [arabic word] peyīn (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 326), քրղ. pein, ուտ. փեին «անասունի, մանասանդ ձիու աղբ», վրաց. უηნე փունե «կըղ-կըղանք», որ Չուբինով պրս. է համա-րում։
cf. Փիղ;
fish-scale;
cf. Փիւղակէ.
• «ձկան խոշոր թեփ». մէկ անգամ միայն ունի Պտմ. աղէքս.։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ». հնչւում է ճիշտ այնպէս, ինչպէս փող «դրամ», բայց ըստ իս յառաջանում է փուղ ձևից՝ ու>ո ձայնափոխութեամբ, ինչ. տուն>տօն, շուն >շօն, քուղ >քօղ։
cf. Արմաւ ;
phoenix;
Phoenician;
— աշխարհ, Phoenicia.
• = Յն. φοϊνις «փիւնիկ հաւ» բուն նշա-նակում է «արմաւ, արմաւենի» և կոչուած է այսպէս՝ փետուրների գոյնի պատճառաւ. կայ և թարգմանաբար հյ. արմաւ, որ տե՛ս։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։-ԱԲ բառիս տա-ւիս է նաև «արմաւ» նշանակութիւնը, որ գոյութիւն չունի մեր մէջ և յոյնից է ենթադրուած։
cf. Փիւսկեան.
• = Յն. φυσιϰός «բնախօս», որ կազմուած է φύσις «ծնունդ, բնութիւն» բառից. սրանից նաև լտ. physicus, նոր փոխառութեամբ ֆիզիկոս «բնագէտ» (արևելեան գրակա-նում)։
lazy, cowardly, pusillanimous.
• «թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։
• ՆՀԲ լծ. իտալ. poltrone «վախկոտ»։ Այս բառը անշուշտ կապ չունի, բայց կայ պրս. [arabic word] palī̄d «պիղծ, զազիր»։
inclination to weep, emotion;
spleen.
• ՆՀԲ փղձկիլ «սաստկականն մղձկե-լոյ. նեղսրտութեամբ շարժիլ մաղձի. հեղձամղձուկ լինել», իսկ փղձուկ «ար-մատ փղձկելոյ, ի փուղձ բառէ, իբր կակուղ, մեղկ և ի մղձուկ»։ Հիւնք. բըղ-խիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի չաղաթայ. [arabic word] puxsamlaq «լաց լինել»։
• «բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
dirty, filthy.
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. Տփ. փնթի, Ասլ. Ախց. Սեբ. փինթի, Ալշ. փնտի, Սվեդ. փնթա, Ննխ. փնթի կամ փինթի, Ղրբ. փնթէ «կեղտոտ, անճարակ, թափթփած»։ Նոյն բառը ունին նաև Ագլ. Ակն. Խրբ. Վն. Չրս. «կեղտոտ» և Արբ. «տգեղ, չար և գէշ» նշա-նակութեամբ։ Նոյնպէս Ատն. և էնկ. փինթի «կեղտոտ» (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են փնթիկ Վն. և փնթիփարախ. Ղրբ. «կեղտոտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։
flour of parched corn;
hasty-pudding made of butter and honey.
• , ո հլ. «խարկած կամ բոված ալիւր, իւղով՝ մեղրով ու ալիւրով պատրաս-տուած մի ուտելիք» ՍԳր. (Մխ. ըժշ. 96 ունի նաև նռան հատի փոխինդ, փշատի փո-խինդ, չոր խնձորի փոխինդ). որից գարէ-փոխինդ Վստկ. 75, 113, 212. փոխնդեայք «փոխինդով շինուած ուտելիք» Ոսկ. փիլ. 469,
• ՆՀԲ լծ. յն. πόλτος. լտ. puls, pulmen-tum «աւիւրով պատրաստուած կերա-կուրներ»։ Հիւնք. ինչպէս և Seidel, Մխ. բժշ. § 140 լտ. polenta բառից։ Կապ չունի լտ. polenta «բոված գարէալիւր, որ աղքատների կերակուրն էր», որի ընկերներն են լտ. pollen, puls, յն. πάλη, παιπάλη, πά́λτος, միռլ. littiu, գալլ. llith, սանս. palalam ևն, որոնք նշա-նակում են «գարէալիւր, նաշիհ, կամ ալիւրով պատրաստուած խիւս». աւելի հեռաւոր ցեղակիցներն են հսլ. papelu, popelu, ռուս. neneль, լիթ. pelenai, հպրուս. pelanne «մոխիր», որոնց բո-լորի նախաձևն է հնխ. pel-«փոշի, ա-լիւր, խիւս» (Pokorny 2, 60, Ernout-Meillet էջ 748)։
• ԳՒՌ.-Վն. փոխինդ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ Սեբ. Սլմ. Տիգ. փօխինդ, Ախց. Կր. փօխինտ, Մկ. փուխինդ, Ասլ. փէօխինթ (փէօխի*), Մրղ. փօխունդ, Զթ. փէխանդ.-ձ վերջա-ձայնով՝ Ջղ. փոխինձ, Գոր. Երև. Շմ. Տփ փօխինձ, Ղրբ. փօ՛խէնձ, Հճ. փէխինձ.-ի-մաստի տարբերութեամբ էլ՝ Արբ. «չոր թու-թի ալիւր», Մշ. «ձէթ հանելու համար ծե-ծած կտաւատ».-նոր բառեր են փոխնդխաշ, փոխնձացու, փոխնդոտ։
thong, leather thong, strap, girth;
leather whip;
— գօտի, leather belt;
— անվախճան, endless strap;
phoca, seal, sea-calf.
• Տէրվ. Altarm. 58 փակ արմատի հետ՝ որ տե՛ս։ Հիւնք. փոկ անասունի անունից։
• , ի-ա հլ. «երկակենցաղ մի անա-սուն, ծովահորթ» Վեցօր. 138, 141 (տեռ. փոկաց), Եզն. Վանակ. հց. որից փոկոտն «փոկ անասունի նման ոտքեր ունեցող» Խոր. աշխ. Պտմ. աղէքս. 142։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ, յետոյ, Peterm. 25, 38։ Պատահական նմանութիւն ունի ճապոն. [other alphabet] fugu «ծովային շուն»։
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
hair-net, hair-bag.
• «կանացի մի գլխազարդ» Թուոց լա. 50. Վրդ. Թուոց. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 127 մազերը գլխի վրայ բռնելու համար)։ Այս բառն է որ Բռ. երեմ. 325 գրում է փողորշուկ և մեկնում է «ման-եալ» (թերևս աղբիւրն էր «մանեակ») և քիչ յետոյ էլ փողոր «շուրջ մանեակ»։-Սրանցից դուրս ունինք փողփողոշաձև, փո-ղողոշաձևաբար, փողոշաձևաբար, որոնք ըստ ՆՀԲ «ի Նիւս. կազմ. երկիցս դնի իբր յն. σωληνοειδως «խողովակատետակ» և αύλοει-ῶς «փողաձևաբար»։ Այս պարագային յիշեալ ձևերը ծագած պէտք է դնել փող «խողովակ» բառից՝ -ոշ մասնիկով (հմմտ. գոլոշի, լայնշի)։-
• ՆՀԲ ռմկ. լծ. ֆիւլիզիկ, զիւլիւֆ կամ թէլլի փուլլու։ Հացունի, անդ, յն. φλόος «կճեպ»։
cf. Փեճեկ.
• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց են փեճկել Տիգ. «տրորե-լով մանրել», սաստկականը փեճկռտել Տիգ., նաև փեճկել Խն. Խրբ. ճեպկել Խն. «փետել, փետրատել, փեթռտել», իսկ Kivola2 320 ունի պեճկել և ճեպկել «փետրատել»։-Բա-ռիս վստահելի ներկայացուցիչն է Շմ. պի-ճmգ' «կճեպ, կեղև»։
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
• ԳՒՌ.-Ջղ. փոշի «խմորը թաթախելու ա-լիւր», Ալշ. Մշ. փօշի «մոխիր, ալիւրի փո-շի», Երև. փօշի «սպասի ալիւր», Սեբ. Սչ. Տփ. փօշի, Ասլ. փէօշի «փոշի», Սլմ. փէօշի «աւիւր», Խրբ. Տիգ. փօշի «մոխիր», Մկ. փուշը՛, Ղրբ. փուշի «խմորը թաթախելու այիւր», Սվեդ. փիշա «փոշի»։ Նոր բառեր են փոշաման, փոշահամ, փոշահոտ, փոշա-թուխ, փոշեկ, փոշեհան, փոշետուն, փո-շևոր, փոշինայ։
• Չուբինով 1320 վրաց. ფუმი փուշի «кила աղեթափութիւն» բառը դնում է հայերէնից փոխառեալ. երևի ուզում է հասկանալ հյ. փոշտ-փոշտանկ։ Յամե-նայն դէպս այս բառը կապ չի կարող ունենալ վրաց. փուշի ձևի հետ։
ditch, pit, foss;
trench, hollow;
grave;
— or — հատանել, գործել, փորել, to dig a ditch, to ditch, to trench;
— հատանել քաղաքին, to intrench, to circumvallate.
• -Յն. «ὄσσα «փոս» բառից, որ փոխառ-եալ է լտ. fossa (>իտալ. fossa, ֆրանս. fosse) «փոս» բառից. այս էլ ծագում է լտ. fodio «փորել» բայից. յունարէնից է նաև ասոր. [syriac word] ︎ pasā «փոս»։-Հիւբշ. 387։
• ՓՈԽ.-Վռար. უოხო փոսո «փոս» (հայե-րէնի ո բունով), φოხოვი փոսովի «փոսիկ, ճամբի վրայ ծակ». ტოროոარი փոսոիանի «փոսոտ, ուր որ շատ փոսեր կան»։-Յն. Ագաթանգեղոսի մէջ (հրատ. Lag. էջ 12) հայ. դրունս փոսից ձևից տառադարձու-Ռեամո եարմուած է φοσεων πὸλας,
belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։
• Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։
cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։
• Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։
forum.
• «հրապարակ». մէկ անգամ միայն ունի (իբրև յատուկ անո՞ւն) Խոր. բ, 88, որ և գրուած փառոն։
• = Յն. ὥμοφόριον > հյ. եմիփորոն բառի վրայից, իբր թէ յն. φόσιον առանձին ձև գո-յութիւն ունենար։-Աճ.
cf. Սիկղ.
• «սիկղ, քառորդ, ունկի». մէկ ան-գամ յիշում է Շիր. էջ 28՝ եբր. սիկղ, յն. մէտ և լտ. մեղիատիս ձևերին իբրև հոմանիշ հայ բառ։
hastily, soon;
— — առնել, to rend, to tear in pieces.
• «կտոր, պատառ». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Թափեցան շունքն ի վերայ գայ-լոցն՝ խածատել և վիրաւորել, և փութ փութ արարիա»։
cf. Տապաստ.
• «անասունների փորհարութեան հիւանդութիւնը» Վստկ. 190-1, 212։= Ա-րաբ. [arabic word] tā̄bix «ժանտատենդ»։-Աճ.
frying-pan;
cf. Վահանակ.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ վահանաձև զարդ, որ և վահանակ». մէկ անգամ ունի Ա. մկ. դ. 57. «Ջարդարեցին զկոնքս ... ոս-կի պսակօք և ոսկւովք տապակօք»։ Սրանից է տապակեալ «վահանակներով զարդար-ուած», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. զ. 2. «Եւ ինքն Զաւէն աթինեալս և զտապակեալս և զժապաւինեալս նարօտօք ագանէր»։