cf. Հրամանատրութիւն.
Կալ ըստ աստուածային հրամանատուութեան ի հնազանդութիւն թագաւորացն։ Յաստուածային հրամանատուութենէն թռչնոյ՝ ժամ էր այնուհետեւ հաւուն խօսելոյ. (Փարպ.։)
command, order, ordination;
leave, license, permission.
Եւ արդ մեք տէր ըստ այսմ հրամանատրութեան. այսինքն պատուիրանի, կամ օրինադրութեան. (Պտրգ.։)
cf. Սքանչելագործ.
wonderfully ornamented or embellished with.
Որ ըստ ղազարու յարութեան է հրաշազարդ պատմութիւնն. (Նանայ.։)
magnificence, august grandeur;
wonders, marvels.
Ոչ եւս ըստ մարդկան, այլ աստուածային այս հրաշափառութեան գործ. (Խոսրովիկ.։)
place, spot, ground;
public or market-place, market, exchange;
town-hall, town-house;
concourse of people, assembly, the public, crowd;
court, tribunal;
good cheer, feast;
արտաքին —ք դրանց, porch, portico, atrium, vestibule;
տիեզերական, ահեղ —, last judgment;
— մեհենից, gymnasium;
cf. Ըստ, ընթացք, թատր;
ի —ս, ի —ի անդ, —աւ, in the public places, in public, publicly, notoriously, evidently, frankly, plainly, openly;
— դնել, to consult, to deliberate;
— առնել, cf. Հրապարակեմ.
fire;
pyre;
funeral pile;
fire, ardour;
Mars;
—ս արկանել, հարկանել, to kindle, to light, to set on fire.
ՀՐԱՏ. գ. որ եւ ՀՐԱՒՈՐ. գ. πυρόεις pyrois Ἅρης Mars Մի ի մոլորակաց հրագոյն. եւ ի կարգի դից Արէս, ըստ յն. եւ հյ. եւ Մարս, այսինքն մարտ. ըստ լտ. մառէխ
throwing, casting or shooting fire;
gun, musket, fusil, piece, arquebuse, rifle, blunderbuss;
— բաղխիչ, գայլախազեայ, կախաղանաւոր, ասղնաւոր, կրկնահար, հողմահար, յետախցիկ, որսոյ, թռչնորսական —, percussion-gun, flint-gun, pendulum-gun, needle-gun, double-barrelled gun, air-gun, breech-loading, sporting-gun or shooting-gun, fowling or birding-gun, musket or rifle;
բաղխիւն —ի, musket-shot;
շռինդ —ի, report of a gun;
հարուած —ի, gun-shot wound;
— բարկութիւն, շանթք, thunder, thunder-bolt;
լնուլ զ—, to load a gun;
արձակել զ—, to shoot, to let off, to discharge, to fire;
չառնուլ հուր —ի, to miss fire, to flash in the pan;
—ք, hail of fire;
musketry.
Մանգղիոնս եւ մենքենայս՝ հրացանս. լինի ածակ. կամ ըստ ոմանց է գոյակ. որպէս գործի հրացայտ։
to invite, to desire, to invite to a feast or assembly;
to convoke, to convene;
յառաջագոյն —, to predestine;
— ի ճաշ, to ask or invite to dinner.
ՅԱՌԱՋԱԳՈՅՆ ՀՐԱՒԻՐԵԼ. Յառաջագոյն սահմանել աստուծոյ զընտրեալս իւր. ըստ յն. նախասահմանել, կամ կանխաւ որոշել. προορίζω praedestino, prius constituo.
angel;
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
ՀՐԵՇՏԱԿ. որպէս ըստ հեթանոսաց՝ Դեւ բարի. ոգի.
embassy.
of celestial form, of angelic appearance, or beauty.
Որոյ տիպն կամ կերպարանն է ըստ հրեշտակի. հրեշտականման. հրեշտակահանգէտ.
jew, hebrew, israelite;
—ք, the Jews;
թաղ հրէից, jewry, jew's ward, quarter in a town.
ՀՐԷԱՅ ἱουδαῖος judaeus. ըստ եբր. եէհուտի. այսինքն Յուդայեան. վր. եւս՝ հուրիա, եւ հուրիաստանէլի. գրի եւ յուղղականն ՀՐԵԱՅ, որպէս եւ հնչի ռմկ.։ Ազգն յուդայի երբեմն ի սահմանս երուսաղէմի. այլ յետոյ ամենայն եբրայեցիք կոչեցան հրէայ՝ որպէս յուդայեան. տե՛ս բռ. յտկ. ան. իպրանի, ըպրան, ըմրան . մանաւանդ եահուտի, ջըֆուտ. Ձայնդ հրէայ՝ իբր հեբրա՛յ. ըստ յն. է՝ էվրէ՛օս, եւ լտ. հէպրէ՛ուս. այսինքն եբրայեցի. այլ ի թարգմանութիւնս հրէայ դնի ի մեզ անդ միայն՝ ուր ըստ այլոց է եուտէ՛ոս, այսինքն յուդայեան.
in hebrew;
cf. Հրէական;
— ուսանել, խօսել, գիտել, to learn, to speak, to know hebrew, the hebrew language or tongue.
ՀՐԷԱՐԷՆ կամ ՀՐԷԵՐԷՆ. ἱουδαϊστί judaice. որ եւ ՀՐԷԱՅԵՐԷՆ. ՀՐԵԱՐԷՆ. եւ ՀՐԷԱԲԱՐ. Հրէից լեզուաւ կամ գրով. ըստ սովորութեան յուդայեանց. եւ Հրէական.
to fear, to be afraid.
lycopodium, club-moss.
Անուն խոտոյ, որ ըստ յն. ասի գայլոտն. λυκόπους lycopodium. քէրասիոն։ Բժշկարան.։
born of a noble, illustrious father, Eupator.
որ ըստ յն. Բարեհայր, քաջահայր. եւ իբր մականուն՝ Եւպատովր. εὑπάτωρ bono, sive nobili patre natus. աղէկ մարդու զաւակ.
the seventeenth letter of the alphabet, and the twelfth of the consonants;
eighty, eightieth.
Գիր բաղաձայն, անուանեալ Ձա, կամ Ձայ, միջակ ըստ հնչմանն ի մէջ բարակ եւ յոյր տառից. եւ կիսաձայն կամ կրկնակ՝ իբրու բաղկացեալ ի տառիցս ծ, ց. կամ ս, զ, ծ.
Ձ. Հեռապէս երբեմն լծորդ գտանի ընդ խ. զի ձաղ, ծաղր, եւ խաղ, միաբանին ի նշանակութեան. որպէս եւ ձիւն, ձեռն, ձմեռն, ձիր. ըստ յն. է խիօն, խիռ, խիմօն. լտ. հիէմս. եւ ձիր. յն. խարիս. լտ. կրացիա եւ այլն։
Ձ. յօդիւ՝ ըստ անուանն ի դէպ եկեալ բառիս Ձայն՝ տեղի գտանէ ի խրատս խորհրդաւորս.
together with their young.
ՁԱԳԱԽԱՌՆ ՁԱԳԱԽԱՌՆԵԱԼ. Խառն ընդ ձագս. կամ ըստ յն. ձագուք հանդերձ. σὺν νεοσσοῖς cum pullis.
sinistrously, unfavourably, awkwardly, untowardly, perversely unluckily, unfortunately;
cf. Ձախողակ;
— բարեպաշտութիւն, mistaken piety;
— պատկառանք, bashfulness, sheepishness;
առ — ամօթոյ, from mere shamefacedness.
Նամակ մի գրել ըստ ձախողակի դենին իւրեանց։ Փոխանակ այսր ամենայնի տեսանեմ զձախողակի հատուցումն։ Տե՛ս եւ զձախողակի հատուցումն այնր սիրոյ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ չրչրնս։ Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
of the same opinion, unanimous, agreeing, of one mind;
singing with, in chorus;
unisonous, in unison;
consonant.
Զայ՛ն կրկին գոլով՝ զերկուց բաղաձայնից ուժ ունի ըստ յունին։
vocal;
vowel;
* — պատարագ, high-mass
ՁԱՅՆԱՒՈՐ. կոչին ըստ քերականաց Տառք, որ ինքնին տան զձայն՝ առանց կարօտելոյ այլում տառի.
hairy.
Ապա թէ ձարի գտցիս ըստ եսաւայ թաւոյ, մազեղ իցես, եւ պիղծ բարոյիւք իցես եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
tenter-horse.
Առասան. չուան. ըստ որում ձգեալ կամ ձգելի, կամ ձիգ կապելի. ... իտ. spago. (ի յն. σπάω . ձգել).
cf. Ձգիչ.
draught, drawing, traction;
shooting;
attraction;
tendency, inclination;
attachment;
— շնչոյ, respiration, breathing;
— ըմպելեաց, draught, gulp;
— վառարանի, the draught of a chimney.
Ձգելն, եւ իլն. ըստ ամենայն նշ. որպէս Տարածումն. ձկտումն. բերումն. եւ Քարշումն. եւ Ընկեցումն.
to stretch, to extend, to spread;
to reach, to arrive;
to grow longer, to be prolonged, protracted;
to drive at, to tend to, to abut in;
to stretch oneself, one's limbs;
to endeavour, to strive, to try, to seek;
— աչօք զհետ ուրուք, to follow with the eyes;
— ընդ ումեք, to vie, to emulate, to rival, to strive with.
tension, extension, tendency;
distension, lengthening, erection, expansion;
— ջղաց, tension of the nerves, convulsion.
ՁԳՏՈՒՄՆ կամ ՁԿՏՈՒՄՆ. Ձգտիլն՝ ըստ ամենայն առման.
ceiling;
— նաւաց, deck of a ship;
— գահուց, canopy;
— կառաց, roof of a coach;
— բերանոյ, palate;
— գլխոյ, skull, cranium.
στέγη, ὅροφος, ὁρόφωμα tectum, tegmen στέγασμα contignatio, concameratio ἑπίβασις ascensus εἵλημα involucrum, integumentum. (լծ. յն. ստէ՛ղի. յորմէ՝ ստիկոն, դստիկոն) Ծածկոյթ վերնայարկի տան. յարկ. որ եւ ՑՈՒ (ըստ կորնթեաց), եւ ԱՌԱՍՏԱՂ (ըստ խորոփեաց). ծածք, ծածուկք, առիք.
manufacture, handiwork, industry.
Ոչ եթէ զձեռագործութիւն միայն, այլեւ զխնամն ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
by hand, manual;
subject, submissive;
own, proper.
chiromancy, palmistry.
to lay hands on the head of;
to ordain, to confer the orders of the church;
to consecrate;
to anoint, to crown.
Ձեռնադրեցին նոցա ըստ եկեղեցւոյ երիցունս։ Ձեռնադրեալ յեկեղեցեաց անտի. (Գծ. ՟Ժ՟Դ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Ը. 19։)
laying on of hands, ordination;
consecration;
anointing, coronation.
χειροτονία, ἑπιθέσις τῶν χείρων, χειροθεσία, χειρεπιθεσία impositio manuum, ordinatio, designatio, creatio. Ձեռնադրելն, իլն. տըւչութիւն եւ ընդունելութիւն սուրբ աստիճանաց կարգին. օրհնութիւն. դրոշմ. կնիք. ըստ յն. անխտիր ասի, դրութիւն, կամ ձգումն ձեռաց.
to put one's hand to, to undertake;
to meddle with, to prepare or dispose oneself;
— անձամբ յանձն, to lay violent hands on oneself, to commit suicide.
Չէր՝ որ ոչ ձեռնամուխ լինէր ի նա։ Իշխեաց ձեռնամուխ լինել ի սուրբն ամենայն աշխարհաց։ Բարւոք արարէք, զի ոչինչ ձեռնամուխ եղէք ըստ հրամանի գրոյ. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 15։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
to put one's hand to, to undertake, to try, to attempt;
to lay hands on, to make an attempt, to attack, to encroach;
to argue, to reason, to dissert, to descant.
ՁԵՌՆԱՐԿԵԼ. ἑπιχείρω argumentor. Ձեռնարկութիւն առնել ըստ իմաստասիրաց. ջանալ, կամ հնարել ցուցանել զասացեալսն.
cf. Ձեռնարկումն.
Եւ է նախ առաջին ձեռնարկութիւն այնոցիկ։ Յայսմ ձեռնարկութեան՝ ըստ երկուց յեղանակաց պատահեմ ձեզ, եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն. եւ այլն. (Անյաղթ սահմ. Անյաղթ պորփ. Անյաղթ պերիարմ.։)
enterprising, bold, audacious, daring;
arrogant, insolent;
այր —, a fussy fellow;
meddling person;
— լինել, to undertake, to venture, to dare, to have the boldness to;
to presume, to encroach;
to take too much liberty;
— առնել, to embolden, to render insolent or presumptuous.
ՁԵՌՆԵՐԷՑ ԼԻՆԵԼ. (ըստ ձայնին նոյն է ընդ ռմկ. էլպաշի օլմագ. իսկ յն. պէսպէս ոճով). Յառաջել եւ ջանալ առաջին լինել յիմիք կարգի. իշխել ձեռնամուխ լինել. համարձակիլ ձեռնարկել. յանդգնիլ. առաջ նետուիլ.
presumption, hardihood, arrogance;
boldness, bravery, act of valour.
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
Զկերպարանս ծառայի առեալ, եւ ձեւով գտեալ իբրեւ զմարդ։ Յադամայ զձեւ առեալ զմարմինն։ Ոչ ըստ երեւեցելոյն ձեւի եւ զաներեւոյթն նորա բնութիւն սահմանել. (Աթ. ստէպ։ Պրպմ. ՟Լ. եւ ՟Լ՟Է. ձ։)
Ըստ ձեւոյ հրեշտակի։ Ըստ մարախի ձեւոյ ոստոստեալ։ Ո՛չ ըստ գինւոյ ձեւոյ։ Ի ձեւ առակաց։ Յայլ իմն կերպարան ձեւոյ. (Նար.։)
ԶԱՅՍ ՁԵՒ. ԶՆՈՅՆ ՁԵՒ. մ. Այսու կամ նովին ձեւով. ըստ այսմ օրինակի. այսպէս. նոյնպէս. ըստ։ Իսկ ՆՈՅՆ ՁԵՒ. ա. իբր Նոյնպիսի։
Յիշէ զայս ձեւ օրինակ։ Գրէ զայս ձեւ օրինակի։ Զնոյն ձեւ օրինակի եւ աբիդենոս։ Զնոյն ձեւ ըստ մովսէսի պատմութեանն վիպագրեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to form, to figure, to fashion.
Զանպիտան քարինս զորպիսութիւն ձեւակերպեցին, աստուածացուցին։ Ձեւակերպել զորպիսութիւն էութեան հրեշտակաց։ Զմտացդ ձեռս տարածես, եւ զմարմնոյդ այնր նշանակ ձեւակերպես։ Մարմինս ըստ նմա ձեւակերպեսցի. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Կերպարանիմ.
Ստուեր կենդանւոյ՝ ըստ որում կենդանին՝ ձեւանայ. (Լմբ. սղ.։)
Դարձեալք (յաղթութեամբ՝) ձեւանային ցնծութեամբ։ Ձեւանայր ոչ ըստ շահասէր յափշտակօղ անիրաւութեանցն սովորութիւն. (Պիտ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
Այլեւ ըստ արուեստին իսկ գործ ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ (էր), եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
Այլեւ ըստ արուեստին իսկ գործ ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ (էր), եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Կերպարանեմ.
Ձեւացո՛ զքեզ ըստ օրինակի նախնոյն քո գրիգորի. (Փարպ.։)
whose issue is like the issue of horses, excessively luxurious.
Ունօղ զանդամ կամ զանսանձ ցանկութիւն հանգոյն ձիոյ, եւ ձիոց. ըստ յն. ամօթոյք ձիոց. αἱδοῖον ἴππου.
cf. Ձիաստաց.
Վնասակար զեռուն ըստ իմաստասիրացն բանի ի նեխեալ մարմնոց սոցա ասեն ծնանել, յարանուն ինքեան ձիաստաց կոչեցեալ. (Պիտ.։)
horsefly, gad-fly, wasp.
Վնասակար զեռուն ըստ իմաստասիրացն բանի ի նեխեալ մարմնոց սոցա ասեն ծնանել, յարանուն ինքեան ձիաստաց կոչեցեալ. (Պիտ.։)
bearing snow;
great abundance of snow;
snow storm;
calamity, evils, pain, grief.
νιφάς, νεφετός nix confertim cadens, nimbus. ասի ըստ յն. եւ Եզք ձեան. ձիւն. Բերումն ձեան. ձիւն առատ, կամ հանդերձ բքով, կամ անձրեւով. ձուն, բուք.
to snow;
to become like snow, to shine like snow.
ՁԻՒՆԱՆԱԼ. χιονίομαι . ըստ լտ. nive dealbor, vel operior. Իջանել իբրեւ զձիւն. ձիւնել. եւ Ձիւնափայլել. ձունի պէս կամ ձուն գալ.