statute service, forced labour.
Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն (մշակաց), եւ աշխատանս եւ պահկութիւնս պահանջեն. յն. լոկ՝ աշխատանս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
cf. Պահապան.
Ի տնկագործութեան առաքինութեանցն ... գործօնեայ է նոցա եւ պահապան։ Ի վեր համբարձ զաշխարհ իբր պահպանօք. եւ պահպանօք իւրովք զօրութեամբք ամրացուցեալ։ Ճանապարհն այն (առաքինութեան) պարիսպ է եւ պահպան այնոցիկ՝ որ ապրելն կարեն ոգիք. (Փիլ. այլաբ.։ եւ Փիլ. տեսիլ աբր. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 27։)
preservative, defensive;
phylactery.
Ի գիրս փոքունս գրել, եւ կախել ի վերայ լանջացն, զոր պահպանականք կոչէին. (Երզն. մտթ.։)
to guard, to preserve, to keep;
to protect, to guarantee, to sustain, to defend;
to shield, to screen, to secure or shelter from;
to maintain, to entertain;
— զանձն, to guard, to preserve oneself from;
— ի ցրտոյ, to screen from the cold.
ՊԱՀՊԱՆԵՄ ՊԱՀՊԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. φυλάττω custodio, servo եւ այլն. Պահել որպէս պահպան. վերակացու՝ պաշտպան՝ հովանի լինել. պատսպարել.
cf. Պահպանեմ.
ՊԱՀՊԱՆԵՄ ՊԱՀՊԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. φυλάττω custodio, servo եւ այլն. Պահել որպէս պահպան. վերակացու՝ պաշտպան՝ հովանի լինել. պատսպարել.
cf. Պահպանական.
Պահպանողական աջով քո վերակացու լեր հոգւոյ սորայ եւ մարմնոյ. (Մաշտ.։)
frost, ice;
sleet;
cold, icy, glacial, freezing;
հալիլ, լուծանիլ —ին, to thaw, to melt, to liquefy;
— ձուլել, to freeze, to ice.
Գետն Երասխ սառուցեալ էր ... իբրեւ ելանէին ի վերայ պաղին բազմութիւն զօրացն, անդէն վաղվաղակի խորոց մատնէին, խորտակեալ պաղին։ Հանեալ ի վերայ պաղին զառն եւ զգերին, յանկարծակի հատեալ պաղին՝ զորս ի վերայ կային՝ զամենեսեան ընդ իւրեաւ ծածկեաց. (Ղեւոնդ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Առաջի դրաց այրին սեպ էր ուղղորդ միապաղաղ, եւ ի վերուստ պաղ անձաւ (կամ պաղանձաւ) քու աւոր, որ հայի յանդունդս խորաձորոյն. եթէ որպէս երկու բառ, եւ եթէ որպէս մի բառ բարդ առցի, իմաստն երեւի լինել, սառն իբրեւ անձաւ քուաւոր էր ձեւացեալ. կամ անձաւն էր քուաւոր ըստ նմանութեան առկախեալ սառին։
cf. Համետ.
Դի՛ր ի վերայ վիրաւորեալ թիկանցդ պաղան, պատեա՛ց ընդ սրահ եկեղեցւոյս, եւ ողջանաս։ Եթէ ոչ դնես թիկանցդ (կամ բառնաս ողինդ) պաղան, ոչ ողջանաս. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ՟Ա.։ եւ Հ. փետր. ՟Զ.։)
grotto;
— վերին, stalactite;
— ստորին, stalagmite.
cf. Պաղատանք.
Մի՛ եղիցի ի վերայ նոցա աղաչանք եւ պաղատ. (Եփր. յես.։)
dried fig, string of dried figs, a frail.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր։ Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց եւ երկուս չամչեայս, եւ կերաւ։ Առցեն պաղատիտս թզոյ, եւ դիցեն ի վերայ վիրիդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Լ. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի. 7։)
cf. Պաղատիտ.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր։ Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց եւ երկուս չամչեայս, եւ կերաւ։ Առցեն պաղատիտս թզոյ, եւ դիցեն ի վերայ վիրիդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Լ. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի. 7։)
oscillating, swinging, shaking.
Ի շարժմանցն ... այլք դողացուցանեն՝ խոնարհեցուցանելով, եւ վերստին շարժելով, եւ միշտ ի շարժեալն բերելով, որ պաղմականք լինի ասացեալ, նման դողութեան ախտի բացագործելով. (Արիստ. աշխ. ուր գրիչք ունին վրիպակաւ՝ տաղմականք։)
shining, sparkling, brilliant.
ՊԱՂՊԱՋՈՒՆՔ. գ. λαμπήνη lampena, lectica, currus regius. Գահաւորակ պաղպաջուն զարդուք, կազմեալ ի կառս, ի վերնակողմն նաւու, կամ ի տեղի հանգստարանի. կառք հովանաւոր. թախտրէվան, թախտ, քէօշկ, ճիպինլիք. cf. ԴԵՍՊԱԿ.
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
Ի պաճարաց եւս ծննդից՝ ըստ հօտից եւ անդէոց։ Ոչ եւս վարեսցեն ի պէտսն զպաճարսն։ Շունք՝ որ ի հօտսն են, յառաջագոյն մարտնչելով ի վերայ պաճարացն մինչ ի յաղթութիւն։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն՝ զցանկութիւնն։ Զառ ի շնորհ պատարագն յարու պաճարաց առնել. (Փիլ.։)
the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
Ամենայն օգուտ եւ պաճարանք կենաց մերոց ի սմանէ (յերկրէ), եւ ի վերայ սորա. (Ագաթ.։)
doll, puppet, baby.
Եւ առ մեղքոր պաճուճապատանս, եւ եդ ի վերայ մահճացն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 13. եւ 15։)
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
very white, candid, very fair.
dressed splendidly, wearing brilliant garments;
luminous, glorious;
cf. Պայծառազգեաց.
Փողփողելով ի վերջաւոր պայծառազգեստ եւ պճնաւոր. (Շ. եդես.։)
Պարակից դուք եղէք յայսմ աւուր վերին զօրաց պայծառազգեստից սրբոց հրեշտակաց. (Տաղ.։)
to dress oneself splendidly, to wear superb apparel, to bedizen or bedeck oneself elegantly.
Այժմ երկին ի վերուստ պայծառազգեստեալ. (Խոր. վրդվռ.։)
very luminous, glittering, dazzling, refulgent.
Այժմ արեգակն պայծառալոյս ի վերինն հասեալ կամար. (Խոր. վրդվռ.։)
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
Յորդեգրութեան պայման վերացան. (Լմբ. սղ.։)
cf. Պայմանական.
(Յիսուս ի վերջին ընթրիսն) այսպիսի անբաւ բարերարութեամբ պայմանաւոր խօսս արարեալ ըստ նոցա տկարութեանն. (Արշ.։)
hotel, inn, hostelry, tavern.
ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.
Եդեալ զնա ի վերայ գրաստու իւրոյ՝ ած զնա ի պանդոկի մի. (Ղկ. ՟Ժ. 34։)
Բա՛րձ ի վերայ գրաստու խաչին, տա՛ր ի պանդոկ՝ յեկեղեցին. (Յիսուս որդի.։)
foreigner, emigrant, alien, stranger;
pilgrim.
Մխիթարեսցէ զնոսա ի վերայ պանդուխտ որդւոյն իւրեանց Ալէքսիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
glorious, praise-worthy, laudable;
magnificent, pompous, excellent, sumptuous;
sublime, illustrious, renowned, distinguished.
Առաքեցին զմեզ յԱղեքսանդրիա՝ ի լեզու պանծալի ի ստոյգ յօդանալ ճեմարանին վերաբանութեան. (Խոր. ՟Գ. 61։)
cf. Պարծիմ.
Իսկ նոքա գլխովին եւ յօտարին ստացուածոցն վերայ պերճացեալ պանծանան. (Լմբ. սղ.։)
cf. Պարծիմ.
Իսկ նոքա գլխովին եւ յօտարին ստացուածոցն վերայ պերճացեալ պանծանան. (Լմբ. սղ.։)
milk-diet, fasting on lacteal products.
Զվերջին բարեկենդանն պանրուտոյառնել. (Ասող. ՟Բ. 6։)
to besiege, to invest, to beset, to blockade, to occupy, to shut, to encircle, to enclose, to surround;
Պաշարեցին զղեբնա։ Պաշարեն զքաղաքս ի վերայ քո. (Յես. ՟Ժ. 29։ Դատ. ՟Թ. 31. եւ այլն։)
worship;
idolatry;
service.
Ըստ իւրաքանչիւր ախտիցն վերակացութեան՝ զպաշտելութիւնս պահանջեն (դիքն). (Յհ. իմ. պաւլ.։)
royal service;
life-guard.
Կացուցանէ զնա ի վերակացութիւն գործակալաց դրան արքունի. զի այնու հպատակութեամբ լցցէ զպաշտպանակս թագաւորին. (Արծր. ՟Ա. 11։)
ministerial, official;
— օրագիր, official paper, gazette.
Իսկ պաշտօնականին զարդու գերագոյնքն՝ հանդերձ քահանայիւքն՝ դնեն ի վերայ աստուածայնոյն սեղանոյ զսրբազանն հաց, եւ զօրհնութեանն բաժակ։ Քահանայիցն երկոքումբք ոտիւք ծունրդրութիւնքն՝ վեհագոյն քան զպաշտօնականին զարդու միով ոտամբն կրկնելն. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Ուստեք.
Զօր ուստեմն՝ ասեն՝ օտար եկն։ Այր հասանէր ի հռոմայ ուստեմն։ Անդուստ ուստեմն ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէ. (Վեցօր.։ ՟Ը։ Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
Ի նոյն բլուր՝ ուստի էջն, վերջոտնեալ ելանէ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Ի վերայ սեղանոյն՝ ուրոյն յառաւօտին ողջակիզէն. (Ղեւտ. ՟Թ. 17։)
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
Գիր բաղաձայն ի կարգէ կրկնակաց, անուանեալ Չա կամ Չայ, թաւ քան զջէ, որ է թաւ քան զճէ. ըստ լտ. չէ, եւ ըստ պրս. եւ թ. չիմ. իսկ յոյնք եւ եբրայեցիք եւ նմանիք նոցին անմասն են յայսպիսի հնչմանց, զորս վերածեն ի գ, կամ ի կ, կամ ի ք.
mark of quotation, inverted commas.
Նշանագիծ իբրեւ զգլուխ բոլորագիր չայ տառի, որպէս կերտօղ զչայ. զոր վարեն գրիչք ի սկիզբն տողի կամ ի լուսանցս՝ ի նշանակ բնաբանի, կամ կոչելոյ զվկայութիւնս գրոց եւ հարց. որպէս եւ ի վերայ տառից եդելոց ի լուսանցս՝ առ ի կոչելի ներքս ի տողն, եւ ի վերայ տառից ինչ տողի՝ առ ի ցուցանել զաւելորդն գոլ նոցին կամ զպակասիլն յայլում օրինակի, եւ այլն։ Են եւ որ դնեն կրկին չակերտ կամ ստորակէտ, եւ կամ երիս միջակէտս, եւ այլն։ Այս բառ ի յիշատակարանս գրչաց յետին դարուց եւեթ գտանի։
cf. Չարաբաստիկ.
Արկանել ի վերայ չարաբաստ մարմնոյ սորա աղ եւ բորակ։ Քարկոծ առնել ամենայն բազմութեամբ զչարաբաստ մարմին նորա. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ.։)
evil omen;
ill-luck, misfortune, mischance;
unhappiness.
Ոչ ինչ թողաւ, որ ի վերագոյն չարաբաստութիւնն տանի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
born in a humble village.
Ի վերայ կացի ձեր՝ փոքրս ես, եւ չարագաւառեայ. (Առ որս. ՟Ը։)
evil genius, devil;
possessed with a devil;
diabolical, wicked.
Որք վատահաճոյքն եղեն աստուծոյ, չարադեւք են։ Ոչ կամին վերամբարձ ուղղել վատշուէրքն եւ չարադեւք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
demoniacal wickedness, abominable malice;
misadventure, very great misfortune.
Յորոց իւրաքանչիւր ոք առանձինն է քուրմ եւ տօն, եւ հասարակաց չարադիւութիւնն ի վերայ ամենեցուն։ Որ է ծայրագոյն չարադիւութեան, ոչ իւրեանց զօրութեանն զգուշութիւն ունել, այլ այլոց տկարութեանն. (Ածաբ. յայտն.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Չարազգի.
Ամենայն քաջատոհմիկ է, որ զնա (զկերպարանն աստուծոյ) պահեաց առաքինութեամբ՝ առ ի սկզբնատիպն հայելով. իսկ չարազգեայ՝ որ չարութեամբն հեղաւ, եւ կերպարան այլ ի վերայ էարկ զօձին. (Առ որս. ՟Ը։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
Ի վերայ անսանձ բերանոց եւ չարախօսից դուրս դնելով. (Փիլ. իմաստն.։)
to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
Պատճառս ի վերայ եդեալ, իբր թէ չարակնեալ (այսինքն չկամեցեալ առ նախանձու) զուրախանալն արքայի, կապեսցէ զնա։ Չարակնելով ագահեալ յամուրն արտագէրս. (Խոր. ՟Գ. 23. 31։)
worthy of a cruel death;
mortally, to death;
— առնել, սատակել, to kill, to slay barbarously, to massacre;
— լինել, զմահ — մեռանել, to die, to perish miserably.
Ելեալ դահճապետն՝ պարծելով չարամահ առնել զնա։ Իբրեւ զթշնամիս չարամահք եղեալ ի վերայ երախտեացն. (Ագաթ.։)
illicit gain, usury.
Անազատութեան տեսակք երիս են. չարաշահութիւն, ժլատութիւն, եւ անհաղորդութիւն։ Իսկ չարաշահութիւն է, ըստ որում յամենայն կողմանց շահել խնդրեն, զշահսն քան թէ զամօթն վերագոյն համարելով. (Արիստ. առաք.։)
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
Անկանէր ի չարաչար տանջանս։ Չարաչար տանջանօք։ Չարաչար դժուարին նեղութիւն չարեաց ի վերայ հասուցանէին։ Ազգի անիրաւի չարաչար կատարած։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Դիւահարք երկու՝ չարաչարք յոյժ.եւ այլն։
Չարաչար՝ բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Չարաչար եւս քան զնոսա ի վերայ հասեալ դատէր զքաղաքն։ Վէրքն չարաչար պատառեալ էին։ Դուստր իմ չարաչար այսահարի։ Լուսնոտի եւ չարաչար հիւանդանայ։ Անդամալոյծ չարաչար տանջեալ։ Վասն զի չարաչար խնդրէք.եւ այլն։