winter;
storm, tempest, hurricane;
affliction, trouble, grief;
խիստ, դժընդակ, տխուր, ցուրտ, չոր, անձրեւային, խոնաւ, մեղմ —, very severe or hard, bitter, gloomy, cold, dry, rainy, damp, very mild winter;
պտուղք ձմերան, winter-fruits;
պաշար ձմերան, provisions for winter;
հանդերձ ձմերան, winter-clothing;
ի ձմերան, in winter;
during the snowy or winter season;
ի մէջ ձմերան, ի խոր ձմերան, in midwinter, in the depth of, or in the inclemency rigour of winter;
անցեալ կամ այս —, last or this winter;
անցուցանել զ—ի քաղաքի, ի գեղջ, to spend the winter in town, in the country;
— առնուլ տնկոց, to winter, to suffer from the winter;
շնչեցին ձմերունք, the wintry winds blew;
զբազում ձմերանց հալեցին զսառնամանիս, they have passed many hard winters.
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
χειμάω, χειμάζομαι, χειμαίνω եւ այլն. hieme vel tempestate agitor. Փոխիլ ի ձմեռն. եւ ըստ յն. ոճոյ, Ալէկոծիլ. կրել զտագնապ ձմերան կամ մրրկաց. ծփիլ.
water-melon.
σίκυς, σίκυος cucumis. Պտուղ պարտիզի մեծ՝ կանաչ կեղեւով, մէջն կարմիր, զովացուցիչ. որ ըստ ոմանց շփոթի ընդ Մեղրապոպ.
Ձմերուկ, կիթէէ կամ սիկէէ (ըստ յն). (Գաղիան.։)
smelted, cast, founded;
massive, heavy;
pure, fine;
font, cast;
mass, ingot, wedge;
weight, heaviness.
to be fit for making clothes.
Ձորձ լինել, որպէս դնի ի յն. կամ ըստ լտ. ի ձորձ լինել. նիւթ լինել զգեստու.
font, cast.
Ձուլեցին զզուարակսն ըստ ձուլածոյն իւրեանց. (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 3։)
casting.
Քաջապինդ ի հաստատութեան ըստ կարծրութեան ձուլման արծաթոյ. (Նար. առաք.։)
to give, to present, to offer, to dedicate, to devote, to consecrate;
to sacrifice;
to initiate.
Ձօնել դիւաց։ Նուէրք ձօնեալ։ Ձօնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սօսիսն։ Ողջակիզաց ձօնեցելոյ ի դիւանուէր քրմացն. (Զենոբ.։ Ագաթ.։ Խոր.։ Ճ. ՟Ա.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Ի խրատ մանկանց ըստ ձայնի եւ ըստ ձեւոյ տառիս բարւոք ասի.
grape-gleaning.
Բարեացն ըստ տեառն պտղաբերութեանցն ճռաքաղութեանն խափանումն. (Բրս. հց.։)
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
Մանաւանդ՝ Օր լուցման բազում ճրագաց. ըստ յն. օր լուսոց. ἠμέρα τῶν φώτων dies luminum, այն է նախատօնակ ծննդեան, եւ յայտնութեան, եւ զատկի.
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Տառ բաղաձայն՝ լերկ, ի կարգէ կիսաձայնից, եւ նայից, անուանեալ Մեն, ըստ այլոց՝ մէմ, միմ, մի, էմմէ, եւ այլն։
claw, talon, nail, paw;
երկաթի —ք, torturing hooks;
ըմբռնալ մագլօք, to seize with the claws or talons, to clutch, to grapple, to grasp, to hook.
ՄԱԳԻԼ ὅνυξ unguis. (գրի եւ ՄԱՔԻԼ, ՄԱԿԻԼ, ՄԱԳԱԼ. արմատն երեւի Մատն, եւ Քիլ) Ճապուռն. ճիրանք. որ է սո՛ւր եղնգամբք թաթ հաւուց, եւ գազանաց. ըստ այլ լեզուաց՝ եղնգունք, ոտք, յօդք թաթից, եւ այլն. ճանկ, ըղունկ.
hair;
hair, horse-hair;
nap, shag;
թուխ, սեաւ խարտեաշ, շագանակագոյն, կարմիր, աղեբէկ, սպիտակ —, dark, black, light, chestnut-coloured, sandy, grey, white hair;
գեղեցիկ, գանգուր, բարակ, կակուղ, երկայն —, beautiful, frizzled, fine, soft, long hair;
յարդարեալ, մանեկաւոր or ոլորեալ, գալարուն, խոպոպի —, dressed, crisped, in ringlets, curled hair;
կարճ, տափակ, դիզացեալ, խառնափնդոր, կարծր, իւղոտ —, short, straight, standing up, dishevelled, stiff, greasy hair;
կեղծ —, false hair;
—ք այծեաց, goat's hair;
—իւ չափ, a hair's breadth farther;
exactly, to a hair;
ի —է ոչ վրիպիլ, to hit the mark;
cf. Հեր.
θρίξ, τρίχες pilus, capillus, hilus, villus. (որպէս թէ Մած ի մորթն. cf. ՄԱԾՈՒՄՆ. Թել բուսեալ ի վերայ մարմնոց կենդանեաց՝ ըստ մասին կամ ըստ բոլորին. որպէս հեր. գէս. ձար. վարսք. ստեւք.
hairy, long-haired;
shaggy.
Ապա թէ ձարի գտցիս ըստ եսաւայ թաւոյ, մազեկամաս իցես, եւ պիղծ բարոյիւք իցես ... եղիցես դու ի ձախակողմն կուսէ անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
pasting, gluing, soldering, cementing, conjunction, adhesion, fastening;
coagulation, curdling;
congelation.
Մազ ըստ պատահման ենթակացեալ. քանզի հիւթոցն ծխատեսակագոյնն՝ որ ելանէ ի մարմնոյն, մածումն իմն առեալ ըստ պատահմանն հաստին. (Նիւս. բն.։)
inference, conclusion, conjecture, supposition, hypothesis.
(սեռ. խնդ) ἑπί super. Ի վերայ. ի. վըրան. Բառս կամ մասնիկս այս ըստ ինքեան է անպէտ՝ հանդերձ բազում մասամբք ածանցից՝ ի բարդունիւնս կամ բաղադրութիւն, այլ պիտանացու եղեալ յուսմունս.
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Մերթ ոպէս Քերել (ըստ յն. ոճոյ).
cf. Վերնագիր.
Զդիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անգամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. հանգ.։ Կամ ըստ պէսպէս առման բայիդ Մակագրել.)
adjective, epithet;
— անուն, surname.
ἑπίθετος, -ον adjectus, adjectivus. (գրի եւ Մակադրակ, Մակդրական) Վերադիր. ի վերայ եդեալ յաւելեալ. որպէս մակդիր. որ ըստ յետնոց ասի ածական, յարելի ի գոյական անուն.
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
induction, consequence.
Ներհական է ի հարկէ՝ բարւոյ չարն, եւ սոքա յայտնին ըստ իւրաքանչիւր իւրեանց մակածութեան. ո՛րկէն, ողջութեան՝ հիւանդութիւն, եւ արդարութեան՝ անիրաւութիւն, եւ արութեան՝ երկչոտութիւն. (Արիստ. հակակ.։)
plain, level, even, equal.
Քահանայք վերագոյն պատուոյ մակաւասարք ըստ շնորհակալութեան բաշխեցելոցն լինին աստուծոյ. (Փիլ. քհ.։)
ՄԱԿԱՒԱՍԱՐ ԱՆՈՒՆ. ἑπίκοινον nomen epicoenum. ըստ յն. քերականաց՝ է բառ անխտիր յարականն եւ յիգականն ըստ յանգի.
adjective, epithet, attribute, predicate.
Նոյն ընդ Մակադրական. ἑπίθετον adjectivum. որ առ մեօք Ածականի ասի՝ (հակադրեալ գոյականի) ըստ յն. վերադիր. եւ ըստ լտ. յաւելուածոյ.
cf. Մակեռորդ.
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
sesquitertian;
triphthong.
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
death, decease, departure from this life;
massacre, slaughter, carnage, butchery;
plague;
— անասնոց, epizooty, murrain, rot;
—ունք, mortality;
արհաւիրք —ու, pangs, terrors of death;
վճիռ —ու, sentence, decree of death;
—ու չափ, mortally, to death;
at the cost of one's life;
մեղք —ու չափ, deadly or mortal sin;
այն հիւանդութիւն չէ ի —, that illness is not to death, not mortal, or fatal;
քեւ մազապուր եղէ ի —ուանէ, I owe you my life;
բնական, երջանիկ, փառաւոր, յաւերժական —, natural, happy, glorious, eternal death;
յանկարծական, անճողոպրելի, բռնական, տարաժամ, եղեռնական, աղետալի, ողբալի, ցաւագին, ամօթապարտ, խայտառակ —, sudden, certain, violent or unnatural, untimely, tragical, sad, deplorable, painful, shameful, ignominious death;
մերձ ի — լինել, to be dying, near one's last moment, to breathe one's last, to be at the point of death, at the last gasp;
ի դրունս —ու հասանել, to be at death's door;
հիւանդանալ ի —, to be deadly sick;
բնական —ուամբ մեռանել, to die a natural death;
ընդ —ուամբ արկանել, —ու պարտ առնել, to sentence, to condemn to death;
ի — մատնել, տալ ի —, —ու սպանանել, to deliver to death, to put to death;
երթալ ի —, to go in search of death;
to rush on death;
դիմագրաւ լինել, խիզախել ի —, to face, to dare death;
խնդրել — անձին, to desire, to wish for death;
երկնչել ի —ուանէ, to dread, to fear death;
—ու հասանել, to meet death;
խոցիլ առ ի —, to be mortally wounded;
զ—ու գան հարկանել, to beat to death;
—ու վախճանիլ, ճաշակել զ—, to die, to depart from this life;
ածել —ունս, to carry or bring death.
Չէ ըստ այլոց մահուց մահս իմ. (Արշ.։)
to be swallowed up by death.
Ոչ ըստ յոնանու ի ձկանէն, այլ լրմամբ հոգւոյն (լեալ) մահակուլ՝ որ յադամայ ի դժոխս. (Կիր. պտմ.։)
savoring of death, deadly, murderous, sanguinary.
θανατώδης letalis, mortifer. Որ ունի զհոտ եւ զնշանակ մահու. ուսկից որ մահ կըհոտի՝ կըկաթէ. (ըստ յն. թանադօտիս. իբր մահոտ կամ մահակերպարան)
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
mortal, subject to death;
mortiferous, deadly;
հէք —քս, we, poor mortals.
θνητός mortalis. Որպէս թէ մահական կամ մահացու (ըստ ՟Բ նշ). Ներքոյ անկեալ մահու. որ ունի մեռանիլ. մարդ՝ որ է տակաւին յաստի կեանս.
epileptic;
lunatic.
Մի՛ կայք բացագլուխ ըստ լատինացւոց իշխանացն եւ թագաւորացն, զոր հայք մաղասկաթացն ասեն ձեւ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
prayer, entreaty, supplication, imploration;
wish, desire.
Ոգի զրկելոյս՝ ըստ մաղթանաց գոչման ասողին։ Ա՛ռ զաւանդ մաղթանացս, եւ տո՛ւր զողորմութիւն քո շնորհացդ. (եւ այլն. Նար.։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Աստուածքն ըստ ինքեանց մաղթեալք լիցին եւ հաշտեալք. (Պղատ. տիմ.։)
set and risen again (sun);
born of incest.
Մակդիր արեգական, ըստ որում մտեալ ի մայր իւր յարեւմուտս՝ ծնանի վերստին յարեւելս։ Զոր պարսից յառասպելս անհեթեթս փոխեալ՝ ասէին զմիհրն՝ այսինքն զարեգակն ծնունդ լինել մարդոյ, յորժամ անկցի ոք ընդ մօր իւրում.
metropolis, capital;
— վանք, cf. Մայրավանք.
Մայրաքաղաքն երուսաղէմ։ Խորան լուսոյ զվերին մայրաքաղաքէն է իմանալ ըստ պօղոսի. (Շար.։ Խոսր.։)
cf. Մանանիխ.
Զհաւատ բոլոր մանանեխին ... ոչ ըստացայ իմումս անձին. (Յիսուս որդի.։)
cunning, wiliness, knavery.
ՄԱՆԿ կամ ՄԱՆԳ. ἁκαιρία intempestivitas, insidiae. Արմատ բառիս Մանկութիւն, ըստ որում Խորամանկութիւն. մեքենայագործութիւն, խարդախութիւն՝ որպէս ման գալով, կամ մանուկ անհաստատ ելո. կամ ըստ յն. ստահակութիւն, եւ դաւ.
կամ ըստ (Հին բռ.)
like a child, childishly, in a puerile manner.
Բայց մանկաբար անմտացեալ, թէոդոսէ ըստամբակեալ. (Շ. վիպ.։)
youngest, younger, minor, under age.
Եթէ եղբայր մանկագոյն կարգեսցի ուսուցանել զերիցագոյնն ըստ հասակին։ Թէ դիպեսցի պառաւուն մեղանչել զնոյն (յանցուած) մանկագունին, ծանրագոյն մեղադրութեան արժանի մանկագունացն (այսինքն քան զմանկագոյնս) լինել. (Բրս. հց.։)
Մկրտչին եւ աստուածաբանին (յովհաննու) անունն (ի) հին գրեանն մի է, բայց մանկագոյն հարքն մեր փոխեալ են, ըստ որում եւ միտք անուանցն այլափոխին. յովանէս՝ ձայն, եւ յովհաննէս՝ հնազանդութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
eating one's own children.
mother, young mother.
Իբրեւ զպտուղ որովայնի ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ ընդգրկեալ բերէին. (Ագաթ.։)
offering, gift.
Նոյն բառ է եւ ի յն. μάννα manna. ըստ ըբր. մինէա այսինքն Ընծայ. նուէր. պատարագ. տուրք. (լծ. լտ. մունուս ).
Ա՛ռ ի ձեռին քում մաննայ, եւ ե՛լ ընդ առաջ առնն աստուծոյ։ Ոչ ետ մաննայ արքայն ասորեստանեայց ի տարւոջն յայնմիկ։ Սեղանն պղնձի ոչ կարէր ընդունել զողջակէզսն եւ զմաննայն եւ զճարպսն։ Նաշիհ եւ մաննա ըստ խոյին եւ ըստ որոջացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 8. 9։ ՟Ժ՟Է. 3. 4։ ՟Բ. Մնաց. ՟Է. 7։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 7. 11. 14. 15. 20։)
(Իսկ ռմկ. ըստ իտ. մաննա՝ է մաքրողական դեղ անոյշ աւելի քան զչափն՝ վիժեալ ի ծառոյ՝ մանաւանդ ի սիկիլիա։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Տե՛ս, թէ ո՛րպէս ոլորէ զբանն մանուածով՝ ի նահապետացն, ի մարգարէիցն, ի զաւակէն՝ որ ըստ աւետեացն, շարամանելով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Մանուկ տիովք վախճանեալ։ Գուցէ ըստ մանուկ տիոցն զարհուրեսցի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Յհ. կթ.։)
finely sifted, minute, subtile;
— փոշի, very fine powder or dust, atom, corpuscle.
Մանր մաղեալ. որպէս ալիւր, փոշի, շամանդաղ. հիւլէ. մղեղ. եւ այլն. ըստ յն. անհատ մարմին կամ անբաժանելի. ἅτομος, ἅτομα καὶ ἁμερῆ σῶματα atomus, corpus indivisibile.
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
Ոչ ըստ շարադրութեան՝ որ ըստ մանրամասնիցն, առնեն տարերք՝ զմարմինս, այլ ըստ փոխադրութեան եւ միութեան. (Նիւս. բն.։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ա. λεπτομερής tenues et exiles partes habens, minutus, subtilis. Ունակ մանր մասանց. մանրամասնեայ. եւ Նուրբ. նրբին. մանրազնին. ըստ իւրաքանչիւր մանր մասանց խուզարկեալ.
cf. Մանր.
λεπτομερῶς, κατὰ μέρος minutim, per partes, particulatim. Ըստ մանր մանր մասանց. մի ըստ միոջէ՝ ի մանունս իջանելով. մանր մանր, մէկիկ մէկիկ.
fetid or stinking places.
σηπεδών putredo. Նեխեալ վայրք կամ մասունք. ըստ յն. նեխութիւնք.
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի մարդն ի ստամոքս է նեղաղին, յորմէ մղի կերն յորովայն. (Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ.։)