cf. Թեւակուռ՞՞՞լինիմ.
to fly.
scaly, that has a scaly skin;
crustaceous, shelly with joints.
crustacean, crustata.
sour-tasted.
chine, back-hone, back.
clawed, armed with claws, or talons.
to be full, to abound;
to be filled with, to be satiated.
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
arriving before.
to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.
prevention.
cf. Նախախնամական.
provident, careful.
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
providing, preserving, taking care.
Providence;
foresight, prevision, care.
cf. Նախախնամեմ.
commanded, ordered beforehand.
great-grandmother.
our first mother, the mother of mankind, Eve;
the wives of the patriarchs.
prerogative, privilege.
to promote, to prefer to any post or dignity.
the first prophet, Moses.
the first man, Adam.
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
skirmish.
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
preference;
նախամեծարութեամբ իմն, preferably.
first sinning (Eve).
antemeridian.
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
to precede, to forego.
tripe, gut, chitterlings.
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
• , ի-ա հլ. «նամակ, գրուածք» ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. որից նամակագիր Բ. մկ. գ. 11, դ. 1, զ. 10. նամականի Փարպ. նամակակիր Նար. խչ. նամակամատոյց Նար. մծբ. շրջա-նամակ Ոսկիփ. հաւատնամակ Յհ. կթ. 99. նոր բառեր են նամակադրոշմ, նամակատուն, նամակագրութիւն, նամակաբեր, նամակա-տուփ ևն։
• -Պհլ. [other alphabet] nāmak, պրս. [arabic word] nāma, քրդ. name «նամակ, գրութիւն, գիրք». փո-խառութեամբ արաբ. namq [arabic word] «գիր գրել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 61)։-Հիւբշ. 201։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Տփ. նամակ, Սլմ. նmմmկ', Ալշ. Զթ. Հմշ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. նամագ, Ասլ. նամագ, նա-մայ, նամա*. կայ նաև Զանգեզուրի գաւա-ռականով պամակ (Խաթաբալա 1910, էջ 496)։
• «տէր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 232՝ այս ձևով. «նամակ. բնակ. տէր ասի». որի հետ հմմտ. էջ 237՝ «նժական և բնական տէր ասին»։
carrying a letter;
cf. Թղթաբեր;
օր —ի, post-day.
postage, prepayment;
postage stamp.
letter-writer;
— լինել, to write a letter.
epistolary.
letter-case.
letter-carrier, postman, messenger, courier, post.
letter-presenting.
— առնել, to write letters.
post, post-office;
գլխաւոր — տան, post-master;
պաշտօնեայք — տան, post-office clerk;
կնիք —տան, post-mark;
մնալի ի —տան, poste restante, to be left at the post-office.
letter-box.
damp, moist, humid.
to get humid, moist.
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
cf. Նանրիմ.
bridge of boats, pontoonbridge.
yawn.
• «յօրանջելու գործողութիւնը» Կրպտ. ոտ. (տե՛ս Նոր ժղ. Գ. էջ 51). որից են յօրանջել Եզն. Վեցօր. եփր. պհ. Ոսկ. յհ. բ. 12. յօրանջիլ Եփր. թգ. 454. յօրանջումն Նիւս. կազմ. արմատը գտնում ենք նաև գըր-ուած յորանչ, յորոնջ Վրք. հց. բ. 510. յորաչ, յօրանչ ձևերով. իսկ բայը՝ յօրանչել, յորան-չել Ոսկ. եբր. 543, յորանջել Վեցօր. 86, յո-բոնչել Եփր. խր. 225. որոնչել Նեղոս 655. որոնջել, որոշտալ, որոնցից յորոնչուն «յօ-րանջող, ծոյլ» Անյ. հց. իմ. յարանչտիլ կամ յարանջտիլ «ստէպ յօրանջել» Մանդ. էջ 191։
• ԳՒՌ.-Ստացած է բազմաթիւ (մօտ 40) ձև, որոնք բոլոր բխում են 1. յօրանջել, 2. յօրանջկել, 3. յօրանջտել, 4. յօրանջտկալ, 5. յօրանջկտալ, յօրանջկոտալ, 6. յօրանջ-տոտալ ձևերից. այսպէս՝ 1. Կր օրան-ճէլ, Հմշ. օրընջուջ, Ասլ. հէօրանչէ՝լ, Մկ. Տիգ. օրօջալ, Ննխ. գօրնջալ (կ յաւելուածով, տես եռ-ալ).-2. օրոճկալ (ըստ ՆՀԲ) և շըրջ-մամբ՝ Հճ. էյէնգջօլ.-3. Ննխ. օրինջդալ, Ս.. օրընջդալ, Ննխ. գօրինջդալ, գօրինժդալ, Տփ. օրօշտիլ, օրշտալ, Ագլ. ըռըրտօլ.-4. Ասլ. Ռ. էրէժդգալ, Մկ. Սլմ. Վն. օրօշկըտալ, Երև. արըշկօտալ, Ոզմ. օրըշկըտալ, Ագլ. ըռըշկը-տօլ. -5. Մշ. Ննխ. օրընջգըդալ, Ալշ. Բլ. Տիգ. օրօջգդալ, Զթ. էրէնջգդօլ, գէրէնջգէդօլ, գէլ-էնջգէդօլ, Եւդ. գէրէջգդալ, Ախց. կօրընճկտալ, Բբ. գօրըջգդալ, Ակն. Եւդ. Սեբ. էրըժգըդալ. Արբ. Պլ. էրէժգըդալ, Սվեդ. ըրըժգըդիլ, Դվ. արօշկտալ.-6. Երև. արըրտօտէլ, Ջղ. առըշ՝ տոտալ, Շմ. հարըշտօտիլ, Ղրբ. ըրըշտօ՜՛տալ. -բացառիկ ձևեր են Խրբ. հավըջգըդալ, Քղի՝ հավէջգդալ, Ղրբ. պռշտօ՛տալ, պռկըշտա՛տալ։
natron, nitre;
— աղ, saltpeter.
• = Արաբ. [arabic word] natrūn, որ կարող է կար-դացուիլ նաև ntrūn «բորակ, հայբորակ». ժողովրդական լեզուի մէջ եղած է [arabic word] latrūn (Կամուս, թրք. թրգմ։ Բ. էջ 125). ծագում է յն. νίτρον հոմանիշից, որ և աս-ւում է λίτρον. սրանցից են նաև լտ. nitrum, գերմ. Natron, ֆրանս. nitre, natrum ևն. բոլորի նախնականը համարւում է եգիպտ. ntr, որից ասուր. nitiru, ասոր. netrā, եբր. neter (Boisacq 671, Seidel Մխ. հեր. էջ 168)։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 43։
scepter.
• . մէկ անգամ գործածում և Ճառընտ. իբր օտար բառ. «Նազարէթն մա-քուր ասի և նազովրին՝ գաւազան»։
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
• «անարգուած» ՍԳր. Եփր. օրին. էջ 285. Եւս. պտմ. 618. «անարգանք» Լմբ. Մագ. Օրբել. որից նախատել ՍԳր. նախա-տանք Դան. ժա. 18. Ոսկ. բ. կոր. նախատինք ՍԳր. նախատիչ Սղ. կր. 19. Ոսկ. ես. ինք-նանախատ Նար. կրկնանախատ Նար. հրա-պարականախատ Շնորհ. ընդհ. յայտանա-խատ Ոսկ. մ. գ. 27 և ես. յայտնանախատ Կոչ. 326. յաւէտանախատ Համամ. առ-
• ՆՀԲ նախ և ատել բառերից և կամ «իբր նեխեալ և հոտեալ ատել»։ Տէրվ. Նախալ. 117. նա մասնիկով խանտալ բայից։ Ղափանցեան, իսնտ. Տեղեկ. 2, 87 նա մասնիկով խայթել բայից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի անշուշտ արաբ. [arabic word] naxīt «նախատել, խայ-տառակել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 519)։
herd of black-cattle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «կովերի և եզների խումբ» Նիւս. կազմ. Վրք. հց. ա-528. անարգաբար մարդոց կամ աստուած-ների համար գործածուած՝ Եզն. որից նախ-բորդ «կովարած» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 129 (կայ նաև նոր գաւառականներում)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნახირი նախիրի «նախիր». სანახირე սանախիրե «արօտատեղի, հովուին տրուած դրամը», მენახირე մենախիրե «հո-վիւ», მენახირობა մենախիրոբա «հովւու-թիւն», ինգ. բուդ. ջէք. naxir, խին. nixer «նախիր», nixervan «հովիւ, նախրապան», ցախ. nexir «նախիր», nexirvan «նախռա-պան», ռուտ. nexir «նախիր», nexirči «նախ-րորդ», կիւր. nexir, nexer «նախիր», քրդ. [arabic word] naxər «նախիր», naxər-qavan «նախ-ռաթող» (Justi, Dict. Kurde, էջ 414), թրք. գւռ. Կր. naxər «նախիր» (Բիւր. 1898, 627) Եւդ. [arabic word] naxər «նախիր» (Յուշարձան 330բ), արևել. թրք. naxər «նախիր», naxərči «նախ-րապան»։
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
• . ի-ա հլ. «յառաջամարտիկ, բա-նակի ճակատի ախոյեանները» ՍԳր. «մար-տիրոս, վկայ» Եփր. վկ. արև. Շար. Նար. «քաջ, կտրիճ» Ոսկ. ես. Խոր. ոռես նահա-տակիլ «արիաբար կռուիլ, մարտիրոսանալ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. նահատակեցուցանել Ոսկ. ես. նահատակութիւն ՍԳր. Ագաթ. նահա-տակական Ոսկ. ես. նահատակադիր Ոսկ. յհ բ. 13. նախանահատակութիւն Պղատ. օրին. ռռուած է նաև նախատակ Վրդն. սղ. նախա-տակութիւն Ոսկ. բ. տիմ.։
• Հներից Վրդն. սղ. ճծա, էջ 514 գրում է. «Կոչին նահատակք... և կամ ոստ լծորդին զհոն խէ դնել և նախատակ ա-սել, զի նախ Դաւիթ նախատակ եդեալ և հարեալ զախոյեանն»։ ՆՀԲ նախ-ատաև իբր նախազօր կամ նախայարձակ, շա-հատակ՝ վկայ քաջ։ ՓԲ «որ նախ ատի-կէ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 64 և Arm.
mat, rush-mat.
• = Պրս. [arabic word] nayča «եղէգնիկ», որ [arabic word] nāy կամ ︎ nay բառի նուազականն է. պէտք Հ ենթադրել ուրեմն որ նաճայ եղէգի բարակ ճիլերով հիւսուած հասարակ խսիրն է. այս իմաստը չեմ գտնում պարսկերէն բառարա-նում, բայց անշուշտ գոյութիւն ունէր որևէ բարբառում, որից փոխառեալ է նաև ինգիլ. նեճա, նեճեբի «խսիր»։-Աճ.
• ՆՀԲ «բառ այլազգ. նէխ»։ ՋԲ դնում է պրս. (բայց չի ասում ո՛ր բառից)։ Շա-նիձէ ЗВО 22, 351 հայ բառին է կցում ինգիլ. ձևերը, առանց սրանց յարաբե-րութիւնը կամ ծագումը որոշելու։
cf. Նատիփ.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nada «ևառ. կանդակ շինել» (Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 57)։
small cake, crumpet, bun.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nada «ևառ. կանդակ շինել» (Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 57)։
• (կամ նարկէս, նարկիս, ներգէս, ներկիս, նարկիզ, նարգիզ, նարգէզ. արև-մտեան գրականում այժմ ընդունուած ձևն է նարկիս) «մի տեսակ ծաղիկ. narcissus tazzetta» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 56) Ագաթ. Վրդն. Բժշ.։
• = Իրանեան փոխառութիւն. հնագոյն ձևն է պհլ. *narkis, որից յառաջացել են յետոյ, պրս. [arabic word] nargis, քրդ. nargis, nergu. փռխառութեամբ ասոր. ❇ ︎ narqis, ա-րաբ. [arabic word] narǰis, վրաց. ნარვიზი նարգիզի, թրք. nergiz։ Նոյն է նաև յն. νάρϰισσος, որից փոխառեալ են լտ. narcissus, ֆրնս. narcis-se, գերմ. Narcisse, իտալ. narciso, ռուս. нарцисcъ ևն հոմանիշները։ (Համաձայն τοσος վերջաւորութեան՝ Boisacq 657 սրան» աղբիւրը միջերկրեան է դնում. հմմտ. ϰυπά-ρισσος «կիպարիս»)։ Մեր բառի հնագոյն ձևը անյայտ լինելով՝ կարելի չէ նրա բուն աղ-բիւրը որոշել. եթէ հնագոյն ձևն է նարկիս, ծագած է պհլ. *narkis-ից. նարգէս կամ նարգիս գալիս են սասանեան nargis ձևից. միւսները ներկայացնում են իրանեան նորա-գոյն ձևերը. մինչև նարճիս, նռճէս՝ որոնք տառադարձուած են արաբ. narǰis ձևից։-Հիւբշ. 201։
nutmeg.
• = Պհլ. *nargīlak ենթադրեալ ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] nārgīl. սրանից է տառադարձուած արաբ. [arabic word] nārjil «հնդկընկոյզ». (արմաւենու նման ծառ է. մինչև մարդու գլխի մեծութեամբ ընկոյզներ է տալիս. շատ սննդարար ուտելիք է. նրա-նից են պատրաստում նաև մեղր, իւղ և կաթ. ընդարձակ նկարագրութիւնն ունի Իբն-ի-Բա-տուտա II. էջ 206-211)։
• = Յն. νάρδος «նարդոս» (ածականը νάρδινος) ձևից, որից փոխառեալ են նաև լտ. nar-dus, գոթ. nardus, հբգ. narda, գերմ. Nar-de, անգլ. ֆրանս. nard, իտալ. nardo, վրաց. ნარდი նարդի ևն։ Նախնական աղբիւրը սանս. *narda ձևն է, որ բուն նշանակում է «եղէգ». սռանից փոխառութեամբ յառաջացել են պրս. [arabic word] nārdīn, եբր. [hebrew word] nērd, ասուր. lar. du (Gesenius17, 522) և փիւնիկերէնի միջո-ցով էլ յն. νάρδος Այնուհետև յոյն ձևը յետ դառնալով տուած է սանս. [other alphabet] nalada «նարդոս» (Boisacq 657, Horn § 1060)։ Ուշ ժամանակի հյ. նարդին ձևը պրս. nardīn-ից է։-Հիւբշ. 367։
orange;
բանդակ ի նարնջոյ, conserve of oranges, marmalade;
շաքարապատ կեղեւ նարնջոյ, candied orange-peel.
• = Յետին պրս. [arabic word] nārinj ձևից։ Բառս բնիկ հնդկական է. հմմտ. սանս. [other alphabet] nārafga, որ կրճատուած է [other alphabet] naga-rafga «նարինջ» բառից. կազմուած է ձևա-աէս [other alphabet] naga «պղինձ» և ❇ rañg։ «երանգ, գոյն» բառերից, որով «նարինջ» նշանակում է բուն «պղնձագոյն»։ ԺԱ դա-րուն նարինջը Արաբների միջոցով անուան հետ Հնդկաստանից անցաւ Արևմտեան Ասիա և այստեղից էլ տարածուեցաւ Եւրոպա։ Այս-պէս յառաջացան իրարից փոխառութեամբ պրս. [arabic word] nārang, արաբ. [arabic word] ︎ naranǰ (ըստ որում արաբերէնում չկայ g), բելուճ. nērinǰ, nārunǰ, քրդ. nārinǰ, աֆղան. naranj, վրաց. ნარინჯი նարինջի, լազ. araranži, հինդուստ. naranji, յն. ναράντζιον, ալբան. narani. հունռ. narancs, սպան. naranja, la-ranja, իտալ. arancia, ֆրանս. orange. ստ. լատ. narantium ևն։ Հյ. նարանճ ձևը տա-ռադարձուած է արաբականից։-Հիւբշ. 271,
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ յիշում է պրս. թրք. լտ. ևն ձևերը։ Peterm. 26 պրս. nāranǰ։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 178 սանս. nārangā։ Müller SW-AW 38, 580 փոխառեալ է համարում։ Տէրվ. Altarm. 23 պրս. ձևի հետ։-Նա-րինջ բառի ծագման և բոյսի նախնա-կան հայրենիքի վրայ խօսած են Pott և Rödiger ZKM 7, 114, Wilson, Four-nier MSL 1, 422, Hehn, Kulturpflan-zen, 436։
quiet, stillness.
• ՆՀԲ ունենալով միայն նարմաշարժ ձևը, մեկնում է իբր «բառ անյայտ, թերևս նամաշարժ կամ նայաշարժ, իբր հոսանուտ կամ տարմաշարժ «բազ-մայոյզ»։ ԱԲ դնում է նարմ՝ պրս.։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Արարատ 1910, 269։
dye, tincture, hue;
thread, ribbon or tissue of various colours;
broidery or needle-work of divers colours;
*cockade, rosette;
— կենաց, thread of life.
• , ու, ի-ու հլ. «գոյնզգոյն թել կամ հիւսուածք» Դատ. ե. 30. Եզեկ. իէ. 16, 25. Ագաթ. Բուզ. Մանդ. որից նարօտաներկ «ներկարար, թել ներկող» Սեբեր. Վեցօր. 152 հարօտաներկութիւն Կանոն.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. նա-րօտ, Երև. Ալշ. Ննխ. Սեբ. նարօդ, Զթ. նա-րօդ, նարոդ, Ագլ. նա՛րուտ, Մշ. նարօդիգ, որոնք նշանակում են «պսակի ժամանաև հարսի ու փեսի վիզը կապած գոյնզգոյն թե-լը»։
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
• , ու, ի-ա հլ. «մեծ կամ փոքր նաւ, լաստ, կուր, մակոյկ, պատերազմական ցըռ-ևանաւ» ՍԳր. «աւազան, տաշտ (գինու հա-մար)» Կանոն. որից նաւել «նաւով ճամ-բորդել» ՍԳր. Ագաթ. նաւորդ Գ. թգ. թ. 27. Եւս. օր. նաւակ «փոքր նաւ» Մրկ. գ. 9 «բաժակ» Փիլ. նաւակիկ Ոսկ. մ. գ. 4. նա-ւագնացք Վեցօր. նաւագործ Կոչ. նաւակալ «մի տեսակ ձուկ» Վեցօր. նաւահանգիստ ՍԳղ. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1, 16. նաւապետ ՍԳր. Եւս. քր. նաւաստի Փիլ. Պիտ. նատւղիղ Առակ. իգ. 34. ծանրանաւել Գծ. իէ. 7. գե-րանաւել Անան. եկեղ. բացանաւել Ճառընտ. նոր գրականի մէջ՝ առագաստանաւ, բեռնա-նաւ, ականանաւ, հակա-ականանաւ, ցռկա-նաւ, փոխադրանաւ, ռազմանաւ, շոգենաւ, օոգենաւակ, մարտանաւ, յածանաւ, սուզա-նաւ, օդանաւորդ, նաւախումբ, նաւամատոյց, նաւային, նաւաշինութիւն, նաւաշինարան, նաւապաշարում, նաւավարձ, նաւարան, նաւ-արշաւ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nāu-«նաւ» ար-մատից. սրա ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] nāu-«նաւ, մակոյկ», զնդ. ❇ nava-(որ գտնւում է navāza-«նաւազ, նաւավար» բա-ռի մէջ), հպրս. nāviyā «նաւատորմիղ», պհլ. nāv (գտնւում է nāvīč̌ak «ջրանցք», nāvtāk «նաւարկելի» բառերի մէջ), պրս. [arabic word] nā̄v «նաւաև. ջրանցք», navdān «ջրանցք», na-xuda (<*nāvxudā) «նաւապետ», քրդ. nav «նաւակ, մակոյկ, ջրանց, խողովաև». ոսս. nau, navā̄, յն. ναῦς, յոն. νηῦς, դոր. νάς, լտ. nāyis (իտալ. nave, սպան. nave, ֆրանս. navire), հիսլ. nōr, հիռլ. nau, փոխառու-թեամբ նաև՝ լատինականից հբգ. nāwa, մբգ. hāwe, գերմ. գւռ. Naue, լեհ. nawa, խըր-28-488 վաթ. nava, և մինչև անգամ ոչ-հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ՝ հունգ. náva, թրք. [arabic word] navi «մեծ նաւ» (վերջինը իտալ. nave ձևից ըստ Gustav Meyer, Turkische Studien [hebrew word] WAW 1893, 128). պարսկերէնից՝ արաբ. օ [arabic word] navāxiδa «նաւապետ» (պրս. [arabic word] navxudā հոմանիշից փոխառեալ՝ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 739)։ Բալթիկ-սլաւական ճիւղի մէջ հնխ. nau-ձևը կորել է փոխանակուելով մի բառով, որ նշանակում է «ծառի կոճղի մէջ փորած մակոյկ» (Meil let BSL ж 85, էջ xliii))։ Հայերէն բառը ունի այնպիսի մի ձև, որ կարող է թէ՛ բնիկ և թէ իրանական փոխառութիւն համարուիլ, բայց ի նկատի ունենալով բառի հնութիւնը և ճոխ գործածութիւնը՝ պէտք է բնիկ հա-մառեւ (Horn § 1024, Boisacq 658, Walde 509, Ernout-Meillet 625, Pokorny 2, 315)։ -Հիւբշ. 17, 201։
• Schrō̈der, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում յն. և լտ. ձևերը։ Klaproth, Asia pol. 104 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։ ԳԴ պրս. nāv բառից։ ՆՀԲ յն. լտ. վրաց. և սանս. ձևերը. նաւ «տաշտ» բառի հեա համեմատում է պրս. նավէ «կոնք», նավիյտէն «փորել զմէջն», իսկ նաւա-բաշխ համարում է նայաբաշխ։ Ուղիղ համեմատութիւններ են անում Peterm 30, 33, Windisch. 23, 25, Եւրոպա 1849, ann Böttich. ZDMG 1850, 359, 180, Arica 80, 340, Müller SWAW 38, 572, 589, Pictet 2, 180, Տէրվ. Նախալ. 37, 9։ ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 216 բնիկ է համարում բառս և փոխառութիւնը կաս-կածական է գտնում. իսկ Arm. Gram. 201 դնելով իրանական փոխառութեանց շարքում՝ էջ 17 յայտնում է որ կարող է նաև բնիկ լինել։
naphtha.
• , ի, ո հլ. «մի տեսակ դիւրավառ ձիւթ, տճկ. նէֆթ եաղը, լտ. bitumen, pix» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. աշխ. Կաղանկտ. (արև-մըտեան գրականում բառս նշանակում է «նաւթային իւղ, naphte», իսկ արևելեան գրականի մէջ «քարիւղ, pétrole»). գրուած է նաև նափաթ Միխ. աս 339 (այլ ձ. նֆաթ). նֆատ Վրդ. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 132, նփատ հրտր. Էմինի, էջ 172, նաև Մաղաք. աբ. 40 (սխալ տպուած որսայն փալտ, որի դէմ տպ. Երուսաղէմի, էջ 55 Սսայ նփատ)։ Որից նաւթել (գրուած նաֆտել) «քարիւղով ցօծել» Մին. համդ. 60, արդի գրականում՝ նաւթային, նաւթարդիւնաբերութիւն, նաւթ-արդիւնաբերական, նաւթահանք, նաւթահոր, նաւթաբեր, նաւթահող, նաւթաշրջիկ ևն։
• = Պհլ. *naft ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] naft «նաւթ, սև նաւթ, քարիւղ». սրա-նից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] naft, թրք. neft, քրդ. nefte, ասոր. [syriac word] ︎ nafta, յն. νάφϑα, լտ. naphtha, վրաց. ნავთი նավ-թի, ნაუთი նափթի, թուշ. ნავთ նավթ. գերմ. Naphta ևն հոմանիշները (Horn § 1035)։ Իրանեան բառը կցւում է զնդ. ❇ ︎ lnapta «թաց, խոնաւ» ձևին և սրա միջոցով հան-ւում է հնխ. enebh-, nebh-, embh-, mbh-«խոնաւ, ջուր, շոգի, ամպ» արմատից, որի ածանցները տե՛ս նամ և ամպ բառերի տակ (Pokorny 1, 131 և 2, 693)։-Հիւբշ. 202։
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
• (սեռ. -կտի) «փոքրիկ մի դրամ» Մտթ. ե. 26. Մրկ. ժբ. 42. Ոսկ. մ. բ. 9. Եփր. թգ. 362. (իսկ Հին բռ. ունի աքարակիտ «չափ գարւոյ միոյ»)։
• = Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ նոյն են ռուռռայական սոգդ. nakaratá̄kə (գըր-«արծաթ» (տե՛ս Gauthiot, Gram. sogd. էծ 170 և Benyeniste MSL 23, 128)։ Հակա-ռակ վերջին բաղաձայնների յետևառաջու-թեան՝ նմանութիւնը անժխտելի է։ Տարբե-րութիւնը կարող էր բացատրւիլ կա՛մ պահ-լաւերէնով և կամ հայերէնի մէջ ժողովոռ-ռական ստուգաբանութեամբ (հմմտ. ակա-նակիտ)։ Չգիտեմ թէ վերի ձևերի հետ որևի-ցէ կապ ունի՞ն արաբ. օ ︎ nuqra, յգ. [arabic word] ︎ nuqār «հալած ոսկու կամ արծաթի կտոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 131) և [arabic word] naqd «դրամ», որից ռմկ. նաղդ «կանխիկ»։-Աճ.
three-legged table.
• «կոնք, ուր սեղան նստող բազ-մաևանները ձեռք էին լուանում» Նիւս. (ըստ Հացունի, Ճաշեր 83 համապատասխանում է յոյն բնագրի πλυνός «կոնք» բառին)։
magician, astrologer;
diviner, enchanter, wizard, sorcerer;
fire-worshipper, follower of Zoroaster;
wise man of the East.
• , ու, ի-ա հլ. «զրադաշտական դե-նի կրօնաւոր, կախարդ, աստղագէտ» ՍԳր. Եզն. Եղիշ. Խոր. «զրադաշտական կրօնին հետևող» Եղիշ. ը, էջ 153, 154. որից յգ. մոգեան Փարպ. մոգել «կախարդութիւն ա-նել» Գծ. ը. 9. Ոսկ. եբր. մոգութիւն Գծ. ը. 11. Փարպ. Եղիշ. մոգակրօնիկ Ոսկ. մ. ա-6 և տիտ. մոգպետ «մոգերի գլխաւորը» Եղիշ. Փարպ. «զրադաշտական մի կեշտ» Եղիշ. ը, էջ 112. չարամոգական Պիտ. սրանց նորա-գոյն ձևերից են մովպետան մովպետ Եղիշ. գ. էջ 47, ը. էջ 124, 141. մուբիտան մուբիտ Կաղանկտ. Բ. ա. մովան հանդերձապետ Ե. ղիշ. ը, էջ 124, 128. մովան անդերձապետ Փարպ. մոգաց անդերձապետ Բուզ.։
• = Պհլ. moγ բառից փոխառեալ (գրուած է magu, արտասանւում էր maγ կամ moγ), որ է հպրս. magu-«կախարդ, մոգ», զնդ. mоγu-, պրս. [arabic word] muγ կամ mōγ «մոգ, կա-խառո». եռանականից են փոխառեալ նաև յն. μάγος «մոգ, զրադաշտական կրօնաւոր, կա-խարդ» (Boisacq 597), նյն. μάγνισσ, եբր. [hebrew word] māg «մոգ» (Երեմ. լթ. 3), արաբ. [arabic word] maǰūs, լտ. magus, ֆրանս. mage, իտալ. mago, գերմ. Magier ևն։-Մոգպետ գալիս է պհլ. moγpet (գրուած magupat) ձևից, որ է հպրս. *magupati-«մոգերի գլխաւորը». այս բառը Սասանեանների ժամանակ դար-ձաւ movpet կամ maupet, որից movnetān movpet կամ maupetān maupet «մոգպե-տաց մոգպետ», պրս. mōbedān mobed և հյ. մովպետան մովպետ։ Այս իրանական ձևերից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] mo-petā (Դ դար), յն. Καυῖπτας, Ναυῖπτουϑά (ուղղել Ναυπιτας, Καυτιτουϑα), ասոր. mōwe-δān mōweδ, արաբ. [arabic word] mūba-δan mūbaδ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 740)։-Հիւբշ. 195։
• Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Տ. Martin, Mémoires 2, 469, ԳԴ, ՆՀԲ։-Bö̈ttich. Arica 22, 58 հպրս. magu, սանս. mah, maghavan «մեծ», լտ. ma-gister ձևերի հետ։ Pictet ZVS 5, 41 յն. μάγγανον, պրս. māǰīdan (=māgī-dan)։ Justi, Zendsp. 235 զնդ. mоγu ձևի տակ՝ ի մէջ այլոց եբր. mag և չին.
cf. Մոթ.
• , ո հլ. «մի տեսակ չափ՝ երեք գրիւ կամ չորս արդու պարունակու-թեամբ» Շիր. 31. Սամ. անեց. 82, 111. Կիր. էջ 34, Վստկ. 26, 31. Ուռհ. գրուած մունթ Վրդ. առակ. էջ 27։
• -Յն. μόδιος «մօտ 25 լիտր պարունակու-թեամբ մի չափ է», որ փոխառեալ է լտ. mo-dius «գրիւ, արդու» բառից։ (Այս լտ. բառը Mareel Devic, Dict. étym. դնում է սեմա-կանից. հմմտ. եբր. [hebrew word] mād-«չափ», [hebrew word] middāh «հարկ, տուրք», արաբ. ❇ al-mudd, որից պորտ. almude, սպան. almud, ֆրանս. almude, almoude «հեղուկաչափ», իսկ Walde, Lat. etym. Wört. 489 իբր բնիկ բառ՝ հանում է հնխ. *med «չափել» արմա-տից)։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց, მოდა մոդա, მოდი մոդի «ընդեղէնի չափ» ուտ. մոդի «լայնաբերան պուտուկ».-Հիւբշ. 366։
bushel, muid.
• , ո հլ. «մի տեսակ չափ՝ երեք գրիւ կամ չորս արդու պարունակու-թեամբ» Շիր. 31. Սամ. անեց. 82, 111. Կիր. էջ 34, Վստկ. 26, 31. Ուռհ. գրուած մունթ Վրդ. առակ. էջ 27։
• -Յն. μόδιος «մօտ 25 լիտր պարունակու-թեամբ մի չափ է», որ փոխառեալ է լտ. mo-dius «գրիւ, արդու» բառից։ (Այս լտ. բառը Mareel Devic, Dict. étym. դնում է սեմա-կանից. հմմտ. եբր. [hebrew word] mād-«չափ», [hebrew word] middāh «հարկ, տուրք», արաբ. ❇ al-mudd, որից պորտ. almude, սպան. almud, ֆրանս. almude, almoude «հեղուկաչափ», իսկ Walde, Lat. etym. Wört. 489 իբր բնիկ բառ՝ հանում է հնխ. *med «չափել» արմա-տից)։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց, მოდა մոդա, მოდი մոդի «ընդեղէնի չափ» ուտ. մոդի «լայնաբերան պուտուկ».-Հիւբշ. 366։
bullock, young bull, sturk, steer.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mazg'ho-ձևից. բռի երկրորդ ժառանգն է յն. μόσγος «անա-սունի ձագ, երինջ կամ հորթ, հորթուկ», նը-ւազականը μοσχίον. հնխ. zg'h տալիս է հյ. ձ, բայց երկու ձայնաւորի միջև դառնում է զ։-Յն. μόσχος նշանակում է նաև «բոյսի ընձիւղ, ծիլ. 2. երախայ (տղայ կամ աղ-ջիկ)». ոմանք ընդունում են որ հնխ. և յն. բառի նախնական իմաստը այս է, որից էլ փոխաբերաբար բխում է երրորդ իմաստը՝ «երինջ, հորթ» (այսպէս Boisacq 646). ու-րիշներ էլ իրարից բաժանում են հնխ. moz-gho-«ծիլ, ընձիւղ» (որից դնում են նաև լիթ-māzgas, լեթթ. maxgs «ընձիւղ, ծիլ») և հնխ. mozg'ho-«հորթ, երինջ» (այսպէս Po-korny 2, 308-309)։-Հիւբշ. 475?
• ԳՒՌ.-Երև. Հմշ. Տփ. մօզի, Ղրբ. մօ՛ռի մէօ՛զի, Ախց. Կր. մօզիկ, Ալշ. Մշ. մօզիգ, Սվեդ. միզզա։ (Ղզ. մոզի է կոչւում «ձիու և էշի երկու տարեկան արու քուռակը» Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 486. Ղրբ. «գոմէշի ձագը», Սվեդ. «արու հորթը» ևն)։ Նոր բա-ռեր են մոզամայր, մոզարած, մոզի-մցուր.
• ՓՈԽ.-Կապառովկ. μουζία «երինջ» (Karoli-des, Γλ. συγϰρ. 93, 196, Bugge KZ 32, I1). քրդ. [arabic word] mսzik «հորթ. 2. կնոջ առաջին ամուսնուց ունեցած որդին» (այս նշանակու-թիւնն ունի նաև մոզիկ Բլ.), մոզի «զուարակ» Մտթ. իբ. 4. վրաց. მოზვერი մոզվերի, գւռ. mozvi, mezve, mezvi «հորթ», լազ. mu-zari «էգ հորթ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 417). ուտ. mozi, թրք. գւռ. Կր. mozig «մոզիկ» (Բիւր. 1898, 627). -անշուշտ պատահական է դիդ. meši «հորթ». բայց յայտնի չէ թէ պատահակա՞ն է նաև արևել. թրք. ❇ ︎ muzay «հորթ», որի դէմ ունինք օսմ. ❇ buzaγu «հորթ» (սրանից է Ննխ. բուզօվ «հորթ»), buzaγəlamaq «հորթ ծնիւ»։
*mud mixed with straw.
• «ծառերի բնի մօտ բուսած երկրոր-ռական ճիւղ» Գաղիան. բայց ըստ Նորայր Բանաս. 1901, էջ 121 Գաղիանոսի մոլը պէտք է կարդալ մոշ «մորենի», որ տե՛ս մո-շայ բառի տակ. ըստ այսմ մոլ բառի (այս նշանակութեամբ) վկայութիւններից ջնջւում է Գաղիան. և մնում է միայն Ստեփ. լեհ.։ Աւե-յի հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականների մէջ՝ զանազան նշանակու-թիւններով։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mol-«ծլիլ, ըն-ձիւղիլ» արմատից. հմմտ. յն. μολεύω, μολούω μωλմω (Հեսիւք.) «ծառի մոլերը կտրել և ուրիշ տեղ տնկել», βλαστέω, βλαστάνω, βλαστειν «ծլիլ, աճիլ»», βλαστός βλάστη «ծիլ, բող-բոջ», βώσϰω (աօր. ἐμολον, ապ. μολοῦμαι, ա-նորոշ՝ μολεῖν) «երթալ, գալ», αύτόμολος «ինքնեկ, կամաւորապէս կամ ինքնագլուխ եկող» ևն. այս բոլորի նախնականն է melo «դուրս գալ, յառաջ գալ, փխբ. բու-սերի աճիլ, ծլիլ», որի ստորին ձայնդարձի *ml-ձևից յառաջացել է յն. βλ-(Boisacq 121, 124, 643, Walde 301)։ Pokorny 2, 294 հնխ. արմատը դնում է melā' «դուրս գալ. երևալ», որից հանում է՝ բացի յն. ձևերից, նաև սլաւական ընտանիքից՝ սերբ. izmolīm «դուրս երևցնել», սլովէն. moliti «մեկնել, երկարել» ևն։ Սակայն «բոյսի աճիլ» իմաս-տով կայ միմիայն յունարէնը, որ ենթադ-րում է *μόλος «ծիլ, ընձիւղ»։-Աճ.
• Աճառ. MSL 15, 244 կցում է սանս. mula-«արմատ» բառին, որի հետ Boi-sacq 654 և Pokorny 2, 303 միացնում են յն. μῶλω «մոգական բոյս, դեղնածա-ղիկ սխտոր», նախաձևը դնելով mōul-Այս ձևի դէմ սպասելի էր հյ. *մող. ուս-տի լաւագոյն եմ համարում վերի մեկ. նութիւնը, որ թէ՛ ձևով և թէ նշանակու-թեամբ աւելի համապատասխան է։
• ԳՒՌ.-Մոլ. Բ. Զմշ. Չրս. «ծառի բարակ ճիւղ, ճպոտ», Ակն, Բնկ. Ննխ. Ջղ. «ծառի արմատի կողքերից դուրս եկած երկրորդական ճիւղեր», Տր. «ծառերի մատղաշ ճիւղեր և տերևներ՝ որ իբրև կեր տալիս են հորթիկնե-րին», Բիւթ. «թթենու տերև՝ որ կտրատելով տալիս են շերամին», «յարդախառն շա-ղախ», մող Տր. «թեղի, կաթնտերևի, մանի և ուրիշ ծառերի տերևներ, որ անասուններին իբր կեր են տալիս», մողկ Խտջ. (ձևի և կազ-մութեան համար հմմտ. բողկ, արմատը բող) «ժախի նման մի բոյս». սրանցից են մոլել Վն. «յարդախառն շաղախով ծեփել», Հմշ. «փուշերն ու թուփերը կտրատել», մոլուտ Ղզ. մոլնկուտ Շլ. «մացառուտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მოლი մոլի «դալար խոտ, մի տեսակ խոտ, պատրինջ կամ թուրին» խոտ»։
• = Յն. μολόχη, μαλάχη հոմանիշից. հայերէ-նի մէջ բառավերջի շ և խ ձայները ներկա-յացնում են յն. γ-ի յետին հնչումները. հմմտ. շլոռոս<γλωρός, խարտաֆիլակ<γօρ ταφύλας. հին հնչման տառադարձութիւնն են ներկայացնում վրաց. მალოკი մալոքի, მალუკი մալուքի և լազ. molok'i «մոլոշ» Յոյն բառի ծագման մասին կան զանազան կարծիքներ (տե՛ս Boisacq 604), բայց հա-ւանաբար հին միջերկրեան փոխառութիւն է, որի հետ նոյն է գալիս եբր. [hebrew word] malluha «աղիմայ բոյսը, atriplex halimus L»։ Boi-sacq անդ տալիս է բառիս համար նաև յն. μάλβας, μάλβαϰον ձևերը, որոնք շատ կասկա-ծելի է համարում։ Հյ. բաղբակ=վրաս. ბალბა balba «մոլոշ» հոմանիշները ջնջում են այս կասկածները և թերևս մի ընդհանուր հին աղբիւր ենթադրում։-Հիւբշ. 366։
mendacity, beggary;
alms;
ի — ելանել, շրջել, to beg, to go begging, to ask charity, to beg alms, to mendicate;
ի — տեսանել, to see any one in a begging state.
• = Պհլ. *mōδ ձևից, որ պահում է միայն նորագիւտ սոգդ. mwδ=mōδ «աղքատի տոռ-ուած ողորմութիւն». ձևի համար հմմտ. βóδ >բոյր, rōδ>արոյր։
cf. Մոշենի.
• ԳՒՌ.-Մշ. մօրի «թուփ՝ որից ցախաւել են ռինում», Խրբ. մօշի «մի տեսակ ծառ է», Ագլ. Ղրբ. մօ՛շի «մորենու թուփը». արմատն է մոշ Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Ղք. Շմ. «մորենու պը-տուղը», որից նոր բառեր են՝ մոշուտ, մոշա-հոտ, մոշաքաղի, մոշաթսի, մառամոշ և թե-րևս մոշահաւ։ Նշանակութեան արժանի է Ննխ. մոտայ (վերջաձայն ց-ով) «մի տեսակ խոտ՝ որ անասունները արածում են». բայց այս բառը թաթարական փոխառութիւն պէտք է լինի և կապ չունի մեր մոշայի հետ՝ որ թուփ է (տե՛ս և իմ Քննութ. Նոր-Նախիջևա-նի բարբառի § 49)։
den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.
• ՆՀԲ մայրի բառից կամ մայր, մօր սեռականից։ Canini, Etud.՝ êtym. 145 լտ. murus։ Հիւնք. մօր սեռականից։ Patrubány SA 1, 192 լտ. mora «մը-նալն», հիռլ. maraim «մնամ» բառերև հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. mar «բնակութիւն»։
bough, branch;
green, fresh, tender.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
cf. Մորմոքումն.
• «կսկիծ, ցաւ, եռք». արմատ՝ որ առանձին գործածական է միայն նոր գրա-կանում. որից մորմոքիլ Առակ. իթ. 21. Անգ. բ. 15. Զաք. թ. 5. Գծ. ե. 38. մորմոքել Մա-րաթ. մորմոքեցուցանել Պրոկղ. ոսև. մոր-մոքող Նար. մորմոքանք Յայսմ. մորմոքումն Շնորհ. սրտամորմօք, մորմոքիչ (նոր բա-ռեր), մորմոքալից Մ. մաշտ. 339ա (նորա. գիւտ բառ)։
• ՆՀԲ լծ. բորբոքել, մարմաջել։-Տէրվ. Altarm. 32 և Նախալ. 99 սանս. marǰ «վիրաւորել, սպառնալ», յն. μαλϰέω «թմրիլ», լտ. marcere «թառամիլ, թու-լանալ, թմրիլ», murcus «մեղկ» բառերի հետ՝ հնխ. mark արմատից։ Հիւնք. մարմառոտ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 357 համարելով կրկնուած մոք ար-մատից՝ դնում է =պրս. [syriac word] ūZ, օ [arabic word]
• = Յն., μωρός «անմիտ, բթամիտ, տխմար. յիմար» բառից, որից փոխառեալ է նաև լտ. mōrus «խենթ». յոյն բառը կցւում է սանս-mūrá-«բթամիտ» բառին և երկուսը միասին հանւում են հնխ. mō(u)r-«ապուշանալ» արմատից (Boisacq 655, Pokorny 2, 303). -Հիւբշ. 366։
• Հներից Երզն. մտթ. 114 գրում է թէ «Մորոսն բառ է գաւառի՝ հասարակա-բար ասացեալ թշնամանօք առ ընտա-նիս»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schroder Thesaur. 47, յետոյ ՆՀԲ։ Սրմագաշեան Արմէնիա սրա հետ է համիմատում ռում. moros «տխուր, բարկացկոտ»։
• «սամիթի նման մի խոտ. լտ. meum» Բժշ. ունին ՀՀԲ, ՋԲ, ԱԲ և ՀԲուս. § 2119. չգիտէ ՆՀԲ։
• = Արաբ. [arabic word] mu (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 933), որ և յն. μηον. լտ. ֆրանս. meum։
juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.
• «թթուի և քաղցրի միջին համն ու-նեցող, մարխօշ». Պատեհ է տալ մուզ նռան ջուր. Մխ. հեր. էջ 7, Բժշ. ևն։
• ԳՒՌ.-Ակն. մուզ «թթու՝ տտիպ և լեղի համ»։
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smuqh-«ծխել, ծուխ» արմատից. ցեղակիցներից հմմտ. յն. σμნχω «քիչ և անբոց կրակով եփել կամ այ-րել, սպառել», հիռլ. müch «ծուխ», կիմր. mwg «ծուխ», կորն. mōk «ծուխ», բըրտ. mоug, mog «կրակ», moged «ծուխ», անգլսք. smooian, sméocan «ծխել», smoca «ծուխ», smiec «ծուխ, շոգի», անգլ. smoke «ծուխ, ծխել, մխալ», մբգ. smouch «ծուխ, շոգի». հհոլլ. smuucken «ծխել», գերմ. schmauch «թանձր ծուխ», schmauchen «ծխել», հոլլ. smoken «ծխել», smook «ծուխ», մ. հիւս. գերմ. smōken «ծխել, ծխով խեղդել, հեղ-ձամահ անել», լիթ. smáugiu, smáugti «խեղդել» և թերևս ռուս. cмуглыи «թուխ, սևորակ» =ուկր. smuhtyj (իբր «ծխագոյն»)։ Սրանց մէջ արմատը երևում է smeuqh-, šmeug-, smeugh-ձևերով. յատկապէս հմմտ. յն. σμδχω ձևի կտր. ἐομόγnν. որ ցոյց է տա-լիս γ-g ձայնը (Pokorny 2, 688, Boisacq 886, Kluge 429). տե՛ս նաև մուրկ։
• ՀՀԲ մխիլ բայից, որովհետև մուխը «մխի յաչս»։ ՆՀԲ նոյն ընդ ծուխ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ Lag. Ur-gesch. 805, որ բառը համեմատում է անգսք. smyc և անգլ. smoke «ծխել» ձևերի հետ. սակայն ինքը Arm. Stud. § 1524 մերժում է։ Վերի ձևով մեկնե-զին Bugge., Btrg. 18, KZ 32, 20 և յե-տոյ Meillet MSL 8, 294։ Հիւբշ. 475 ւիշում է այս մեկնութիւնը, բայց անա-պահով է համարում։ Հիւնք. մէգ բառից. Patrubány SA 1, 214 սանս. mukha «բերան» կամ muk «թողնել, արձակել» ձևերի հետ է միացնում։ Karst, Յուշար-ձան 424 թաթար. bug, buh, mug «ծուխ շոգի» բառերի հետ։ Պատահական նո-մանութիւն ունին թուշ. moxk «փոշի», արևել. թրք. [arabic word] mսγ «շոգի. արտա-շնչութիւն», որ է թրք. [arabic word] buγu «շոգի»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მხიე մխիե «գորշ, մոխրա-ռոյն», լազ. mg (mgums, mgup's) «առանց բոցի այրիլ»,՝ ուտ. mug' «ձանձախարիթ» mug'enbesun «մխալ», mug'enbak'i «ծխա-համ»։
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
• = Բնիկ հայ բառ, որ նոյն է նախորդ մուկն (կենդանին) ձևի հետ. նշանակութեան այս զարգացումը յառաջացած է ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ անկախաբար, այլ յատուկ էր հնդևրո-պական նախալեզուին, որից ժառանգաբար անցել է նաև նոր լեզուներին. հմմտ. յն. μῦς, լտ. musculus, ռուս. мышцa «մկան, դըն-դեր», հբգ. մբգ. mūs «դնդեր՝ յատկապէս վերնաբազկի», գերմ. Maus «ոտքի և ձեռքի մկաններ», հսլ. mуšica «թև, բազուկ», լեհ. mvszka, ռուս. мышкa «մկան, անթատակ» հոլլ. muis, անգսք. müs «մկան»։ Նոյն զար-գացումը ցոյց են տալիս նաև հպրուս. peles «մկանունք» (հմմտ. լեթթ. pele «մուկ») և ո՛չ-հնդևրոպական լեզուներ, ինչ. արաբ. օ [arabic word] fāra «մուկ. 2. նեարդ», ամհար. ayyit «մուկ. 2. բազկի մկանունք, bicepe» (BSL l8. 139), արաբ. [arabic word] yarbū' «խլուրդ, դաշտամուկ. 2. թիկունքի մսերը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 580)։ Հնդևրոպական ձևերի համեմատութիւնը տե՛ս Pokorny 2, 313, Trautmann 191, Boisacq 652, Kluge 324, Walde 503։-Հիւբշ. 475։
tamed, tractable;
երիվար —, broken in or trained horse.
• «քշել, վարել, առաջ տանիլ, հրե-լը». այս արմատից են մղել «քշել, վարել, հրել» Թուոց լե. 20, 22. Սեբեր. Ոսկ. եբր. և մ. գ. 16. «պատերազմ վարել» ՍԳր. «ան-վարժ կենդանին կրթել, գործի քշել» Մեկն. ծն. մղիլ «նետուիլ» Կիր. 135 (մղիլ ի վախից «գահավիժուիլ»), մղօն «մղումն», որից մղօն տալ «հրել» Զենոբ 47. մուղ «գործի մէջ մը-տած, վարժ (անասուն)» Ոսկ. ես. ընդդիմա-մղել ԱԲ. ճակատամուղ Բուզ. մէզմուղ Բժշ, ջրմուղ ՍԳր. (շատ անմիտ սխալ է ջրմուղի՝ որ սկսել է գործածուել այժմ Երևանում, իբր թէ ուղի «ճանապարհ» բառից լինէր կազ-մուած), տրմուղ «անվարժ՝ չլծուած (անա-սուն)» Երեմ. լա. 18. Ոսկ. մ. ա. 6 և եբր. լա. Եւս. պտմ. Սեբեր. (կազմուած տր<տուր բացասական մասնիկով), որ և անմուղ Ոսկ. մտթ. և յհ. հակառակն է քաջամուղ «վարժ (ձի)» Աթան. էջ 607. հայկական կրկնու-թեամբ՝ տրմուղ կրմուղ Կոչ.։
• ՆՀԲ մղել «մխելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն», մուղ՝ լծ. լտ. mulus «ջո-րի»։ Lag. Urgesch. 218 լտ. molere «աղալ»։ Տէրվ. տե՛ս մոյծ։ Canini, Et, é́tym. էջ 157 մղել՝ կազմուած մեկնել բառի հակադրութեամբ և հյ. մածնուլ = պրս. makhidan «կցել, միանալ» բա-ռից։ Bugge, Etr. u. Arm. 71 ընդունում է երկու տարբեր բառ. մղել «վարել» և մղել «կակղացնել, վարժեցնել», մուղ «վարժ». առաջինի հետ է կցում ետր. mulu «նուէր», լտ. moveo «շարժել», լիթ. máuǰu և սանս. mīv «վարել». իսկ երկրորդի հետ յն. ἀμαλός «կակուղ, թոյլ»։ Հիւնք. մխել բայից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի յն. μῶλος «դժուար աշխատանք, ջանք, կռիւ» (Boisaq 654)։
• ԳՒՌ.-Այս բառը շրջմամբ ունինք Պրտ. ղմէլ ձևով։ Նոյն արմատից են մղան, մղա-նել, մղան մղան անել, մղանածակ։ Նոյն արմատի *մուլ ձևն է ներկայացնում մլել «հրել, մղել, վանել, վարել» Բլ. Խլ. Մկ. Մշ. Նբ. Սլմ. Վն. որի սաստկականներն են՝ զա-նազան մասնիկներով՝ մլշկել Մրղ. Սլմ. Վն. մլշտել Ապ., մլուիլ Դվ., մլսկվել Բլ. «բազ մութեան մէջ սողոսկելով մտնել»։
• , ի-ա հլ. «մատակ էշ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նորագիւտ Ա. մնաց. ժբ. 40. «Եւ կրէին իշովք, ուղտովք և ջորւովք և մղաւք զկերա-կուրս»։
• Այս բառը երևան հանեց նախ Աճառ. Հայ. նոր բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 24։ Մեր հատուածի դէմ եբրայականն ու Եօթանասնից թարգմանութիւնն ունին «Եւ բերէին նոցա ուզտուք և իշովք և ջորւովք և եզամբք». որից թւում է թէ մուղ պիտի նշանակէր «եզ». բայց ես աւելի լաւ եմ համարած առնել «գրաստ կամ ձի» նշանակութեամբ։ Որովհետև հատուածում ջորին արդէն յիշուած է, ուստի կարծել եմ որ մուղ չի կարող լի-
• նել «ջորի»։ Բայց Գ. Տ. Մկրտչեանը (անձնական) դիտել տուեց, որ պէտք է զանազանել երկու տեսակ ջորի. մին՝ արու էշի և էգ ձիու խառնուրդից յառա-ջացածը և երկրորդը՝ արու ձիու և էգ էշի խառնուրդից յառաջացածը. հայե-րէնում կարող էին սրանք զանազանուած լինել՝ առաջինը ջորի և երկրորդը մուղ բառով, թէև այսպիսի նուրբ զանազա-նութիւն ուրիշ լեզուի մէջ գոյութիւն չու-նի։ Այսպէսով մուղ դառնում էր «ջորի» և կապւում յայտնապէս լտ. mula հո-մանիշի հետ։ Պարսկաստան եղած ժա-մանակս ստուգեցի սակայն, որ ջորին միայն էգ ձիուց է ծնւում և էգ էշից ջո-րի չի յառաջանում։ Նոյնը ցոյց է տա-լիս նաև Առաք. լծ. սահմ. 276. «Կիս-էշն ջորին է և նա յիշոյ լինի և ոչ ձիոյ. այսինքն զի հարկ է որ էշն ի ձին վազէ և ի կով. և ոչ ձին յէշն վազէ կամ ի կով. և թէ ձին վազէ՝ ոչ ինչ ծնանի, այլ յիշոյ լինի»։ Այսպէսով Տէր-Մկրտչեանի ենթադրութիւնը չստուգուեցաւ։ Սակայն ստոյգ չէ նաև իմ տուած «գրաստ, ձի» նշանակութիւնը և բառը պէտք է հաս-կանալ «էգ էշ», ինչպէս ցոյց է տալիս ասորին։ Եւ շատ հաւանական է՝ որ հայ թարգմանութեան իբր բնագիր ծառայող օրինակումն էլ նոյն ասորի բառն էր գործածուած։ Կարելի չէ հյ. մուղ կցել լտ. mūlus «ջորի» բառին իբրև հնդևրո-պական ցեղակից, որովհետև հնխ. ձևն է mug'h-, որի վրայ աւելանալով -so, -slo, -sko մասնիկները, ստացուել են վենետ. musso «էշ», յն. փոկ. μυχλός «ցիռ», ալբ. mušk «ջորի», լտ. mulus «ջորի», նուազականը muscellus, muš-cella և լատինականից էլ ֆրանս. mu le, mulet, գերմ. Maul-esel և Maul-tier «ջորի», մբգ. mնl, հբգ. mül, հոլլ. muī', անգսք. mül, հիռլ. mül, անգլ. mule, ռուս. мулъ «ջորի» ևն (Pokorny 2, 311, Boisacq 653, Walde 501, Kluge 323) Հայերէնի մէջ բառը բնիկ լինելու դէպ-քում պիտի ունենայինք *մուծ կամ մուղձ։
cf. Մղուտ.
• «մշուշ, խաւար». արմատ առան-ձին անգործածական. սրանից են մղտանալ «մթնել, մշուշ պատել» Գիւտ. (Կաղնկտ» հրտր. Էմ. էջ 19). Լմբ. մղտափարատ Նար. 267. մղտագոյն Վանակ. Ճառընտ. մղտագու-նութիւն Խոսր. 205. մղտաձև Անյ. բարձր. մղտատեսակ (չունի ԱԲ) Սասն. 33. Տաթև. ձմ. խը. մղտութիւն Շիր. 45. Պիտ. առ. Լեհ աղտամուղտ «մութ, մթին» Ոսկ. գծ. սխալ ձև է մղուտ «միգապատ, մթին» Պտմ. առ. Լեհ. (ուղղելի մղտուտ)։
• ԳԴ պրս. մաղ, մէղ, միյղ ձևից (որ է հյ. մէգ)։ ՆՀԲ լծ. հյ. աղտ, մղեղուտ, թրք. bulut «ամպ»։ Scheftelovitz BВ 29, 17 յն. μόρφνος «մթագոյն», գոթ. maurgins «առաւօտ, վաղը» բառերի հետ հնխ. morghyo-ձևից է դնում մուղջ։ Նմանապես Փառնակ, Անահիտ. 1906, 233 մուղջ ձևից է դնում ալբան. mourk «մութ, սև» (իբր փոխառեալ)։ Pokorny 2, 274 և 275 մերժելով Schei-telowitz-ի մեկնութիւնը ղ-ի անհամա-ձայնութեան պատճառաւ, մուղօ դնում է հնխ. mel-«սև» արմատից։ Սրանք ըն-դունում են առանձին արմատ մուղջ՝ որ գտնում ենք միայն աղջամուղջ բառի մէջ, որ աղջ բառի կրկնականն է մ յա-ւելուածով (այսպէս է ընդունում նաև Meillet MSL 18, 253)։ Պատահական նմանութիւն ունի ըստ այսմ լագ. lumi «գիշերանալ», որից dogilumju «գիշեր երաւ»։
shoes;
slippers;
cf. Կօշիկ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կօշիկ, կանացի կօշիկ» Երզն. քեր. Տաթև. հարց. 388. Վրք. հց. ա. 628. ուրիշ վկայութիւն չկայ. արդի «ռաևանում (արևմտեան բարբառ) նշանակում է «տա-փակ, առանց կրունկի, յետևը բաց, կարճ երեսով ոտնաման, փապուճ», որից մուճա-կակար, մուճակագործ ևն։
• -Պհլ. mōčak հոմանիշից. սրա հետ նոյն են բելուճ. mozaγ, mozag «մուճակ, կօշիև. երկար կօշիկ, տափատ», աֆղան. moza «գուլպայ, սռնապան, մոյկ», պազ. mōza «կօշիկ, գուլպայ», պրս. օ [arabic word] mōza «կըրկ-նակօշիկ, փապուճ»։ Բոլորի արմատն է muč, որ տես պատմուճան բառի տակ (Horn § 994)։ Իսկ կովկասեան լեզուներից կայ-մաչիկ, կար. դիդ. մաչի, չեչէն. ինգուշ. մաչէ «կոշիկ» բառերը կա՛մ իրանեան փոխառու-թիւն են և կամ պատահական նմանութիւն ունին։ --Հիւբշ. 196։
public crier, herald.
• «մի բան բարձրաձայն յայ-տարարող, ջառչի» Միխ. աս. էջ 261. Յկ. կր. 58. Փոնց. 7. Զքր. սարկ. Ա. 41, Բ. 5 (գըր-ուած մունէտիկ Տաթև. ձմ. հա. մոնէտիկ Զքր. սարկ. Ա. 23). ունի միայն ՀՀԲ. գործա-ծական է արևմտեան գրականում. սրանից է մունետկել «աճուրդի դնել, յայտարարել» Անսիզք 75, 79. Սմբ. դատ. 20. -առմատա-կան մունէտ ձևով ունի շատ անգամ Դրնղ. 112, 275, 326 ևն։
musk;
— երէ, moschifer.
• , ո հլ. «անուշահոտ կենդանական մի նիւթ. 2. հնդկական մկնանման մի անա-սուն՝ որից մուշկն է պատրաստւում. 3. որևի-ցէ անուշահոտ նիւթ» Խոր. աշխ. Պտմ. վր. Բրս. մրկ. 385. Գնձ. որից մշկահամ Վստկ. մշկապորտ Խոր. պտմ. հռիփս. մուշկերէ Խոր. աշխ. 615 մշկալից ԱԲ. հրամուշկ Խոր. աշխ. էջ 614. արդի գրականում՝ մշկահոտ-մշկաբոյր, մշկընկոյզ։
• = Պհլ. mušk, որ և mešk «մուշկ», պրս. [arabic word] mušk, mišk. բուն նշանակում է «մկնիկ» և ծագում է mūš «մուկ» բառից Իրանեան բառը փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ շատ լեզուների. այսպէս՝ ա-րաբ. misk, քրդ. misk, məšk, թրք. misk, յն. μόσχος, լտ. muscus, moschus, գերմ. almisque, պորտ. almiscar, իտալ. musco, muschio, վրաց. მუმკი մուշկի ևն։-Հիւբշ. 196։
• ԳՒՌ.-Կը. Տփ. մուշկ, Պլ. միսք, միսգ ևն. նոր փոխառութեամբ. -Զթ. մուշկ «Պէրիտ լեռան վրայ աճող մի տեսակ մշկահոտ բոյս է»։
fisticuff.
• . անստոյգ բառ, որ նախդիրների ցանկի մէջ յիշում են Թր. քեր. 30 և Համամ. քեր. 267։ «Մուշտ. մուշտակեալ ասի մուշտ կամ հաւել ի հոյլս կամաւ ի ջոկս աւանաց (ըստ ՆՀԲ անասնոց)»։
• ՆՀԲ համարում է «որպէս ռմկ. մուշ-տա զարնել, մշտել». սա նախորդ բառն է, բայց տեղին անյարմար է գալիս։
cf. Լուռ մուռ.
• «լուռ ու մունջ լսող». արմատ առանձին անգործածական, որ երևան է գա-լիս նախ լուռմուռ բարդի մէջ՝ Ոսկ. ճառ. ապաշխ. էջ 47.-նոյն արմատից բայական ձևով ունինք մռել «լսել, անսալ, հնազանդ գտնուիլ». գործածւում է յետին հայերէն լե-զուի մէջ. ինչ. Վրդ. առ. 206. Մաղաք. ար. 5Ո. Կոստ. եռոն. 149. կենդանի է նաև արդի բարբառներում. հմմտ. մռել Ակն. Ասլ. Երև. Կյ. Կս. Պլ. Սվ. «խօսքը լսել, հնազանդ գտնուիլ, հլու լինել», մռուկ Բբ. «հնազանդ, հլու», խօսքմռուկ Ասլ. Բբ. Պլ. «հլու, հնա-զանդ, ուրիշի խօսքը լսող», նաև մունջ բառի հետ կրկնութեամբ մունջ ու մռունջ Տփ. «լը-ռիկ. մնջիկ»։ Տարօրինակ գործածութեամբ Անսիզք 15 չմռել նշանակում է «դատաևան պատասխանատւութիւնից ազատ մնալ, res-ter a couvert». Որ 17 աւուրն ընդ ներքսէ գայ, նա չմռէ։
• Հիւնք. լուռմուո բարդի երկրորդ մասը կցում է մրմռալ բային։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 109, միայն թէ վերջաձայն -ռ գնում է լուռ բառի նմանութեամբ յա-ռաջացած։-Տե՛ս և մուռտ։
roasted wheat.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smug-ro-ձևից, որ կազմուած է smug-«քիչ կրակով այրել ծխել» արմատից՝ -ro-մասնիկով. այս ար-մատի մի այլ ձայնդարձն է smuqh-, որից ունինք հյ. մուխ (տե՛ս այս բառը)։ Հայե-րէնի մէջ smugro-շրջմամբ տուել է ոստ օրինի smurgo->մուրկ։
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
• , ի-ա հլ. «պարտքի կամ դա-շինքի համար ստորագրուած կամ կնքուած թուղթ» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր. որից մուրհա-կագիր Գնձ. պարտամուրհակ (արդի գրա-կանում)։
• = Պհլ. *muhrak ձևից. հմմտ. պհլ. mսhր, պրս. [arabic word] muhr, սանս. [other alphabet] mudrá- [other alphabet] mudrikā-«կնիք»։ (Weber SBAW 1887 սանս. mudrá-համարում է հպրս. mud-rāya- [other alphabet] «Եգիպտոս, եգիպտացի, եգիպտական» բառի։ փոխառեալ. իսկ Zimmern սումեր. mu+sar «անունը գրել», ասուր. ❇ [other alphabet] mu-saὶ կամ [other alphabet] mu-sa-ru-u «արձանագրութիւն» ձևից (Delitzsch, Assy-risches Handwörterbuch 421, Strassmaier, Alphabetisches Verzeich. 679. Autran, Տu-mér. et ind. էջ 157)։ Իրանեանից փոխառ-եալ են նաև քաղդ. և թալմ. [hebrew word] muh-raq, արաբ. [arabic word] muhrāq «կնիք», [arabic word] muharraq «գիր գրելու յատուկ թերթ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 68), քրդ. mor, məhr, օսս. miγur, թրք. möhr. möhūr «կնիք». որից ռմկ. մօհրել «կնքել» (Horn § 1001)։ -Հիւբշ. 197։
• = Պհլ. mūrt «մուրտ» ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] mūrd, յն. μύρτος, կապադովկ. μοῦρτο, լտ. myrtus, գերմ. Myrte, ռուս. миртъ ևն. բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Հայերէնը կարող էր ծագել թէ՛ յունականից և թէ իրանեանից. բայց որովհետև առաջին պարագային սպասելի էր *միւրտ ձևը, ուս-տի փոխառութիւնը իրանականից է։-Հիւբշ. 197։
fist;
— առնել ընդ միմեանս, to box, to cuff, to fight with fists.
• «կռուփ, բռունցք, բռնամարտու-թիւն» Պտմ. առ լեհ. Դրնղ. 346. որից ան-մուրց «ըմբշամարտութեան մէջ անվարժ» Իրեն. հերձ. էջ 182 (ՀԱ 1910, 2821 մուր. ցացի «բռնցի, կռփելով զարնելով» Մխ. ա-նեց. 35. Երզն. նչ. և Թր. քեր. Յհ. կթ. մրցիլ «կռուիլ, մենամարտիլ» Ա. կոր. թ. 26. Եւս. քր. մրցութիւն Եւս. քր. Ոսկ. Եզն. մրցա-մարտք Ոսև. եփես. ժգ. մրզանակ Ագաթ. մրցարան Յհ. կթ. մերկամրցանակ Նար. մը-սամրցութիւն Դիոն. թղթ. յոգնամրցիկ Մագ. անմրցելի, մրցանակաբաշխութիւն (նոր բա-ռեր)։
mist, darkness, obscurity;
shadow, shade;
foggy, obscure, dark, dusk;
shady, woody.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «մութ, նսեմ, խաւարին» Ա թագ. իգ. 14, 15, 19. Եւագր. «մթութիւն, խաւար, մշուշ» Ա. թագ. իզ. I. Վեցօր. 115. Շիր. 60. Նար. «աչքի բիժ» Եփր. վկ. արև. 42 (թէ Եզնիկի մէջ էլ մթարք բառը պէտք է ուղղել մռայլ՝ տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1928, էջ 533-535). որից մռայլեցուցանել Փարպ. մռայլութիւն ԱԲ. նոյն բառի զանազան ձե-ւերն են՝ մառայլ ԱԲ, շրջմամբ՝ մլար Ճառ-ընտ. Վստկ. 12. Սարգ. բ. պետր. դ. (էջ 586), Անկ. գիրք առաք. 65. Կոստ. երզն. 93, 133. Անան. գիտ. 6։
• ՆՀԲ կցում է մառն, մառախուղ բա-ռերի՞ն։ Տէրվ. Նախալ. 99 հյ. մառն, մայր, մուր, մրուր, մրրիկ, յն. μέλας «սև», սանս. malina «մութ» բառերի հետ՝ հնխ. mar «մարիլ, սևանալ» ար-մատից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 սղուած մառախուղ բառից։ Petersson LuA 1916, 40 (առ Pokorny 2, 280) դնելով *մուռայլ (-այլ մասնիկով)՝ *մուռ-համարում է հնխ. mor-so-, որ է աճած -so-ով mor-«սև գոյնով, սևաց-նել» արմատից. հմմտ. յն. μόρνον, μօρ-τός, μόρυχος, μεμορυχμένος, ռուս. mará-ǰu ևն։
• ԳՒՌ.-Լ. մլար «աչքի մշուշ», Ակն. մլար «մթութիւն, յատկապէս գինի խմելուց աչքը պատած մութը», Հմշ. մռէլ «ամպ», Խտջ. մռալ «մառախուղ», Մշ. մլալ «մռայլ».-բա-յական ձևով Սեբ. մլարիլ «մթնել», Սվեդ մլարիլ «աչքը շաղուիլ»։-Այստե՛ղ է պատ. կանում մլլկիլ Խրբ. «ամպոտիլ»։
surly, cantankerous, crabbed.
• ՆՀԲ նոյն ընդ մռուղ (իբր ձեռ. տար-բերութիւն) կամ մռմռացող «քրթմնջող. թիթիզ» և կամ մռտել «ապստամբիլ» բայից։ ԱԲ մեկնում է միայն երկրորդ ձևով։ Կայ նաև վրաց. მრუდი մրուդի [other alphabet]
crib, manger;
stable;
զուարակ ի մսրոյ, a fat calf;
— or —ք բերանոյ, jaw bone or the interior of the mouth;
— or կառք մսրի, cf. Յարդգող.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կենդանիների խոտ ուտելու տեղը. լայնա-բար՝ ախոռ, գոմ» ՍԳր. Փիլ. Եփր. համաբ. «յարդգող, ծիր կաթին» Պիտառ. «խեցգետ-նի մօտ մի համաստեղութիւն» Անան. գիտ. 7 (չորս անգամ). «բերանի առջևի մասը, շրթունքները, պռունկք» Յայսմ. Ճառընտ. ո-րից մսրաբուտ «ընտանենալով մսուրից ու-տող (փղերի համար ասուած)» Կալիսթ. 165 (տպ. մսրամուտ. բառս գիտեն միայն ՋԲ և ԱԲ մորամուտ ձևով. թերևս ուղղելի մսրա-բուտ)։-Տիրոյեան, Հանրագրութ. էջ 203 և 52Ո ունի մսուրք և մսրուջ «որջ, բայոց» ի-մաստով. աղբիւրը անյայտ։
• Հիւնք. մսիլ բայից։ Patrubány Հ1 1908, 314 միս+սանս. vār «ջուր»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ miδvad «մսուր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 606)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մկ. Մշ. Վն. մսուր, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Սեբ. Սլմ. մսուրք, Ննխ. մու-սուրք (տե՛ս տակը), Ասլ. մսիւրք, մսիւր՝, Ոզմ. մսօւր, Սվեդ. մսսէօր, Զթ. մօսույ, մօ-նուր։-Նոր բառեր են մսրթումբ, մսրմուտ, մորմնայ.-ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 493 մսուրք անել «դիզել, կուտել»։
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
• Lag. Symmicta 7, 27 պրս. (իմա՛ արաբ.) xumār «զարթխում» ձևի հետ։ Հիւնք. լն. γειμάρρους «վտակ, հեղե-ղատ» բառից։ Patrubány SA 1, 309 արաբ. himar «էշ» բառից փոխառեալ։ (Ե դարում արաբերէն փոխառութի՛ ւն1)։ Բ. Խալաթեան ՀԱ 1902, 309 ասոր. xamrā «գինի» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 36 պհլ. a-hamār «ան-համպր, անզգոյշ» բառից։