basket, pannier, frail, hamper.
· Calfa
= Ասորական անծանօթ մի բարբառից փոխառեալ. հմմտ. երր. [hebrew word] kəluա «պտուղի կողով. 2. թռչունի վանդակ» (եր-կուսի ընդհանուր գաղափարն է «հիւսել, հիւսուածք»), նեբր. [hebrew word] kəlībā «կո-ղով», ասոր. [syriac word] kulbašā, եթովպ. [hebrew word] karabo «կողով», արաբ. [arabic word] qilf «կո-ռով, զամբիւղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 829). խպտ. glèb «ցռկակապ», նասոր. ❇ kulb «կուժ»։ Սեմականներից է փոխառեալ յետնաբար նաև յն. ϰλωβός, κω-βός, ϰλοβός «թռչունի վանդակ» (Boisacq 473)։-Աճ.
նախ Աւգերեան, Բացատրը. չփ. և կշռ. էջ 116 համեմատեց եբր. քէլուվ բառի հետ։ ՆՀԲ վրաց. կոլոփի։ Տէրվ. Altarm 18 լտ. corbis «կողով», բայց 106 գրա-ւել բառի հետ՝ սանս. grha. Bittner WZKM 15, 410 լտ. corbis «կողով»? Հիւնք. յն. ϰάλαϑος «կողով» բառից։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 152 յն. ϰόλτος «ծոց», գոթ. hwilftri «դագաղ» իսկ էջ 308 հհիւս. kolla «պտուկ», kollr «գլուխ», հսլ. glava «գլուխ» ևն։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cawell, կորն. cawal, հբրըտ. cauell. սաքս. čawl, caul «կողով», յն. ϰαυλός, լտ. caulis «ցօղուն»։
ԳՒՌ (dialectal) Տիգ. գօվօղ, Սլմ. կողող։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. յოლოუი կոլոփի «կողով, արկղիկ, տուփ (ծխախոտի ևն)», որից յետ է առնուած Տփ. կօ՜լօփ։
կողով, քաղելակ սէփէթ, քուֆֆէդ։
Եդին զգլուխս նոց ի կողովս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 17։)
Եցոյց ինձ տէր երկուս կողովս թզոյ, եւ կողովն երկրորդ անտահամ թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1. 2։)
Ի մրգոց կողովով. (Փիլ. ել.։)
Կողով ողկուզից. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։ Շ. մտթ.։)
ԿՈՂՈՎ κάρταλλος cartallus, canistrum եւ κόφινος corbis, qualus . որ գրի եւ ԿՈՂՈՓ. վր. կոլոփի. Աման մրգաց եւ բանջարոց՝ հիւսեալ ի կողերաց, այսինքն՝ ի ճիւղոց, կամ ի պրտուոյ եւ կամ ի տերեւոց արմաւոյ. սապատ. զամբիւղ.
cow;
շառագոյն՝ խայտաբղէտ —, russet, spotted or speckled —;
— վտիտ՝ պարարակ կամ գէր, lean, tat —;
կաթնտու՝ կաթնաւէտ —, milch cow, dairy cow;
կթել զկով, to milk a -;
ծանր —, a — with or in calf;
ծնանել կովու, to calve;
միս կովու, cow-beef;
կաշի, մորթ կովու, neat-leather, cowhide;
ստեւ կովու, cow hair;
կու, քակոր կովու, cow dung;
կոգի կովուց, butter of kine;
բչիւն՝ բառաչիւն կովու, bellowing, lowing of a -.
· Calfa
Քսան կով արօտական. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 23։)
βοῦς bos, vacca. Էգն արջառոց. որոյ արականն է եզն. ինէք. պէքէրէթ. իսկ պ. կեավ ՝ է հասարակ (որպէս ի լտ. պօս) զի նէրկեավ, է եզն. եւ մատէկեավ, կով.
Կովս քառասուն, ցուլս տասն. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 15։)
Կոգի կովուց. (Օր. ՟Լ՟Բ. 14։)
eft, newt, lacertus facetanus.
· Calfa
Գետնառիւծ, եւ կովադիաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Զկովիդիաց (ասեմ) ի խարափմանէ սարսեալ եւ անարի եւ ցայգագնաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Սաղամանդրգազան ինչ, որ նման է կովիդեցի (կամ կովիդիեցի). (Խոր. աշխարհ.։ Մողէզք եւ կովիդիայք. Արծր. ՟Ա. 3։)
Սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչա՝ քան զոր կովածուծն կոչեն. եւ կամ փոքքր ցամաքային կոկորդիլոս. (Նոննոս.։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի Կովծուծ։
ԿՈՎԱԴԻԱՑ կամ ԿՈՎԻԴԵԱՑ, կամ ԿՈՎԻԴԵԱՅ եւ ԿՈՎԱԾՈՒԾ, կամ ԿՈՎԾՈՒԾ. ռմկ. կովըծուծ. καλαβώτης, ἁσκαλαβώτης, ἁσκάλαβος (իբրու կթող կովու). stellio, animal lacertae simile. Մողէզ խոշոր՝ կանաչ, կամ պիսակ. որ եւ դօդօշ. քարաթոշ, քարաթոթոշ. քէլէր
cf. Կովադիաց.
· Calfa
Գետնառիւծ, եւ կովադիաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Զկովիդիաց (ասեմ) ի խարափմանէ սարսեալ եւ անարի եւ ցայգագնաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Սաղամանդրգազան ինչ, որ նման է կովիդեցի (կամ կովիդիեցի). (Խոր. աշխարհ.։)
Մողէզք եւ կովիդիայք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչա՝ քան զոր կովածուծն կոչեն. եւ կամ փոքքր ցամաքային կոկորդիլոս. (Նոննոս.։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի Կովծուծ։
ԿՈՎԱԴԻԱՑ կամ ԿՈՎԻԴԵԱՑ, կամ ԿՈՎԻԴԵԱՅ եւ ԿՈՎԱԾՈՒԾ, կամ ԿՈՎԾՈՒԾ. ռմկ. կովըծուծ. καλαβώτης, ἁσκαλαβώτης, ἁσκάλαβος (իբրու կթող կովու). stellio, animal lacertae simile. Մողէզ խոշոր՝ կանաչ, կամ պիսակ. որ եւ դօդօշ. քարաթոշ, քարաթոթոշ. քէլէր
cow-eating, (a great eater).
· Calfa
Կացուցին իշխան զվասակ կովակեր. (Արծր. ՟Գ. 12։)
βουφάγως boves vorans, valde edax. Կերող զկով մի առանձին, այս ինքն շատակեր՝ ըստ յն. ոճոյ.
cow-milker.
· Calfa
Հացարար, եւ կովկիթ. (Կանոն.։)
βουμολγός qui, vel quae vaccas mulget. Կթող կովուց, այր կամ կին. կով կթօղ.
cf. Կորովի;
vigour, force, strength, might, power;
dexterity, skill, proficiency, address, ability, ingenuity;
— մտաց, strength of mind;
— մարմնոյ, bodily strength, vigor.
· Calfa
«քաջութիւն, կտրիճութիւն» Յուդթ. թ. 6, Եփր. ծն. որից կորովի «քաջ» ՍԳո-Կոչ. Ոսկ. Եւս. պտմ. կորովել «պինդ պա-հել» Ոսկ. մ. ա. 16. կորովութիւն ՍԳր. Եփր. փիլիպ. Եւս. պտմ. կորովախօս Եւս. պտմ. կորովաբան Ոսկ. բ. կոր. կորովաձիգ Փարպ. կորովամիտ Մծբ. արդարակորով Ել. ժը. 21. Եզն. ևն։
Տէրվ. Նախալ. 78 կար բառի հետ (տե՛ս անդ)։ Հիւնք. լտ. vigor հոմա-նիշի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 հբգ. kraft, հիսլ. kraptr, նիսլ. krefr. «ուժեռ» բառերին ցեղակից է ռնում։ Karst, Յուշարձան 430 թաթար. kar, kor, չուվաշ. kor «որոնել, նայիլ, դի-տել»։ Մառ, Bступителыныя и зaкл cтрoфь... Uoть, էջ KxxIV ճոռոմ բա-ռի հետ կցում է վրաց. ղ'րմածվիլի «պատանի, երիտասարդ» ձևին, որի ռեմական ցեղակիցներն են արաբ. [arabic word] γulam, եբր. [hebrew word] 'elem «պատանի». բոլորի արմատը յաբեթական kram։-Հացունի, Դաստ. էջ 356 կորովի «ա-ղեղ» իմաստով է դնում Ագաթ. հրտր. Վենետ. 1862, էջ 23 և Գիւտ առ Կղնկտ. տպ. Մոսկ. 1860, էջ 18.
Իմանայր իմն կորովն աղեքսանդրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Զքաջացն եւ զկորովացն պատերազմողաց։ Ի կորովացն վասպուրական հեծելոց. (Արծր. ՟Գ. 1. եւ 2։)
Մինչեւտիրել ազգին նետողաց կորովից. (Մեսր. երէց.։)
ԿՈՐՈՎ եւ ԿՈՐՈՎՔ. գ. իբր Կորովութիւն, ոյժ. քաջութիւն.
յուսացան ի նիզակս եւ ի սպառազինութիւնս եւ ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն. յաղեղն եւ ի պարս. (Յուդթ. ՟Թ. 6։)
Առից վառիցից զծերութեանս միտս՝ իմաստից կորովիւք. (Պիտ.։)
Ո՛չ առ ն յընչից սոդոմայեցւոցն, զոր թափեալ էր նա ի կորովս իւր։ Զոր առի ի սուր սուսերի իմոյ, եւ ի կորովս կապարճաց իմոց։ Զորորմութիւնն՝ որ եղեւ նմա օգնական, կոչեաց կորով կապարճից. (Եփր. ծն.։)
eloquent, fluent.
· Calfa
Զօրաւոր բանիւք. ճարտարաբան. վայելչաբան.
Թոթով լեզուաւ յաղթէր կորովաբանիցն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Բարեգեղ, կորովաբան, եւ գեղեցկաղեղն։ Անձնագեղոյն եւ քաջաղեղան, կորովաբանոյն եւ հանճարեղի. (Խոր. ՟Ա. 11. եւ 8։)
stoutly, vigorously, valiantly;
dexterously, cleverly;
valiant, able, skilful, clever.
· Calfa
Կորովութեամբ. կորովագոյն. քաջ. սու՛ր. սրագոյն.
Տեսցէ ապա ուշիմ մտօք, եւ իմասցի կորովակի. (Անան. եկեղ։)
Կորովակի նետաձգութեամբ հարկանել։ Փորձք կորովակի աղեղնաւորութեամբ։ Ըստ կորովակի իրաւացւոյն մասին. (Պիտ.։)
Աստուածային պարապէր ուսմանց կորովակի այնոցիկ։ Մեծութիւն եւ փառք երկրաւորիս սարդիոստայն կորովակի բբացն երեւէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
expert at drawing the bow, skilled in arehery;
well-bent (bow).
· Calfa
Կորովութեամբ ձգօղ զնետ. աջողակ.
Քաջ նախարարն, կորովաձիգ եւ հաստաղեղն։ Զգործ կորովաձիգ արանցն։ Կորովաձիգ աղեղնաւոր. (Խոր. ՟Ա. 8։ Փարպ.։ Արծր. ՟Ա. 12։ Գր. հր.։)
ԿՈՐՈՎԱՁԻԳ. ա.մ. իբր Կորովութեամբ ձգեալ, կորովագոյն ձգմամբ. կորովակի.
Ի տեսանել զպնդաքարշ (աղեղունս, եւ) զկորովաձիգ զնետ պատրանաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Ով կորովաձիգ հայեցուածոյն։ Առ որ կորովաձիգ իմանալին բբովք ձգեալ՝ տեսանէր. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
keen-witted, subtle, penetrating, ingenious, perspicacious, sagacious, acute;
shrewd, crafty, cunning.
· Calfa
Կորովամիտ խորհրդական։ Ամենայն ուրեք եղեալ ես կորովամիտ։ Մեծ եւ կորովամիտ թագաւոր. (Պտմ. աղեքս.։)
Գաղատոս ճարտար կորովամիտ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
այր կորովամիտ եւ իմաստուն. (Ժող. հռոմկլ.։)
Մեծ է միջոցն ընդ մարգարէն եւ ընդ կորովամիտն. որչափ մարդկային իմաստութիւն, եւ աստուածային. (Գէ. ես.։)
Կորովամիտ եւ համեղաբան կաթողիկոսն հայոց տէր ներսէս կլայեցի. (Երզն. մտթ.։)
νουνεχής, φρόνιμος, μεγαλόφρων sapientissimus, ingeniosus եւ այլն. Կորովի մտօք. հանճարեղ. սրատես. նրբահայեաց. մտացի, խոհական.
to recover one's strength, to take courage;
to tax one's ingenuity, to set ones wits to...
· Calfa
Կամօք տգիտանաս, կորովանաս, եւ կեղծաւորանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to take careful aim at, to hit the mark;
to obtain ones scope or end;
to weigh accurately or justly, to do justice.
· Calfa
Պինդ ունել կորովութեամբ, անվրէպ պահել (զկշիռն կամ զուղիղն. յորմէ Արդարակորով)
Այնպէս տալ իրաւունս, որպէս թէ ընդ դատաւորն իսկ մտեալ (այսինքն փոխանոր կարգեալ) արդար զկշիռն կորովիցէ. յն. որպէս թէ զնորա կարգն ունելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
shooting skilfully, carefully aiming at;
skilful in arms;
dexterous, expert, skilful, handy;
nervous, robust, vigorous, valorous, valiant;
intelligent, ingenious, clever, witty, wily, keen;
cf. Կորովակի;
— յաղեղն եւ ի սուսեր, skilful with the sword bow.
· Calfa
Արք կորովիք աղեղնաւորք։ Գնասցեն նետք կորովիք փայլատականց. (՟Ա. Թագ. ՟Լ՟Ա. 3։ Իմ. ՟Ե. 22։)
Նետք ի գիրկս կորովեաց. (Կոչ. ՟Ա։)
Յոյժ կորովի նետաձգութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 40։)
Կորովի յաղեղն եւ ի զէն։ Զկորովիս աղեղնաւորացն. (Արծր. ՟Ա. 9։ ՟Գ. 1։)
Արամբք կորովեօք յաղեղն եւ ի սուսեր։ Կորովի եւ յաջողակ ի պատերազմունս։ Աղեղնաւորք կորովեաց, եւ տիգաւորք նիզակաց։ Զքաջն եւ զկորովին վասակ. (Յհ. կթ.։)
Նետ ի կորովեաց քոց թողեր ուղղակի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Թուլացան կորովիք հաստաձիգ աղեղանց. (Շար.։)
Զյստակութիւն բբացն կորովեաց պղտորեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Ձկտեալ կորովի բբօք. (Լմբ. համբ.։)
Անձն ունէր նա կորովի իմաստուն։ Կորովի էր նա բանիւք. (Եւս Պտմ. ՟Դ. 18։ ՟Զ. 15։)
Կորովի իմստութեամբ իւրով էառ զբերդն. (Վրդն. պտմ.։)
Առնէր ապա նշնագիրս ըստ վերնապարգեւ կորովի սովորութեան իւրում. (Կորիւն.։)
Թերսիտէս անուանեալ, որ է կաղ, խեդ աչօք, կորովի, եւ լեպեշտի. (նոննոս ի Հոմերոսէ։)
Կորովի ձիավարեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Աղեղնաւորն եթէ կորովի հանդերձեալ է արձակել զնետն, նախ առաջին հոգ տանի կալոյն իւրում։ Կորովիս արձակեսցես հակառակ նոցա զնետն. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
ԿՈՐՈՎԻ որ եւ ԿՈՐՈՎ. (որպէս թէ կոր եւ պիրկ. զօրաւոր, եւ ճարտար) Աջող՝ աջով, կամ աչօք, կամ մտօք եւբանիւք։ Ըստ ՟ա. ἁκοντιστής jaculator εὕστοχος directus, sollers եւ այլն.
ability, dexterity, address;
cf. Կորովամտութիւն;
— բանից, eloquence, fluency of speech;
— բբաց, piercing sight.
· Calfa
Ձգեաց մի ոմն գ. Ճարտարութիւն. աջողաձեռնութիւն. անվրէպ կշռութիւն ըստ արուեստիութեամբ զաղեղն իւր։ Այր ոմն ելից զաղեղն կորովութեամբ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 34։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 33։)
Գործոց եւ ձեռաց կորովութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 19։)
Կորովութեամբ կշռեմ ի նպատակ անդր. (Եփր. փիլիպ.։)
Կորովութեամբ կշռեալ զձգտումն մեքենայից, եւ զնետաձիգս ի լայնալիճ աղեղանց, եւ զքարինս ի պարսատկաց. (Յհ. կթ.։)
Կորովութեան քաջին վաստակայ. (Մեսր. երէց.։)
Զկորովութիւն բբացն շլացւցանէ։ Կորովութեամբ բբօքն որոշեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Կորովութիւն ուսումնասիրաց. (Երզն. քեր.։)
Կարի կորովութեամբ յարմարեալ են բանք նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 24։)
Զարմանային ընդ կորովութիւն բանիցն. (Ճ. ՟Բ.։)
Տեսանելով զմեծանձնութիւն եւ զկորովութիւն բանիցն. (Շ. բարձր.։)
Ի վերայ կորովութեանն եւս բանից զմարմնոյն տեսանէին եղեցիկ հասակ. (Պիտ.։)
իմաստուն կորովութեամբ կշռեալ զգործ իւր։ Կորովութեամբ կշռեալ զերկրպագութիւն իւր նմա. (Յհ. կթ.։)
εὑστοχία, ἑπιτυχία dexteritas, sollertia. Ճարտարութիւն. աջողաձեռնութիւն. անվրէպ կշռութիւն ըստ արուեստի. ճարպկութիւն, վարպետութիւն.
fetid or stinking places.
· Calfa
Որոց բովանդակաբար կաճառի (արեգակն), եւ զնեխավայրսն եւս չորացուցանէ. (Բրս. ծն.։)
σηπεδών putredo. Նեխեալ վայրք կամ մասունք. ըստ յն. նեխութիւնք.
marine.
· Calfa
Որ ի գիջացեալ երկրէ շնչեալք լինին (օդք), գետնայինք լինին ասացեալ. իսկ որ ի ծովային ծոցոյ լինին ոստուցեալ, ներծովային. (Արիստ. աշխ.։)
լաւ եւս՝ Ներծոցային (ըստ յն). ἑγκόλπιος encolpius, sinualis. իտ. golfico. Որ ինչ գտանի ի ծոց ծովու.
instructive.
· Calfa
Գուշակ լինի տեղեկութեանց ներվարժական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
instruction, erudition, discipline.
· Calfa
Զի ուսցի զճարտասանական եւ զփիլիսոփայական ներվարժմունս արտաքին իմաստասիրացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
· Calfa
, ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «անէծք, բանադրանք» ՍԳր. Եփր. ձն. որից նզովել ՍԳր. նզոված Եփր. յես. նզովանք Փիլ.-նզովք և անէծք հոմանիշ-ների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. հարց. 388։
= Պհլ. *nizav ձևից, որ աւանղուած չէ. այ ձևը կազմուած է ni մասնիկով (վերևից ցած շարժում ցույց տուող) zu «գոչել, կո-չել, կանչել» արմատից. հմմտ. զնդ. zu «գո-չել, աղոթել», zava «գոչիւն», zbā «գոչել, օարոզել», nizbayēmi «բղաւել, գոչել» = սանս. hu. haya, hvā, hváyāmi, պրս. օջl. zāva «ողբ, լալիւն»։ Ըստ այսմ հյ. նզով նշանակում է բուն «վերից ցած՝ մէկի վրայ կանչել»։ Իրանեան բառը պատկանում է հնխ g'hauā-, g'hau-«գոչել» արմատին, որի այլ ժառանգորդներն են հսլ. zova, zuvati, բուլ-ռառ. zová սերո. zδvêm. հչեխ. zovu, zváti ռուս. зовy, звaть, սլով. zδv «կոչ», լիթ. žavêti «կախարդել». լեթթ. zavεt «կախար-դել» (սակայն բուն «անիծել»), հիռլ. gutl։ «ձայն» (Trautmann 367, Pokorny 1, 222, 529 և 563)։ Հայերէնը փոխառեալ է իրան եանից, որովհետև բնիկ լինելու դէպքում պի-տի ունենայինք՝ ձաւ կամ *նձաւ, և կամ եթէ g'h համարենք երկու ձայնաւորի միջև *նզաւ, բայց ո՛չ նզով, ըստ որում հնխ. au տալիս է հյ. -աւ, իսկ իրան. -ay>հյ. -ով, հմմտ. Խոսրով<զնդ. husravah-, դսրով< կնդ. *dušsravah-, պազ. dusrav։
Müller SWAW 42. 253 և սրանից 1 lusti, Zendsp. 127 զնդ. zbā, nizbayemi ձևերի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 24 յիշում է սանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zova «գոչել»։ Lag. Arm. Stud. § 1616 մերժում է այս բոլորը՝ ձևի և նշանակութեան տարբե-րութեան պատճառով։ Տէրվ. Նախալ. 8։ ռանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zvat,, հյ. գո-վել, գգուել, զզուել ձևերի հետ։ Հիւնք. անզովոզ բառից։ Osthoff BВ 24, 179 և Meillet MSL, 11, 395 ձևակերպում են վերի ձևով։ Meillet (անձնական) գրում է թէ Հիւբշ. Arm. Gram. բառս չյիշելը պատահական մոռացման արդիւնք է։ Ըստ Osthoff բառս բնիկ հայ է՝ ո ձայ-նի պատճառաւ, բայց ճիշտ այս ո-ի պատճառաւ է, որ բառս փոխառեալ է, ինչպէս ցոյց տուինք վերը։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. նզօվել, Երև. նզօվէլ, Զթ. Շմ. նզօվիլ, Մշ. նզօվկ, Ագլ. Տփ. նզօֆք, Ղրբ. մզօվա՛ծ (բայը առանձին չի գործածւում)
տալ զերդումն նզովին ջրով. (Նախ. թուոց.։)
Ջուրն յանդիմանութեան նզովին այնորիկ։ Նզովիդ արդորիկ։ Նզովիս այսորիկ. (Թուոց. ՟Ե. 18=27։)
Նզովեաց զնա, եւ զքաղաքս նորա. եւ կոչեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ նզովս (լս. յորմա)։ Լինիցիս ի նզովս։ Զգո՛յշ լինիջիք ի նզովիցն։ Առնուցուք ինչ ի նզովից անտի, եւ առնիցէք զբանակ որդւոցդ իսրայէլի ի նզովս։ Նզովիւք նզովեցաք զանձինս։ Նզով լինել ի քրիստոսէ. եւ այլն։
Քաւեալ լիցիս ի նզովից աստի իմոց։ Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն։ Յանցանել ձեզ զուխտիւ տեառն աստուծոյ ձերոյ, եւ զնզովիւք նորա։ նզովք կերիցեն զերկիր. եւ այլն։
Զանիրաւութեանցն կարգի զհետ անց եւ նզովիցն դաս (ի վերայ օձի, եւայի, եւ ադամայ). (Փիլ. լին.։)
Ընդ նզովիւք կապեսցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Մերժեալ եւ ընկեցեալ լիցի յերկիր նզովից. (Եփր. ծն.։)
Նզովս ի հետ արկացէ։ Ատեամք, եւ նզովս զկնի արձակեմք. (Եղիշ. ՟Է։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Նզովք կոչեցաւ յաղագս իմ, որ զիմն ելոյծ զնզով. եւ մեղք՝ որ եբարձ զմեղս աշխարհի. (Առ որս. ՟Ե։)
ՆԶՈՎ ՆԶՈՎՔ. ἁνάθεμα exsecratio, excommunicatio, res internecioni devota, separatio, segregatio, maledictio. Բանադրանք. անաթէմա (այսինքն վերադրանք). որոշումն ի հաղորդութենէ այլոց. դասումն ընդ պիղծս կամ ընդ մահապարտս. եւ Չարիս մաղթելնայլում կամ անձին երդմամբ. անէծք. անիծաբանութիւն. եւ Իրն անիծանելի կամ անիծեալ. շանէթ, շանէթլէմէ (ուստի՝ մէլուն ՝ նզովեալ) խլինճ, նէզ. եբր. խէրէմ, խարմա, առար, ալա.
anathema;
excommunicated.
· Calfa
Նզով, եւ Նզովեալ.
Յետ նզովածոյ անտի ձախողակի շառափնատ կապարճս դարձուցեալ։ Վասն նզովածին՝ որ ի վրանի նորա թաղեալ կայր. (Եփր. յես.։)
to anathematize, to excommunicate;
to curse, to condemn;
to execrate, to imprecate.
· Calfa
Նզովելով նզովեսջիք զնա։ Նզովեցին զնա, եւ սատակեցին զնա։ Եղիցի նզովեալ (ինքն), եւ ամենայն ստացուածք նորա. եւ ինքն ի բաց եղիցի յեկեղեցւոյ ժողովրդոցն իսրայէլի։ Սկսաւ նզովել (զանձն), եւ երդնուլ. իմա՛ ասելով, օ՛ն, եւ օ՛ն արասցէ ինձ աստուած, եւ այլն։
Զի՞նչ նզովեցից զոր ոչ նզովէ տէր։ Սաւուղ նզովեաց զժողովուրդն, եւ ասէ. անիծեալ լիցի մարդն՝ որ կերիցէ հաց մինչեւ ցերեկոյ։ Նզովեալ եղիցի։ Եղիցի նզովեալ. եւ այլն։
Ընդէ՞ր նզովէ նախ զօձն, երկրորդ զկինն, երրորդ զայրն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 47։)
Նզովեցին զարիոս, եւ զաղանդն իւր պիղծ։ Ի քակտումն արիանոսաց, զորս նզովեալ մերժեցին ի հաղորդութենէ եկեղեցւոյ. (Շար.։ Խոր. ՟Բ. 93։)
subject to the same afflictions or pains.
· Calfa
Ի նոյն ի նմանավիշտ յերկիր անկայ. (Իմաստ. ՟Ե. 3։)
ὀμοιοπαθής iisdem adfectibus obnoxius. Ներքոյ անկեալ համանման վշտաց եւ կրից. նմանաչարչար.
cf. Փութով.
· Calfa
Ստիպէին, զի շուտով կորուսցէ զնոսա։ Մկրտեալ զտղայս շուտով ութօրեայ. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Զ։ Հ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։ Հ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)
Լինի արդիւնք տարւոյն շուտով եւ առատութեամբ. (Շիր.։)
cf. Հոգեվար.
· Calfa
Յաւուր ոգէվարին իւրեանց։ Յոգեվարին իւրում աղաղակէր։ Յաւուր ոգեւարի առաքեցից հրեշտակ խաղաղութեան։ Որպէս մարմին յոգեվարի մերձ է ի վախճան. (Ճ. ՟Գ.։ Հ. կիլիկ.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ի ժամ ոգէվարին։ Յոգէվարի լինել։ Սարսափեմ յոգեվարին։ Յերկարեաց յոգէվարսն. (Լմբ. տնտես.։ Մաշկ.։ եւ Տէր Իսրայէլ.։ Մագ. ոտ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ψυχορραγία, ἁγωνία agonia, angor. գրի եւ ՈԳԵՒԱՐ, ՀՈԳԵՎԱՐ. Տագնապ ելից հոգւոյ ի մարմնոյ. հոգեվարք.
ՈԳԵՎԱՐ. ա. ψυχορραγής, ψυχορραγῶν animam agens, exspirans, singultans, moribundus. Որ է ի տագնապ մահու, կամ ի յետին շունչ. հոգեվարք մարդ.
sheep-dealer.
· Calfa
Իբրեւ զոչխարավաճառս եւ զմարդագինս արտաքս ելանել. (Ոսկ. եբր.։)
προβατοπώλος ovium vel pecudum venditor. Որ վաճառէ զոչխարս. վաճառական խաշանց.
adorned with golden tresses.
· Calfa
Առաքինութեանն լուսահրաշ վարդիւք եւ շուշանօք՝ տօնասիրացն ոսկէվարսեալ վայելչանան գլուխք. (Խոր. վրդվռ.։)
cf. Ոսկեսար.
· Calfa
Որոյ է վարաւանդ կամ վարապան ոսկի, ոսկեսար, ոսկեսանձ.
Բազում նժոյգս ... ոսկիվարաւանդ ապրդմովն. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
who ? which ?
who, that, he that, whoever;
ո՞վ ոք, who ?
ո՞վ ի ձէնջ, who amongst you ?
ո՞վ է դա, ո՞վ է այրդ, who is this man ? what man is that ?
ո՞յր է պատկերս, whose likeness is this ?
ո՞վ ես դու, who are you ?
զո՞վ առաւել սիրես, which do you like best ?
ո՞վ եւ ո՞վ իցեն որ երթայցեն, who will go ?
յո՞վ, where ?
յո՞վ երթաս, where are you going ?.
· Calfa
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
· Calfa
(անհոլով» «ո՞վ, ո՞ր մարդը» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. ևն. ո՞վ ոք «ո՞ր մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. յո՞վ «դէպի ո՞ւր» Դատ. ժթ. 17. Երեմ. խ. 5. Զքր. Բ. 2. Յհ. ժգ. 36. Եբր. ժա. 8 (հմմտ. յո՞). ուրիշ ձևերով չի գործածւում։
= Բնիկ հայ բառ. ո՞ բառի կրկնակն է. նախապէս ո՞ գործածւում էր բաղաձաւնև մօտ (ինչ. ո՞ կարէ). ձայնաւորի մօտ՝ ներ-դաշնակութեան համար յառաջացել է վ ձայ-նը և այսպէսով ձևացել է ով ձևը. (ինչ. ո՞վ իցէ). յետնաբար երկու ձևերը շփոթուելով իրար խառնուեցան, մինչև որ պարզական ո ձևը բոլորովին ջնջուեցաւ՝ տեղի տալով ով-ին. այսպէս արդի գրականում և բոյրդ բարբառներում։ Ղարաբաղի բարբառն է մի-այն՝ որ գրաբարի ամենահին օրէնքը պա-հում է դեռ՝ գործածելով ձայնաւորի մօտ հո՞ւվ, բաղաձայնի մօտ և անկախ՝ հո՞ւ. ինչ. հո՞ւվ ա, հո՞ւվ ասից, հո՞ւ քէզավ, հու վէր «ո՛վ որ», հո՞ւ «ո՞վ»։-Ո ձևը (բայց ոչ ան-կախաբար) պահուած է նաև Ննխ. գիւղերը՝ վօ՜ գինա «ո՞վ գիտնայ, չգիտեմ» դարձուա-ծի մէջ։ Ըստ այսմ ով բառի վ ձայնը իր հա-մազօրը չունի ցեղակից ձևերի մէջ, որոնց վրայ տե՛ս Ո։
Riggs, Քերակ. 1856, էջ 61 ո'վ=անգլ. who։ Տէրվ. Altarm. 3 kva-ձևից (=լտ. qua) նախաձայնի յապաւումով և վ ձայ-նի յաւելումով։ Bopp, Gram. comp. 2, 384 դնում է ո=սանս. kaya ևն. վ հա-մարում է ուղղականի նշան, իբր զնդ. o, որ -a յանգող բառերի ուղղականի վերջաւորութիւնն է։ Բանասէր. Բազմ. 1897, 591 ո բառից վ մասնիկով։ Հիւբշ. 481 ո բառի հետ։ Bugge, Lуk. stud 2 49 լիւկ. uve։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet JAs. 1903 (2). sna. 1,
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Տփ. օվ, Հւր. Շմ. հօվ, Հճ. Վն. վով, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիռ. վօվ, Ասլ. վէօ՞վ, Ագլ. Սվեդ. ուվ, Զթ. իւվ Մկ. վէօվ, Գոր. Ղրբ. հուվ. Սլմ. Մրղ. վmվ, Ախց. Պրտ. վօվ, վէվ, Կր. Սեբ. վէվ, Հմշ. վօվ, վէօվ, Ակն. էօվ, վէօվ, վօվ, վէվ։
Ո՞վ է հայր նորա, եթէ ոչ կիս։ Ո՞վ ծանուսցէ։ Ո՞վ պատմեսցէ։ Ո՞վ է իմ մայր, կամ ո՞վ են իմ եղբարք։ Ո՞վ իցէ սա։ Ո՞վ են սոքա. Ո՞վ էիք, յորժամ արկանէիք յամանս ձեր։ Ո՞վ եւ ո՞վ իցեն՝ որ երթայցեն։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր. եւ այլն։
Ես եւ դու ո՞վ իցեմք, որ զանքնինս քննիցեմք, եւ զանճառսն խնդրիցեմք. (Ոսկ. ես.։)
Ո՞վ իցէ՝ որ սիրեաց զհիւանդութիւնն, եւ ատեաց զառողջութիւնս։ Բուզ. (՟Դ. 5։)
Այլ անսովոր է ասել.
Ո՞վ է քաղաքս այս (այսինքն զի՛նչ է, ո՛ր է). եւ նա ասէ, եփեսոս է։ Ո՞վք են, որ վաճառեն։ Ո՞վք են ճշմարիտ երկրպագուքն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Տեսանել՝ թէ ո՞վք եւ որպիսի՛ք են. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Այլ սովորական է ասել, Ո՞յք են։
Ո՞Վ ՈՔ. Նոյն ընդ վ.
Ո՞վ ոք իցէ ի ձէնջ մարդ։ Ո՞յր ուրուք ի ձէնջ.եւ այլն։
Ո՞վ ոք իցէ նա։ Ո՞վ ոք ուստեք. (Խոր. ՟Բ. 75։ Ագաթ.։)
Ո՛վ մարդ։ Ո՛վ տիմոթէէ։ Ով հրեայք։ Ո՛վ ազգ անհաւատ.եւ այլն։
Ո՜վ կին դու, մեծ են հաւատք քո։ Ո՛վ անմիտք եւ հեղգասիրտք։ Ո՜վ լի ամենայն նենգութեամբ։ Ո՜վ քաղաք արեանց։ Ո՛վ (կամ ո՛հ) երեւելիդ փրկեալ քաղաք. եւ այլն։
Ո՞վ խորք մեծութեան. եւ այլն։ Ո՞վ սքանչելիք. զիա՛րդ, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ո՜վ սքանչելի եւ տեսիլ ահաւոր։ Ո՜վ համբոյր՝ նենգութեան նշան. (Շար.։)
Ո՜վ դառն սեղան՝ լի լեղեաւ. ո՛վ կերակուր պատրաստեալ ի դիւաց. ո՛վ ճաշ անշայեկան. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛վ բարերարութիւն, ո՛վ մարդասիրութեանն առաւելութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Ո՜վ սաստկագոյն հառաչումն։ Ո՜վ անհնարին եւ արտատեղի տարակոյսք։ Ո՞վ նոր իմն եւ սքանչելի՝ անկարծելի տեսիլ. (Պիտ.։)
Ո՜վ սքանչելեաց։ Ո՜վ հրաշիցս։ Ո՛վ աղետիցս։ Ո՛վ թշուառութեանս. (եւ այլն. ի բազում գիրս։)
Ո՞վ քո աստուած յայնժամ ներողութեանդ։ Ո՛վ ողորմութեան քո քրիստոս։ Լաստ. (՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Թշնամի է բարեհաշտ, եւ բարեկամ դրժող. ո՞վ լծակցութեանս, եւ օտարութեանս. (Ածաբ. աղք.։)
Ո՜վ նոր խառնմանս. ո՛վն ասել՝ է ուրեք որ հիացմամբ է եւ զարմացմամբ, եւ է՛ ուրեք զի ողբական է եւ աւաղական. իսկ աստ հիացական է եւ զարմացական. (Լծ. ածաբ.։)
Ո՜վ, կամաւ զանկապելին՝ կապեալ ըզձեռս արձակողին։ Ո՞վ, զինչ զօրութիւն է, որ լուսաւորեաց զքեզ աւազակդ։ Ո՞վ, որպիսի ահ եւ դողումն եկեսցէ. (Շար.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ո՛վ ո՛ (կամ ո՛ ո՛. ὧ ὧ! o o! ). փախերո՛ւք յերկրէ հիւսիսոյ. (Զաք. ՟Բ. 6։)
Իբր յարաբերական. Որ. ո. կամ Որ ոք. որ միանգամ. ո՛ ոք եւ իցէ՝ որ. ո՛վ որ.
Ո՛վ զայս արասցէ, քերովբէի նմանի։ Ով պատառէ զնա, մահու պատուհաս ընդունի։ Զով չար ասեն, եւ ինքն բարի է, չվնասի անտի. (Յճխ. խ։ Եղիշ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
τίς;
quis? Ո՞Վ. ո՞. ո՞ ո՞ք. ո՞րպիսի ոք. ո՞վ, վո՞վ, քի՞մ.
sea-monster.
· Calfa
(սեռ. ովանայ) «ծովային մի գա-զան է» Եւս. քր. ա. 14, 20-22, 47 (ունի միայն ԱԲ. իսկ ԳԲ մեկնում է «մէջքէն վար ձկան մորթով մը ծածկուած՝ բաբելացւոց էա աստուածը»)։ Նոյնը գիտէ Մագ. թղ. էջ 213 և 215 ովամայ և ովանայ ձևերով, և «Կարմիր ծովից դուրս եկող մի մեծ ձուկ» իմաստով (տե՛ս Աճառ. Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 200). «Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս... և քան զդռակոնոռայն և կամ զովամայն, որ ի Կարմիր ծովէ արտաքս ելեալ.-Յիշատակեալ եմք զփագրոս և զովանայն և զդռակոնոռայն և զկէտն Յովնանու, ընդ նոսին և զլևիաթա-նայն»։ Նոյն է վերջապէս Մխ. այրիվ. էջ 43 «Ովան գազանն հրեշտակ էր, որ ուսուցանէր մարդկան զամենայն հնարս կենցաղավարու-թեան»։
door, entrance;
sluice;
— մեծ, portal;
— or — արքունի, the Ottoman or Sublime Port;
the Court;
դրան մարդիկ, the courtiers;
դրան երէց, almoner, chaplain;
արտաքին դրունք, porch, portico;
դրանց ի դուրս, դրանէ ի —, from door to door;
գրօք փակելովք, with closed doors;
դուրք դրանն, the street door, the gate, portal;
ի դուրս, out;
ի դուրս մերձեալ, եկեալ, հասեալ, impending, very near;
առ դուրս մահու, at death's door;
դրունք դժոխոց, the gates of Hell.
· Calfa
Դուռն քաղաքի, տան, խորանի։ Փակեցաւ դուռնն։ Զդուրս տապանի։ Առ դուրս կամ առ դրան խորանի։ Դրանէ ի դուռն բանակիդ։ Դրօքն փակելովք։ Կափարիչ դրան գերեզմանին։ Դուռն կամ դրունք երկնից։ Մերձ է առ դուրս։ Դրունք դժոխոց.եւ այլն։
Դրացն (կամ դրանցն) փակելոց՝ եմուտ։ Դրօքն փակելովք. (Ոսկ. ՟Բ. 40. (ուր առաջինն է ոճ յն. եւ երկրորդն՝ լտ։))
ԴՈՒՌՆ կամ ԴՐՈՒՆՔ ԱԼԱՆԱՑ, կամ ՃՈՐԱՅ, կամ ԿԱՍՊԻՑ, կամ ՊԱՀԼԱՒԱՅ. եւ այլն. Անցք. կիրճք լերանց։ Խոր.։ Եղիշ.։ Զենոբ. եւ այլն. պապ իւլ էպվապ. եւ տէմիր գափը, տէրպէնտ. որ եւ ԴԱՐԲԱՆԴ. cf. ԿԱՊԱՆ։
յն. թի՛ռա. պ. տէ՛ռ. սանս. տվա՛ռա. θύρα, πύλη porta, ianua, ostium, vestibulum դուռ. Մուտ եւ ել բնակարանի. մասն շինուածոյ փակելի եւ բանալի ի պէտս անցից ներքուստ արտաքս.
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
· Calfa
Ձի անվարժ՝ ելանէ լկտի. (Սիր. ՟Լ. 8։)
Ոչ ել բանն ի վեր։ Ոչ ել ի վեր բանն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 19։ Երեմ. ՟Լ՟Ը. 28։)
Ելանէին եւ իջանէին ընդ նա։ Ել ի լեառն յիսուս։ Ել ծուխ ի բարկութենէ նորա։ Ելանէր բոց երկրին իբրեւ մրրիկ հնոցի։ Բարկութիւն աստուծոյ ել ի վերայ նոցա։ Քաղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Ելեր յանկողինս հօր քո.եւ այլն։
Ելին յուղտսն։ Ելանիցեն ի կառս եւ յերիվարս։ Ել ի քրովբէս եւ թռեաւ։ Ելաք ի նաւն։ Ելեալ ի նաւ մի։ Թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ոք ելանիցէ ի վերայ. եւ այլն։ Իսկոյն ի ձի ելեալ ... ի սպեր գնաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
ԵԼԱՆԵԼ. Անկանիլ, այսինքն վիճակիլ. յարմարիլ.
Եւ ել վիճակն մատաթեայ». յն. անկաւ ի վերայ. (Գործ. ՟Ա. 26։)
Ի դէպ իսկ ելանէ բան մարգարէին ի վերայ նոցա. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԵԼԱՆԵԼ. ἁναβαίνω, ἁνέρχομαι ascendo Դիմել՝ խաղալ ի վեր, կամ ի վերայ. վերանալ. յառնել. հարկանիլ. վեր ելլալ, վրան ելլել.
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա». այսինքն անցեր. (Խոսր. պտրգ.։)
ԵԼԱՆԵԼ ԸՆԴ ՍՈՒՐ, ԸՆԴ ԶԷՆՍ. որպէս Զիւրովի երթալ.
Առ ահին յիմարութեան ընդ իւրեանց զէնս ելանէին». յն. յիւրոցն վնասեալ լինէին, եւ ի սայր սուսերի մխեալ լինէին։
Մի զմիով ելեալ՝ փութով կատարեն զկամս ձեր. (Փարպ.։)
(գտանի եւ ձ. ելայ, ար, աւ. ուստի ռմկ. էլլել, էլլալ )) ἑξέρχομαι, ἑκβαίνω exeo, egredior ... եւ այլն. Ի դուրս գալ, ներքուստ արտաքս. գնալ այլուր ի տեղւոջէն. մեկնիլ աստի, եւ մերձենալ յայլ վայր.
s. adj. alien, foreigner;
external;
—ք, income;
ի վերայ —ք, accident, misfortune.
· Calfa
(ի թանձրացեալն).) προσήλυτος advena, proselytus ἅποικος, γειῶρος peregrinus Եկեալ ոք արտաքուստ. օտարական յաւելեալ ի բնակս երկրին կամ ի ժողովուրդ աստուծոյ. եւս եւ Եկամուտ. պանդուխտ. գաղթական. դրսեցի՝ երկրցի եղած, կամ դարձած.
Երկօք յարեցելովք ի նա. (Խոր. Ա. 9։)
ԵԿ 2 (ի. եկք, ից (ի վերացեալն).) Եկաւորութիւն. գալուստ. գալը.
Զեկսն յերուսաղէմ բարեբանելով. (Մամբր.։)
Եկդ վահանայ երագ։ Ազդ եղեւ եկք հայոց։ Զեկս սուրբ կուսանացն ի հռոմայեցւոց քաղաքէ։ Ըստ յառաջ եկիցն ողջամբ. (Փարպ.։)
Ծախով զերկուցանին՝ պատերազմաւ թշնամեաց եկք. (Փիլ. նխ.։)
Ընթանայ ընդդէմ եցկանին երկիցն» այսինքն հոլովման (ժուռ գալուն.) (Շիր.։)
Ի ՎԵՐԱՅ ԵԿՔ. Անցք. պատահարք. վրայ գալը, եկածը.
Զսոցա պատերազմին ի վերայ եկս։ Զի վերայ եկս ջրոց լուտալով. (Փիլ. նխ.։)
Յորոյ վերայ ամենայն եկք ցաւագինք են եւ դժնդակք. (Շ. յկ. Ծ։)
(Մեղքն են) ի դրուստ եկք եւ սովորութիւն. (Շ. յկ. ԺԵ։)
mournful, dismal, dreary;
lamentable, plaintive;
tragic;
— կատակերգութիւն, tragi-comedy;
— վախճան, մահ, tragic end or death;
— տեսիլ, tragic, sad spetacle, tragedy.
· Calfa
Տաժանեալք եղերական սգովն ի ձեռն փայտին դառնութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
s. pl. groin;
loins, reins;
hip, haunch, thigh;
knees;
lap;
առաջակողմն —նաց, mons Veneris;
քունջ —նաց, groin;
ելանել յերանաց ուրուք, to be horn of, to spring from the loins of;
լինել յերանս հօր իւրոյ, to be yet in the loins of his father;
զ—նս ածել ի վերայ, to infork, to mount, to ride.
· Calfa
Դի՛ր զձեռն քո ընդ երանօք իմովք. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 2 եւ 9։)
Ընդէ՞ր ասէ, դի՛ր զձեռն քո ընդ երանաւ իմով... Հրամայէ դնել մերձ ի տեղւոջ ծննդականացն՝ առակելով մաքուր խօսս մերձաւորութեան ... ստուգաբանապէս (ըստ յն) զերանն ասել՝ զայն, որ ոչ ծորէ ոգւոյն տեղի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 86։)
Եդեալ էր զաջ ձեռն նորա ընդ երանօք իւրովք, զի ի մերձաւորէ մարմնոյ նորա ածցէ կին որդւոյ նորա. (Եփր. ծն.։)
Ընդ երանօք իմովք. (այսպէս) յոյոնն պարկեշտագոյն թարգմանեաց. բայց եբրյեցին զառնացի անդամոցն իսկ ասաց, զի ի թլփատութիւնն յաստուծոյ ուխտն երդնուցու. (Կիւրղ. ծն.։)
Զերանսն ածեալ ի վերայ առիւծու». այսինքն հեծեալ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
μηρίον, μηρία ilia, ilium, femur ὁσφύς lumbus Երեւելի մասն ի մարմնի կից ընդ համանուն մասունսդ Երի, Երիկամունք, Երաստան, եւ Առականք, հանդերձ զստիւ եւ ազդերբ. այսինքն սկսեալ ի կողից եւ ի միջաց եւ ի վայր մինչեւ զբարձս. վարի կողերը ու մէջքը, նստուկը, աճուկը, պուտը.
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
· Calfa
Ի սուտ երդումն վաղվաղել։ Զերդմունս եւ զդաշտինս. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 25։ ՟Ժ՟Ը. 29։)
Այսպէս ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ, մինչ զի զբանսն՝ երդմունս գոլ համարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երդման սովորութիւն յաներկիւղութենէ է. (Մանդ. ՟Բ։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ասի ի գիրս եւ Նզովքն՝ զոր տայ ոք անձին, եթէ ստեսցէ.
Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն ի մէջ ժողովրդեան քոյ. (Թուոց. ՟Ե. 21։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ՈՒՏԵԼ. իբր ռամկական ոճով. այսինքն Երդնուլ տարապարտ.
Երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ. (Զքր. ծործոր.։)
Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)
ὄρκος juramentum ὀρκωμοσία jurejurandum, jusjurandum Կոչումն անուանն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի վկայութիւն. երդնուլն, եւ բանն երդուեալ. երդում.
of the evening;
westerly;
evening;
յ—, from the evening;
the evening;
—ց ծով, the Atlantic Ocean.
· Calfa
Յերեկորեայ բաղարջ ուտիցէք ... ցերեկոյ։ Յերեկորեայն մինչեւ ցերեկոյ ( իրիկուընէ իրիկուն )։ Յերեկորեայ մինչեւ ցառաւօտ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 18։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 34։ ՟Ի՟Դ. 3։ Թուոց. ՟Թ. 21։ Յես. ՟Ե. 10։ Յոբ. ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 18։ ՟Լ՟Գ. 22։ Իսկ Ամովս. ՟Ը. 4. պարտի լինել ըստ յն. յերկրէ։)
Կամ որպէս Ընդ երեկս, ըստ յն. այլ ըստ հյ. թուի նոյն ընդ վերնոյն (=ԵՐԵԿՈՐ).
Եւ ճրագունք վառեալք՝ յերեկորեայ լուցեալք. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Սկիզբն երեկորեայց ծովուն, այսինքն ծով արեւմտից կոչեցեալ. (Շիր. քրոն.։)
visage, face, look, countenance, mien, air;
forehead;
exterior, surface;
person;
eyes, sight;
body;
reputation, honour, respect;
meaning, sense, explanation;
mask;
— կօշկաց, vamp;
վերին —ք յարկաց, roof;
— եւ աստառ, outside and lining;
— դրոց, page;
—ք մի հողոյ, stratum, layer, bed;
ոչ —ք ինչ երեւելիք էին, they were not remarkable or important personages;
եւ քո —ք երթիցեն առաջի նորա, and thou shalt be in their midst or among them;
ըստ ժամանակի եւ —աց, according to the period and people;
զ—օք ջուրց, at the water's level;
upon the face of the deep;
զ—ն քարի տացէ, so much the worse for him;
to his harm or damage;
հոտոյ ընդ —ս հարկանիլ, to perceive the odour, bad smell, stink;
տալ զ—ս խնդրել զտէր, to turn his face towards, to seek God, to be converted;
զ—ս հաստատել, դնել, to turn towards, to go to, cf. Դիմեմ;
դնել զ—ս իւր առնել ինչ, to turn the mind or attention towards, to form or conceive an idea;
—ս առնել, to have regard for, to respect, cf. Ակնածեմ;
յ—ս բերել, գալ, to manifest, to show, to display, to make known, to discover;
to appear, to present one's self;
յ—ս անկանիլ, to appear;
անկանել ի վերայ —աց, to fall prone, to prostrate one's self;
խոնարհիլ անկանիլ —աց, to sulk, to be in ill humour;
ելանել յ—աց ուրուք, to go out of the presence of;
յանդիման լինել միմեանց —օք, to see one another, to meet;
թաքչել յ—աց ուրուք, to hide or conceal one's self, to keep out of sight of some one;
հատանիլ քնոյ յ—աց, to have the sleep broken or troubled, to be unable to sleep more;
ակն առնուլ —աց ուրուք, to honour, to respect a person;
ի խոնարհ կախիլ —աց, to knit one's brows, to be melancholy, to frown, to look displeased, sullen or vexed;
զ—ս ծռել, to make wry faces;
առնուլ զ—ս ուրուք, to assume the appearance of some one, to sustain a part or character, to bear a part;
յ—աց, for, on account of;
յ—աց նորա, for his sake;
յ—աց հօր քոյ, from your father, in your fathers name;
առաջի —աց Տեառն, in presence or before the face of God;
յերեսս, to one's face;
in the face of, cf. Առաջի, cf. Յանդիման;
—, —, առ —, face to face;
man to man;
ինձ — արա, I entreat you! listen to me! do me the favour! առ —ս, ի վերին, externally, apparently;
բացաւ —օք, with the face uncovered;
unmasked (man), unveiled (woman);
barefaced, impudent;
frankly, openly;
ընդ — ամենայն —ս երկրի, over or throughout the whole earth;
հաց —աց, cf. Առաջաւորութիւն;
օծանել զ—ս անոյշ իւղով, cf. Իւղ;
որով —օք, with what an air ! with what audaciousness! ազնիւ —օք, of a handsome countenance;
երեսս առնում, cf. Անձնաւորեմ.
area, superficies, surface.
· Calfa
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Քրտամբք երեսաց։ Երկիր եպագ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Թաքեան յերեսաց տեառն աստուծոյ։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Երեսօքն վարշամակապատօք։ Երեսք նոցա զազիրք.եւ այլն։
(Ծովու) զներքին աւազս յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
Ի վերայ երեսաց անդոյ.
Ի վերայ երեսոյ անդոյ (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 27։)
Իբր ռամկական ոճով վայելչաբար ասի.
Երեսաց՝ տեսանելն, լսելեաց լսելն։ Որպէս ծակք իմն են եւ բոյնք՝ աչք. եւ ի սոսա որջացեալ են երեսք։ (Ի ծերս) ընդ աղօտ՝ երեսք, եւ ականջք՝ դժուարալուրք։ Խոհականութիւն՝ երեսք ելով մտածութեան. (Փիլ.։)
Առ մարդկան ականէ, եւ երեսաց վասն կեղծաւորին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Առ երեսս՝ առաքինութեան կեղծաւորին լինել ջատագով. (Յհ. իմ. ատ.)
Վերին երեսօք։ Ի վերին երեսս։ Եղիշ. (՟Ե. ՟Ա. ՟Բ։ Սարգ. յկ. ՟Զ։ Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ աբրահամու աղաչանացն առնէր երեսս, եւ ո՛չ ղովտայ։ Ինձ երե՛ս արա. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Առ վշտի նեղի (այսինքն հարկի՛) գալ յերեսդ քո եւ կողկողել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Գովէին զքեզ յերեսս։ Յերեսս երանել սկսանի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Կլիմաք.։)
Եւ թէ վտանգ յայտնի էր, կամ մարտն երես առ երես. (Լմբ. սղ.։)
ԵՐԵՍՔ. Դէմք ինչ յառաջ բերեալ, պէսպէս ոճով. ցուցակութիւն, կերպ, կողմն, հայեցուած, դիտաւորութիւն. միտք. եւ այլն.
Որո՞վք երեսօք զդիւրապաշտսն հալածիցեն. ռմկ. ի՞նչ երեսով, այսինքն համարձակութեամբ. (Եզնիկ.։)
Միով բանիւ երկուս երեսս չմարթի թարգմանել յայլ լեզու։ Բանն մի է, եւ այնչափ երեսս ունի. (Կիւրղ. ծն.։)
Թէպէտեւ ի դատավճիռ բանին խառն են արքայ եւ ժողովուրդն, այլ երեսք մարգարէին գոգջիր թէ ի վերայ դաւթի ուղղեալ եդեալ նայէր. (Եփր. մնաց.։)
Որպէս եւ յայսմ երեսս վկայեաց. (Եփր. ծն.։)
Երես ի վայր կամ ի յանկման. (Ներս. մոկ.։)
Զայնպիսի երես ընկալեալ ի վանսն ընդունեցաւ». այսինքն գեղեցկութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
imagination, fancy, whim, idea;
վառ —, lively imagination.
· Calfa
Զոր ինչ առնու ի զգայութեանց, զայն պահէ. վասն որոյ եւ երեւակայութիւն յորջորջի, այսինքն երեւեցուցելոցն կացումն. (ուստի գտանի գրեալ եւ երեւակացութիւն) (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Զքառիցն ի նա տոգորս՝ երեւակայութեամբ ցուցից։ (Միանձունք) ըստ օրինի պարառեալ են վսեմական եւ մաքուր երեւակայութեամբ. (Մագ. ՟Կ՟Բ. ՟Կ՟Դ։)
to go, to march, to repair, to follow a road;
— առ հարս՝ զճանապարհ ամենայն երկրի, to sleep with one's fathers, to die;
— զիւրովին, to kill ones self;
— զիւիք, to give ones self up to, to apply ones self;
— զջրոյ, to go to fetch water;
to make water;
— հետի or հետիտս, to go on foot, to walk;
— հետի յօչ կամս, նեղութեամբ or դժուարաւ, to trudge along;
— հեծեալ ի ձի, to go on horseback, to ride;
— կառօք, to go or ride in a carriage;
— սուրհանդակաւ, to travel post;
— չոգեմուղ կառօք, երկաթուղեաւ, to go or travel by rail;
— (ելանել) ի կարիս որովայնի, to go to the water-closet, to stool, to the privy;
երթայ (դիմէ) ի կոտուստ իւր, he hastens to his ruin;
այս ճանապարհ երթայ ի ..., this road leads to ...;
զհետ, զկնի —, to follow;
փախստեայ —, to flee, to take to flight;
յագարի —, to be sacked or plundered;
ի գլուխ —, to finish, to come to an end;
յերդումն —, to swear, to take oath;
զուլամբ — ձիոյ, to trip, to fall headlong as a horse;
երթ ի բաց, ե՛րթ յետս իմ, begone, go away, get you gone, get away, or off with you, be off;
ե՛րթ խաղաղութեամբ, part in peace! Adieu! ողջ երթ, երթ ողջամբ, adieu! God be with you! luck be with you!
· Calfa
Ասեմ սմա, ե՛րթ, եւ երթայ։ Ուստի՞ գաս, կամ յո՞ երթաս։ երթային քաղաք ի քաղաքէ։ Երթայր ընդ կողմն վերնագաւառացն։ Ի տուն հօր իմոյ երթիցես։ Ե՛րթ ա՛ծ ինձ։ Երթայց առ տէրն իմ։ Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ։ Ո՛ղջ երթ։ Ե՛րթ ողջամբ ի տուն քո։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Արի՛ք երթիցո՛ւք աստի։ Եկա՛յք երթիցուք։ Առ կուռս անմռունչս ո՛րպէս երթայիք եւ գայիք.եւ այլն։
Զգաստութեամբ երթայ ի կեանս իւր». այսինքն քաղաքավարի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
ԵՐԹԱԼ. հայցական խնդրով, իբր ընդ, ի, եւ այլն.
Զի առ աստուած երթիցեմք». (Ածաբ. ծն.) ա՛յլ ձ. երթայցեմք, որ է սովորականն։
adj. s. that goes and comes;
going to and fro;
turn, walk;
life, conduct;
—ս առնել՝ առնուլ, to go to and fro, to go and come, to make several cruises;
— ծովու, the ebb and flow.
· Calfa
Խառնին ընդ ծուրացիս վաճառօք եւ երթեւեկօք. (Գէ. ես.։)
Զի՞նչ պատճառք իցեն երթեւեկի նորա ի վերայ ջուրցն։ Զի ընդ երթեւեկի նորա թխսելով թխսեսցին ջուրքն. (Վեցօր. ՟Բ։)
Թէպէտեւ խռովութիւնն դադարիցէ, այլ ջուրքն ցմեծ ժամն սահին յերթեւեկի». այսինքն յուզին, շարժլին. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 2։)
Մերթ եւս՝ իբր Ընթացք կենաց. վարք. քաղաքավարութիւն.
Ելին ի վերայ մեր՝ անդադար երթեւեկս առնելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Լոյս ի վերուստ երթեւեկս առնէր ի վերայ նշխարացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խառնիխուռն օձտելով երթեւեկէր. (Եզնիկ.։)
of yesterday;
— վարդապետ, ignorant doctor.
· Calfa
Երիկեան վարդապետ, եւ առօրեայ իմաստասէր. (Ոսկիփոր.։)
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
· Calfa
Թագաւորին բաղակայ։ Չորք թագաւորք ընդ հնգից։ Թագաւորք ի քէն ելցեն։ Ես կացի թագաւոր ի նմանէ ի վերայ սիոնի։ Թագաւոր իմ եւ Աստուած իմ։ Տէր թագաւոր յաւիտեանս յաւիտենից։ Յիսուս Նազովրեցի՝ թագաւոր հրէից։ Թագաւոր թագաւորաց, եւ Տէր տերանց.եւ այլն։
Ո՞ այլ ոք առաջին թագաւոր. բայց թէ երանականն եւ փառաւորեալ սուրբ երրորդութիւնն, ըստ մարգարէին՝ թէ թագաւոր մեծ ի վերայ երկրի Աստուած է. (Վահր. յայտն.։)
Սովորութիւն ունիմք մեք զթագաւոր անունդ ի վերայ երկուց իրաց ասել. մի՝ ի վերայ աշխարհակալին, եւ մի ի վերայ այնորիկ՝ որ այն ինչ փեսայացեալ լինի. (Տօնակ.։)
to wet, to bathe, to dip, to drench, to soak;
to moisten, to bedew, to water;
թանալ զանկողին իւր արտասուօք, to bathe one's pillow with tears;
արտասուօք թանալ զոտս ուրուք, to bathe the feet with one's tears;
թանալ զսուր ի պարանոց ուրուք, to cut the throat, to massacre;
թանալ յարիւնս բազմաց, to butcher, to slaughter, to shed much blood, to swim in blood;
թանալ ի գինի, to soak, to steep in wine;
գնացին առանց թանալոյ ի վերայ ծովուն, they passed the sea dry-shod.
· Calfa
Թացցէ քահանայն զմատն իւր յարեանն։ Եթաց զմատն իւր յարեանն։ Թացցէ զմատն յիւղոյ անտի։ Ի ջուր թացցի։ Առցեն զոպայ, եւ թացցէ ի ջուրն։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Թացցի ոտն քո յարեան։ Արտասուօք իմովք զանկողինս իմ թացի։ Արտասուօք սկսաւ թանալ զոտս նորա.եւ այլն։
Թանային ճանապարհք իմ կոգւով. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 6։)
Գնացին առանց թանալոյ ի վերայ նորին. այսինքն անթաց ոտիւք. (Լմբ. իմ.։)
to shun, to elude, to set one's self free, to steal, or to get away, to escape, to fly from, to avoid;
to be ashamed, to shuffle, to use chicanery;
-զելով խօսել, to speak with respect or reverence.
· Calfa
Տե՛ս, թէ ո՞րքան խորշանօք եւ թանգուզելով (խօսի). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
to thicken, to grow thick;
to grow hard;
to curdle, to coagulate, to clot;
to augment, to increase, to accumulate;
— ի մարմնի, to become incarnate;
թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանս, this people's heart is waxed gross;
թանձրանայր աղաղակն, the uproar increased;
the fear redoubled.
· Calfa
Որովայնք թանձրացեալք (կերակրովք) խորհուրդս սուրբս ոչ ծնանին. (Մանդ. ՟Գ։)
Մեղք՝ որ ոչն խոստովանին, եւս քան զեւս թանձրանան. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
Թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանդ այդորիկ. (Ես. ՟Զ. 10։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 15։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 27։)
Ի վերայ գլխոյ լերինդ թանձրացելոյ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 1։)
Ջուր դանդաղամած թանձրացեալ. յն. ջուր թանձր. (՟Բ. Մակ. 20։) (Նովին առմամբ ասի ի փիլիսոփայութեան՝ Թանձրացեալ, πεπηγώς concretus ընդ հակառակն Վերացելոյ։)
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
· Calfa
Թափեսցեն զսուր իւրեանց ի քեզ։ Թափեսցեն զամենայն սուրս իւրեանց ի վերայ Եգիպտոսի, եւ լցցի երկիրն վիրաւորօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Լ. 11։)
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 23։)
Թափել զոք ի մահուանէ, ի ձեռաց այլոյ, կամ զգերիս. կամ ի բերանոյ առիւծու աքեացս, կամ զատամն, կամ զդրունս քաղաքին։ Թափել ի նոցանէ զբովսն։ Թափիլ թեւոց, ուսոց յանրակէ. եւ այլն։
Բեւեռովք զբեւեռ թափէ. (Զքր. կթ.։)
Դարձի՛ր առ Յովաբ. եւ ոչ կամեցաւ թափել. իմա՛, թափիլ. այսինքն մեկնիլ, (ռմկ. եախան թողուլ) (՟Բ. Թագ. ՟Բ. 23։)
Թափեալ զինքն ի գրաստէ անտի՝ յընթացս հասանէր առ սուրբն։ Վաղվաղակի թափէին յախտէն իւրեանց։ Ե՛րթ թափեա՛ց յինէն այսուհետեւ թշնամի ճշմարտութեան. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զինքն թափեաց՝ զկերպարանս ծառայի զգենլով. (Անան. եկեղ։)
Որպէս թափեցաւ անկէտն ի վերուստ. (Նար. առաք.։)
Ամենայն ծունր կրկնեսցի թափեցելումն վասն մեր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Առ որս. ՟Ե։)
ἁποχέω, ἑκχέω, καταχέω, ἑκκενόω, κατακενόω effundo, evacuo Որպէս թէ թափով իմն հեղուլ, կամ թափո՛ւր առնել. Հեղուլ ի դուրս. դատարկել զիմն. կամ հեղուլ ի ներքս ամանոյ յաման, որով մին դատարկի, եւ միւսն լցեալ լինի. վաթել, վոթել, պարպել, եւ լեցնել.
ԱԾԵԼ ԹԱՓԵԼ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ. ἑπάγω subjicio, subjungo, adjicio, infero, addo Ի վերայ ածել. կամ յարել. յաւելուլ։ (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ այլն։)
ԹԱՓԻԼ. ἁποικία, ἑκπίπτειν Օտարութիւն ի հայրենեաց. գաղթականութիւն. թափառականութիւն. վտարանդութիւն։ (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
bleacher;
washerwoman, laundress;
fuller;
a washerwomans heetle;
stick for gathering fruit;
— վարոց, the penis of animals;
— համոզակեր, a judge, arbiter, he who confers rewards;
he who separates combatants.
· Calfa
Թափչաւն հարեալ լինէր եւ վիրաւորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
(Ի Կիպրոս) զանգանուն ի ցօղոյ անկեալ զխոտով, կռուի ի թափիչ վարոցս, եւ ի մօրուս քօշից. իմա՛ զցուպ հովուաց իբր զլախտ, կամ զխարազան ծոպաւոր։
γναφεύς, κναφεύς lotor, fullo Որ թափելով եւ թօթափելով լուանայ, եւ սպիտակացուցանէ զկտաւս՝ տոփելով. լաթ լուացօղ՝ ճերմկցընօղ.
top of the shoulder, acronium;
shoulder-bone, shoulder;
arm;
end of a book;
cf. Թիկունք;
— ածել զիրիք, to undertake, to attempt;
to aspire to, to pant for, to seek;
to embroil;
to sell off, to dispose of;
to explain one's self, to pretend to be;
զվարդապետի, զիշխանի թեկն ածել, to pass one's self off for a doctor, for a prince;
to play the grandee, to lord it;
թեկն ածել զաւագութեան, զպատուոյ, to desire eagerly, to covet the primacy, to aspire to honours;
թեկն ածել ումեք, to favour, to support, to assist, to protect, to aid, to defend;
թեկն ածել ընդդէմ ուրուք, to rebel, to revolt;
թեկն ի թեկին, strutting, looking big, playing the swell, walking or acting in a stately, imposing or boastful manner.
· Calfa
ԹԵԿՆ կամ ԹԷԿՆ. ὧμος humerus Վերնակողմն բազկի ուսովք հանդերձ. (լծ. լտ. թէ՛րկում). թեւ, կռնակ.
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զորոյ հաւասար գրոյդ ի թիկանէ տառիդ ընթերցցիս. (Մագ. ՟Ծ՟Դ.) այսինքն ի վերջ կոյս. գրքին կռնակը, ետքը։
Զվարդապետի թեկն ածէ (յն. զկարգն յափշտակէ), եւ ոչ յաշակերտաց կարգի գտանի։ Զիշխանի թեկն ածիցէ (յն. որպէս ի կարգի իշխանի)։ Մեղմագոյնս խօսի, ո՛չ զվարդապետի ինչ թեկն ածել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Դ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զվարդապետի իմաստնոյ թեկն ածեմք, եւ ոչ յաշակերտաց կարգի գտանիմք։ Մի՛ եւ այն՝ որ չեւ եւս իցէ հասեալ ի կատարեալ գիտութիւնն, թեկն ածել զվարդապետի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Զրահետ՞՞՞վարիմ.
· Calfa
Կրօնիւք հրեշտակաց՝ զոր չիցէ տեսեալ, զրահետ վարել (իլ). (Կող. ՟Բ. 18։)
Վտարել վիրօք զրահետ վարեալ նետիւք. (Մագ. ՟Դ։)
ԶՐԱՀԵՏ ՎԱՐԻԼ, ԲԵՐԻԼ, ԼԻՆԵԼ, եւ այլն. Ի զուր զհետ վարիլ, պնդիլ. եւ զհետ սնոտեաց կամ յընդունայն շաւիղս ընթանալ. ըստ յն. միջամուխ լինել. ἑμβατέω ingredior, ineo
vain, labouring in vain, fatiguing uselessly;
— լինել, to labour in vain, to work without result, to make a hole in the water, to make ropes of sand, to miscarry;
— վաստակ, labour lost.
· Calfa
Անմտաց եւ իգացեալ ոգւոց են իրքն, յողալեաց եւ զրաջանից։ Վասն օդոյ ոտից յուղանալոյ խօսէի, եւ վասն զրաջան աշխատութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի զուր զրաջան է։ Զրաջան եւ սնավաստակ. (Եփր. պհ.։)
ματαιοπόνος frustra laborans Որ ի զուր ջանայ. եւ որ ինչ ի զուր գործի. սնավաստակ.
vn. va. cf. Զօրավարեմ.
· Calfa
Սոքա թագիւ ոչ պերճացեալ, եւ ոչ զօրօք զօրապետեալ. (Շ. վիպ.։)
to assemble the staff;
cf. Զօրաժողով;
to pick out or unite the flower of the army.
· Calfa
Դարձաւ Յովնաթան, զօրընտիր լինէր, զծերակոյտն ի խորհուրդ կոչէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 35.) յն. լոկ, եկեղեցացոյց զծերս։
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
· Calfa
Ըստ առն եւ զօրութիւն իւր։ Խորհուրդ եւ զօրութիւն պիտոյ իցեն ի պատերազմ։ Քո է Տէր մեծութիւն եւ զօրութիւն։ Ի նմանէ է իմաստութիւն եւ զօրութիւն։ Դո՞ւ ագուցեր ձիոյ զօրութիւն։ Ի պարանոցի նորա բնակէ զօրութիւն։ Հզօրք զօրութեամբ։ Ձայն Տեառն զօրութեամբ։ Զօրութիւն է Տէր երկիւղածաց իւրոց։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու (այսինքն ուժգնութեանց)։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր (զարդիւնս).եւ այլն։
Յայտնապէս զօրութիւնքն Աստուծոյ ի վերայ հասեալ ... կիսամահ դնէր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 29։)
Բազում ինչ նովին անուամբ ասին՝ որիշ զօրութիւնս ունելով. (Եփր. աւետար.։)
Զպատճառս եւ զզօրութիւն իրացն միայն յայտնելով։ Խօսօղք բազումք յԱստուածայնոցն, եւ զօրութեան մտացն ոչ հասուք։ Ուսանել զզօրութիւնս պէսպէս իմաստից ի նորն Պղատոնէ. (Խոր. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 89։ ՟Գ. 62։)
Ո՛չ յերկուս զօրութիւնս, եւ ո՛չ յերկուս երեսս բաժանեալ։ Եթէ ոք յերկուս երեսս կամ յերկուս զօրութիւնս բաժանեսցէ, նզովեալ լիցի. (Պրպմ.։)
Բաշխեաց ժողովրդեանն յամենայն զօրութեան Իսրայէլի ... բլիթ մի հացի. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 19։)
Իշխանք զօրութեան (այսինքն զօրավարք). (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 5։)
Տէր զօրութեանց։ Անուն տեառն Աստուծոյ զօրութեանց։ Օրհնեցէ՛ք զնա ամենայն զօրութիւնք նորա։ Բարձրացաւ մինչեւ ի զօրութիւնս երկնից, եւ ընկէց յերկիր ի զօրութենէ երկնից եւ յաստեղաց։ Երկիր եպագ ամենայն զօրութեան երկնից։ Յարեւու եւ ընդ լուսնով եւ ընդ ամենայն աստեղբք, եւ առաջի ամենայն զօրութեանց երկնից, զոր սիրեցինն, եւ որոց ծառայեցինն։ Զոր օրինակ ոչ թուին զօրութիւնք երկնից, եւ ոչ չափի աւազ ծովու. եւ այլն. (Սղ.։ Դան.։ Ես.։ Երեմ. եւ այլն։)
Ի վերայ ամենայն իշխանութեան, եւ պետութեան, եւ զօրութեան, եւ տէրութեան. (Եփես. ՟Ա. 21։)
Որպէս ի մոմի զօրութեամբ են ամենայն կնիքք, իսկ կատարելութեամբ մի միայն ի ներքս անդ տպաւորեալ է. այսպէս եւ յոգւոջն մոմաձեւի ելոյ՝ ամենայն տիպք պարունակին զօրութեամբ, ո՛չ կատարուածով. (Փիլ. այլաբ.։)
Է, ի, Էն or Էնն, Էին, that exists, existence;
that is of itself, the Supreme Being, the Most High, God;
ես եմ որ Էն, I am that I am;
որ Էն առաքեաց զիս առ ձեզ, I am sent me unto you;
էք, the divine persons, the Trinity.
Էմ ից, being, existence, that exists;
creature, matter;
v. aux. he is;
անդ է տեսանել, one saw there, one sees;
գեղով էիցս զուարճացեալ, intoxicated with the beauties of nature.
Է՜, eh! hey! oh! o! alas! է՜ Պետրէ, oh Peter !
· Calfa
մանաւանդ էն կամ էնն, էին, զէն, յէէն ὥν ens, qui est, deus Որ էն. Աստուած. ինքնագոյակ անեղ. Էակ ըստ ինքեան՝ առաջին եւ հարկաւոր, որոյ ելն եւ գոլն է նոյն. եբր. եհովահ. որ թարգմանի եւ Տէր, ընթերցեալ իբր Ատօնայի. Ադոնայի.
Էրն եւ իցէն սմա ըստ ճշմարիտ բանին ոչ յարմարին, այլ միայն էնն. յն. τὸ ἕστι ly est իմա՛, է՛, որպէս երրորդ դէմն էական բայիս եմ, ես, է. իբր զի մշտնջենաւորին Աստուծոյ վայել է տիրապէս ներկայ ժամանակ. զի է անժամանակ եւ անփոփոխ եւ նոյն եւ նոյնպէս միշտ։ Է 2 մջ. Է՜. Ո՛վ. յէ՛. ա՛ ա՛. ա՛յ. հէ՛.
Է 3 Ձայնաւոր տառ՝ արձակ եւ անփակ ամենեւին ի հնչման, եւ երկար ըստ ամանակին. եւ անուն իւր ինքեամբ եւեթ հնչի է՛։ Ձայնիւ եւ ձեւով համեմատ է յունականին. Ε, ε այլ ի տառադարձութեան դնի փոխանակ (էտա) տառի յունաց. իսկ ε փոխի ի ե։ ա. Է. Լծորդ է ի մեզ ընդ ե, եւ ընդ ա. զորօրինակ էրէ, երէ. յէ՞ր. յե՞ր. ամէնօրհնեալ, ամենօրհնեալ. ալէկոծ, ալեկոծ. որդէգիր, որդեգիր. բազէ, բազա. աղաւնէվաճառ, աղաւնեվաճառ, աղաւնավաճառ. եւրոպէ, եւրոպա. եւ այլն. զի եւ ի յն. η , եւ α են լծորդ։ Է. է. Իբրեւ նշանակ թուոյ, նշանակէ Եօթն կամ եօթներորդ։ Է. Դրոշմեալ ի սկիզբն կոնդակաց եւ նամակաց, նշանակէ՝ Աստուած, Աստուծով, Յանուն Աստուծոյ. իբր համազօր եբրայականին, Եհովահ (այն է՝ Որ էն, կամ Էեւէ) անուանն Աստուծոյ, որ էր ասեն դրոշմեալ ի ճակատ խուրի, եւ ի մատանւոջ քահանայապետին. եւ զի սովին կնքեցաւ գերեզման տեառն, վասն որոյ ասի ի Շար.
Որ անփակ գրով հաստատեալ քարտէզ՝ կնքի մատանեաւ, անկորուստ պահելով զմեզ հաւատով երրորդութեանդ. այսինքն Էնն Աստուած կնքի Էիւ. (որպէս եւ Երզն. մտթ. գրէ. )
Է՛ն էապէս մեզ քարոզէ, զՈրէնն ուսեալ ի Մովսիսէ, թէ Աստուած էր ի սկըզբանէ, եւ ոչ եղեալ ի յումեքէ. (Շ. այբուբ.։)
sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.
· Calfa
Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։
Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։
Իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ ասելով. եւ ես քեզ ասեմ, զի դու ես վէմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս՝ պէսպէս ոճով ասի.
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)
Այսպէս թագաւորական վարելով իշխանութեամբ. (Պիտ.։)
ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)
Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)
Կամ παροικία paroecia. իտ. parrocchia. Թեմ, վիճակ պատրիարգի, եպիսկոպոսի, եւ աւագերիցու.
Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։
գնդիւք վերնայնոցդ վերակացու ինձ լցիս, պետութեամբք, իշխանութեամբք. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Բարձրելոյն փառաց բարձօղ տէրութիւնք, անյաղթելի զօրութիւնք, վեհագոյն իշխանութիւնք։ Տէրութիւնք վերին, եւ զօրութիւնք հզօրին, ցութիւնք վեհագոյն. (Շար.։)
Այլ ասի երբեմն եւ զամենայն հրեշտակաց վերոց.
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)
to give power, authority, to cause to dominate;
իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ, you placed me in the power of death, you put death in authority over me.
· Calfa
Իշխեցելոյց զնա ի վերայ ամենայնի, զոր արար։ Իշխեցելոյց զնոսա կապել եւ արձակել. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Սիրով իշխեցուցանէ ամենայն գանձուց. (Եփր. համաբ.։)
Իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ. (Եփր. թագ.։)
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
· Calfa
Էջ ի լեռնէ անտի։ Էջ ի խաչէդ։ Իջին երկոքին (ի կառաց) ի ջուրն։ Իջանելյերուսաղէմէ յերիքով, կամ ի տրովադա, յանտիոք, ի տիւրոս, ի սիդոն, յեգիպտոս. կամ յանդունդս, ի դժոխս, ի գերեզման, ի հող. եւ այլն։
Իջին անձրեւք։ Վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց։ Իջանել հրոյն զհինգ քաղաքաւ։ Ետես զհոգին աստուծոյ իբրեւ զաղաւնի՝ զի իջանէր ի վերայ նորա։ Իջանէր իբրեւ զաղաւնի յերկնից, եւ հանգչէր ի վերայ նորա։ Ընդ ճանապարհ՝ որ իջանէ յերուսաղէմէ ի գազայ։ Իջանել անօթ ինչ իբրեւ կտաւոյ մեծի։ Աստուածք նմանեալ մարդկան իջին առ մեզ։ Արիք իջէք առ այրն։ Ի՛ջէք անդր։ Ամենայն տուրք բարիք ... ի վերուստ են իջեալ առ ի հօրէն լուսոյ. եւ այլն։
Փիսոն (գետ) իջանէ յովկիանու ծով. (Շիր.։)
մինչդեռ իջեալ գայ նա ի բանի անդ իւրում (այսինքն ի վայր կոյս՝) կարգէ զայսոսիկ. (Եւս. պտմ. ՟Ի 17։)
Իջանելով յանասնականն անարգելութիւնս։ Իջանէ ի ծառայական ամբարիշտութեան զառածումն. (Պիտ.։)
Ի նաթանայ իջանէր ազգն ի յովսէփ, եւ ի սաղմոնէ իջանէր ի մարիամ. (Խոր. առ արծր.։)
ԻՋԱՆԵԼ. իբր Իջավանիլ.
Երթեալ իջանէաք ի քաղաքագեղն մեղտի։ Ի նոյն վայրի իջեալ բանակեցան. (Զենոբ.։)
καταβαίνω, κατέρχομαι, κατάγομαι descendo, devenio, deducor եւ այլն. Էջս առնել. վայրաբերիլ. ի բարձր տեղւոջէ ի վայր կամ ի ստոր գալ՝ երթալ, հոսիլ. իջնալ, ինջնալ.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
· Calfa
Կին մի մերձեցաւ ի դրոշակ հանդերձի նորա. իսկ յիսուս իբրեւ դարձաւ, եւ ետես, ասէ։ իսկ յոհաննէս իբրեւ լուաւ։ Իսկ որ ի մէջ փոցն սերմանեցաւ։ Իսկ որ յերկիրն բարի սերմանեցաւ։ Իսկ ո՞վ իցէ հաւատարիմ ծառայ։ իսկ մի ոմն ի կախելոց չարագործացն։ Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւ. իսկ երկայնամիտն եւ զհանդերձեալն ցածուցանէ. եւ այլն։
Եթէ առ օրէնն քերովբէիւ արար պատիւ, իսկ ո՞ր, չափ առ երկնայնս սեղան խաչս. (Անյաղթ բարձր.։)
Զի եթէ զգեստ աստուծոյ զվարդուրին պատրուակ ասաց եզեկիէլ ... իսկ ո՞րքան պատիժ անմաքրութեան եղիցի զաստուած զգեցողիս ներքոյ եւ արտաքոյ. (Նար. ԼԳ։)
Դուք կոչէք զիս վարդապետ եւ տէր. եւ բարիօք ասէք (կամ առնէք), քանզի ե՛մ իսկ. (ՂՀ. ԺԳ. 13։)
Զօրութեամբ իսկ գոլով նորա զօրեղագոյն։ Աշխարհ ասացեալ լինի բոլորիցն կարգաւորութիւն իսկ, եւ զարդարումն ընդ աստուծով իսկ, եւ ի ձեռն աստուծոյ պահեալ. (Արիստ. աշխ.։)
ո՞վ զայնպիսիսն մարդ անուանեսցէ. չէ՛ եւ չէ՛ իսկ ասել մարդ. (Մանդ. Բ։) Կամ որպէս թարմատար, առընթեր այլոց բանից.
Վերակացուեղեւ բազմաց, եւ ինձ իսկ գլխովին։ որք երեւելիքն իսկ են յառաքեալս, որք եւ յառաջ իսկ քան զիս եղեն ի քրիստոս. (Հռ. ԺԶ. 2. 7։)
Իսկ արդ ո՞վ իցէ սուրբ յաղտոյ։ Իսկ արդ զի՞նչ ասիցեմք։ Իսկ արդ զի՞արդ. Իսկ արդ՝ խորհիցի՞ս զայս ո՛վ մարդ. եւ այլն։
Իսկ արդ քանզի յայնպիսի շնորհացն վրիպեցաք, օ՛ն առեալ՝ մտադիր յերկրորդն դիմեսցուք. (Ոսկ. մ. Ա. 1։)
Իսկ թէ որ իցէ գառանն, ասասցէ յովհաննէս։ Իսկ թէ որքան բարիս հանդերձեալ է աւարտել, տնօրենն եւ ուղղիչն զչափն գիտէ. (Կոչ. ԺԳ։ Լմբ. ատ.։)
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
Որ վարդապտացն է պատիւ, կարծողական զիսկն գիտելոյ. այսինքն զստոյգն (իբր գոյակ. կամ ածակ.)։ Նոյնպէս իմա՛ եւ զասելն. (Սարկ. յղ. պատկեր.)
Աստուած՝ անուանելով հայր բազմաց, բայց յիսկ իսկութենէ ճշմարտիւ հայր միածին որդւոյ. յն. բնութեամբ եւ ճշմարտութեամբ. (Կոչ. Է։)
Իսկ է, որ զինքեան գոյութիւն (կամ զգոյացութիւն) ցուցանէ. որպիսի մարկոս (յն. հոմերոս, սոկրատէս)։ Մակադրական է, որ ի վերայ իսկիցն, եւ կամ առասականացն եդեալ է ... Ի վերայ իսկիցն, որպիսի՛, յովաննէս զաքարեան ... Երկանուն է, անուանք երկու ի վերայ մրոյ իսկի դասալ, ո՛րգոն, եղիազարոս (որ) եւ աւարեան։ Մականուն է, որ հանդերձ այլով իսկիւ ի վերայսիոյ ասացեալ է. ո՛րգոն, բաներեգէս յովհաննէս. (Թրակ. քեր.։)
ԻՍԿ ԵՒ ԻՍԿ. մ. εὑθέως statim Անդէն վաղվաղակի. իսկոյն. առժամայն. նոյն հետայն. մէկէնիմէկ.
s. pl. right, justice, equity;
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
· Calfa
ԻՐԱՒՈՒՆՔ. Կարգ եւ օրէնք սահմանեալ, կամ ի սովորութենէ մուծեալ. կարգաւորութիւն. եւ Բաժին՝ կամ հաս. որ անկանի ումեք ըստ սահմանադրութեան օրինաց կամ սովորութեան.
Եղեւ իբրեւ օրէնք եւ իրաւունք ի մէջ իսրայ՛լ։ Կացոյց ըստ իրաւանցն դաւթի ըզդասս քահանայիցն։ Իրաւունք մի նոյն կացցեն եկին եւ բնակին։ Այս ինչ լցին իրաւունք թագաւորին։ Այս իրաւունք էին նորա զամենայն աւուրս։ Իրաւունք քահանայինէին առ ի ժողովրդենէն.եւ այլն։
Զի մի՛ զարքունական սահմանեալ իրաւունս վաստակաւորացն թողցեն, կամ գողասցն. (Շ. ընդհ.։)
տեսին, թէ իմաստութիւն աստուծոյ է ի նմա առնել իրաւունս։ Արասցես նոցա իրաւունս, եւ քաւեսցես զանիրաւութիւնս նոցա։ Ե՞րբ արասցես ինձ իրաւունս ի հալածչաց իմոց։ Առնէ ինձ իրաւունս ի ձեռաց քոց։ Արար քեզ տէր իրաւունս այսօր ի ձեռաց ամենայն յարուցելոց ի վերայ քո.եւ այլն։
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ԴՆԵԼ. նոյն ընդ վ.
Ինքն իսկ տանուտէրն վասն նոցա իրաւունս դնէ. (Երզն. մտթ.։)
Իրաւունս վարկաւ, կամ վարկան, կամ վարկաք (առնել զայս ինչ եւ զայն). (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Տայ նոցա իրաւունս, եւ ո՛չ ի դրոց, այլ ի հասարակաց դիմաց։ Յորժամ զսոդոմն կամէր կործանել, նախ իրաւունս տայր աբրահամու։ Եւ երեմիայի զիրաւունս ցուցանելով՝ ասէր։ Իրաւունս տայ թէ վասն է՞ր յամեաց օգնել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես. ստէպ։)
Իրաւամբք մատանէր դատաւորին. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 23.) իմա՛ վասն մեղաց մարդկան.
ուր Սարգ. իբրեւանուն իմանալով ասէ.
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ԱՌՆԵԼ. δικαιόω, δικάζω justifico, justum censeo, judico, ulciscor. որպէս Իրաւ առնել. դատ առնել. արդարութեամբ դատել. արդարացուցանել, կամ վրէժս խնդրել.
ԻՐԱՒՈՒՆՍ ՏԱԼ կամ ՑՈՒՑԱՆԵԼ. ἁπολογέομαι defendo, purgo me. Արդարացուցանել զանձն. ջատագովել պատճառօք. Փաստ առաջի դնել.
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
· Calfa
Տեառն իւրոյ։ Տեառն իւրում։ Ի տեառնէ կամ ի ծառայէ իւրմէ։ Տէր ի տաճար սուրբ իւրում, տէր յերկինս յաթոռ իւրում (իբր ի տաճարի, աթոռի)։ Իւրով պաշտաման զինուն։ Ծառայից իւրոց։ Զծառայս իւր։ աշակերտօքն իւրովք.եւ այլն։
իւրով անձամբ առնէր զյաղթութիւն. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Իւրով անարատ կրօնիւքն։ Ոչ զիւրսն խրատելով որդիս. (Պիտ.։)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
Նահապետն մտանէր ի տապանն իւրովքն. (Շ. բարձր.։)
Ունելով զիւրեաւ տեռ։ Ոչ եթող առանց իւր զաշխարհս. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 86։)
Ընդ իւրեաւ թագուցեալ ունելով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Զյանցմունս նախնեացն՝ իւր վարկանիցի։ Համագոյ հօր իւր հզօրի. (Նար.։)
Զերկիրն յիւր վտարեալ, բռնացեալ ունէր։ Զբազումս յիւր (այսինքն ի կերպարանս իւր) կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին. (Բուզ. ՟Ե. 1. 43։)
Որով իւրեանքն անխտանան, ընձեռեսցեն թողութիւն այլոց. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Զոր խորհըրդեամբըն պատկերեալ, եւ իւր ինքեան կերպարանեալ. (Շ. վիպ.։)
to weep, to shed tears, to cry;
— դառնապէս, to weep bitterly, to shed bitter tears;
— վայրապար, զ— կեղծաւորիլ, to have tears at command;
— ի ծաղուէ, to cry with laughing;
— զմեղս իւր, to mourn for, or bewail one's sins;
— զոք or ի վերայ ուրուք, to weep, to bewail, to deplore some one;
cf. Լալիւն.
· Calfa
Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ամբարձ զձայն իւր եսաւ, եւ ելաց։ Ելաց զնա հայրն իւր։ Լայի զժողովուրդս զայս։ Մի՛ լայք ի վերայ իմ։ Լալ լալիւն մեծ, կամ ի լալիւնմեծ. եւ այլն։ Զայսպիսի լուսաւոր կեանս յիսարութիւն լալ եւ սգալ. (Մանդ. ՟Է։)
good, excellent;
superior, better;
praiseworthy;
honest, upright;
— վարկանել՝ համարել, to esteem or love more, to prefer;
առ —ս ունել, to hold in honour, to reverence;
ի — անդր գալ, to become better, to improve, to ameliorate;
— է, it is good, it is better or wortb more;
— եւս, so much the better;
ո՞չ — եւս իցէ, would it not be better ? ո՞չ — եմ ես քեզ քան զտասն որդի, am I not worth more than ten sons to you ? — էր թէ մեռեալ էաք, would that we also had not survived !
· Calfa
Փորձութիւնք հանդիսի լաւացն։ Երեւեսցի լաւն ի վատթարէն։ Գործել զարժանն եւ զլաւն։ Տայր իձեռն լաւի առն։ Դաստիարակաց ըստ լաւին։ Զլքումն լաւացն։ Հեղգք եւ ծոյլք գտանին ի բարին եւ ի լաւն. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Նար.։ Բրսղ. մրկ.։)
Այլ ո՛վ լաւքդ, գիտէք եւ դուք, եւ այլն. (կիւրղ. Գանձ.։)
Լաւ վարկանել, կամ համարել. (Յհ. կթ. Շ. թղթ.։ Ժմ.։ Շ. մտթ.։)
Լաւ էր թէ մեռեալ էաք։ Լաւ է՝ թէ դու ի քաղաքի իցես։ Լաւ է ինձ մեռանել քան թէ իցեմ կենդանի։ Լա՛ւ իցէ միով ակամբ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ, քան երկուս աչս ուտել՝ եւ անկանել ի գեհեն։ Լա՛ւ էր նմա, թէ չէր ծնեալ մարդն այն.եւ այլն։
լաւ վարկանել, կամ համարել. եւ այլն։
ἁγαθός bonus καλός, -ον melior, -ius եւ այլն. Բարի. եւ՛ս բարի. ընտիր. հաճոյական. քաջ. գեղեցիկ. պատուական անձն՝ կամ իր. աղեկ, (լծ. յն. աղաթօ՛ս). լէվ, լծ. յն. է՛ւ. թ. էյի, եէք, ալա.
better;
— առնել, to ameliorate, to make better, to improve;
— վարկանել համարել, to consider highly, to prefer;
— կեանք, the future life.
· Calfa
Ոչ գոյր ասէ լաւագոյն քան զշաւուղ յիսրայէլի։ Լաւագոյն աստ ոչ զբարւոյ նչ ասէ, այլթէ ուժգին էր զօրութեամբ, եւ առողջ մարմնով. (Կիւրղ. թագ.։)
պսակի արժանի զյոյժ լաւագոյնսն առնիցէք ի մարդկանէ։ Լաւագոյնսն առնիցէք ի մարդկանէ։ Լաւագոյն շնչով կենդանականաւ։ Զլաւագոյն ուսումն. (Պիտ.։)
Հանապազ լաւագունացն ցանկութիւն իշխանութեամբ եւ զօրութեամբ ունի զվայելս ցանկալեացն արհամարհել. (Բրս. հց.։)
Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ. յն. լաւագոյն իմն. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 40։)
Լաւագոյնս վարդապետաց. (Խոր. ՟Գ. 60։)
tongue;
language, speech, idiom;
nation, people;
— լեզու ապխտեալ, smoke-dried tongue;
լեզու աղտեղի, foul tongue;
լեզու կօշկի, toe of a boot or shoe;
լեզու զանգակի, clapper, tongue of a bell;
լեզու երկրի, neck of land;
հայ լեզու, the Armenian language;
գաւառական լեզու, dialect, idiom;
մայրենի լեզու, mother-tongue, vernacular idiom, native language;
կենդանի լեզու, living, dead language;
ուսուցիչ լեզուաց, language-master;
վարժապետ գաղղիական լեզուի, teacher, professor of french;
լեզու չար, սուտ, նենգաւոր, a malicious, slanderous tongue;
լեզու անուշակ, մեղրակաթ, honey-tongued;
լեզու քաջ, վսեմ, eloquent;
խօսել այլ եւ այլ լեզուս, to speak many languages;
to have the gift of tongues;
լեզուի տալ, to speake inconsiderately, cf. Շաղակրատեմ;
to be full of talk;
ի լեզու գալ, արձակել լեզու, to be able to talk, to receive the faculty of speech;
արձակել, ձգել առ ոք զլեզու, to speak openly against, to contradict;
լեզուոյ դրունս դնել, ունել զլեզուն, կարճել՝ սանձել զլեզուն, to hold one's tongue;
to bridle one's tongue;
մերձ ի ծայր լեզուին ունել, to have at one's tongues end;
լեզուն ի քիմս կցիլ, to lose the use of speech, to be tongue-tied, speechless or dumb, to be struck dumb;
անոսկր է լեզու, այլ զոսկերս լեսու, the tongue has no bones and yet it breaks bones;
որպիսի՜ լեզու շաղակրատ, what a chatter-box ! կարի քաջ փոխեաց զլեզու իւր, he has much changed his language, he now sings quite an other tune.
· Calfa
Նախ զլեզուն կտրեցին։ Զլեզուն խնդրէին, եւ նա վաղվաղակի մատուցանէր։ Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի։ Խօսեցսի լեզու իմ զբանս քո։ Խօսեցան զինէն լեզուաւ նենգաւորաւ։ Երեւեցան նոց բաժանեալ լեզուք լիբրեւ ի հրոյ.եւ այլն։
Լեզու քո սիրեսցէ զլռութիւն, զի զվէրջս տեառն քո լեզուս դու. (Մծբ. ՟Թ։)
Ի գործի ազդման լեզուիս շարժութեան։ Պատասխնարան լեզուիս կարկացեալ։ Արգանել լեզուով խօսեսցիս. (Նար.։)
Խռովեցաւ նա լեզուով իւրով միայն. (Եփր. համաբ.։)
Ի մեր լեզու։ Ի յոյն լեզու։ Հելլեն եւ հայ լեզուաւ։ Ըստ մերում լեզուի։ Ընդ հռովմայեցւոց լեզուն արշաւէ. (Եզնիկ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Լմբ.։)
Լեզուս խոսեսցին։ Ի լեզուս խօսեսցին։ Լեզուս ունիցի։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են.եւ այլն։
Աշակերտեցէ՛ք ընդ ամենայն լեզուս։ Լնուլ սերմամբ աստուածապաշտութեանն զամենայն լեզուս։ ամենայն ծագաց եւ ազանց, եւ լեզուաց, եւ ժողովրդոց քարոզք։ Ի մեր չար գործոցս հարհոյիյօտարասեռից լեզուաց։ (Ագաթ.։ Սարգ.։ Լմբ.։)
Ի վեր է քան զմիտս եւ զլեզու մարդկան։ Ունկն դնէին յեղյեղուկ լեզուի նորա։ Կշտամբեալ ի լեզուէ իւրմէ։ Ի լեզուէ ձերմէ ծանոթացաւ։ Առ աստուած ձգեաց զլեզուն։ Հակառակ լինէին լեզուոյ մարգարէիցն. (Եզնիկ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Մագ.։ Մխ. երեմ.։)
Մի՛ տար լեզուի քում զամենայն խորհուրդս, որ ելանեն ի վերայ սրտի քոյ։ Զբարին իբրեւ յղանայ սիրտ քո, տու՛ր լեզուի քում։ Տե՛ս, թէ արժա՞ն իցէ, տուր զնա լեզուի քում. (Մծբ. ՟Թ։)
Անշունչ արարածք ի լեզուս գայցեն, բան գովութեան ոչ բաւեն եւ այլն. (Յճխ. ՟Գ։)
adj. prep. near, nigh, next, close to, contiguous;
about, nearly;
— ընդ —, very near, soon, in a short time;
— ի վենետիկ, near Venice;
— է ի մեզ, it is near or quite close to us;
— առ միմեանս, together, one with another, side by side;
— լինել, to be near, ready at hand;
to be on the verge or brink of, at the point of;
— լինել ի մահ, to be at the point of death;
— ի վախճան լինել, to be drawing to a close;
to be approaching one's end;
— բազմիլ, to sit near;
— դնել, to propose;
to confront, to compare.
· Calfa
Մերձ ի ծովն կարմիր։ Մերձ ի տունն փոդովրայ։ Մերձ ի լեառն։ Մերձ ի գեղն։ Մերձ (ի) յոպպէ։ Որ է մերձ յերուսաղէմ։ Մերձ է տէր առ ամենեսեան։ Մերձ է առ դուրս։ Մերձ է բանն առ քեզ յոյժ։ Մերձ առ երկրաւն եդոմայ։ Մերձ է մեզ փրկութիւն.եւ այլն։
Եհար տիգաւ ի վերայ բարձից նորա, եւ մերձ տարաւ յընկենուլ զնա. (Զենոբ.։)
Ո՛վ մերձդ ի հեռուստ՝ հաստատուն երագութեամբ. (Պիսիդ.։)
Զձեռս եւ զմիտս վերհամբառնամք առ մերձդ ամենից. (Շ. տաղ.։)
ՄԵՐՁ ԸՆԴ ՄԵՐՁ. մ. Հուպ ընդ հուպ. ի մօտոյ. յետ սակաւ ժամանակի. ըստ յն. փութով. փոյթ ընդ փոյթ. մօտերս, շուտով.
Խորտակեսցէ զսատանայ ընդ ոտիւք ձերովք մերձ ընդ մերձ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանէլոց էին ի վերայ նորա։ Տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել զեղբայր իմ զվարդ, եւ ուրախանալ. (Փարպ.։)
πλησίον, ἑγγύς, ἕγγιον, σύνεγγυς prope, proxime, juxta ἑγγύτερον propius. եւ բայիւ ἑγγίζω, συνεγγίζω appropinquo πάρεστι adest. Մօտ. հուպ. առընթեր. ներկայ. մօտը, քովը, մօտիկ, քովիկը.
gloomy, dark, obscure, dismal, dull, sombre;
— լինել գինւով, to have the sight or reason obscured, to get drunk, to feel giddy, to feel one's head turn round.
· Calfa
Զի՞նչ ուրախութիւն իցէ մթազգած լինել (գինւով). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4.) իմա՛ պտոյտ կրել գլխոյ, եւ զամենայն ինչ մթագին տեսանել։
σκοτόδινος եւ այլն. Զգածեալ մթով, զգեցեալ զմութ. խաւարազգած. խաւարամած.
obscure, gloomy, dark;
obscure, abstruse, occult, of difficult interpretation;
— կեանք, life of obscurity;
— վարս վարել, to live obscurely, to lead an austere life.
· Calfa
Մթին է բոցն (դժոխոցն), եւ խաւարային է հուրն. վասն որոյ արտաքին անուանեցաւ. (Եղիշ. ննջ.։)
Էր անդ ղեղբայր մի խստակրօն, որ մթին վարս վարէր. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
in one mass, in one body in a lump, massive;
plain, simple;
— ծով, smooth sea.
· Calfa
Որպէս թէ պաղելով պաղեալ եւ եղեալ իբր մի զանգուած. միաձոյլ. ձուլեալ եւ սերտեալ ի մի. շարունակ. անընդհատ. միակտուր.
Որպէս այլքն ամենայն էին (անզարդ), այնպէս եւ պատմուճանն զմիապաղաղ եւ զսատակ ձեւ ունելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
to unite, to join, to conjoin;
to attach, to tie together, to glue together;
to mix, to combine, to annex, to incorporate, to identify;
to join together, to couple, to match, to pair;
վերստին —, to reunite, to rejoin, to tie again.
· Calfa
monoceros, unicorn;
— ծովային, sea-.
· Calfa
Լինի ի հնդիկս եւ միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողինն ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
Եթէ յեղջերէ միեղջերւոյ փախնուցում։ Զզօրութիւն աստուածային միեղջերուիս այս ի վեր քան զեղանակս. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. յովէդ.։)
ՄԻԵՂՋԵՐՈՒ կամ ՄԻԵՂՋԻՒՐՈՒ ՄԻԵՂՋԵՐՈՒԻ ՄԻԵՂՋԻՒՐ ՄԻԵՂՋԵՐԻ. μονόκερος monoceros, -rus, unicornus. Էրէ վայրի կամ գազան, որ զմի եւեթ եղջիւր ունի ի ճակատուն, եւ ունի նմանութիւն ինչ եղջերուի, ձիոյ, վարազի, ուղտու, եւ այլն. ... եբր. րէմ.
vn. va. to urine, to piss, to make water;
— անասնոց, to stale;
— ստէպ, to piss often but little;
ոչ թողուլ յամենայնէ որ զորմով միզիցէ, to destroy every male.
· Calfa
Որ զորմով միզից։ Որ միզիցէ զորմով. (այսնիքն արու զաւակ յարբունս) (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Ժ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ա. 23։ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 8։)
οὑρέω urinam reddo, mingo, mejo. Արտաքսել բնութեան զմէզն. ջրվաթել, ջրվըթել.
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
· Calfa
Միմեամբք վասն միմեանց պաղատել. (Խոսր.։)
Դղրդեցան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք. (Փարպ. (ռմկ. իրար անցնելով)։)
prep. adv. until, till, as far as, to;
even to;
that;
— ցայժմ, till now, up to the present, up to this time, hitherto;
— ցայդ վայր, so far, as far as, to that place;
— ցայդր, so far, as far as that, to there;
— ցայս վայր, thus far, as far as this, to here;
— ուրանօ՞ր, how far?
— ցամպս, even to the clouds;
գայ ընդ իս — ի կարս, he goes with me as far as Kars;
կաց or մնա — եկեսցէ, wait till he comes;
— ցե՞րբ, how long?
ոչ ելից — դարձցիս, I will not go out until you return;
— ցբազում ամս, during many years;
— զի, so that, insomuch that;
այնպէս or այնչափ՝ զի, so that;
as well as;
— բազմաց իսկ ասել, so that several people said.
· Calfa
Մինչեւ ի գաղա, կամ ի քաղաքն, ի տուն։ Մինչեւ ցանդր։ Ի ծովէ մինչեւ ի ծով։ Ի ծագաց մինչեւ կամ մինչ ի ծագս. եւ այլն։
Մինչեւ կամ մինչ ի սպառ։ Մինչեւ կամ մինչ ի կատարած։ Մինչեւ յե՛րբ կամ ցե՛րբ։ Մինչեւ ցո՞ր վայր. եւ այլն։
Լուռ եղեւ յակոբ, մինչեւ եկին նոքա։ Մինչեւ յարեաւ այլ թագաւոր։ Մինչեւ կատարեսցին։ Մինչեւ հասցուք։ Մինչեւ եկեալ եկաց ի վերայ։ Մինչեւ ամենայն եղիցի.եւ այլն։
Այլ անսովոր է յետեւառաջութեամբ ասելն,
ἅχρι, -ις, μέχρι, -ις, ἔως usque. Ցսահմանեալ եւ ցդիտեալ ժամանակ կամ տեղի, յայտ առնելով զեզր ինչ. ինչուան.
Մինչեւ գնաց մեսրոպ յարքունական դրանէն, ոչ զոք ի ճարտարաց գտանէր անդ ի վպրաց. (Խոր. ՟Գ. 52.) այսինքն յորմէ հետէ. քանի որ։
ՄԻՆՉԵՒ. մ. իբր Մինչ, մինչդեռ. եւ Ցորչափ. (անսովոր գոգցես ոճով)
Մինչեւ մեք ազյլս կամէաք հնազանդել, մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեանն խստորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արարի զքեզ թագաւոր, մինչեւ հովիւն էիր դու. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
շ. ՄԻՆՉԵՒ. շ. ὤστε ut, ita ut, sic ut. որպէս Մինչ զի, մինչ, որք չեն յաճախելի իբրեւ զմինչեւն. որ ստէպ վարի առընթեր աներեւոյթ բայի, եւ երբեմն կից ընդ դիմաւորի, եւ դուն ուրեք ընդ դերբայի։ cf. ՈՐՊԷՍ ԶԻ, cf. ՈՒՍՏԻ. որ, անանկ որ, այնչափ որ.
Ժողովեցան առ նա ժողովուրդք բազումք, մինչեւ մտանել նմա ի նաւն, կամ մինչեւ տեղի եւս ոչ լինել՝ եւ ոչ առ դրանն։ Լինի ծառ, մինչեւ գալ թռչնոց, եւ հանդգել յոստս նորա։ Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել թնդ միմեանս.եւ այլն։
Այնպէս սիրեաց աստուած զաշխարհ, մինչեւ զորդին իւր միածին ետ։ Այնչափ աղէտ տարակուսի էր ի վերայ անհնարին վշտացն, մինչեւ սիրտն ոխակալ եւ ակն նախանձալից՝ արտասուք քամէին. եւ այլն։
ՄԻՆՉ ՉԵՒ. մ. Է կրկին բառ, մինչ՝ չեւ. մինչ դեռ ոչ եւս. այն ինչ տակաւին ոչ. չեւ. դեռ չ, ըլլալէն առաջ. ի յն. եւ լտ. ասի՝ նախ քան. յառաջ քան թէ. զոր եւ յետինք յումպէտս վարեցին արտաքոյ հայկաբանութեան.
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
Մինչ՝ չեւ երկինք եւ երկիր լեալ էին։ Այլ ի դնիլ կանխաւ այլոյ բացասականի, ասի նա եւ Մինչեւ. (որպէս տեսեր ի վեր անդր։)
mediator;
intermedium, agent, go-between;
negotiator;
medium;
— վաճառաց, broker;
— հաշտութեան, reconciler, conciliator, intermediator, intercessor.
· Calfa
Յիշեա՛ զտօնողքս քո՝ ո՛վ համարձակ միջնորդ (յհ. մկ). (Տաղ.։)
Միջնորդաւ օդոյն։ Միջնորդովք առաքելովքն. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
intercession, mediation, interposition, intermeddling, intervention;
negotiation, medium;
— վաճառաց, brokerage, brokage, agent's commission;
միջնորդութեամբ, mediately, through the medium of.
· Calfa
Խաղաղութիւն արար յիսուս իւրով միջնորդութեամբն. (Իգն.։)