first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
· Calfa
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)
created first.
· Calfa
Զնախաստեղծեալ նիւթս շինութեամբ յարմարեալ. (Լմբ. վերափոխ.։)
Ուր ադամային մարմինն նախաստեղծիկ մարդոյ անկեալ կայր. (Կիւրղ. խչ.։)
to decree, to decide beforehand.
· Calfa
Զքաւութիւն մեղաց ախտացելոցն նախավճռէիր (քան զառողջութիւն մարմնոյ). (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
· Calfa
(արմատ Նախատելոյ). ὅνειδος opprobrium. Անարգանք առ նախկին կամ յոյժ ատելութեան. նախատինք, եւ Ենթակայ նախատանաց. եւ Ստգտանք. այպ, նէնք, րուսովայ.
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
· Calfa
Զմեզ նախատէք մարմնոց ցաւովք. (Եղիշ. ՟Ը։)
to foresee;
to prophesy.
· Calfa
Յարմարեալ ի նախատեսեալսն զաստուածաշունչ զբանսն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Նախագաղափար.
· Calfa
Զայս հրաշափառապէս եւ նախատիպ՝ առ քահանայս առնուլ յարմարագոյն է. (Բրս. հց.։)
given, granted or conceded before.
· Calfa
Դարման օրինին՝ նախատուր կտակին. (Նար. խչ.։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
· Calfa
Մարմին մարդկան ոչ մեղաց նման է, եւ ոչ արդարութեան, այլ ներընդունակ յարարչէն հաստատեալ նախարարութեան. (Ժող. շիրակ.։)
fore-running;
progress, advancement.
· Calfa
Սկզբնապար նախընթացութեան աղէյարմար ջութակաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
prescience, foreknowledge;
presentiment.
· Calfa
Զարմանք են զնախիմացութեան փորձ առնուլ. (Պտմ. աղեքս.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
· Calfa
Կոչին նախնիք արմտեաց ստուգապէս, վասն զի են սկզբունք արմտեաց եւ պտղոց։ Շնորհակալութեան մատուցանել նախնիս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
to exercise, to train, to discipline.
· Calfa
Զմարմինս եւ զոգիս աստուած առնէ, եւ զանձնիշխանութիւն եւ զառաքինութիւն մարդիկ նահատակեցուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
· Calfa
νοέω, κατανοέω, βλέπω specto, aspicio, inspicio, cerno, considero προσέχω (յորմէ պռոսխոմէն), attendo. սանս. նայանա, ակն։ Հայել (որպէս թէ ընհայել, ներհայել). նկատել. դիտել. ուղղել ղաչս. ակնարկել. ակնկառոյց լինել. ուշ ունել. անսալ. զգոյշ լինել. ... (իսկ յն. նօէ՛օ, նշմարել աչօք մարմնոյ կամ մտաց).
cf. Նանիր.
· Calfa
Այլ յուսացաւ յ՛ոյժ մարմնական, ու ի մեծութիւն իւր նանրական. (Շ. եդես.։)
finest quality of wheat flour.
· Calfa
ՆԱՇԻՀ եւ ՆԱՇԻ. գրի եւ ՆԱՇԻԽ. ար. պ. նէշա, նիշաստա . σεμίδαλις semila, similago եւս եւ πέμμα, χονδρίτης եւ այլն. Գերմուկ ալիւր՝ ազնիւ եւ բարակ. որ եւ ՍԻՄԻՆՏՐ, ՍԻՂԻԳՆ. շարմաղուն ալուր. սիմիտ ունու, խաս ուն.
cf. Նարկայ.
· Calfa
ՆԱՐԿԱ կամ ՆԵՐԿԷՍ. Բառ յն. նա՛րգա, կամ նա՛րգի. νάρκη, νάρκα torpedo. որ է թմրութիւն, կամ ընդարմացուցիչ. Անուն ձկան. թմբրաձուկն.
cf. Նաւաստ.
· Calfa
Նաւազք ոմանք, եւ կամ երկրի մշակք։ Զնաւազս, եւ զերկրագործս։ Ո՛վ նաւազք ու՞ր երթայք։ Վտանգ նաւազացն. (Փիլ. (ուր գրի եւ նաւազանցն. ուստի եւ Հին բռ. յարմարէ, նաւազունք)։)
boat, bark, barge;
— գետոյ, wherry, sculler;
— վենետկեան, gondola;
տաճիկ —, caic;
անգղիական —, outrigger;
— նաւու, yawl, skiff, shaloop;
— տափարակ, ferry-boat, lighter;
վարձ, սակ —ի, tariff, rate.
· Calfa
Տատանեալ հոգիս ի յայսմ աշխարհի՝ մարմնոյս շինուածով իբր ի նաւակի. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
bridge of boats, pontoonbridge.
· Calfa
Խնդրէր (կարգել) զինքն պահապան նաւակամրջացն (կամ նաւակարմնջացն). (Ղեւոնդ.։)
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
· Calfa
Հարկ է լինել նաւամարտութիւն վաղիւ, կամ ոչ լինոցել. (եւ այլն. Պերիարմ.։)
captain, commander.
· Calfa
Առաքեալք եւ մարգարէք, եւ վարդապետք են նաւավարք, ունելով նաւապետ զմարմնացեալ եւ զմարդացեալ բանն աստուած. (Կանոն.։)
Որպէս իմաստուն նաւապետ ուղղելով զնաւ մարմնոյս ի ծովածուփ աշխարհական ալեացս. (Յճխ. ՟Ժ։)
the first month of the ancient Armenian calendar, (August).
· Calfa
գրի եւ յուղղականն՝ Նաւասարդի. (որպէս թէ՝ Նոր այս արդ կամ արտ. եւ կամ որպէս պ. նէվ էսիր, այս է՝ նոր ժամանակ կամ եղանակ). Առաջին ամիս հայոց եւ տարեգլուխ, ըստ շարժական տոմարի յայլեւայլ ժամանակս. եւ ըստ անշարժ տումարի յայսմաւուրց՝ որ յարմարեալ է աստուածաշնչի, կամ դարու սրբոց թարգմանչաց, համեմատ մետասաներորդ աւուր օգոստոսի.
helmsman, steersman;
pilot.
· Calfa
Եւ նաւուղղակին զնաւ ծովու՛ ընծայեցուցանելով՝ ի բաղձալին ժամանէ երկիր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
fibre, string;
ligament;
tendon, sinew.
· Calfa
Նեարդք, մազք, եղնգունք։ Կարթք շարադրութեամբ են ի շարկապաց, եւ ի ջղուտ նիարդաց։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ եւ ի ջղուտ նիարդից շարամանեցելոց. (Նիւս. բն.։)
ՆԵԱՐԴ. ἵς, ἵνες fibra, -rae νεῦρον nervus τένων tendo ἁρτηρία arteria χόνδρον cartilago. Գրի եւ ՆԻԱՐԴ, ՆԷԱՐԴ, ՆԱՐԴ. Ջղային թելք եւ մազմզուկք ի մարմնի եւ յերակս կենդանւոյ. ջիղք եւ աճառք պնդիչք եւ ձգձգիչք.
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
· Calfa
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
adroit, clever, skilful, expert, capable, apt;
industrious;
nimble, expeditious, quick, alert;
cf. Յաջող;
cf. Ձեռն.
· Calfa
Զյաջողակ (կամ զաջողակ) խրատուցն կարգաւորութիւնս յարմարական. (Պիտ.։)
ՅԱՋՈՂԱԿ ἑπιδέξιος, εὑφυής expeditus, prosper, commodus, opportunus ἑλαφρός agilis. որ եւ ԱՋՈՂԱԿ. եւ ՅԱՋՈՂԵԱԼ. Անխափան եւ աջողաձեռն. քաջայարմար. բարեդէպ. եւ (հողմ) Բարեշունչ.
prosperously, happily, commodiously.
· Calfa
Յորժամ զփուշսն ի բաց խլեաց, յայնժամ յարմարութեամբ եւ յաջողապէս արկանէր զսերմն բանին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
· Calfa
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
· Calfa
cf. ՅԱՋՈՂԵՄ. եւ դիմազ. Յաջողութիւն գտանել ուրուք կամ իրիք. յառաջ խաղալ. ուղղիլ. ի դէպ գալ. յարմարիլ.
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
· Calfa
εὑοδία prosperitas, prosper successus εὑθυνία commoditas. որ եւ ԱՋՈՂՈՒԹԻՒՆ. Բարեբախտութիւն. բարեդէպ առիթ եւ իրք. յարմարութիւն. դիպողութիւն անխափան. դիւրութիւն.
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
· Calfa
Իբրու թէ մարմնականն յառաջանայցէ ի նմա, եւ միւսն վերջանայցէ. (Նիւս. կազմ.։)
prediction, prophecy.
· Calfa
Ախտարմողացն յառաջասացումն, որ են քաւդեայքն. (Խոր. ՟Բ. 67։)
cf. Յառաջաձգութիւն.
· Calfa
Փոքր փոքր յառաջձգութեամբ ընդունելութիւն (կատարման). (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
· Calfa
Ի մարմինս Յոբայ յառեաց զտանջանս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
· Calfa
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
to prune, to dress, to lop, to trim, to clip.
· Calfa
Գնաց ի յատել զարմաւենիս իւր, (Վրք.հց. ՟Թ. ձ. (տպ. յօտել)։)
proper, own, particular, special, peculiar, private;
essential, natural;
alone, separate;
singular, unexampled, alone of its kind;
cutting, sharp, taunting (answer);
cf. Յատկաբար;
— անուն, proper name.
· Calfa
Զմարմնոյն յատուկքն է՛ զի աստուածութեանն տան. որպէս՝ Աստուած խաչեալ, եւ արիւն Աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
· Calfa
Ի վերայ Ոլիմպոսի դնել զսեսդոս (լեառն), եւ յայնր (վերայ) յարաբարդել զտերեւաշարժն բիղոն։ Ի քառից ծնեալ (տարերաց), եւ յերկուց յարաբարդեալ՝ հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Մագ. ՟Ի՟Է. ՟Ժ՟Գ։)
to insolate, to expose to the sun or to the open air;
to hang.
· Calfa
ἑξηλιάζω, αἱθριάζω soli expono, ad solem exsicco, sub dio expono. Առաջի արեգի դնել. պարզել յարեւու. տարածել կախմամբ յանդիման արեգական, եւ ի բացօթեայ վայրի. (գուցէ՝ որպէս ձօնելով. որով լինի եւ արմատ բառիս Պատարագել)
apposition;
addition, annexation;
combination, composition.
· Calfa
Արեան եւ ոգւոյ՝ յարադրութեամբ մարմնոյ եւ ջլաց, եւ այլոց բարեխառնութիւն՝ զօրութիւն է (Նիւս. բն.։)
to be joined, united, mixed together.
· Calfa
Յարախառնիմք անդամք մարմնոյն ընդ գլուխն մեր եւ Աստուած. (Լմբ. պտրգ.։)
very erudite, learned.
· Calfa
Յար եւ յարմար կամ միշտ կրեալ. յար եւ նման գտեալ.
adjoining, contiguous, joined, united, connected;
accessory;
— մասնիկ, particle, affix, suffix;
—ք, accessories;
attendant circumstances.
· Calfa
συναπτός, συναφθείς, συνήμμενος, συνᾴδων connexus, copulatus, adunatus, adhaerens, cohaerens, consonans. Յարեալ կցեալ. կից. կցորդ. զօդեալ. բարոյապէս միաւորեալ. բարեկամ. ընտանի. սրտակից. ձայնակից. հետեւորդ. յարմար.
cf. Յարակցապէս.
· Calfa
Ի նորին անուն յարակցաբար արմանեակս զմեզ անուանեն. (Յհ. կթ.։)
conjointly, connectedly;
accessorily.
· Calfa
Ի նորին անուն յարակցաբար արմանեակս զմեզ անուանեն. (Յհ. կթ.։)
to join, to conjoin, to connect, to league.
· Calfa
ՅԱՐԱԿՑԵՄ ՅԱՐԱԿՑԻՄ. συνάπτω, συναφθῆναι connecto, conjungo. Յարելով կցել. զօդել. զօդել. կցկցել. կապակցել. շարակցել. շարազուգել. միաւորել բարոյապէս. յարմարել, իլ.
Որպէս էին հոգի եւ մարմին յարակցեալ ի մարդն յԱստուծոյ արարեալ. (Եպիփ. յար. կամ Ոսկ. յեզեկ. ըստ Ճ. ՟Գ.։)