Enriched dictionaries of Armenian

Your research : 1497 Results for բ

Կողմն, մանց

s.

flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.

• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր

• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։

Արուգ

adj.

meager, thin, dry, barren.

• (գրուած նաև արուք) «նուազեալ, չորացած, տկար» Ոսկ. ես. 178 (Տեղին կոր-ծանեցաւ, այսուհետև երթեալ նստիցես ընր արուք հովանովք). «զուրկ, թափուր» Լաստ. ժ. «չոր, անպտուղ (ծառ)» Սարգ. յկ. ե. է» 68, Բ. պետր. ա (էջ 414). Գր. սքանչ. ծն քս. (Նոքա ընդ արուք ծառովն նստէին և հե-թանոսք ընդ ոստովք ծառոյն կենաց. ՀԱ 1912, 473). «ուժը կամ ներգործութիւնը կորցրած» Եղիշ. խաչել. 286 (Ի ծածկոյթ ա-րուգ սրբութեանցն՝ յորում ոչ ևս լիցին զօ-րութիւնք երկնաւորք)։

• Թաղիադեան, Առաջն. մանկ. էջ 47 հյ. առոյգ բառի հետ կցում է հնդ. ուգ «շա-քարեղէգի ծաղիկ» ձևին։ ՆՀԲ և Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 (ինչպէս նաև Հիւնք.) կցում են թրք. [arabic word] aruq, arəq «նիհար, ճռզած» բառին։ Karst, Յու-շարձ. 418 աւելացնում է նաև ույգուր. yerik «հիւանդ, հիւանդոտ», չաղաթայ. [arabic word] arg, arəγ, [arabic word] ariq «նիհար, ցանցառ, աղքատ», ալթայ. arə «յոգ-նեցնել, նիհարացնել», եաքութ. yari

• «հիւանդ», arittak «նուրբ»։ Մենք էլ կարող ենք աւելացնել դեռ կոյբալ. arak, կարագաս. arak «նիհար, ճռզած», բայց այս բոլորը պատահական նմա-նութիւն միայն ունին, որովհետև ծա-գում են aru-maq «նիհարիլ» արմատից (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 34)։

Անօթ, ոց, ից

s.

vase, vessel, pot;
box;
piece of furniture;
tool, instrument;
—ք խոհակերոցի, kitchen-range, set of pots and kettles, յ— առնուլ, խնդրել, to borrow;
յ— տալ, to lend.

• . ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ). «ա-ման, կահ, կարասիք, գործիք՝ մանաւանդ պատերազմական գործիքներ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. որից յանօթ առնուլ «գործածու-թեան համար փոխ առնել» Դ. թագ. զ. 5. Սե-բեր. յանօթ տալ «փոխ տալ» Ոսկ. մ. գ. 24 (հմմտ. գւռ. խաբ տալ «կաթ փոխ տալ» Ալքս. Ախց. Ակն. Կիւր. Կլ. Հմշ. Չն. որ կազմուած է տճկ. [arabic word] qab, ռմկ. խաբ «աման» բառից), անօթաբեր «կարասիները տանող (կառք)» Բրս. ընչեղ. անօթագործու-թիւն Փիլ. ել. անօթապահ «եկեռեռու աւան. դատուն» Պտրգ. 429 (նորագիւտ բառ). նոր գրականի մէջ ունինք հրանօթ, թնդանօթ, թնդանօթապետ, թնդանօթաձիգ, թնդանօ-թարան, որոնք կազմոսած են անօթ՝ բառի «պատերազմական գործիք» նշանակութեան համաձայն։

• Բագրատունի, Քերակ. զարգ. 1498 համարում է կազմուած օթ մասնիկով, ուստի արմատը ան։ Այսպէս նաև Bug-ge KZ 32,2 ևն։ Հիւնք. դնում է աւանդ բառից և սրանից է համարում լանօթ առնուլ ոճը։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն N 743 պրս. [arabic word] āvand «աման» բառից, իբր տեղափոխութեամբ անաւդ, անօդ, անօթ։ Բ. Խալաթեանց, ՀԱ 1902, 399 ասուր. unutu, երր. [hebrew word] ānā, արամ. uiana, արաբ. ❇i ina «աման». Յիշեցնում է եգիպտ. hnw.t «եղջիւր, 2. գինու աման»։-Աճ.

Ապախտ

adj.

vain, useless, neglected, slighted, forgotten;
— առնել, to neglect, to forget, to slight, to violate, to infringe, cf. Արհամարհեմ, cf. Խոտեմ;
— լինել, cf. Անպիտանամ.

• «անսուրբ, պիղծ» Ղևտ. է. 18 «անվաւեր» Ոսկ. Եփես. 795. «ապերախտ» Ածաբ. կարկտ. «խարդախ, կեղծ» Պռատ. օրին. որից ապախտ առնել «խօսքը չլսել, արհամարհել, երախտամոռ լինել» ՍԳո. Ա. գաթ. Ոսկ. յհ. ա. 2. ապախտ լինել «անկար-գանալ. խանգարուիլ, փճանալ» Ոսև. ա. տիմ. ապախտաւոր «ապերախտ, երախտա-մոռ» Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 18. ա, տիմ. ժե. և ես. ապախտիք «ապերախտութիւն» Բուզ. գ. 14. ապախտաւորագոյն Ոսկ. մ. ա. 13. ա-ղախտասէր «ապերախտ կամ կեղծարար» Կնիք հաւ. 367 ևն։

• ՆՀԲ լծ. հյ. ուխտ, թրք. ախտ, ահտ, իբր «ուխտազանց կամ ապերախտ», յն. ϰπάν της «յետո կասեալ»։ Տէրվ. Altarm. 82= ապակտիք, ակն բառից. հմմտ-գոթ. ah-jan «տեսնել, զգալ, մտածել», aha «միտք», հբգ. ah-ta «յարգանք»» Հիւնք. ապ-ուխտ և յն. αβαϰχευτος «պիղծ, աննուէր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 45 կրճատուած ապերախտ բառից։

Խղխայթ, ից

s. fig.

ulceration, suppuration, pus, purulent matter;
hypocrisy;
—ք երկրի, earth-worms;
—ք խոտոց, liquid refuse from putrid vegetation.

• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։

• ՆՀԲ խիղ «գարշ, զազիր» բառից։ Հիւնք. խայթ բառից։

Թիւր, ից

adj. adv.

twisted;
crooked, oblique;
stunted;
erroneous, mistaken;
perverse, froward;
wrongfully;
awry, obliquely;
crookedly;
— մեկնել, խօսել, to interpret malignantly, to misconstrue, to put an ill construction on;
to preach a perverse doctrine;
— ճանապարհ, unfrequented, winding, tortuous road.

• , ի-ա հլ. «ծուռ» ՍԳը. հնագոյն գրու-թիւնն է թեւր, նոր ձևն է թոյր. արդի գրակա-նում ընդունուած է միայն թիւր։ Այս արմա-տից են թիւրել, թիւրիլ «ծռել, ծռիլ, մոլորիլ» ՍԳր. Եզն. թիւրութիւն Առակ. ը. 8. թիւրա-շուրթն Առ որս. խեղաթիւր Իմ. ժգ. 13. Փի-լիպ. բ. 15. բազմաթիւր Առ որս. Սարկ. եղեռ-նաթիւր Բենիկ. թիւրահաւատ Յհ. իմ. երև. Սոկր. թիւրածնունդ «ապօրինի կենակցու-թեամբ ծնեալ» Մին. համդ. 85. նոր բառեր են թիւրատեսութիւն, թիւրիմացութիւն են։

• Brosset JAs. 1834, 389 և Peterm 62 լծ. ծուռ։ ՆՀԲ սնս. թի՛ռաս։ Հիւնք. թե-րի, թերանալ բառերից։ Յակոբետն, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur'. հյ. ծուռ։ Karst, Յուշարձան 419 թթր. töl, tul, tor, tur, եաքութ. tuora, չու-վաշ. tül «դէմը, ընդդէմ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. Բ. 80 կրկնում է Հիւն-քեարպէյէնտեանի ստուգաբանութիւնը Pokorny 1, 716 հնխ. teg-«հիւսել» արմատից, որից նաև հյ. թեքել, հբզ. taht, գերմ. Docht, հիսլ. bāttr «պատ-րոյգ, թել» ևն։

Թուրինջ, ընջի

s. bot.

bitter orange, Seville orange;
— խոտ, balm-mint;
ծառ թուրնջոյ, cf. Թրնջի.

• «մի տեսակ նարինջ, լտ. citrus vulgaris» Վրք. հց. Ա. 183, Վստկ. 154, որ և թրունջ Վրք. հց. Ա. 183, Բ. 422. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 56. Վստկ. 125. որից թրնջի «թուրինջի ծառ» Վստկ. 42, 143. կայ նաև թուրինջ խոտ «լտ. melissa», որ թուրինջի նման հոտ ունենալու պատճառաւ ստացել է այս անունը. կոչւում է նաև թրնջխոտ, թու-րունճուկ խոտ. բոլորն էլ Բժշ. Վստկ.-ըստ ՀԲուս. էջ 176 կայ նաև էթրէնճ ձևը՝ փոխա-նակ թուրինջ։

• -Պրս. արաբ. [arabic word] turunj, turinj «թու-րինջ, citrus medica», որ և արաբ. [arabic word] utruǰ, թրք. turuni, ասոր. ❇ truga կամ ❇ atrugā «citrus medica ce-dra» (Brockelm. Lex. syr. 139բ), վրաց. თურინჯი թուրինջի, լազ. թրունջի, սպան. toronja, բուլգար. turunc (lija), բոլորն էլ «թուրինջ», իսկ պրս. ❇ turungan և ա-րաբ. [arabic word] turunǰān «թուրինջխոտ»։-Հիւբշ. 266։

• ՆՀԲ արդէն յիշում է թուրունճ, թու-րուննան ձևերը։ Muller SWAW 38 580 համարում է փոխառեալ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Lag. Arm. Stud. § 869, Տէրվ. Altarm. 23 ևն։ Տե՛ս վերջին անգամ Seidel Մխ. հեր. § 275։

Զոպայ, ի, իւ

s.

hyssop;
holy-water sprinkler, asperges-brush.

• , ի հլ. «ծոթրինի նման մի բոյս է hyssopus (Տիրացուեան, Contributo § 442). 2. զոպայի տրցակ, հեղուկ մի բան սրսկելու մշտիկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. 114. Կոչ. 29, 269. գրուած նաև զովպայ Մագ. թղ. 118, զոպա Եղիշ. միանձ. 160. զուփա, զուֆ, զու-ֆա Վստկ. 91. զուֆայ Մխ. բժշ. 34. որից՝ զուփայի շարապ Մխ. բժշ. 54։ Նախաձայնը նախդիր կարծուելով՝ դարձել է ոպայ. «Խօսե-ցաւ զմայրից Լիբանանու մինչև ցոպայն որ ելանէ յորմն» (Առաք. 610բ). այսպէս և Գիրք մոլութ. մի անգամ. հմմտ. «Մինչև ցզոպայն որ յորմն ելանէ» Գ. թգ. դ. 33։

• = Ասոր. ❇, zōpa «զոպայ», որ բնիկ ռեմաևան ռար է և գտնւում է նաև միւս սե-մական լեզուների մէջ. հմմտ. ասուր. zupu, եբր. [hebrew word] ēzōb, արամ. zōpā, արաբ. [arabic word] zōfa, եթովպ. azab, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ. Սեմականներից փոխա-ևեալ են նաև յն. ὅσσωπος, լատ. hyssopus, ֆրանս. hysope, գերմ. ysop հոմանիշները։ Հայերէնի յետնադարեան ձևերը ծագում են արաբերէնից, որից ձևափոխուած է նաև թրք. [arabic word] zofa (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 773)։-Հիւբշ. 303։

• ՆՀԲ (որից նաև Հիւնք.) յիշում է եբր. ezōb։ Peterm. 22, 38 դնում է եբր. և յն. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 794 ա-սորերէնից։

• ՓՈԽ. -Անոած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ զօպա ձևով։ «Պր աւ ու հէրիէ սօռ ու պը զօպայէ» (ջրով և բրդով կարմրով և զոպայիւ). Եբր. թ. 19։

Երկն, երկան, երկունք, կանց

s.

pang, work, labour in child-birth;
pains, labour, trouble, fatigue;
երկունք ծննդականի, throes;
յերկունս լինել, ունել երկանց, պատիլ զումամբ երկանց, to be in labour, in the pangs of child-birth, to labour.

• , ն հլ. (-կան, -կամբ, կունք, -կանց) «տղաբերքի ցաւ» ՍԳր. Եփր. ա. թես-182, «տառապանք ցաւ, տագնապ, վախ, եր-կիւղ» Ել. ժե. 14. Սղ. ժէ. 5, որից՝ երկնել «տղաբերքի ցաւ քաշել» ՍԳր. «ցաւազնիլ, վշտանալ. կարօտով սպասել» Հռ. ը. 22. Ամբ. գ. 10. «նիւթել, մեքենայել» Սղ. է. 15. Ոսկ. յհ. Բ. 18, երկնիլ «հառաչել, ցավագ, նիլ» Ոսկ. ճառք 772. Հռովմ. 65, երկնչիլ «ծնող» Նար., երկնակից «վշտակից» Շնորհ. երկաշարութիւն «երկանց ծնունդ» (նորագիւտ բառ) Տիմոթ. կուղ, էջ 192։

• ՆՀԲ երկ «գործ» բառից։ Windiscb 30 լտ. circulus «շրջան» բառի հետ, սր մերժում է Lag. Arm. Stud. § 735։ Ո։-ղիղ մեկնեց նախ Տէրվ. Նախալ. 83, 103, որ անցողակի կապում է երկիւղ. երկնչել բառերի հետ։-Մառ, ЗВО, 5, 318 զնդ. ϑwya «սարսափ»։ Հիւնք. երկո։ բառից։ Bugge, Btrg. 15 երկ «գործ» բառի հետ է կցում։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձան, 4Ո6 սումեր. rak «ստեղծել, զաւակ բերեչ», 423 ույգ. er, ալթայ. erúi, եակուտ. ārāi «ցաւ»։ Pcdersen, Kelt. gram. 1, 71 երկ «գործ» և երկնչիլ բառերի հետ գերմ. Sorge «խնամք, հոգս» ընտանիքի հետ (տե՛ս Pokorny, 2, 529)։

Գէր, գիրաց

adj.

fat;
corpulent, plump, full.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարարտ, ճարպոտ» Եզեկ. ըդ. 16. Սղ. իա. 13. Յայտ. ժը. 14. Մծբ. 155. Երզն. մտթ. 466, «իւղահամ» Առաք. լծ. սահմ. 234, որից՝ գիրանալ Օր. բ. 15. Նէեմ. թ. 25 Եփր. հռ. 30 (վատ իմաստով), գիրու-թիւն Փարպ. Խոր., գիրապարար Նար., գի-րացուցանել Մաշկ., գիրացութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. առանց ամփոփման գէրացուցանել Մաշկ., գէրութիւն Մաշկ. գրուած է գուեր Վստկ. կե. իբր գւռ. ձև։

• ՆՀԲ յիշում է հունգ. գեօվէր, որին կը-ցում է գւռ. գուեր, Canini, Et. etym. 234 քէշուա čer։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kurūt «գէր, պարարտ»։ Ղափանց. ЗВO, 23, 354 ռուս. жнръ «ճարպ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet (նամակ 21 ապր. 1927) կասկածելի է գտնում այս ստու-գաբանութիւնը. սլ. i ենթադրում է *ei, իսկ հյ. է՝ *oi. ըստ որում գ թոյլ չի տա-չիս ghe ձևը. այսպիսով բառը բոլորո-վին առանձին է մնում։-Պատահակա՞ն նմանութիւն ունին իռլ. g'eք, գալլ. gwer «ճարալ»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. գէր, Ախց. Կր. Ջղ. գ'էր, Սչ գ'եր, Զթ. գ'էր, գ'էյ, Ռ. Տիգ. քէր, Մրղ. կէրցիւցէլ «գիրացնել», Տփ. գիր, Հմշ. կիր «գէր», կիյցավ «գիրացաւ»։-Նոր բառեր են գէրջուր, գիրուց։ Նոյն բառից է նաև գէր-հինգշաբթի՝ վարդանանց տօնի եշ. օրը, երբ կանայք լողանում են՝ գիրանալու նպատա-կով։

Կուրծ

s.

gnawing;
core;
— կաղամբի, cabbage-stump;
— անկոց, ծառոց, pith;
sap-wood.

• «կրծել, ատամներով պոկելը». այս արմատից են կրծել «ատամներով պո-կել փրցնել» Ա. թագ. դ. 24. «կծել, յափըշ-տակել, կորզել» Բուզ. կրծուլ «կրծել» Եփր. թգ. կաշառակուրծ Բուզ. կաշառակրծութիւն Ոսկ. լհ. կրծլի (կամ կծլի) «կծծի, ագահ» Խոր. գ. 68. Նոր վկ. էջ 24. կրծլութիւն Մաշկ. -Ունինք նաև կուրծ «կաղամբի հաստ և կարծր միջուկը, զոխ» Վրք. հց. =կաղամ-բակուրծ Վրք. հց. Ա. էջ 93, որ կարող է թէ՛ այս արմատից լինել (իբր կրծելու բան) և թէ յաջորդից (իբր կաղամբի կուրծքը՝ մի-ջուկը)։ Անստոյգ է Կոչ. զ. հատուածում. «ինքեանք անգործք և զգործոց զկուրծս և զվաստակս ուտեն». յն. «զգործողացն ու-տեն». թերևս ըստ այսմ հայ բառն էլ պէտո է հասկանալ «կաշառք». համեմատէ՛ գւռ. կրծօն։

• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. grug'-արմատի շրջուած gurg'-ձևից. ցեղակիցներն են հսլ. gryza, grysti «կծել, խածնել», լիթ. gráu-žiu, gráuzti «կրծել, ատամներով պոկել (ոսկորի վրայի միսը ևն)», gruzinéti «ևոծոտել», լեթթ. graúžu «կրծել», ռուս. гpызть, սերբ. grīzēm, ուկր. hryzty, լեհ. gryze, չեխ. hrvzu «կրծել, կրծոտել» (Trautmann 100, Berneker 359, Pokorny 1. 698)։-Հիւբշ. 462։

• Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vraçc, vrçcāmi «կրծել»։-Հիւնք. կուրծք բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը ռուա. Müiller. Armen. VI. էջ 4։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 148 լտ. vorare? Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 209 պրս. ւ gaz «խածնել, կծել» արմատից։ Meil-let BSL л 80, էջ 213 (հտ. 26) հա-կառակ է վերի մեկնութեան՝ հնխ. gr-ձևի դէմ սպասելով հյ. երկ-։ Pictet. բ. տպ. Ա. 250 լտ. gula, հսլ. gorlo «կո-կորդ» ևն բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Տփ. կրծիլ, Սչ. գրձել, Սվեդ. գըր-ձիլ, Սլմ. Վն. կռծել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. կռծէլ, Մկ. Ոզմ. Շմ. կռծիլ, Ալշ. Մշ. կռձել, Ջղ. կռծել, կուռծել, Զթ. գըյձիլ, գըրձիլ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գռձէլ, Ասլ. գռձէ՝լ, Հճ. գmյձել, Հմշ. գըյձուշ. Ագլ. կօ՛ո-ծիլ. նոր բառեր են՝ կրծան, կրծկրծել, կըր-ծոտել, կրծօն, կրծօնել։-Առանձին կործ-արմատաձևն է ներկայացնում Ագլ. կօռծիլ, գրի հետ միանում է նաև Ղրբ. -սրա կրկնա-կանն էլ է կրծկօ՜րծիլ Ղրբ. «կրծոտել»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კურწი կուրծի «ցօղուն», թրք. գւռ. Կր. gərjon «կրծօն, կաշառք» (Բիւր. 1898, էջ 627)։

• , ի հլ. (անեզաբար գործածուած) «լանջքը, լանջքի տախտակը. լայնաբար սիրտ, ստինք, կուշտ, երբուծ» Ղկ. ժը. 15, իգ. 48. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. I, 3 և մտթ. որից կրծացաւութիւն Շիր. կրծապահ Ուռհ. էջ 120. կրծանոց Փիլ. Նխ. ել. կրծաբախ Արծր. միջակուրծք Նիւս. բն. կրծոսկր (նոր զրականի մէջ)։

• ՆՀԲ լծ. թրք. կէօքիւս, կեօքս «կուրծք»։ Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. krōda «կուրծք» բառի հետ։ Հիւնք.

• ևորչել բայից է հանում։ Bugge KZ 32, 46 ցեղակից է դնում լիթ. krūtis, լեթթ. kruts, սանս. krōdá հոմանիշներին։ (Մերժում է Pokorny 1, 489)։ Գազան-ճևան, Արև. մամուլ 1907, 934-5 թրք. կէօքս «կուրծք» բառի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունին հսլ. gradi, ռուս. гpудь, հիռլ. bruinne, հկիմր. bronn «կուրծք, ստինք», որոնք ևռւում են լտ. grandis «մեծ», յն. βρένϑος «հպարտ» ևն բառերին և բոլորը միա-տին հանւում են հնխ. g'*rendh-«ուռիլ» արմատից (Berneker 356, Walde 351)։

• ԳՒՌ.-Ախց. կուրցք. Ռ. գուրձք, Զթ. զույձք, գուրձք, Ննխ. գուրցք, Հճ. գույձք. Հնգ. գրուցք, Սվեդ. գօրձք, Խրբ. գուրսք, Պլ. գուրսք, գուրսգ, Ասլ. գիւրսք, գիւրս՝, Մշ. կուտկ. այս բառերը նշանակում են «(մար-դու) կուրծք», իսկ Երև. Շմ. կուրծ, Ղրբ. կօռծ «կովի ստինք»։ Նոր բառեր են կուրծ-պահ, կրծկալ (Պլ. Ռ. Սեբ. գրզգալ, Եւդ. գըսգալ), կրծլակ, կրծիկ։-Տարբեր է Սչ. գուքսը էրթալ «կատիկին թռնել, մոլոր եր-թալ», որ ծագում է թրք. gōks «կուրծք» բա-ռից։

Ծարիր, րրոց

s.

antimony black;
ամալ — յաչս, to blacken with antimony, to paint the eyebrows;
ի— եւ ի սնգոյր շպարել, to put on rouge, to paint one's face;
— քար, ծարուր, ծարրաքար, antimony, stibium;
ծարատ, antimoniate.

• , ո, ի-ա հլ. (գրուած նաև ծարիւր. ծարոյր, ծարուր) «աչքի քաշելու սև դեղ» Եզեկ. իգ. 40. Երեմ. դ. 30. Ոսկ. ես. և մ. ա. 10, բ. 5. որից ծարրաքար կամ ծարիր քար «թութի» Բժշ. Գաղիան. ծարրել «աչքին ծարիր քսել» Դ. թագ. թ. 30 (գրուած նաև ծարուրել Բանք իմ. 59, ծարիւրել Սասն էջ 71)։ Սրանց հետ նոյն են նաև ծարուր, ծարուրիկ բոյսերը՝ իբր թրգմ. թրք. թու-թիա հոմանիշի. (ունի միայն ՀԲուս. § 1128 առնելով Կամարկապցուց և Սալաձորցուց)։

• = Ասոր. ❇ səδiδā «ծարիր» (Broc-kelmann, Lex. syr. 299բ), որի հետ նոյն են ասուր. sadīdu (ըստ Zimmern) և արաբ. [arabic word] sudūd «ծարիր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 632)։-Աճ.

• Canini Et. etym. 46 սանս. chur «նեռ կել» բառի հետ։ Հիւնք. հանում է ծրար բառից։ Seidel, Մխիթ. հեր. § 215 ա-րաբ. [arabic word] δarur «streupulver» բա-ռից է ենթադրում։ (Այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 866 նշա-նակում է «աչքի դեղ, թութիա, աղտոր, ծարիր և նմաններ», որի բայական ձևն էլ է ❇ δarr «աչքին ծարիր քա-շել, ծարրել». պատկանում է արաբ. [arabic word] δarr «փոշիանալ, փշրել» արմա-տին, որից ունինք նաև [arabic word] δarra «հիւլէ, շամանդաղ», ❇ ︎ δarara «ցանած՝ սփռած բան, թափթփուք ևն». միւս սեմական ցեղակիցներն են ա-սուր. zaru, եթովպ. zarav, արամ. [hebrew word] dara, եբր. [hebrew word] zrr կամ [hebrew word] žrh «սփռել, ցրուել, ցանել»։ Բայց ա-

• րաբ. [arabic word] δarur «ծարիր» կապ չու-նի ասոր. səδiδa ևն ձևերի հետ, որոնք ճշտիւ համապատասխանում են մեր ծարիր բառին, ուստի նմանութիւնը բո-ւորովին պատահական է)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 193 պրս. ❇ zarir «աս-պարակ, մաղձ, դալուկ» բառից։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Տիգ. ձmրիր «ծարոյր»։ Նոյն բառն է նաև ծարուր Բն. «ծեծած կարմեր պղպեղ», Ղրբ. «ցորենի մուր, սևացած ու ածխացած հատիկ»։ Բայական գործածու-թեամբ՝ Ջղ. ծարրել, ինչպէս նաև ծարու-րել Ակն. որից ծարրման Տիգ. «աչքերին ծարիր քսած»։

Ծեր, ոց

adj. s.

old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.

• , ո հլ. «ալևոր՝ պառաւած մարդ» ՍԳր. որից ծերանալ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. ծերունի Ծն. խդ. 27. Բ. մակ. զ. 1. Եփր. եւս քր. ծերակոյտ ՍԳր. ծերոյթ Սիր. զ. 18. ծե-բութիւն ՍԳր. ծերագոյն Թուոց ժա. 16. Յոբ. լբ. 4, 6. ծերուհի «պառաւ» Կիւրղ. ղկ. դառ-նածեր Ճառընտ. Վրք. հց. չարածեր Նխ. ղան. Ճառընտ. Վրք. հց. միջածեր Փիլ. լին. յետնածեր Սիր. խբ. 8. շնծեր ԱԲ. ծե-րունազարդ, ծերակուտական (նոր գրական լեզուի մէջ միայն գործածական)։

• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'er-«ծերութիւն, ծերանալ» արմատից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] jǰ կամ [other alphabet] jar «հնանալ, փճանալ, ծերանալ», [other alphabet] jarant «ծերու-նի, անկար», ǰirna «ծեր», jira-կամ ǰīrni «ծերութիւն». զնդ. ❇ zaurva «ծեր», ❇ zaurura «ծերութիւնից թուլա ցած», օսս. zärond, պրս. ❇ zar, աֆղան. zor «ծեր», յն. γέ́ρων (γέροντ-) «ծեր» γερας «աւագութեան պատիւ», γεραιύς «ծեր», γερουσια «ծերաժողով», γήραμα «ծե-րութիւն», γηρας «ծերութիւն», τηιαω «ծե-բանալ», γηράσϰω «ծերանալ, հասնիլ». γεργεριμοι «կաթուկ, շատ հասնելով ինք-նին ընկած պտուղ», γραῦς «պառաւ», հսլ. zirčti «հասնել (պտուղի)», su-zori «հա-ռուն». ռուս. зрeть «հասունանալ», зpeлыи «հասուն» ևն (Boisacq 145, Walde 352, Trautmann 372, և Horn § 655, Pokorny 1, 599)։ Այս արմատի գերմանական ժառանգ-ներն են 1 մասնիկով՝ հհիւս. Karl «ծեր մաոռ, ամուսնացած մարդ, ծառայ, սովո-րական մարդ, մարդ», անգսք. ceorl «հա-սարակ դասակարգի ազատ մարդ, ամու-սին», čeorlian «ամուսնանալ», հբգ. karol «ամուսին, սիրական, նշանած», անգլ. churl «գիւղացի, անտաշ մարդ», գերմ. Kerl «տղա-մարդ, կտրիճ» (Pokorny 1, 600)։ Այս ռա-ռը յետոյ դարձաւ յատուկ անուն Karl (ֆր. Charle) ձևով և Կարոլոս Մեծի (742-814) հռչակով՝ որ 789-806 թուերին Սլաւական ցեղերը նուաճել էր, «թագաւոր» իմաստով (շուրջ 800 թ.) անցավ սլաւական լե-զուներին. այսպէս՝ հսլ. kral'ъ, ռուս. ko-гolъ, բուլգ. kral', սերբ. králj, լեհ. król «թագաւոր»։ Սլաւական լեզուներից փոխա-ռեալ են հունգ. király, լիթ. karalius «թա-գաւոր», յն. ϰραιης «թագաւոր Բուլգարիոյ, Սերբիոյ», ալբան. kral', ռում. craīū, տճկ kəral, kəraliča «քրիստոնեայ պետութեանց թագաւոր»։ Այս սլաւ բառից կազմուեց չեխ լատին բառից ձևացաւ գերմ. Kuniglin «ճա-գար», որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ könig «թագաւոր» բառից կարծուե-լով՝ ձևափոխուեց և դարձաւ աւստ. kinigl-has, բաւար. konig-hase և սրանցից էլ թարգմանաբար ռուս. крбликъ «ճագար» (Kluge 251, 236, Berneker 572-3)։ Այս-պէսով «ծեր, լխակած պտուղ, Մեծն Կարո-լոս, թագաւոր և ճագար» միևնոյն աղբիւրի ծնունդը դարձան։ -Հիւբշ. 456։

• Հներից Տաթև. ձմ. խա, ծռ. ճժ հա-նում է ծայր բառից. «Վասն այն կոչի ծեր՝ որ է ծայր կենցաղոյս. ժամա-նեաց ի ծայր կենաց, վասն այն ծեր կոչի. Վասն այն կոչի մարդն ծեր՝ ի ծայր կենացն հասեալ»։ Նոյն հեղինա-կը (Տաթև. ամ. 122բ) ծիւր կամ ծայր բառից. «Եւ ծերն կոչի ծիւր, այսինքն ծեւրեալ և մաշեալ. այլ և ծեր՝ ի ծայր կենաց ժամանակին իւր հասեալ. դար-ձեալ ծեր՝ ի ծայր փոփոխմանն ժամա-նեալ, որ յայնմ հետէ ի գերեզմանն փո-խի»։ Klaproth, As. polygl, էջ 99 պրս. zar, զնդ. seorue, օսս. serind, մորդվին syre. իսկ Mémoires 1, 425 սանս. օսս. և պրս. ձևերը. ուստի և ինքն է առա-ջին ուղիղ մեկնողը։ ԳԴ պրս. զէր։ Brosset JAs. 1834, 369 համեմատում է պրս. zāl, յն. γέρων և վրաց. մըջ-վելի ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. zar, յն γέρων և սանս. jarā։ Peterm. 23, 30, 35 սանս. jr, jara, յն. γερουσία։ Win-disch. 13 սանս. ǰr և յն. γέρων։ Go-sche 64, 101 սանս. jarat։ Böttich ZDMG 1850, 356 սանս. ǰarat. զնդ. zaurva։ Այսպէս նաև Müller SWAW 38, 578 ևն։ Տէրվ. Նախալ. 78 յն. և սանս. ձևերի հետ՝ հնխ. gar առ-մատից։ Հիւնք. յն. γέοων, պրս. zar, զնդ. զար, զաուրվա։ Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. ziras «ծեր»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. ծեր, Սչ. ձեր, Ախց. Երև. Կր. Շմ. ბէր, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձէր, Տփ. ծիր, Ասլ. ձէ՝ր, Ոզմ. ծերա-նալ, Զթ. ձէյանօլ, ձեյանոլ։ Նոր բառեր են ծերութ, ծերուց, ծերկեկ, ծերունուկ։ Այս-տե՞՛ղ է պատկանում նաև գւռ. ծեռիլ կամ ծերիլ «թարշամիլ բուսոց յերեսաց տապոյ և փօթոյ» (ՆՀԲ).-այս իմաստը՝ որ զուտ հնդևրոպական է, պահում են նաև սանս. ǰīrná-«մաշած, փտած, փճացած, հնացած, ապականուած», յն. γηράσϰω «հասնիլ (պտուղի)», γεργέριμος «կաթուկ արած» (թուզ կամ ձիթապտուղ), հսլ. zrēti «հառու նանալ», súzori «հասուն» ևն. այս բոլորը պատկանում են նոյն հնխ. g'er-«ծեր». ար-մատին։

Կնգուղ, գղի, գղոյ

s.

cowl, hood;
monk's gown or frock.

• , ո կամ ի-ա հլ. «ճգնաւորի վե-ոար կամ մեծ գլխարկ» Լմբ. առ լև. տպ. 1865, էջ 218. Լմբ. պտրգ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 76, 178. Վրք. հց. Բ. 476 (սեռ. կնգղաց). Մամիկ. էջ 50 (գրծ. կնկղով). Ճառընտ. որ և գրուած է կնկուղ Լմբ. մատ. 45, 48, 50 (սեռ. կնկղոյ), էջ 89, 91 (սեռ. կնկղի), կու-կուլ Վրք. իլար. 132. որից կնկղաւոր «կըն-գուղ ունեցող» Մամիկ. կնկղակ «փոքր կըն-զուղ» Շնորհ. առակ։

• = Յն, ϰονϰούλλιον «աբեղայի գլխարկ» ռառից, ռր ծագում է լտ. cucullus, cucullio, cuculla «գլխանոց» բառից, իսկ սա էլ հա-մարւում է կելտական փոխառութիւն (Walde 206)։ Յոյն բառը այնուհետև անցել է զա-նազան լեզուների. ինչ. հբգ. cucula, մբգ. kugele, հսլ. kukoli, ռուս. куколь, բուլգար. gugla, լեհ. չեխ. kukla (Berneker 640), լազ. kukula, թրք. kukuleta ևն։ Լատիներէ-նից յետ են առնուած իռլ. cochull, կիմր. çwcwll (Walde անդ)։ Հայերէնի մէջ ու-ղիղ տառադարձութեամբ ծագած է նախ կու-կուլ, յետոյ ն յաւելուածով կնկուղ. և ն-ի մօտ կ կակղելով՝ կնգուղ։-Հիւբշ. 358։

• Նախ ՆՀԲ լծ. լտ. cucullus և թրք. kulah «գլխանոց»։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 285 (թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։ Մառ, Teксть VII, էջ LxV վրաց. კუკული կուկուլի «клубокъ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կնգուղ, Վն. կնգ'ուխ «վե-ղար». նոր փոխառութիւն է կուկուլա Տր. «լազի գլխանոց, բաշլուղ»։-Նոյն են նաև Տփ. կնգուղ «փեսացուի կողմից հարսին տրուած նուէր, որ կազմուած է լինում մի գլխարկից՝ շուրջը ոսկիներ ևն», նոյնպէս Դվ. կնգուղ, Ջղ. քնգուղ, Ղրբ. կնգօղ, Ննխ. զնգօղ, Զթ. գօնգուղ «կնքուող մանկան վրայ գցելու շոր կամ սաւան, գդակաւոր բուռ-նուզ», որոնց բացատրութիւնը տե՛ս Գւռ. բառ։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից պետք է լինի վրաց. კუნკულა կունկուլա «աբեղայի գլխարկ», մի-ջին ռնգականի պատճառով, որից զուրկ են յոյնն ու լատինը։

Ճապուռ, պռոյ

s.

claw, talon;
lobster's or crab's claws.

• «մագիլ, ճիրան» Բռ. ստ. լեհ. որից ճապռաւոր «մագիլներով, ճիրանաւոր» Վրդն. ծն. Յայսմ. մրտ. 22։

• Հիւնք. արաբ. ճէպիյրէ «մեծ առիւծ» բառից։ Պատահական է պրս. [arabic word] čipūr «սլաք գեղարդեան»։ Աւելի նման են հսլ. čipari, չեխ. čpar, սերբ. crpa-rogi «ճանկ, մագիլ», չեխ. čpyrati, če-pyrati, čeperati «ճանկռտել, ճանկռել», որոնց ծագումը անյայտ է՝ ըստ Ber-neker էջ 169։ Պատահական նմանու-թիւն ունին ասուր. supru, supparu, եբր. [hebrew word] sipporen, ասոր. tepra.

• արաբ. [arabic word] zufur, եթովպ. sefèr «ե-ղունգ, մագիլ, ճանկ» (Gesenius1. 693)։

• ԳՒՌ.-Այս արմատից են ճապռել կամ ճեպռել Ղզ. Ղրբ. «ճանկել, ճանկռտել», ճպռել Երև. «պոկել, փրցնել, ճանկելով քա-ղել», Դվ. «ծաղկի թերթերը պոկոտել», ճապռել Ալշ. Բլ. Ղզ. «պոկել, փրցնել, փե-տել», ճպռոտել Շմ. Ղրբ. «ճանկռտել», ճեպռել «թեպրել» Բառ. երեմ. էջ 118 և վեր-ջապէս ճպլել Ղրբ. «պլոկելով հանել, սկրր-դել»։ Այս բայի հին գործածութիւնը ունի Եփր. մտ. Դ. էջ 174 (մի ձեռ. միայն) ճոպ-րել ձևով (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 273)։

• «վայրի չաման» Վստկ. 79. Բժշ. Գաղիան։

• նման են հնչում հսլ. čobru, հ. ռուս. чу6ръ, ռուս. шeбрецъ, սերբ. cubar, չեխ. čubr, cibr, լեհ. czaber, ուկր. šcabryk, čebréc «ծոթրին», որոնք համարւում են փոխառեալ յն. գւռ. *ϑούμβρος ձևից. բայց č ձայ-նը դժուարութիւն է ներկայացնում (Ber-neker 160)։

Նադրուն

s.

natron, nitre;
— աղ, saltpeter.

• «բորակ, հալ-բորակ» Վստկ. 21 (գրուած նատրուն), 31 (գրուած նադրուն). Բժշ.

• = Արաբ. [arabic word] natrūn, որ կարող է կար-դացուիլ նաև ntrūn «բորակ, հայբորակ». ժողովրդական լեզուի մէջ եղած է [arabic word] latrūn (Կամուս, թրք. թրգմ։ Բ. էջ 125). ծագում է յն. νίτρον հոմանիշից, որ և աս-ւում է λίτρον. սրանցից են նաև լտ. nitrum, գերմ. Natron, ֆրանս. nitre, natrum ևն. բոլորի նախնականը համարւում է եգիպտ. ntr, որից ասուր. nitiru, ասոր. netrā, եբր. neter (Boisacq 671, Seidel Մխ. հեր. էջ 168)։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 43։

• Թուի թէ ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 367 դնում է յունա-նից, ինչպէս երևում է նաև ձևից։

Մոծիր, ծրոյ

s.

charcoal-powder.

• «մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։

• ՆՀԲ մոխի՞ր բառից։ Հիւնք. մոխիր և մաքուր բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 հյ. մոխիր և թրք. mə-ǰər բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. մօծիր, Հմշ. մօձիր «կը-րակը պատող մոխիրը», Ալշ. Եւդ. Մշ. Մշկ. մօձիլ «փոքրիկ կայծ» (Մշ. նաև մօձեղ), Ջղ. մոծիլ, Ոզմ. մուծէ՛լ «կայծ», Պլ. Սեբ. մըջիր, Ռ. մըջըր, Ասլ. մձիլ «ածուխի փշրանք», թըր-քախօս հայերից՝ Ատն. մզէլ «սպառած՝ քիչ մնացած կրակ».-մծրիլ ձևի դէմ ունինք մծրուիլ Երև., մնձրիլ Վն., մնձորել Սլմ.. մնձուր Մրղ. Վն. «այրուած բանի ածխացած մնացորդը».-Նոր բառ է մոճրակալել Ղզ. «կրակը մոխրով ծածկուիլ»։

• ՓՈԽ.-Բրք. [arabic word] muiur «հրահալե-լեաց կղկղանք, scorie», որ ըստ Կարապետ-եան, Թսմ. բռ. 870 բացի «հրահալելեաց կղկղանք» նշանակութիւնից, ունի նաև «ա-ծուխի մանրուք» նշանակութիւնը, որով բո-լորովին նոյնանում է հայերէնի հետ և սրա-նով փոխառութիւնը հաստատում։

Յամբայր

adv.

totally, entirely, quite;
rashly, imprudently.

• «յախուռն, անխնայ» Ոսկ. մ. ա. 11. «ի զուր, պարապ տեղը, վայրապար» Ոսկ. մ. ա. 13. որից ընդվայրայամբայր «բոլորովին պարապ տեղը» Ոսկ. ղզր. զ. էջ 555 (Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1911, 176-? բառս անջատ անջատ կարդում է ընդվայր և յամբայր). գրուած է նաև յամբոյր «վալ-րապար, յախուռն, ի զուր» Փիլ. նխ. բ. 117. Լծ. փիլ. Սարկ. հանգ. (Վարդանեան, անդ, այս բառը համարում է սխալ գրչութիւն) «ա-ռանց երկար քննութեան, հապճեպով դատ-ուած» Անան. թրգ. 5։

• ՆՀԲ եոկուսը տարբեր բառեր համա-րելով՝ յամբայր մեկնում է յամբոկ, յա-մառ, յամբոյր ձևերով, իսկ յամբոյր մեկնում է «խոտորնակ, թրք. yampuri կամ հյ. անհամբոյր»։

Ցեղ, ից

s.

tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.

• , ի հլ. «ազգատոհմ, սեռ. տոհմ. ՍԳր. որից ցեղապետ ՍԳր. ցեղընտիր Ոսկ. մ. ա. ձ. և ես. ցեղիլ «սերիլ, աճիլ» Լմբ. իմ. Ճառընտ. Շնորհ. վիպ. ցեղենալ «բուսնիլ, յառաջ գա՞լ» Տիմ. կոյս 58 (ըստ Ակինեա-նի), ցեղակից Լմբ. սղ. Արիստ. աշխ. բազ-մացեղ Աթան. երկցեղ «երկփեղկ, պառակ, տուած» Եղիշ. դ. էջ 72, երկցեղեալ Սոկր. երկնացեղիկ Յհ. կթ. համացեղ Ոսկ. յհ. բ. 30, 32. Պիտ. նոր բառեր են ցեղագրութիւն, ցեղագրական, ցեղաբանութիւն, ցեղաբանա-կան, ցեղական, ցեղային ևն։

• = Բուն նշանակում է «բաժանմունք». այս իմաստն են ցոյց տալիս երկցեղ «երկփեղկ, պառակտուած» Եղիշ. դ. էջ 72 (հայոց ազգի համար է ասում՝ նրանց անմիաբանութիւնը ակնարկելով և ո՛չ թէ երկու ցեղից բաղկա-ցած), երկցեղեալ «պառակտուած, անմիա-բան» Սոկր. 15, երկցեղութիւն «անմիառա-նութիւն, պառակտում» Սոկր. 15, սրանից երևում է՝ որ բառս նոյն է վերի ցել «ճեղքել, պատռել» արմատի հետ։

• ՆՀԲ մեկնում է իբր «ցելեալ ազգ»։ Հիւնք. ցելուլ բայից։ Patrubány SA 1, 196 ցելուլ բայի հետ լիթ. skeliu ևն։ Karst, Յուշարձան 425 ցելուլ բայի հետ հմմտ. չաղաթ. tire և չուվաշ. tordu «ընտանիքի ճիւղը»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. ցեղ, Ագլ. Ախց. Երև. Գոր. Խրբ. Մկ. Ռ. Տիգ. ցէղ, Ղրբ. ցըէղ, ցըղ, Տփ. ցիղ, նաև տաճկախօս հայե-րից՝ ցեղ Ատն.։-Շտ. ցեղ ստացել է «պէս, կերպ» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Դու իմ ցեղ չես ապրի «դու ինձ պէս չես մեծացած». հմմտ. այսցեղ քաջութեամբ «այսպիսի քա-ջութեամբ» Սմբ. պտմ. 113. որից և Ակն. ի*նչէխ, Ախց. ի՞նչխ, ի՞նչղ «ի նչպէս» (<ի՞նչ ցեղ)։

Վարուժան

cf. Վարուժանակ.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ մեայն սեռ. -ի) «արու թռչուն» Ոսկ. տտր. տող 3. Վեցօր. 170. Նար. երգ. 285. Արծր. որից վարուժանակ Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. Մագ. և Երզն. քեր. վարուժնակ Եփր. վկ. արև. 69 (Սոփերք Ի. 125). Մաշկ. «ԳԿ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 605) վարժանակ Վանակ. յոբ. ՀԱ 1912, 673 (որի ռեռ ՆՀԲ ունի վարուժանակ). մհյ. վարճի-նակ Քուչ. 54, 92, վարօժ Քուչ. 92. որից վարժնականիշ «վրան վարուժան նկարուած դրօշակ» Բուզ. զ. 2։

• -Թւում է իռանեան փոխառութիւն, բայց մայր ձևը յայտնի չէ. նկատելի է որ նոյն իսկ Ոսկեդարից ունինք վարուժան, վարուժ-նակ, վարժնակ-(որից վարժնականիշ) ձևե-րը. հմմտ. պրս. [arabic word] varš, [arabic word] varsan «տատրակ», որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 360 համարում է արաբ. և դնում է [arabic word] va-rašan «արու տատրակ», ❇ varašāna «էգ տատրակ» (յգ. virsān, varāšīn), փո-խառութեամբ նաև ասոր. [arabic word] o varšanā «վայրի աղաւնի» (Brockelmann, Lex. syr. 89բ)։

• ԳԴ 530 ա բուն բառարանում պարսիկ բառի դէմ դնում է հյ. «վարուժան», բայց գրքի վերջում տուած հայ և պար-սիկ ցեղակից բառերի համեմատական տախտակում չի յիշում։ Հիւնք. պրս. վէրշ, վէրշան։

Տախտակ, աց

s. ast.

board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.

• , ի-ա հլ. «փայտի տափակ շերտ» (փխբ. նաև ուրիշ նիւթից. ինչպ. պղինձէ, քարէ ևն) ՍԳր. Ագաթ. «մահճակալ» Անկ. գիրք հին կտ. 154, 155 (թւում է նախորդի նուազականը). որից տախտակամած ՍԳր. տախտակագործ Ագաթ. տախտակաշար Նար. տախտակափակ Արծր. մայրատախտակ Նար. գնձ. ոսկետախտակ Բրս. հայեաց. գեղա-տախտակ Ագաթ. ևն։ Հին հյ. գւռ. ձև է տաս-տակ «տախտակ» Փիլ. նխ. բ. 76 և տես. հմմտ. որախտ >դրաստ և բախտ >բաստ։ Նոր բառեր են տախտակապատ, տախտակ-բրյ ին։

• = Պհլ. tāxtak, պրս. [arabic word] taxta «տախ-տակ». պարսկերէնից են փոխառեալ նաև քրդ. taxta, texte, արևել. թրք. [arabic word] taxta կամ [arabic word] taγta, թրք. taxta, tahta, բուլ-բար. tahtaba, սերբ. tahta ևն։-Հիւբշ. 250։

• Նախ ԳԴ պրս. թախթ, թախթէ։ ՆՀԲ «նոյն և թրք. պրս. դահտա, դէխտէ, լտ. tabula. tabella, յորմէ և ռմկ. դապա-ղա, տապաղա (արաբ. tabaqa)։ Bot-tich. ZDMG 1850, 363 տաշել բառի հետ takš արմատից։ Պրս. բառի հետ ուղիղ համեմատում են Lag. Urgesch. 555, Spiegel, Huzw. Gram. 187. Mül-ler SWAW 38, 573-4, Մորթման ZDMG 24 80 ևն։ Հիւնք. յն. δέλτος «գրութիւն, տախտակ, ցուցակ» բառից։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։

Տերեւ, ոյ, ոց

s.

leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.

• , ո հլ. «տերև» ՍԳը. «աաստեռև մի թերթ» Դրնղ. 452. որից տերևաբեր Ա-գաթ. տերևաբուղխ Ոսկ. ես. տերևազարդ Վեցօր. տերևաթափ Ես. ա. 30. տերևալից Մրկ. ժա. 13. տերևախիա Ղևտ. իգ. 20. տերևիլ Ագաթ. Բուզ. անտերև Կոչ. ი6. նշա-տերև Ոսկ. մ բ. 24. դեղնատերև Ոսկ. լս մշտատերև Կլիմաք. հերձատերև Վրռն. ռան հտօտրmերևուն Բժշ. նաև տերեատ «մի տե-սակ բոյս, dapne alpina (ըստ Խ. Ուղուրի-կեան, Մասիս 1881 նոյ՛ 23) կամ chamaelea (ըստ ՀԲուս. § 2946)» Բժշ.։

• = Ասոր. ❇ təref, ❇ tarpā, եբր. [hebrew word] terep, tārāp «տերև»։-Հիւբշ. 317։

• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 համե-մատեց ասոր. tarfo ձևի հետ։ Վերի ձե-վով դրին Müller SWAW 41, 13 և Spie-gel KZ 4, 462։ Բայց Müller, Armen. VI л 64 մերժելով այս՝ իբր բնիկ հայ կցում է սանս. darbhá-«խուրձ», հբդ. zurba «դալարիք», նբգ. zurba «ևեռա-հող, կիզակաւ» բառերին։ Հիւբշ. 317 մերժում է այս վերջինները՝ նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառաւ և հաստատում է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնք. պրս. տիրէվ «հունձք»։ Patrubány ՀԱ 1908, 155 հնխ. dreno-«փայտ, ծառ» ձևից. հմմտ. յն. δόρν, հսլ. drèyo ևն։ Այսպէս նաև Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունի վրաց. ❇ევრი տեվրի, ვევრანი տեվրանի «թանձր անտառ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. տէրեվ, Սչ. դերև, դերեվ, տէ-րև «ծաղկի թերթ կամ ծառի տերև», Երև. Կր. տէրէվ, Խրբ. Ռ. դէրէվ, Ջղ. տիրեվ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տիրէվ, Ագլ. Տփ. տի՛րիվ, Սվեդ. դիրիվ, Զթ. դիյիվ, դիրիվ «բանջարեղէնի տերև»։

Քանուն

cf. Քանոն.

• «մահճակալի կամ գահոյքի սիւները» Յուդթ. ժգ. 8 (Մատեան առ քա-նուն գահոյիցն τω ϰανόνι τῆς ϰλίνης), «հիւս-նի կամ ատաղձագործի քանոն, գիծ քաշե-լու տափարակ և ուղիղ տախտակ. փխբ. ուղղութիւն, կարգ, օրէնք, կանոն» Փիլ. Ճառընտ. (սեռ. քաննոյ, գրծ. քաննով). ո-րից քաննակ «տախտակ» Ոսկ. յհ. բ. 8. քանընեցեալ «ուղիղ, կարգաւորեալ» Փիլ. նև. առում է նաև քանոն, ի-ա հլ. «ռա-ռագեղի ճաղերը» Վեցօր. 198. յետնաբար քանոն, քանովն «գիծ քաշելու քանոն» Սարգ. Անյ. բարձր. Արծր. ևն։

• -Թէև յն. ϰανών բառն է, բայց որովհետև այս ձևը տալիս է հյ. կանոն (տե՛ս անդ), ուստի պէտք է ենթադրել կա՛մ ասոր. կա՛մ պհլ. մի ձևի միջնորդութեամբ. (կայ ասոր. բացի ❇ qanūnā>կանոն ձևից նաև [syriac word] kanūntā>քանուն)։-Աճ.

• ՆՀԲ «բառ յն. քանօն, որ ըստ մեզ կանոն»։

Խխայթ

• ՆՀԲ խիղ «գարշ, զազիր» բառից։ Հիւնք. խայթ բառից։

Բուն, բնոց, բնից

s. adj. adv.

nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.

• , ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։

• = Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։

• Klaproth, Asia polygl. էջ 298 մանչու. funku և էջ 105 սլ. pen, էրզ. bun։ Առարին անզամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, որ մեր բառը համեմատում է պրս. պիւն և պում ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. պիւն, բայց ի բուն, ցբուն բառի մօտ նաև լծ. լտ. finis «վերջ»։ Պրս. bun ձևի հետ են եռում նաև Bötticher, Lagarde, Mül-ler, Justi։-Spiegel, Comm. 2, 421 հյ. բնութիւն բառի հետ դնում է պրս. buna, ինչպէս որ Windisch. 22 հյ. համաբնութիւն ձևին իբր համապա-տասխան դրած է սանս. samabhava։-Երկուսն էլ սխալ։-Առաջին անգամ Muller SWAW 38, 578, 593 և 39, 404 աւելացնում է սանս. budhna, իսկ Justi, Zendsp. 215 նաև զնդ. buna։-Bugge KZ 32, 5 հիոլ. bun «արմատ, տակը» և bunad «ծազում, հիմ» բառերի հետ. բայց IF1, 455 փոխելով այս փունջ բառի հետ *bunyo-ձևից։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 31 մերժում է կցել պրս. bun-պհլ, van<զնդ. vanā-«ծառ» բառի հետ, որ պիտի տար հյ. *վան։ Նոյնը Arm. Gram. վճռական մի որոշում չի կարո-ղանում տալ՝ էջ 123 դնելով իբր իրա-նեան փոխառութիւն, իսկ էջ 431 դնե-լով իբր բնիկ հայ։ Karst, Յուշարձան, էջ 400 ասուր. būnu «մանչ, սերումն, կազմութիւն», bunānu «սերունդ», իսկ էջ 406 հյ. պինդ և սումեր. pin «հիմ-

• նարկութիւն»։ Մառ ЗВО 22, 78 ելամ pun-kite «ի վերջ», վրաց. փուձնո «հիմնել» ձևերի հետ՝ իբր յաբեթական բառ։

• ԳՒՌ.-Տփ. բուն (ծառի), Երև. բ'ուն «ծա-ռի բուն և մի բանի հիմքը. ինչ. աթարի դէ-զի բունը, թոնրի բունը կապել՝ վառելու հա-մար», Սչ. բ'ուն «բնիկ, իսկական», Շիր-ունն ու բ'ունը= Երև. հունք ու բ'ունք «մի բանի էութիւնը, բոլոր մանրամասները», Մրղ. պնավրին «բնաւ», Մշ. բ'նութ, Տփ. բնութկ, Մկ. պնիւթք, Պլ. փունութք, փու-նուրթք, Երև. Սեբ. Սչ. բ'նություն, Ալշ. բ'նու-թեն, Ախց. բ'նութէն, Պլ. փունութին, Շմ. պունութուն։

• ՓՈԽ.-Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։

Մաքս, ից

s.

excise, custom, duty, city toll.

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. մաքսի Ա. մակ. ժ. 33) «վաճառքի կամ ապ-րանքի վրայ տուրք» ՍԳր. որիս մաքսաւոր ՍԳը. մաքսապետ Ղկ. ժթ. 9. Ոսկ. մ. ա. 1. Սեբեր. մաքսել Եղիշ. յես. 172. Նար. առաք. 436. Իգնատ. ղկ. 365. մաքսատուն Սկևռ. ի լմբ. ձեռամաքս (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 135. նոր բառեր են մաքսանենգ, մաքսա-խոյս, մաքսային, մաքսապաշտպան և այլն։

• = Ասռր. [syriac word] maxsā «մաքս» բա-ռից. այս բառը բնիկ սեմական է. հմմտ. ցե-ղակիցներից ասուր. [other alphabet] mi-ik-siկամ miksu «մաքս», [other alphabet] makisu կամ [other alphabet] ma-ak-ka-su. makkasu «մաքսաւոր» (De-litzsch, Assyr. Hndwrt. 407, Strassmaier. Alph. Werz. էջ 619, 620, 657). եբր. [hebrew word] mekhes, արաբ. [arabic word] maks, արամ. [hebrew word] miksā «մաքս». փոխառութեամբ նաև պրս. [arabic word] mukas, [arabic word] mukis «մաքս»։ Հիմնական նշանակութիւնը պահում է դեռ արաբ. [arabic word] maks «մէկի ծախած ապ-րանքը պակաս գնով առնել, պակասեցնել, հարստահարել», (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 294)։-Հիւբշ. 311։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur, 46։ ԳԴ պրս. mukās, mukis։ Riggs, Քերակ. 1850, էջ 60 եբր. mē-kes ձևից։ Müller. SWAW 41 (1863) 12 և 42, 329 դնում է սեմականից փո-խառեալ։ Տէրվ. Altarm. 69 սեմական-ների հետ նաև ֆինն. maks «տուրք»։ Ըստ Jensen փոխառութիւնը հաթեան շրջանից է։

Տարփ, ոյ

s.

ardent desire;
love.

• «սէր» Գնձ. Նար. տաղ. որիս տար-փալ «սրտով փափագիլ» Շար. Շնըրհ. տար-փացուցանել Անյ. հց. իմ. տարփաւր Խոր. Պիտ. տարփածու Խոր. տարփանք Փիլ. Խոր. նիրատարփ Շնորհ. տաղ. գեղեցկատարփելի Պիտ. ծաղկատարփակ Պիտ. ևն։ Անշուշա նոյն բառերն են տարփել «խնդամտեւ» և տարփնօղ «սքանչելի» Բառ. երեմ. էջ 309, Արմատիս միւս ձևերն են՝ ՏՐԻՓ «սէր, ցան-կութիւն» Տաղ. որից տրփող Ագաթ. տրփանք Պիտ. Արծր. տրփութիւն Խոր. տրփումն Վրք. հց. ՏՌԻՓ «կրքոտ սէր» Փիլ. որից տռփիլ Աուտ-Սեբ. 5, Բուզ. 99. տռփալ, տռփանալ Պտմ. աղէքս. Լմբ. տռփումն Շնորհ. Մադ. Մխ. առակ. տռփանք Բուզ. տռփական Փիլ. Յհ. իմ. մանկատռիփ Փիլ. տարրատռփութիւն Յհ. իմ. պաւլ. պատանեկատոփին Փիլ. դըժ-ուարատռփական Բրս. թղթ. ևն։ (Այս բոլորը, ևնչպէս տեսնւում է, Ոսկեդարում շատ սա-կաւ գործածութիւն ունէր. այս մասին տե՛ս Նորայր, Կորիսն վրդ. էջ 211-213 և Մէնէ-վիշեան ՀԱ 1911, էջ 550)։

• Տէրվ. Նախալ. 84 հնխ. tarp «դառ-նալ, յուզիլ, թափառիլ» արմատից. հմմա. սանս. trap (trpra, trpala «ան-հանդիստ, թափառական»), յն. τρεπω հլտ. trep-it «դարձուցանէ», trepidus և սրանից trepidare «ճեպել», հսլ. tre-pati «դողալ», հյ. թարթափել <*թա -թրափել. ըստ այսմ հայ բառի նախնա-կան նշանակութիւնն է «սաստիկ շառ-ժիլ, յուզիլ»։ Müller, Armen. VI յն. τεοπομαι «զուարճանալ»։ Canini Et étym. 63 յն. *λφροδίτη-ից։ Հիւնք. ար-բունք բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] tarab «գրգիռ, ցան-կութիւն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա, էջ 190), ❇ tirf «ամէն տեսածը ունենալ փափագիլ, ցանկանալ» (անդ, բ. 800)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. თურფა տուրփա «սիրելի, ախորժելի, շնորհալի, սիրուն, նուրբ», ტურ-უა ჭალი տուրփա քալի «նուրբ և սիրուն աղ-ջիկ», ტრუიალი տրփիալի «առփեալ, սիրա-հարեալ, սիրահար» Սղ. բ. 10, ტრუოάა տրփոբա, ტრფიალვბა տրփիալեբա «սէր, սիրահար», ვტრუიალობվտրփիալոր, ვეთრუი վետրփի «սիրահարուիլ, հաճոյքով դիտել». საαრფო սատրփո, სატრფიალო սատրփիալո «սիրուն, հաճելի», სატურუო սատուրփո. სატურუალი սատուրփալի «հաճելի, հաճոյա-կան», დატრფობაդատրփոբա «զմայլիլ, լա-փըշտակուիլ», მეტრუე մետրփե, მოტრფიალე մոտրփիալե «սիրահարեալ»։

• «գօտիի մէջտեղի զարդարուն կա-առ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ գործածուած Այրիվ. 8ա. «Սա մա-տանի քում կնքոյ և գինդ զեղոյ ականջոյ, Սա տարփ գօտոյ քոյդ միջոյ և շաղք հերաց քում հիւսոյ»։

Տապար, աց

s.

hatchet, axe;
դնել զ— առ արմին, to lay the axe to the tree.

• , ի-ա հլ. «կացին, փայտատ» ՍԳռ. «սակուր, պատերազմական կամ զին-ւորի կացին» Եզեկ. թ. 2. Երեմ. իբ. 7. Եւս. քր. 643. որից տապարաւոր «սակրաւոր զին-ւոր» Երեմ. խզ. 42. Նխ. եզեկ. և Երեմ. տա-պարահատ Օրբել. ողբ. տապարատաշ Նար. խչ.։

• = Պհլ. *tapar բառից, որի ժառանգներն են պրս. [arabic word] tabar, [arabic word] tavar «կացին, տա-պար», քրդ. tefer, tewir «կացին, սակուր, բրիչ, փայտատ», բելուճ. tapar, towār, վա-խի tipár. հմմտ. նաև պհլ. tabrak «կացին» (Horn § 374)։ Իրանեանից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] tabar (այժմ «եաթաղան» իմաս-տով է. չգիտէ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7), թթր. tavar, վրաց. ტაბარი տաբարի, ტაბარ. ძენი տաբարձենի, ուտ. թավար, չէրք. tavór, պամիր. tipár, գնչ. tover, tovel։ Բառը ան-ցել է նաև տաւական, բալկանեան և ուգրօ-ֆիննական լեզուներին. հմմտ. հսլ. topora, ռուս. топоръ, նսլ. topor, լեհ. ռում. հունգ. topor, սլով. porisko, չեխ. toporo, չերեմիս-tavár, նյն. τεπερι, էստոն. tapper, ֆինն. tap-para ևն։ (N. Anderson, Studien zur Verg-leichung der ugrofinnischen und indog. Sprachen, Dorpat 1891, էջ 126-132 «ա-նում է ցոյց տալ թէ բառը բնիկ ֆիննական է և ածանցւում է tap «սպանել» արմատից. հմմտ. վոտյ. tapan, վեպս. tappan, էստոն tapan, tapma, մորդվ. tapan, հունգ. csapni «սպանել, մեռցնել». այնուհետև փոխառու-թեամբ անցել է սլաւներին, պարսիկներին ևն)։-Հիւբշ. 252։

• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 պրս. tabar և ռուս. topor ձևերի հետ։ Պրս. բառին են կցում նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich Rudim. 13, Arica 46, Lag. Urgesch 930, Gesam. Abhd. 49 (նաև ռուս. ձևը), Muller SWAW 42, 250, Pictet 2, 132, Հիւնք. ևն։

• «մի տեսակ կարմիր պտուղ՝ թղե-նու ցեղից» Ամիրտ. ունի միայն ՀայԲուսակ § 2924, իբր անստոյգ բառ։

• = Արաբ. [arabic word] tabbār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7 մեկնում է «թզենու նման մի ծառ է. ուրիշ բառարանների մէջ նշանակուած է իբր մեծ և կարմիր թուզ, որ ուտելի չէ»։ Չու-նի Steinschneider։-Աճ.

Կռիւ, կռուոյ, ոց

s.

scuffle, struggle;
strife, contest, debate, dispute, squabble, difference, contention, quarrel, wrangling;
skirmish, combat, battle;
— ոտից, place to put one's foot;
ի — կալ, to oppose, to resist, to contend, to contest, to combat;
to come to blows;
ի — արշաւել, to take the field, to open the campaign;
ի — կոչել, to throw down one's glove, to defy, to challenge.

• , ո հլ. «վէճ, պատերազմ» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից կռուիլ «վիճիլ, կռիւ անել» ՍԳր. կռուական Ոսկ. ես. կռուակից Եւագր. Իւս. քր. կռուանոց Ոսկ. մ. ա. 11. Եզն. կռուասէր Ոսկ. յհ. բ. 18. կռուարար Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 10. կռուեցուցանել Ոսկ. ա. կոր. գազանակռիւ Ոսկ. ղկ. գօտեկռիւ Ոսկ. ի կոյսն. բանակռիւ Բ. տիմ. բ. 14. Ոսկ. բ. տիմ. մենակռիւ Ագաթ. մերկակռիւ Եւս. քը. նաւակռուութիւն Պիտ. նաւակռիւ Լմբ. յայտ. խե. բռնակռիւ Բրս. ապաշխ. լծակռիւ Ոսկ եբր. կապակռիւ Մծբ. ընդդիմակռուել Յհ. կթ. ղիւրակռուելի Բրս. թղթ. անկռուե-լի Ոսկ. ա. կոր. անկռիւ Տիտ. գ. 2. Եփր. ծն. գրուած է բանակռովութիւն Կնիք հաւ. է» 77։-Սրանց հետ նոյն է նաև կռիւ «ոտք ղնելու՝ հաստատուելու տեղ» Ա. մակ. ժ. 72, որից կռուիլ «կառչիլ, կպիլ, փակչիլ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 29. Եփր. համառ. 86. 202 (ասուած է փոշու և կեղտի համար, որոնք շորերին կամ մորթին են կպել), Ոսկ. ե-փես. 804 (բոյտի սերմի համար, որ պա-տահմամբ մի տեղ ընկնելով արմատ է բըռ-նել). Նանայ 411 (զմռսուած մարմնի հա-մար, որ կտաւին է կպել). կռուան «ոտքը դնելու տեղ» Ոսկ. բ. կոր և մ. 4, 87. «սրի շեղբի և կոթի միացման տեղը՝ որ մի քիչ դուրս ցցուած է լինում» Ոսկ. եփես. 822 (երկիցս) և հռ. 314 (վկայութիւնները տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 587ա). կռուեցուցանել «կպչիլ տալ, կառչեցնել» Շիր. անկռուելի Պիտ. ոտնկռիւ Ոսկ. ես. և լհ. ա. 10. ան կռիւ «անհաստատ» Ոսկ. պօղ. ա. 598։-Բոլորի նախնական նշանակութիւնն է «կպիլ, կպչիլ, փակիլ, փակչիլ», որից՝ արևելեան ըմբշամարտութեան ձևից առնելով՝ ւառա-ջացել է «կռուիլ» նշանակո։թիւնը. հմմտ. գւռ. կպիլ, կպչիլ «փակչիլ, յարիլ», որ նոյն-պիսի զարգացմամբ դարձել է Ապ. Խլ. Հմշ. Տփ. «ըմբշամարտիլ», Արբ. «յարձակուիլ, զարնել», այսպէս նաև կպցնել «փակցնել», Աևն. Երև. Զթ. Խն. Հմշ. Շմ. «ծեծել, զար-նել», կպուր կպուրի գալ (հրմ. կպո՛ւր «փակցրո՛ւ, կպցրո՛ւ» ձևից) «ծեծկուիլ, կռուիլ», թրք. yapəšmaq «կպչիլ, փակչիւ» = կումուկ. yabəšmak «փակչիլ, կռուիլ, մարտնչիլ»։

• Klaproth, Asia polygl. 101 պրս. griw, ռուս. krik բառերի հետ։ ՆՀԲ կռիւ «մարտ» լծ. իտալ. guerra, պրս. և հյ. գոռ, կուռ ևն, իսկ կռիւ ոտից լծ. կառչիլ։ Peterm. 73 լծ. խռովիլ։ Muller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 141 ոնդ. xru «գոռ, սոսկալի»։ Հիւնք. գրուան բառից։ Bugge, Lуk. St. 1, 73 Կարիացոց Kρύα քաղաքի անուան մէջ է ուզում տեսնել։ Բ. Խալաթեան, ՀԱ 1902, 309 դրաւ ասոր. [syriac word] qārha «կռիւ» բառից։ Նոյնը յետոյ Մառ, Гpaм. др-арм. яз. 14։ (Ասորի բառի ցեղակիցներն են եբր. [hebrew word] qərāb արամ. [hebrew word] qərābā, ասուր. karabu «կռիւ, պատերազմ», որոնց ընդհանուր ռեմաևան արմատն է qrb «մօտենա-մերձենալ, մի բան մատուցանել, կռու-իլ»)։ Չօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 պրս. γərīv, անգլ. fray, լատ. fricare։ Karst, Յուշարձան 399 ասուր. karabu, 405 սումեր. kur «թշնամանալ», իսկ հյ. կռուան= էջ 420 թթր. qur-maq «կա-ռուցանել» և 425 թթր. qar «ձիւն»։ Աանտալճեան ՀԱ 1913, 400 խալդ. kurj «մարտ» և հյ. գոռալ։ Պատահական նը-մանութիւն ունին գերմ. Krig «կռիւ» (առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջանք» ըստ Kluge 280), ռուս. крикъ «ճիչ», պրս. [arabic word] γərīv «դոռում, գո-չում», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] farīv

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կռիվ, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Սչ Տիդ. գռիվ, Տփ. կրիվ, Ոզմ. Կռէ՛վ, Ղրբ. կռըէվ, Գոր. Շմ. կռէվ, Ննխ. Ռ. գռէվ, Մրղ. կըռըվ, Ագլ. կռայվ, Զթ. գը'ռավ, Հճ. գmրիվ Նոր բառեր են կռուազան, կռուածաղիկ, կռուականի տալ, կռուան, կովըտան, կովը-ռան, կովռտան, կռուրնկեր։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კრივი կրիվի «կռիւ». չունի Չուբինով. գործածում է Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 256 (հաղորդեց Գ. Ա-սատուր)։ კრვა կրվա, კრუა կր'ւա «բաղ-խում, հարուած, կռիւ, զարնել, հրացանով խփել, քնար հարկանել, նաև կպցնել, փակ-ցընել», მოკრვა մոկրվա, მოკრუა մոկրնւա «զարնել, բռնել, հրել, կապել, կպնիլ, կըպ-չիլ», მიკრვა միկրվա «հարուածել», ნაკრავი նակրավի «կապ, հանգոյց», მოკრივე մոկրիվե «ըմբիշ». այս բոլորը տալիս ևն հայ բառի բոլոր նշանակութիւնները, այն է «կպչիլ, փակչիլ, կռուիլ ևն»։

Խոզ, ից, աց

s.

boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.

• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։

• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-

• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։

• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։

• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։

Դուժ, ից

adj.

barbarous;
savage.

• , ի հլ. «բարբարոս, վայրենի» Գ. մակ. է. 3. Կող. գ. 11. Ա. Կոր. ժդ. 11. Ոսկ մ. բ. 8. Եւս. պտ. 459. սովորաբար գործած-ւում է խուժ հոմանիշի հետ, որի հետ բարդը-ւում էլ է, ինչ. խուժադուժ ՍԳր. Ագաթ. Կո-րիւն. Ոսկ., խժդուժ Եւս. պտմ., խժդժագոյն Բ. մակ. ե. 22. հմմտ. նաև դժակ «բարբարոս, խժալուր» Սամ. անեց. 4 (այլ ձ. դժանան երկուսն էլ չունի ՆՀԲ, իսկ ՋԲ դնում է դժակ. ԱԲ դժակ, դժական), դժականութիւն ԱԲ. ըստ իս այստեղ է պատկանում նաև դժաբան «դժնեայ և ժանտ խօսող» Թէոդոր. մայր.։ Սրանցից տարբեր է դժ-, որ իբր բացասա-կան մասնիկ գործածւում է բառի սկիզբը։-Կաւ նաև դժարան ձևով մի բառ Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 2 «Սկիզբն յորոց նոյն արասցուք ոչ ինչ (տպ. ոչինչ) պատմութեան դժարանւոյ հոգ տարեալք, այլ թէ զիարդ գտնեալ գրով ի պատմողացն».-յոյն բնագիրն ունի օῦ φοά-σεως ὅγϰον φροντίζοντες (ո՛չ թէ ոճի ճոխու-թեան հոգ տանելով). տե՛ս žωϰρατους Հχο-λոστιϰο μϰϰλησιαστιϰηιστορια, տպ. Oxford, 1893, էջ 1. ըստ այս համեմատութեան պէտք է ուղղել կա՛մ դժաբան, կա՛մ աւելի լաւ դժարաբան, որ է դժուարաբան խրթին ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 1։

• = Հայոց մօտիկ ապրող վայրենաբարոյ մի ցեղի կամ ժողովրդի անունն է. հմմտ. քրդա-կան Duziki ցեղը։ Շատ լեզուների մէջ սովո-րութիւն է վայրենաբարոյ ազգերի անունները իբրև ածական գործածել. այսպէս, հին հայե-րէնի մէջ խուժ (Խուժաստանցոց անունից). խաղտալուր (Խաղտեաց անունից), կորճայ, կորճալեզու (Կորճայք գաւառի անունից). նոր հայերէնի և բարբառների մէջ՝ թուրք, քուրդ. լազ, զազա, տաճիկբերան, բոշա ևն։-Աճ.

• ՆՀԲ դժնեայ բառից։ Lag. Urgesch. 69 յն. δός։ Հիւնք. խուժ բառից։ Թիրե-առեան, Արիահայ բռ. էջ 127 զնդ. druǰ, պհլ. druǰ, պրս. druγ, հյ. դա-ժան ևն ձևերի հետ։ Nyberg, milisb. 2 61 ռժուար է զտնում բաժանել դժ-նախամասնիկից, որ է պհլ. duš «չար. վատ»։

Դարձ, ից

s. adv.

turn, circuit, return;
reference;
reduction;
increase;
burden (of a song);
conversion, change;
— յետս or ընդ կրունկն, recoil, putting or drawing back, retreat;
— հիւանդութեան, paroxysm;
— փոխարինի, recompense, return;
retaliation, compensation, retribution;
— առնել, to turn, to turn about, to return;
again.

• , ի հլ. «գնացած տեղից յետ գալը 2. մի վիճակից մի ուրիշ վիճակի անցնելը կամ փոխուելը» ՍԳր. Ոսկ։ ես., որից՝ դար-ձուցանել ՍԳր. Եզն., դարձեալ «նորից, կըր-կին, վերստին» ՍԳր, դարձադարձ Գ. մակ. ա-11. Եւագր., դարձդարձիլ Սեբեր., դար-ձուած ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն., դարձընթաց Կոչ. 409, անդարձ Յոբ. ժզ. 21. Ոսկ. մտթ. և ես., գերեդարձ Բ. մակ. ժ. 1. Ես. ժդ. 17, կապարճադարձոյց Մծբ., դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ոսկ. ես. մտթ. և Փիլիպ. Ագաթ., ընդդէմդարձութիւն Կոչ., դարձեակ «գերան» (նորագիւտ բառ) Նչ. եզեկ.-յետ-նաբար կազմուած են վերադարձ, ապաթարց (տե՛ս այս բառը), գրադարձ ևն։ Նոյն ար-մատի բայական ձևն էր նախապէս *ոարձ-նալ, որից ձ կրճատուելով յառաջացաւ *դար-նալ և ն-ի պատճառաւ ր թաւանալով՝ դառ-նալ (կտր. դարձայ, հրմ. դա՛րձ, դարձի՛ր ՍԳր. Եփր. ծն. (սրա «շրջիլ, պտոյտ գալ, տճկ. dunmek» նշանակութիւնը գաւառական է և յատուկ արդի գրականին)։ Այս ձևափո-խութեան համար համեմատել բառնալ< բարնալ<*բարձնալ, որից՝ վերադառնալ Տօնակ. Լմբ. պտրգ., դիւրաղառնալի Շնորհ. ամ. չար. անդրադառնալ (նոր բառ)։-Դարձ «բացի» բառի վրայ տե՛ս թարց։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhrg'h-արմա-տից. սրա հետ հմմտ. ալբան. dreϑ, կտր. droδa «դարձնել, ոլորել, գալարել. թելով պնդել. մանել», dréδure «ոլորուն, դողա-լով», driδem «դառնալ, դողալ». per-dréϑ «պտուտակով ամրացնել», dreδ-atε «ոլորք», dráδ-el'e «բաղեղ, պատատուկ, դռան փա-էանք», driδ-mε «սոսկում», այս բոլորը հանւամ են հնխ. dhreg'h արմատից, որի նախնական նշանակութիւնն է «դարձնել. սլորել» (Pokorny, 1, 863)։

• ՆՀԲ մեզանից է դնում լա. tornáre «դարձնել»։ Böttich. Arica. 11, Wur-zelforsch. 8 dhar, dhr արմատի երկ-րորդական dharǰ ձևից։ Kiggs, Քերակ 1856, էջ 61 անզլ. turn հոմանիչի հետ։ Հիւնք. լտ. tornare։ Patrubány, SA 2︎ 269 յն. τρεχω «վազել», սանս. dhrá։ jati, հհիւս. draga «քաշել» բառերի

• հետ։ Scheftelowitz, BВ, 29, 21 հնխ. tər-արմատից. հմմտ. հրգ. drāen, դերմ. drehen «դարձնել», յն. τερέω «ծակել», լտ. terebra «ծակիչ»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. § 70. որ վերինների հետ ուզում է կապել նաև իրանեան darz «կարել» արմատը և հյ. դերձակ, դերձան, հանդերձ։-Karst, Յուշարձան 400 ասուր. tāru «դառնալ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. [arabic word] ters, tars «հակառակ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 79 ըն-դունելով վերի մեկնութիւնը՝ աշխա--աւում է աւելացնել նոր համազօր ձևեր

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. դառնալ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. Ջղ. դ'առնալ, Տփ. դարնալ, Զթ. դ'առնօլ, դ'առնոլ, Ռ. Տիգ. թառնալ, Ոզմ. դ'mռնալ, Ագլ. դm՛ռնիլ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռնալ, Գոր. տm՛ռնmլ. Շմ. տmռնիլ (բայց յէտ թmռ), Ասլ. դ'էռնալ, Ղրբ. տէ՛ռնալ, Նխ. թmռնmլ, Հճ. դ'արնոլ, դ'այնոլ, Հմշ. տառնուշ։-Դարձ ձևն են ցոյց տալիս Ջղ. դ'առցնել, Պլ. դառցունէլ, Սլմ. տmռցիւցել։-Նոր բառեր են՝ դարձեկ, ղարձ-կար, դարձմրձկել, դարձուկ, դարձունք, դարձ-ձւոր, դարձւորուկ. -առանձնապէս կարևոր են անդառն Տիգ. «անդարձ», դառած Ղրբ. «կատղած», յետ դառ Ղրբ. «ե՛տ դարձիր», որոնք կրճատ դառ-ձևը արմատականի տեղ են գործածումմ,

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Տ. tersig «դարձեկ, հե-ծան. ռեռան» (Բիւր. 1899, 798)։

Գին, գնոց

s.

price;
value;
tax, estimate, valuation;
rate, tariff;
purchase, bargain;
— հատանել, արկանել, to rate, to appreciate, to value, to estimate, to tax, to set a price on a thing;
անարգ — հատանել, to undervalue;
գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy, to purchase for money;
գնոյ ըմպել զջուր, to drink water that has cost money;
բարձրացուցանել, աճեցուցանել, իջուցանել, նուազեցուցանել զ—, to buy dearly;
վիճել վասն գնոյ, to raise, to augment, to reduce, to lower the price;
վիճել վասն գնոյ, to bargain;
սովորական —, price-current;
որոշեալ —, no abatement;
դնելով դնեցից ի քէն դնոց, I will pay you the price.

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մի բանի արժէքը» ՍԳր. Կիւրղ. ել., «գնում» Ա. մակ. ժգ. 49. Գ. թագ. ժգ. 28, «նաւի վարձ» Յովն. ա. 3, որից՝ գին հատանել, գին արկա-նել «արժէքը որոշել» ՍԳր., գնոյ առնուլ «ծա-խու առնել» Կող. դ. 5, Եփր. համաբ., գինս տանել կամ խնդրել «վճարքը պահանջել» Եզն., գնել ՍԳր. Ոսկ. եփես., գնածոյ Պղատ. օրին. Վրք. հց., գանձագին առնել «դրամով գնել» Ասող. Յայսմ., մեծագին Մրկ. ժդ. 3. Յհ. ժբ. 3. Սեբեր., մեծագնի ՍԳր., առգին «ապրանքի նմոյշ, որ ցուցադրում են» Ոսկ. ես. 274, առգնող «վաճառական» Ես. իգ. 8, տժգին Ոսկ. մ. գ. 3, 8, տժգնել Ոսկ. ես. 419, ծանրագին Մտթ. իզ. 7. Վեցօր. Եզն., մար-դագին Բ. մակ. ը. 11, 25, 34, նորագին Ոսկ. ա. տիմ., դիւրագին Մանդ., անգին «շատ թանկագին» Ոսկ. բ. կոր. «առանց փրկանքի» Պտմ. Ներս. հյր. 70, ձիթագին, խնկագին «ձէթի՝ խունկի համար եկեղեցուն տրուած դրամ» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճը. գնուրդի «դրամով առնուած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 21. նոր բառեր են՝ գնորդ, թանկա-գին, սակագին, գնահատել, անգնահատելի, գնահատական, արժեգին, լուսագին, հացա-գին, դասագին, գնում ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vēs-no-ձևից. սրա ves-no, vos-no համազորներից են ծագում սանս. vasna-«գին», vasnám «վար-ձը», vasnayāmi «սակարկել», պհլ. vahák, պրս. [syriac word] bahā «գին», յն. ῶνοσ «գին», ὥνή «գնումն» (լեսբ. ὄννα), ὥνέομαι «գնել», գորտ. ωνὴν «ծախել», լտ. *vēnus (պահուած է միայն հյց. venum և տր. veno ձևերով) «վաճառ», vēnum dare «տալ ի վաճառ»։ որից vendere «վաճառել» (ֆրանս. vendre, իտալ. vendere, սպան. vender, ռում. vin-de, բոլորն էլ «ծախել»), կամիս. uššaniya «ծախել» և waš «գնել», որ ներկայացնում է պարզական արմատը՝ առանց -no մաս-նիկի (Pokorny, 1, 311 և Ernout-Meillet, 1044)։ Բառիս կրկին նշանակութիւնները նրանից են յառաջանում, որ վաճառումը հնապէս փոխանակութեամբ էր և վաճա-ռողը միաժամանակ նաև գնող էր (Walde, 818, Boisacq, 1082, Horn, § 242)։-Հիւբշ. 434։

• Windisch. 7 սանս. guna։ Lag. Ur gesch. 442 սանս. vaniǰ «վաճառա-կան», լտ. vendere, իբրև ven-dere համաձայն հյ. գին տալ ոճին։ Հիւբշ. KZ, 23, 24 առ-գին բառը դնում է արգ արմատից, որ յայտնապէս սխալ է։ Տէրվ. Նախալ. 108, Bugge, Beitr. 24 գին մեկնում են վերի մեկնութեամբ։ Հիւնք. քանի բառից։-Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 16 ճապոն. ճին բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Ննխ. Տփ. (իսկ Պլ. միայն հին լե-զուով) գին, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ին, Ագլ. գ.ին, Հմշ. Շմ. կին, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'ին, Ռ. Տիգ. քին, Ոզմ. գ'էւն, Զթ. գ'էն։-Նոր բառեր են գնոջ, գնոց. գնծու, գնանոց, գնաւոր, գնուք, գնորդի։

• ՓՈԽ.-Գնչ. Kinava «գնել, ծախու առնել», սպանական գնչ. quinar «գնել». (Paspati իզուր է համեմատում այս բառերը սանս. kr «գնել» ձևի հետ)։

Կիր, կրոյ, ով

s. chem.

lime;
calx.

• , ո հլ. «կիր, թրք. kireǰ» Զենոբ. էջ 33. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Վստկ. «փխբ. մի տեռաև սպիտակ բշտիկ, խաղաւարտ» Գա-ղիան. որից կրագործութիւն Արծր. կրագուբ Ճառընտ. կրակապ Կանոն. կրահամ Մխ. ե-րեմ. կրամած Ճառընտ. կրաշաղախ Օրբել. կրաջուր Ուռհ. նոր բառեր են կրային, կրա-հող, կրախառն, կրափուռ։

• = Ասորեստանեան փոխառութիւն է, որ թէև չէ պահուած ասուրերէնում, բայց կայ միւս սեմական լեզուներում. ինչպէս՝ եբր. [hebrew word] gir «կիր», արամ. [hebrew word] gīr, արաբ. [arabic word] ǰīr, սաբ. [hebrew word] gīrm «կիր», եթովպ. 7ջ) gāyār «ծեփել», քրիստ. պաղեստ. ❇ mgirīn «ծեփեալ»։-Աճ.

• ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։

• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կիր, Զթ. գիյ, գիր, Գոր. կէր, Ղրբ. կրէր, Հճ. գիյ. Ագլ. գայր. իսկ Ալշ. և Մշ. միայն գ'աջուկիր (գաճ և կիր) բառի մէջ։-Նոր բառեր են կիրջուր. կրահոր։

• ՓՈԽ.-Օսս. kiri, kxira, tJiren «կիր», վրաց. კირი կիրի «կիր», კირიანი կիրիանի «կրային», მოკირვა մոկիրվա «կրով կըպ-ցընել», թուշ. კირ կիր, լազ. կիրի, չեչէն ինգուշ. կիր «կիր». այս բոլորը հայերէնի միջոցով Սեմական աշխարհից անցել են Կովկաս։-Յայտնի չէ միայն թէ ի՛նչ կապ ունին թրք. [arabic word] kireǰ «կիր», արևել. թրք. [arabic word] kiriǰ «գաճ»։

• , ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։

• ՆՀԲ կրել՝ լծ. կուռն, կոնակ, լտ. ge-70, արաբ. ❇ jarr, հյ. չար, չարչա-

• րանք, քարշել. իսկ կիր «պէտք» լծ. հյ, իր, յն. χρεία «պէտք»։-Bugge KZ 32, 12 լտ. gestare, յն. βασταζω «կրել, տանիլ» ձևերին ցեղակից։ Հիւնք. կիրք և կրել դնում է կարել «կարենալ» ձևից. իսկ ի կիր առնուլ=յն. γρεία։ Schef-telowitz BВ 29, 13 լիթ. keliu, լտ. cello ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «բարձրացնել»։ (Մերժում են Walde 150 և Pokorny 1, 435՝ հնխ. qel-ար-մատե տակ)։ Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 202 ի կիր արկանել=պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իսկ էջ 209 կրել «տա-նիլ»=պրս. [arabic word] gir (ինչպէս՝ bar-gīr «բեռնակիր»)։ Մառ, Яз. и Лит. L 252 ռասև. ekari «կրել», ափխազ. akərá «բռնել», վրաց. ekarebo «դիպ-չիլ» ևն։ Pokorny 1, էջ 37 ըստ Bug, ge-ի լտ. gero, gessi, gestum «կրել» որ հնխ. ag' «ածել, վարել» արմատի աճած g-es-ձևից է։

• ԳՒՌ.-Ալշ։ Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կրել, Ախց Երև. Կր. Ղրբ. կրէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կրիլ, Սչ. գրել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գրէլ, Ասլ. գրէ՝լ, Խրբ. Սվեդ. գրիլ, Հմշ. գրուշ, Զթ. գը-յիլ, գը՝րիլ, Հճ. գmյել. բոլորն էլ «բեռ ևն փո-խադրել, տանիլ»։ Նոր բառեր են՝ կրուիլ (Պլ. գրվիլ, Ննխ. գրվէլ) «տնից տուն փո-խադրուիլ», կրիկրի անել «շարունակ կրել». կրողչէք, կրոց. նոյն է նաև կիրք Ակն. «ոխ, վրէժ»։

Կիր, կրի

s. med.

wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch). the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.

• ՆՀԲ կրել՝ լծ. կուռն, կոնակ, լտ. ge-70, արաբ. ❇ jarr, հյ. չար, չարչա-

Կաթն, թին, թանց

s.

milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.

• , ն հլ. (-թին, -թամբ, -թանց) «կաթ» ՍԳր. որից կաթնաբեր Ոսկ. մտթ. կաթնակեր Եզն. Յերոն. կամ կաթնկեր Եբր. ե. 13. կաթնակերագոյն Կոչ. կաթնասուն Նար. Շար. կաթնաբոյծ Յհ. իմ. երև. կաթ-նածուծ Եղիշ. հայր մեր. իշկաթնուկ Առաք. լծ. սահմ. 540. նոր բառեր են կաթնավա-ճառ, կաթնավաճառուհի, կաթնաման, կա-րընտու, կաթնատամ, կաթնատնտեսութիւն, կաթնեղեն, կաթնատուն, կաթնահատութիւն ևն։

• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. g2a։ lakt-ձևից. սրա միակ ժառանգներն են յն։ γάλα (սեռ. γάλαϰτος), հոմեր. γλαγος-երետ. ϰλαγος և հլտ. lacte, lacti, լտ. lac (սեռ. lactis) «կաթ». լատինականից են փոխառեալ իռլ. lacht, կորն. lait, կիմո. llaeth. իսկ լատիներէնի ածանցներն են ֆրանս. lait, իտալ. latte, սպան. leche ևն։ Հնխ. g2alakt-տուել է նախ յն. *ϰαλαντ' (որ պահուած է սեռականում) և սրանից՝ վերջաձայնի անկումով *γάλαϰ-> γάλα (հմմտ. Gauthiot, La fin de mot, էջ 124. տե՛ս և Boisacq 139, 1102)։ Նոյնպիսի ան-կումով և առաջին ձայների կորուստով ձևա-ցել է լտ. *glact>lact>lac (հմմտ. Solm-sen IF Anz. 19, 31 և Walde 403)։ Հայերէ-նի մէջ հնխ. g2alakt-նման սղումներով տուել է նախ g2alt> *կաղթ, որ աւելի կըր-ճատուելով դարձաւ կաթ և -ն մասնիկով՝ կաթն։ Հնագոյն *կաղթ ձևը պահում է դեռ Ագլ. կախց, որի մէջ վերջաձայն թ փոխուած է ց-ի (հմմտ. խեղդ-հեղձ, խայտ-խայծ, փոխինդ-փոխինձ, Ղրբ. կլոնդրակ, կլպընդ-րիկի=Դոր. կլոնձրակ, կլպնձրիկի, երև լոդ-լոձ «դեղձի մի տեսակ» ևն), սրա մօտ միանգամայն թրթռուն ղ՝ դառնալով խուլ խ. Pokorny 1, 659 (նախաձևը դնում է g2lag-կամ g'lak-, չեզոք սեռի ուղղական հոլով՝ glak-t). հայերէնը չի կարող լինել այս ձե-ւից, որովհետև այս ձևը պիտի տար *լաթն, այլ միայն g'alakt-։ Նոյն բառի աւելի յե-տին ձևափոխութիւնն է Հւր. կախս։-Աճ.

• Klaproth, Asia pol. 103, լտ. lac, իտալ. latte բառերի հետ։ Müller SWAW 38, 572, 579 և 41, I1 ւառ la-ct բառի վերջի ct մասի հետ է միաց-նում կաթ, ն համարելով մասնիկ։ Lag. Arm. Stud. § 1076 համարում է թէ կոգի և կաթն իրար վրայ ազդել են և թէ կաթն գալիս է *գաթն ձևից։ Canini, Ft. étym. 150 իռլ. geat «կաթ» բառի հետ։ Հիւնք. կատու-ից։ Patrubánν SA 1. 188 սանս. ghr-ta «մաքրած և զտած կարագ» և իռլ. gert «կաթ» բառերի հետ։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1901, էջ 79։ Մառ, Kъ вопр. o полож. aбхaзcкoro էջ 39 և ИАН 1919, 398 մինգր. կաթ «սպիտակիլ», վրաց. կեթ-րի «բոր» և լազ. ակաթեն «ալևորիլ» բառերի հետ։ Kипաидзе, Гpaм. мингр. яз. CI. 1914, էջ 250 դիտել է տալիս որ մինգր. կաթ նշանակում է «մի տեղ գտնուիլ» և ո՛չ թէ «սպիտակիլ». ուստի և Մառի վերոյիշեալ համեմատութիւնը վերանում է։ Oštir, Btrg. alarod. 110 հլտ. colostra, caseus «պանիր», բասկ gaztai, յն. γόλαϰτ-, լտ. lact-ևն ձևերի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 40 հանում է կթել բայից և կցում է իռլ. geat «կաթ» բառին։

• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Շմ. կա՛թնը, Տփ. կա՛թը, սեռ. կա՛թնի, Սչ. գաթը, սեռ. գաթնի, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ Վն. կաթ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաթ, Ասլ. գաթ, գա*, Տիգ. գmթ, Սվեդ. գէթ, Զթ գօթ, գոթ, Հճ. գօթ, Ագլ. կախց, Հւր. կախս։ -Ագլ. կախց ծագած է նախաւոր *կաղց ձե-ւից և այս պատճառով էլ չէ վերածուած կօխց. ըստ որում Ագուլիսի բարբառում ա դառնում է օ, բայց ղ-ից առաջ մնում է ան-փոփոխ. հմմտ. աղ, դաղձ, թաղ, մաղ, մաղձ, կաղ, տաղ (այս բոլորը անփոփոխ), բայց վախ > վօխ։-Նոր բառեր են՝ կաթնա-հունց, կաթնաձու, կաթնալի, կաթնոց, կաթ, նաւեր, կաթքար, կաթնտիկ, կաթնտերևի, կաթնենի, կաթնագին ևն ևն։ Ագուլիսի բար-բառով պահուած թանկագին ձևերն են՝ կըխ-ցա՛հում (նոր ձևով կթնա՛հում) «կաթնա-համ», կխցա՛խուտ «կաթնախոտ» և կխցի՛-րիս «սեր» (այն է կաթներես)։

Համբարու, աց

cf. Համբարի.

• , ի-ա հլ. կամ ՀԱՄԲԱՐԻ (-րւոյ, րեաց) «պարիկ, յուշկապարիկ, իրա-կան և կամ երևակայական ճիւաղ»՝ ՍԳր. Եզն. Եղիշ. Հրց. էջ 52։

• = Պհլ. *hambaru ձևից, որ թէև աւան. դուած չէ, բայց կայ պրս. hambaruna «տան ոգի, դև»։

• ՆՀԲ պրս. parī «պարիկ» բառի հետ։ Պաւասանեան, Պատմ. գրակ. 197 «համ. բարների կամ շտեմարանների պահա-պան աստուած»։ Հիւնք. պրս. հիւպարի «կարապ»։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզուա-գիտ. էջ 61 հունգ. hämā «մթին»+պա-րիկ բառերից, իբր թէ համբարու «սև աառեև»։ Stackelberg, Дрeви. Bocт 1901, թրգմ. Բազմ. 1902, էջ 121 կցում է պրս. hambaruna ձևին, որ չունի ԳԴ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst. Յու-շարձան 402 սումեր. amar-baruu «մա-տաղ եղնիկ»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս Գաբ. բռ. էջ 771 և 1405) ֆրանս. vampir բառի հետ։ Meillet, Rev. ét. arm. 1, 10 իրան. *ham-paru-ձևից, որի հետ նոյն. է parikā>պարիկ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hān-bar «բորենի և նման վայրի գազան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 155)։ 11. Եզն. որից համբաւել «կոչել, հռչակել, յայտարարել, անուն կամ լուր հանել» Մտթ. թ. 31. Եզն. համբաւաւոր Եփր. եբր. համբա-ակոծ առնել Կոչ. համբաւահան Բուզ. համ-բաւատենչ Փարպ. Խոր. չարահամբաւ Պիտ. Բրս. մրկ. բազմահամբաւ Սիսիան. բարե-համբաւ Բ. մակ. ժդ. 37. մակբայական գոր-ծածութեամբ՝ համբաւու «ի լրոյ» Կղնկտ։ հրտր. Էմ. էջ 40։

Մօր, ից

s.

dirt, mud, mire, slime;
puddle, pool, fen, marsh, bog.

• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ.) «ցեխ, տիղմ, ճահիճ» Վեցօր. էջ 58. Փարպ. Ոսկ. յհ. բ. 8, 12 (յետին). «ճախճախուտ» Վրդն. ծն. յետնաբար գրուած է մուր Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 199, ինչպէս նաև մուռ՝ որ յիշում են մեայն Բառ. երեմ. յաւել. 554 և ՀՀԲ. գործածուած եմ գտնում Յայսմ. մրտ. 9 (էջ 552 ա) Հարեալ էին ի տիղմն գետոյն և խրեալ ի մուռն (այլ ձ. ի մօռն)։ Այս ար-մատից են՝ մօրանալ «ճահճանալ» Վեցօր. մօրտանալ Սեբեր. 158. մօրական Եւս. քր. (գրուած մուրական Վրք. և վկ. բ. 178). մօ-րասէր Կիր. պտմ. մօրաթաթախ Մամեե. բազմամօր՝ ունի միայն ԱԲ (գործածուած եմն գտնում Յայսմ. մըտ. 13 (էջ 561բ). ի բազ-մամուռ և ի տղմային տեղիսն ճանապար-հազ. նոյն բառն ունի և Մին. համդ. 63), Մեծամօր (յատուկ անուն գետի) Ագաթ. մօ-րատ «ճահիճ» Ոսկ. Ճառք 672. Սմբ. պտմ. 49. Սամ. անեց. 105. «տղմուտ, ճահճուտ» Վրք. հց. Ուռհ. գրուած նաև մուրատ Վրք. հց. ա. 649. մօրտ, մուրօտ ԱԲ. մօրոտ Ուրհ. 352. մորտ Դրնղ. 479 (այլ է մորտ՝ որ տե՛ս առանձին). կայ և մուրտաստան «ճահի՞ճ» Բուզ. 124։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mauri-կամ məu-ri-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. μնρω, μնρομαι «հոսել, ողողել, լալ, ողբալ», լիթ. murstu, murti, murau «խխում դառնալ, բոլորովին թրջուիլ», maurə «ճահճացած ջրերի մէջ աճող մի տեսակ բոյս, մօրաբոյս», լեթթ, maura «տան շուրջն աճող թաց ու պարարտ խոտ, արօտ», mauragas, muragas «ճահ-ճաբոյս», murit «կեղտոտել, ապականել». հսլ. murava, ռուս. мурaвá, սերբ. murava, չեհ. murawa «ծովային կամ ճահճային խոտ, արօտ», ռուս. муръ «մարգի արօտ», мурыи «գորշ» (որ է «կեղտոտ գոյնով»). мураcтьи «գորշախայտ», սլով. murava trava «տան շուրջը կամ ճանապարհների եցերքն աճող խոտ» (նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. գերմ. Wiese «մարգ, առօտծ= հհիբս. veisa «ճահիճ», հոլլ. ware վբաաὶ 't.︎1. «ցեխ,, տիլմ»=հբգ. wasō «թաց գետին արօտ»>ֆրանս. gazon «արօտ)» ևն։ Այս բառերը ծագում են հնխ. meu-«թաց, խո-ննձ անմաքուր ջուր, կեղտոտել» պարզա-կան աիմատից''աճած՝ρօ-աճականով (Po. ἴδrnν 2 252 rraitmahn' 172)։

• Առաջին, անգամ Néumann ZKM։ ււ 242, համեմատեց գերմ. moor. «ճահիճ» բարէ հետ։ Տէրվ. Կախալ. 98 համէմա-«ς k. ❇., marè,, գղԲ։ marlsšarϰs, պրց. Murβ-ab ձևերի հետ և բոլորք վիասին, դնում է հնխ, mar, քմեռնիլ» պրմատէ տակ։-Հիւնք, մայր բառի զեր ռականից է հանում։ Քիւփէլեպն, Բազմ, 1910, 153 մեռանիլ բայից։ Petersson

• LDâ 1916, 17-18 (առ Pokorny 2, 224) ալբան. makε «սոսինձ, ձութ, կանգնած հեղուկների երեսին կաաած փառ», լտ. macero «կակղացնել», հսլ. mokru «խոնաւ, թաց», ռուս. мочита «թրջել» ևն բառերի հետ, որ ընդունում է Pokorny 2, 224՝ դնելով հնխ. maq «թաց, խոնաւ» արմատի տակ. հայ ձևը իբրև *maq-ro-։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ վերի ձևով նոյն ինքն Petersson KZ 47, 281 (նոյն 1916 թուին), որ ըն-դունում է դարձեալ Pokorny 2, 252, Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2 (1927) 80 կրկնում է Neumann-ի մեկնութիւնը, ինչպէս արել էր նաև Bittner WZKM 15 (1901), 410։ (Ըստ այս մեկնութեան հյ. մօր<մաւր ցեղակից է դրւում հետև-եալ բառերին.-լտ. mare, հիսլ. marr, կիմր. կորն. բրըտ. mor, հիռլ. muin «ծով», անգսք. mere «ճահիճ, ծով», mor «ճահիճ», անգլ. meer, mere, mire, moor «տղմուտ, ճահիճ», գոթ. marei «ծով». marisaiws «ծովակ, լիճ», հբգ. mari, meri «ծով», muor «ճահիճ», հոլլ. meer, գերմ. Meer «ծով», Moor «ճա-հիճ, մօր», հսլ. morje, ռուս. морe, չեխ. mofe սերբ. möre, բուլգար. more «ծով», լիթ. mārès «ծովածոց». հառուս. mary «ծովածոց» ևն (Pokorny 2, 234, Walde 464, Boisacq 49, 1054, Traut-mann 169-170. Kluge էջ 325 և 335), Այս բոլորի նախաձևը դրւում է հնխ. mari կամ mori «ծով»։ Հայերէնը սը-րանց հետ կապելու համար երկու դըժ-ուարութիւն կայ. նախ՝ ձևը (a ձայնի դէմ աւ). բայց այս դժուարութիւնը կա-րելի էր հարթել, ենթադրելով՝ որ a ձայ-նաւորը երկբարբառի է վերածուել, այն. պէս՝ ինչպէս մատ(չիլ) և մօտ, արածել և արօտ, յատանել և յօտ։ Երկրորդ դըժ-ուարութիւնն այն է, որ *mari արմատը յատուկ է միայն արևմտեան հնդևրո-պական բարբառին և գտնւում է միայն իտալական, կելտական, գերմանական և բալթիկ-սլաւական լեզուներում (Menl-

• gue latine, Paris 1928, էջ 42)։ Ան-ստուռ է սանս. marvādā «ծովեռեռո» բառը, իսկ յունարէնում կայ միայն Ἀμφί-μαρος «ծովերի աստուած Պոսիդո-նի որդին». առանձին գոյութիւն չունի։ Այս պատճառով անընդունելի է հյ. մօր=լտ. mare, գերմ. Moor կապակ. ցութիւնը, քանի որ կայ վերի յարմարա-գոյն բացատրութիւնը։

• ԳՒՌ.-Սվեդ. մուրուդ «ցեխ», ըստ գա-ւաշցոց՝ մօռ «ցեխ». Զթ. մույօդ, մուրոդ «ցեխ» (հմմտ. Կիլիկեցի Սմբատ պատմիչի մօրատ ձևը), նոր բառ է մօրջուր Զթ. «ճահ-ճաջուր»։

Որոշ

adj. s.

distinct, separate, different;
decisive, precise, clear;
evident, certain;
—ք, step, stair, round.

• «զատուած, սահմանուած» Սարկ. քհ. «հեռու, բաժանուած» Իսիւք. «սանդուխի աստիճան կամ ոտք» Սեբեր. 68. Ոսկ. կող. 582. որից որոշել «զատել, ջոկել, բաժանել, ոնտրել» ՍԳր. որոշումն Բ. մն. ը. 14, լե. 5. Եբր. դ. 12. Սեբեր. Ագաթ. որոշտել «բաժա-նել, անջատել, քանդել» Եւս. քր. անորո-շական Ագաթ. հաստորոշ «հաստատուն աս-տիճաններով» Եփր. վկ. արև. 48 (սանդուխք հաստորոշք). բացորոշել Յհ. իմ. պաւլ. հակ-որոշել Պերիարմ. դիւրորոշելի Բրս. գորդ. դժուարորոշ Նիւս. բն.։ Նոյն արմատը երե-ւում է նաև որիշ, որուշ, ուրիշ, ուրուշ ձևե-րով. այսպէս՝ որիշ «ջոկ, տարբեր, որոշ» Ոսկ. յհ. ա. 18, 38. Նխ. ա. թգ. Եղիշ. բազ-մորիշ Նիւս. երգ. Տօնակ. որուշել «մօտիցը բաժանուիլ, հեռանալ» Մագ. թղ. 37 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 201). ուրիշ «ջոկ, բաժանուած» Պղատ. օրին. Յայսմ. (նոր գրականում գործածւում է «միւս, մէ-կէլ» նշանակութեամբ). ուրուշեալ «որոշեալ» վկ. հմզ. (Սոփերք ԺԲ. էջ 73). «Ոչ ոք զինուոր ի ճգունս աշխատասիրեալ և ի կարզս զինու-որականս ուրուշեալ, պատաղմունս բաջաղ-մանց զինքեամբ շուրջ դիցէ», որտեղ ուրո.-շեալ պիտի հասկանալ որոշեալ. հմմտ. Սի-սիան, էջ 24 ի մեռանելս մի՛ որոշեսցուք, այլ ձձ. ուրուշեսցուք։

• ՆՀԲ «յն. ὄρίζω, ἀροριζω, γφρίω և ὅρς որ է սահման»։ Հիւնք. յն. δρος «սահ. ման». ὄρίζω «բաժանել, անջրպետել». Bugge IF 1, 452 բուն բառը դնում է որիշ, որից ձայնաւորների նմանութեամբ կազմուած է որոշ։ Մսերեան, Tpуды KI apx. II. II բևեռ. u-li-še, u-li-e-še հո-մանիշից։ Pedersen,. Յուց. դեր. 36 որոշ, որոյն և ուրիշ, ուրոյն բառերի հա-մեմատութիւնից հետևցնում է թէ բոլո-րի ընդհանուր արմատն է որ (ուր), որ կցում է իւր բառին. հմմտ. դան. sae։ «ուռոյն», saerlig «առանձին»= գոթ. sis «իրեն»։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar, bur «կտրել, բաժանել, ուրիշ, կէս». 427 ույգուր. öluš, ulüš, չաղաթ. ules «բաժին, բաժանմունք»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուրիշ, Ջղ. չուրիշ, Ննխ. ուրիշ, ուրուշ, Խրբ. Հւր. ուրուշ, Ղրդ. ո՛ւրէջ, Մկ. հիւրիշ, Մրղ. Շմ. Վն. իւրիւշ, Գոր. օ՜րիշ, Ղրբ. էօ՜րիշ, բոլորն էլ «ուրիշ, միւս, այլ» նշանակութեամբ. որից Հմշ. ուրիշէլ (ուրի-շուլ) «հատեղէնները հընտրել, քարերը ջո-կել, ձկան փորը մաքրել ևն»։

Ողն, ղին, ղունք, ղանց

s. fig.

spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.

• , ն հլ. (ողին, -ղամբ. -ղունք, -ղանց, յետնաբար ողան էլ. արիստ. 8) «կռնակ. 2. ողնաշարը ուղեղով միասին» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. ը. 137. Փիլ. «ողնաշարի ծուծը» Նիւս. բն. Գէ. ես. «մի բանի վերի կողմը (ինչ. երկնքի, լեռան, նաւի ևն)» Նիւս. կազմ. Փիլ. որից ողն առնուլ Ոսկ. ես. յողն կալ Գ. մկ. գ. 12. յողն անկանել Ոսկ. մ. բ. 4, 14, յողն երթալ Վեցօր. 86 («ծուլանալով մէջքի վրայ պառկիլ»), ողնայար Ա. թագ. ի. 5. Եփր. դտ. ողնափող Նորագիւտ Բ մնաց. ժը. 33. ողնդժնեայ Ագաթ. ողնիլ «դէպի յետև ծռիլ» Մխ. առակ. ողնբեկիլ «մէջքը կոտրիլ» Եփր. գծ. էջ 33, Եփր. թգ. 436 (ՀԱ 1913, 347), ողնափայտ Սահմ. փիլ. ողնուց «նաւի փորը» Ոսկ. հռովմ. 392. Եփես. 871. ողնտեր «կեղ, վէրք» Վստկ. ողնուլար Արծր. էջ 196. միողնի Ոսկ. խչ. Արծր. էջ 65, 78. սապատ-ողն Ղևտ. իա. 19. միջնողն Սր. լբ. 11. Վեցօր. 143. յողնեալ «պառկած» Փիլ. «ծը-ռած» Անան. գիտ. 5. ընդողնիլ Ոսկ. ա. տիմ. ը. ընդողնեցուցանել Ոսկ. եբր. ռամիկ ձև է ողոշար «ողնաշար» Մխ. բժշ. 29. իսկ Ոսկ. պօղ. ա. 93 ընդողմեալ «վիզը հպարտօրէն յետև բռնած» պէտք է կարդալ ընդողնեալ։-Նոր բառեր են ողնայարային, ողնայարաւր, ողնուղեղ ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. olen-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. ώλένη, ώλήν «արմուկ, վերնա-բազուկ, ձեռք», ὥλλόν, ὥλέϰρανον, ὸλέϰρανο «արմուկի ծայրը», լտ. ulna (<հնխ. olenā) «արմուկի ոսկորը, ամբողջ թևը, նախաբա-զուկ, գրկաչափ», գոթ. aleina, հբգ. elina «արմուկ», գերմ. Elle, անգլ. ell, հոլլ. el, հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ» (գերմա-նաևան alina ձևից փոխառեալ են ռոմա-նական ձևերը, ինչպէս իտալ. auna, ֆրանս. aune «գրկաչափ»), կիմր. կորն. elin, հիռլ. uilen, պրս. [arabic word] āran «արմուկ», ալբան tane, lere «արմուկից մինչև ձեռքն եռած մա-սը», սանս. aratni-, զնդ. arəϑna-«արմուկ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է ol, որ ունէր նաև իր երկար ձևը՝ ōl, հմմտ. յն. ὥλέϰρανον և ὄλέϰρανον, սանս. āni-, բայց և aratni։ Բո-լորի ընդհանուր գաղափարն էր «ծռիլ, կորա-նալ» և կարող էր գործածուիլ նաև նշանակե-լու համար մարմնի ուրիշ մասերը. հմմտ. սանս āni (<*ōlni-) «ծունկի վերի մասը» ärtni «աղեղի ծայրը», alaka «խոպոպ», ara-la «կոր», հսլ. lanita «այտ» ևն (Pokorny I, 157, Boisacq 1081, Ernout-Meillet 1078, Trautmann 202, Walde 848)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուլն «վիզ», որ գալիս է հնխ. olen-ձևից (նախաձայն ձայնաւորի երկարութեամբ, ինչպէս տեսանք վերևում)։ նռանաևութեան զարգացման համար հմմտ. ցեղակից ոլոք բառի տակ յիշուած ձևերը։ Տե՛ս նաև ուղուկ։

• ՀՀԲ օղ բառից։ Klaproth, Asia no! 1823, էջ 104 (կարդալով ոզն!)=ռոման osso ձևի հետ։ Bugge KZ 32, 86 թերևս փոխառեալ ավար. hod «կռնակ, մէջք» ռառեռ։ Նոյն, Album Kern, Leiden 1903, էջ 105 արմատակից յն. *'Օλυμπος լեռան անունին, որ Փոքր-Ասիական մի լեզուից է համարում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 87 յուն. ϰωλήν «կշտոսկր», հսր kolèno «ծունկ» բառերին ցեղակից՝ նա-խաձայն հնխ. q-ի անկումով. (նոյնը կրկնում է Berneker, էջ 546)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Lidén. Arm. Stud 127։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օղ (սեռ. օղան կամ օղնի) «կռնակ. 2. լեռան լանջ», Խտջ. վօղ «լեռան լանջ», Հմշ. էօղ (սեռ. օղօն) «երկա-րանիստ բլրակ», Տր. օղ «տան գլուխը, կը-տուր»։ Սրանցից կազմուած ձևեր են՝ վըր օղան Մշ. Սս. «շուռ տուած, կռնակի վրայ աառևեցրած» (օր. Ամանը վըր օղան ռառձ-նեւ), օղմիլ, օղմէիլ (հմմտ. Ոսկ. պօղ. ա 93 ընդողմեալ ձևը) Ապ. Բլ. Մշ. «ընկողմա-նիլ, մի տեղ յենուիլ, թևի վրայ յենուելով պառկիլ», օղնուիլ Վն. «մի տեղ կպիլ, մնալ, նրանից դժուար հեռանալ»։ Ունինք նաև Ակն. օղըշար «ողնաշար»։

Դրօշ, ուց, ից

s.

banner, ensign, flag, standard;
gonfalon;
idol, statue;
—ս արձակել, to hoist a flag;
ի ջուցանել զ—, to lower the flag, to strike one's colours.

• . ու. և հլ. «դրօշակ» Բ. մակ. ժե. 21. Եղիշ. Փարպ., «գունդ, վաշտ» Բուզ. Ճառ-ընտ., որից՝ դրօշակ (-ակ մասնիկով) «դրօշ» Մագ., դրօշակիր Ոսկ. գաղ. Մարթին. Ճառ-ընտ. (գրուած է նաև դրովշակիր), խաչադրօշ Մամիկ. Արծր., աղաւնադրօշ Բուզ. դ. 3. նոր բառեր են՝ դրօշակակիր, դրօշակակալ, դրօ-շակաւոր, արծուեդրօշ, սպիտակադրօշ, ղրօ-շահամբոյր ևն։

• = Պհլ. dr,iš, զնդ. drafša-, պրս. [arabic word] dirafš, օսս. tərəša «դրօշակ», որոնք կցւում ևն սանս. drapsá «դրօշակ», drāpi-«զզեստ, վերարկու», լիթ. drāpanos «սպիտակեղէն, կանացի տակի շոր», իտալ. drappo «կտաւ», drappello «դրօշակ», ֆրանս. drap «կտաւ», drapeau «դրօշակ» բառերին և յն. ορετω «կտրել», δρεπανον «մանգաղ» (>ալբան, drapen, թրք. tərpan), մրգ. trabe «ծոպ», հհիւս. trefill «ցնցոտի», ռուս. զւռ. dra-pátъ. սերբ. drápati, լեհ. drapac' «պատ-ռել, քերել» բառերի հետ հանւում են հնխ. dre-p արմատից (Pokorny, 1, 801-2), որ աճած է der-, «պատռել» պարզականից (>հյ. տեռ. աւելին տե՛ս այս բառի տակ)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [arabic word] dlraisa, արաբ. [arabic word] dirafs «դրօ-շակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 238)։-Հիւբշ. 147։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Eöt-tich. ZDMG, 1850, 353 և 363 (ուր յիշ-ուած է նաև սանս. drāpi «զրահ» և ա-սոր. ձևը), նոյնը կրկնում են և միւսնե-րը։ Մորթման, ZDMG, 26, 692 բևեռ.

• dirusi=դրօշ։ Բառիս վրայ ընդարձակ բայց աւելորդ մի յօդուած ունի Ներսէ-ռեան. Արևել. մամ. 1909. էջ 13-18։

• ՓՈԽ.-Վրաց. დრომა դրոշա, დრომაσ դրոշայ «դրօշակ», სადრომე սադրոշե, სა-ლრომო սադրոշո «գաւառ», მედრომე մեդ-րոշե «դրօշակակիր», թուշ. დრომა դրոշա «դրօշակ». այս բոլորը փոխառեալ են հա-յերէնի միջոցով, ինչպէս ցոյց է տալիս ո ձայնը։-Ըստ Մառ, ЗВO, 17, 025 կան նաև վրաց. დრაოჟი դրարժի, დროჟი դրոժի, დროჟანი դրոժանի, დრაუჟი դրաուժի, «դրօ-շակ» ձևերը Պիղատոսի անվաւերականում, որոնք հայերէնից անցել են վրացերէնի՝ թարզմանութեան միջոցին։

• ՆՀԲ դրով յօշել, պրս. tlrāsidan «քանդակել»։ Canini, Et. étym. 89 պրս. darāyiš «գրել, տպել»։ Հիւնք. պրս. tirāšīdan «թրաշել, տաշել» բա-յից։ Müller, WZKM, 10, 354 յն. δρύπ-τω «ճանկռտել, պատառոտել» բայի հետ։ Աւելի լաւ և հաւանական է նոյն հեղինակի (անդ, էջ 353) տուած ծա-նօթութիւնը, որով ուզում է միացնել բառս նախորդի հետ, ասելով թէ դըօ-շակը հին ժամանակ ո՛չ թէ շորից էլ. այլ տարբեր տեսակի մի բան, օրինակի համար բարձր ձողի վրալ հասաատա-ած մի քանդակ, արծիվ, վիշապ ևն։ Այսպէս է ընդունում նաև Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 7։

• ՓՈԽ.-Վրաց. დრომი ղրոշի «կուռք» (իսկ Չուբ. 2, 483 դնում է დრომმი դրոշմի «կուռք»), թուշ. ღროō դրոշ «կուռք». սրանք էլ անցել են վրացերէնի՝ հայերէնի միջոցով, ինչպես ցոյց է տալիս ո ձայնը։ Նկատելի է վրաց. დრომა դրոշա «դրօշակ» և φრომი դրոշի «կուռք» բառերի մէջ վերջաձայն ձայնաւորի տարբերութիւնը։

Բղջախոհ, աց

adj.

luxurious, lascivious, lewd, lecherous.

• «պղծասէր, ցանկասէր» Լմբ ժղ. Երզն. քեր. Գր. հր. Կաղկանտ. Ասող. յիշ. որից բղջախոհական Ճառընտ. բղջախո-հութիւն Շնորհ. ատ. Ոսկիփ. Լմբ. ժղ. Բռս-մրկ. Գր. հր. գրուած է նաև բողջախոհ Պիտ. բողջախոհութիւն Պիտ. Արծր.։

• = Գրեթէ միշտ գործածուած է իբրև ող-ջախոհ բառի հակառակը, ուստի կարծւում է, որ կազմուած է այս բառից՝բ բացասական մասնիկով. այսպէս է նաև բառիս համապա-տասխանող յն. ἀσωτος «զեղխ, բղջախոհ, libertin» բառը, որ կազմուած է ժ բացասա-կանով σφζω «ողջ առողջ պահել, փրկեւ-ազատել» բայից (Bailly 2987)։ Բայց հայե-րէնի մէջ ո՛չբ բացասական գիտենք այլուր և ոչ էլ ո ձայնաւորի այսպիսի տարապարտ կորուստ։

• Այս մեկնութիւնը տուել է նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 207. նոյնը ՆՀԲ, հտ. Ա. էջ 399 ա, որ իբրև օրինակ բ մասնիկի՝ յիշում է ոլոր-բոլոր, ողջ-ամ-բողջ, ուղխ-բուղխ, ողոք-բողոք, ուտ-բուտ, արի-բարի. բոլորն էլ կեղծ ու անճիշտ. իսկ բղջախոհ բառի տակ դը-նում է՝ «իբր ապողջախոհ, ոչ ողջախոհ կամ պղծախոհ»։ Ակինեան ՀԱ, 1930, 498 մեկնում է պղծախոհ>բղձախոհ ձևից՝ ձ վերածելով ջ. ինչպէս որ կայ գրականութիւն> քերականութիւն։ (Սխալ է. քերականութիւն կազմուած է քերել բայից և ո՛չ թէ այլափոխուած գրակա-նութիւն բառից)։

Պիտակ, աց

adj. s.

false, improper, abusive, adventitious, extrinsic;
degenerate, bastard;
note, letter, bill, card;
— ի պարտուց, innocent, guiltless, faultless.

• «թղթիկ, գրուած կամ գրելիք նա-մակ» Վրք. հց. Բ. 13 (նոր գրականում նշա-նակում է «étiquette, թղթի կտոր՝ որ աման։ ների կամ շիշերի վրայ են կպցնում՝ պա-րունակութիւնը նշանակելու համար»)։

• = Յն πιττάϰιον «տոմտակ, նւմակ, գրու-թիւն» (Boisacq 788, Sophocles 892. գոր-ծածական է թէ՛ բիւզանդական և թէ նոր յու-նարէնում)։-Բուն նշանակում է «շորով սպեղանի, cmplâtre» և ծագում է πίττα «ձիւթ» բառից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. pit-tarium «շոռով սպեղանի. 2. նամակ, տոմ-սակ. 3. պիտակ, étiquette», արաբ. ❇ bi'āqa «պիտակ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 871), թրք. [arabic word] pitaka, pataka «ապ-րանքների վրայ կպցնելու պիտակ»։ Պատա-հաբար նման են ու սրանց հետ կապ չունին չաղաթ. [arabic word] betik կամ petek «նամակ, անցագիր, վաւերագիր», թունգուզ. bitsik, bičəik «գրուածք», բուրեաթ. bič̌ik «գը-րուածք», ալթայ. pičik «գիր, գիրք», ուլ-ղուր. beček, bicik «գիր», որոնք ծագում են թթր. bit, bet արմատից. հմմտ. չաղաթ. bitmak «գրել, արձանագրել» եակուռ. bit «նշան», թունգուզ. bltšim «գրել» ևն (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 203, л 217 և Gustav Meyer, Turk. Stud. SWAW 1893, էջ 128)։ Թուրքականից են փոխառեալ պրս. ❇ batak «գիր, գրչութիւն, գրուածք», [arabic word] bitikči «գրագիր», Կազանի թթր. [arabic word] biti «հմայեակ», քրդ. betik, bitik «հմայեակ, նուսխայ», որից նաև հյ. գւռ. Վն. բիթիկ անել, ՆԲ. բթիկ անել, Երև. փիթիկ անէլ (Պռօշ. Սօս և Վարդիթ. ա տպ. էջ 29) «գիր անել հմայելով»։

• ՆՀԲ լծ. թրք. պիթի։ Հիւնք. պրս. պէ-թէք, յն. πιττάϰιον։ Աճառ. Արրտ. 1910, 269 մերժելով յունարէնը՝ դնում է թա-թարականից. բայց ճիշտ չէ, որովհետև այս դէպքում սպասելի էր առնուազն *պիթակ և ո՛չ թէ պիտակ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მიტაკი պիտակի «աղերս. խնդիրք, прocьбa» (Ս. Գէորգի Վարուց մէջ գործածուած) ըստ Չուբինովի2 1020 հայե-րէնից է։ Նոյնպէս Մառ, Հայ-վրաց. յարա-բերութ. էջ 41 հայերէնից է դնում վրաց. պիտակի, բայց նշանակութիւնը դրուած չլի-նելով, յայտնի չէ թէ ա՛յս բառն է։

Կոյտ, կուտից

s.

heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.

• ե հ,. «բարդ, խումբ, բազմութիւն» ՍԳր. «երամակ, խումբ, ջոկ՝ մանաւանդ ձիերի» նորագիւտ Բ. մնաց. թ. 25. Փիլ. շն. 279. Խոր. բ. է. Պտմ. աղէքս. 16. «մարդոց բազմութիւն» Խոսր. պտրգ. որից կուտել «դիզել, հաւաքել» ՍԳր. Ոսկ. կուտոց Եփր. թգ. 457. բազմակոյտ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 110. Վեցօր. հայակոյտ Ագաթ. գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1. դիակոյտ Յհ. կթ. լեռնակոյտ Ա. նան. եևեղ. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. խե-ցակոյտ Ագաթ. ծերակոյտ ՍԳր. Մծբ. նա-խարարակոյտ Ագաթ. Բուզ. կարկառակոյտ Յես. գ. 13. կուտակ Մծբ. Կոչ. կուտակել ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. կուտակութիւն Կոչ, կուտապան «ձիերի երամակի վերակացու» Երզն. քեր. (գրուած է կոյտապան), որ և կուտպան Սիւն. քեր. 209. Միխ. աս. էջ 619. կուտկէն «ուղտի սապատ» Կիր. տպ. Վե-նետ. էջ 214 ևն։

• + Պհլ. *kot ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] kod «ժողովեալ, 2. դէզ կա-լի և այլոց. 3. աղբ՝ զոր թափեն յարտո-րայն վասն զօրութիւն տալոյ»։ Սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] kuta «դէզ, բազմու-թիւն», գնչ. kidao «կուտել», ինչպէս նաև ասոր. [other alphabet] qauti «կուտել, դիզել» (փո-խառեալ իրանեանից?)։-Հիւբշ. 173։

• ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։

• ԳՒՌ.-Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։

• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, էջ 96 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. კოლტი կոլտի «խոզերի, եզների և ուղտերի խումբ», որ գործածուած է միայն ՍԳր։

Կեղծ

adj.

feigned, dissembled, false, counterfeit, sham, fictitious, artificial, factitious;
affected, prim, finical;

• «շինծու, ձևացեալ, սուտ». առան-ձին չէ գործածուած հին լեզուի մէջ, բայց արդի գրականում շատ է գործածական. ո-րից են կեղծս ի կեղծս «պէսպէս սուտ կեր-պարանքներով» Եզն. կեղծիք «կեղծաւորու-թիւն, պատրանք, խաբէութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6. և յհ. ա. I. կեղծաւոր ՍԳր. Վեզօր. կեղծաւորակից Ոսկ. մտթ. և գաղ. կեղծա-տրիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8. կեղծաւորութիւն ՍԳր. անկեղծաւոր Ա. տիմ. ա. 5. անկեղծիկ Ոսկ. ա. տիմ։-Նոր բառեր են կեղծամ (<*կեղծածամ), կեղծարար, կեղծմաշկ, ան-կեղծօրէն, կեղծել ևն։-Կեղծ բառի բուն նը-շանակութիւնն է «ձև», ինչպէս յալտնի երե-ւում է կեղծս ի կեղծս ասացուածի մէջ։ Այս նախնական նշանակութիւնը պահած է նոյն բառի բացասականը՝ տկեղծ «տձև, անձև, անկազմակերպ» Ոսկ. եբր. 492 (Վասն տկեղծ հասակի), մեկնուած «դժուարատե-սակ կամ թերատեսակ» Բառ. երեմ. 312, սխալ գրչութեամբ էլ տգեղծ «անշնորհք, ան-վայելուչ» Առակ. իե. 26 (յն. ἀϰοσμον «ան-կարգ, անպատշաճ»), Վրք. հց. Ա. 4. Լմբ. իմ. Ոսկ. բ. տիմ. 209, հռովմ. 360, Վրք. և վկ. Ա. 139, որ և «վախկոտ, անարի» Մանդ. 217 (տգեղծ ի մարտի)։ -Արմատի երկ, րորդ ձևն է խեղծ, որ առանձին չէ գործա-ծուած և կայ միայն տ բացասականով. այս-պէս՝ տխեղծ «տձև, անկազմ, տգեղ» Ոսկ. ես. և եբր. Փարպ. «անկատար տիօք, տհաս» Ոսկ. մ. բ. 2. տխեղծութիւն Ոսկ. մ. ա. 17. տխեղծանալ Պիտ. անտխեղծ կամ անտխիղծ Երգ. ը. վերջ. Նար. սխալմամբ գրուած տհեղծ Լաստ։-Սրանց հետ նոյն է նաև տկեղտ, որ մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. պօղ. Բ. 494 (Մարթի ի մանկութեանն զծերութեան միտս ունել, որպէս ծերք ի ծե-րութեան խակք իցեն և տկեղտ).-այս բա-ռը Վարդանեան ՀԱ 1914, 742 սրբագրում է տկեղծ, բայց եթէ ճիշտ է տկեղտ ձևը, կարող է ներկայացնել աւելի նախնական մի ձև, *կեղտ փոխանակ կեղծ. հմմտ. պարձ-հպարտ ևն։

• ՆՀԲ «լծ. ընդ եղծ, զեղծ կամ գեղ եղծ, ստեղծ»։ Ս. Վ. Պարոնեան, Արև. մամ 188Ո. 552 եղծ բառից։ Հիւնք. եղծանիլ բայից։ Meillet MSL 10, 278 համարում է ծ յաւելուածով կազմուած կեղ արմատից, որ գտնում է կեղա-կարծ բառի մէջ (իբր կեղծակարծ)։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. celg «խորա-մանկութիւն», ն. գաէլ. čealg «կեղծա-ւորութիւն» բառերի հետ։ (Այս մեկնու-թիւնը ընդունում են Berneker 166 և

• Pokorny 1, 447 աւելացնելով անգսք. hylc «կորութիւն, ծռութիւն» և լեհ. czolgai sie «սողալ, սպրդիլ» (<հսլ. cilgati). հնխ. արմատը qelg. «ծռիլ»» = Սակայն այս արմատը պիտի տար հյ. *քեղծ և ոչ կեղծ)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 75, 148 ըստ Meillet համա-րելով արմատը կեղ, այս կեղ ձևը նոյն է դնում երկու բառի հետ, իբր=լտ. bellum, duellum, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 448 և 1908, 392-4 նոյն ընդ կարծ. հմմտ. լտ. credo, creo «կարծել, անել»։ Նևտոն-խան, Բազմ. 1908, 163 արաբ. vils, դան. valsch, գերմ. falsch, լտ. falsus հոմանիշների հետ։ Չօրպա-ճեան, անդ՝ 359 պրս.. ︎ ղէյշ (?), արաբ. [arabic word] γišša «կեղև», լտ. talsus անգլ. false։ Գաբրիէլեան, Բառմ. 1908, 501 կեղ «վէրք» արմա-տից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1908, 504 կարծ արմատից։ Կեղծ և տխեղծ բադե-րի յարաբերութիւնը վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1909, 160։ Մ. Ս. Գաբրիէ-լեան, Բազմ. 1907, 543 դնում է կեղ արմատից, որից է նաև կեղեւ, իբր կեղև-ած։

• ԳՒՌ.-Առմատր պահուած չէ. գրականից փոխառութեամբ ունինք միայն Վն. կէղծա-վոր, Ջղ. կեղծավոր, Մկ. կէղծmւոր, Ախց. կէղծավօր, Ալշ. Մշ. կէղձավոր, Ննխ. Պլ. Սեբ. գէղձավօր, Սլմ. կեխծավոր, Ոզմ. կեղ-ծավուր, Երև. կէխցավօր, Ղրբ. կէղծա՛վըէր, Գոր. կ'ըղծավօր, Մրղ. կէխծավիր, Տփ. կիխծավուր, Զթ. գէղձmվիւյ, գէղձmվիւր. Շմ. կէխծօօր։

• ՓՈԽ.-Սրերդի արաբախօս քրիստոնեա-ները ունին gəγzavor «կեղծաւոր» (Բիւր. 1899, էջ 116)։

Նախարար, աց

s.

satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.

• , ի-ա հլ. «իշխանական մի աս-տիճան հին հայոց մէջ, իշխան, աւագանի» ՍԳր. որից նախարարագունդ Կորիւն. նախա-րարակոյտ Ագաթ. Բուզ. նախարարապետ Եւս. քր. ևն։

• -Իրան. *nāfaδāra հոմանիշ ձևից. որ բարդուած է nā̄fa «պորտ, ցեղ» (=պրս. [arabic word] ։ nāfa «պորտ», զնդ. nāfah-«ցեղ», nāfya-«ազգակցութիւն», պհլ. nāf, nāfah «պորտ») +δāra բառերից։ Այս ձևը հաստատում է սոգդ. nāfδār «ժողովրդի կամ ցեղի պետը». կազմութեան համար հմմտ. նահապետ<*na. fanati-։ Իրանեան *nāfaδāra տուած է նախ *նահարար (ճիշտ ինչպէս *nāfapati->նա-հապետ). բայց յետոյ ժողովդական ստուգա-բանութեամբ՝ *նահարար կապուելով նախ բառի հետ՝ դարձել է նախարար, իբր արա-րոց կամ կալուածների առաջինը կամ գըլ-խաւորը. ճիշտ ինչպէս նահապետ յետոյ, դարձել է նախապետ, թէև այս ձևը աւելի ընդհանրացած չէ. սակայն այնուամենայնիւ ռուած է վրաց. նախպետի։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 5-7 ընդունելով որ *nā-fapati տալիս է նահապետ, տարօրինակ է գտնում որ *nāfaδāra տար նախարար և ո։ նահարար։ Հաստատում է հիւս. արևմ. պհյ. բարբառում իրան. naxva-dāra-(հմմտ. No. hodares Ամմիանոս) բառի գոյութիւնը, որ պիտի տար հյ. նախարար, ըստ որում հիւս. արևմ. պհլ. xv դառնում է հյ. խ. ինչ. kaxva-гəδa>կախարդ, *pati-saxvan>պատաս-խան։

• ՀՀԲ «նախկին արարօղ կամ նախա-պետական առնօղ»։ Ինճիճեան, Հնախօս.

• Բ. 77, 83 (որից նաև Հիւնք.) նախ արար-եալ, իբր թրգմ. լտ. praefectus, yrae-fectura ձևերի։ ՆՀԲ նախկին և գլխաւոր արարեալն, այսինքն յիշխանութեան ե-ղեալն։ Էմին, Истор. Арм.М.Хор. 1858 (բ տպ. 1893, էջ 298) նախ+արար «ա-ռաջին գործող»։ Canini, Et. etym. 1882 էջ 237 նախ=Ամերիկայի Inka-ները+ -րար=իռլ. rogh «ընտիր»։ Նշանեան, Բիւր. 1900, 172 արաբ. [arabic word] nixvār «նշանաւոր», մանաւանդ [arabic word] nahā. rīr «հանճարեղ, հմուտ»։ Meillet (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram. 514) կազմուած է համարում հպրս. *sāraδāra->պրս. sālār>հյ. սաղար ձևի վրայից, փո-խանակելով sāra-հյ. նախ համազօր բառով։ Նոյն, MSL 17, 245 և 18, 268 բառի -րար մասը մեկնում է իբր իրան--dār, որ գտնում ենք Թուրֆանի մանի-քէական բնագիրների šhrd'r (=šahr-dār) «ինքնակալ» ձևի մէջ, և որ համա-պատասխանում է հարաւային šahriyār հոմանիշին։ Andreas (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram 514) հպրս. *naxaδāra ձևից, որ վերակազմում է Ամմիանոսի յիշած No-hodares լատուկ անունից։ Հիւբշ. (անդ) առարկում է որ հպրս. *naxaδāra-պի-տի տար պհլ. *naxуār=լտ. *Nahiares։ Մառ ЗВО 11 (1899), 171-173 բար-ռուած նահ «տուն, երկիր»+րար «տէր» բառերից. առաջինը գտնում է նաև նա-հանգ և նահապետ բառերի մէջ և վեր-ջինս կցելով շահապետ ձևին, նահ հա-մարում է գաւառական ձևափոխութիւն ռան<իրան. šahr «երկիր, քաղաք» բա. ռին (նոյն է նաև արաբ. [arabic word] nāhiya «գաւառակ»). երկրորդը (րար) կցելով (որ)-եար բառին՝ երկուսը միասին հա-նում է զնդ. ratu, պհլ. rad «տէր, իշ-խան» բառից (տե՛ս և որեար)։ Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1906, 242 նախգարարք «կալ-ուած». հմմտ. լտ. arare։ Նոյնը նաև Բ. Խալաթեան, Լումայ 1907, թ. 1, էջ 80։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 դնում է կրճատուած իրան. dañhuδar ձևից, ինչ-պէս և նահապետ

• lemann, ЗAH 8 (1908), էջ 98 պհլ. [hebrew word] nuxvīr «իշխան» դնում է ըստ Andreas-ի *naxuδār ձևից և միառնում է նախարար բառին։ Kипաидзе, Гpaм. минг. 1914, էջ 423 կազմուած իռանեան sāra-δara ձևի վրայից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet REA 2, 2։ Պատա-հական նմանութիւն ունի մանիք. պհյ. nīxvīr «իշխան» (ИАН 1912, 43), որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] nixvār «մեծ, աւագ մարդ. 2։ հպարտ». կաւ նաև ա-րաբ. [arabic word] naxrīr, որ մեկնւում է «մեծ գիտուն ծովացեալ գիտութեամբ»։ Պա-տահական է դարձեալ ըստ Յ. Զօրեանի (դասախօս մեր համալսարանում) յն. ναύϰραρος «ցեղի նախագահ», որ ըստ Boisacq 658 ծագում է յն. ναῦς «նաւ» բառից և նշանակում է բուն «նաւատէր»։

Աւարտ, ի

s.

termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.

• (սեռ. ի) «վերջ, ծայր» Ոսկ. յհ. ա-22 և մ. բ. 27. Եփր. Փես. 376. որից աւար-տել Խոր. Պիտ. աւարտեղ «եռավանկ բառ՝ վերջի երկու վանկերն երկար» Քեր. թր. և Երզն. աւարտակէտ «վերջակէտ» Մագ. ա-ւարտուն «կատարեալ» Անյ. վերլծ. արիստ. աւարտահասակ «կատարեալ հասակով» Յհ. կթ. անաւարտ Արիստ. աշխ. Նար. խչ. նրբաւարտ Ոսկ. Փիլիպ. է. բացաւարտել «ա-սածր նորից կրկնել» Մաքս. եկեղ. (տե՛ս նաև վաւարտ բառի տակ)։ Նոր բառեր են աւար-տաճառ, ուսումնաւարտ, շրջանաւարտ, թե-մականաւարտ, ճեմարանաւարտ ևն։

• ՆՀԲ լծ. հյ. վերջ։ Տէրվ. Altarm. 24, Նախալ. 107 վերջ, վաղջան, աւարտ բառերին միացնում է սանս. varǰ «վե-բածել», apa-varǰ «վերջացնել», vart դառնալ, անցնիլ», լատ. vertere «սաս-նալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։ Bug-ge IF 1, 454 աւարտ դնելով *անարտ նախաձևից՝ համեմատում է յն. ἀνῦω

• «վերջացնել», սանս. sanoti բառերի հևա. հաւերէնի մէջ արտ մասնիկ է. հմմտ. պարարտ<պարար։ Գազանճեան. Արև. մամուլ 1902, 74 ա յաւելուածով վերջ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Salemann՝ անդ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի սանս. avarati «ա-ւարտ», վերջ»։

Բոյն, բունոց

s.

nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.

• , ո հլ. «թռչունի բոյն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 25. «գազանի որջ» Ես. ժա. 4 Մխ. Երեմ. Ներս. մոկ. «հիւղակ, խրճիթ» Թուոց իդ. 21, 22. «ծակ, խորշ» Փիլ. լին որից բունիկ «խեղճուկ բոյն» Վեցօր. 169 Լասա. ռունել բունիլ «բոյն դնել, այնտեղ բնակութիւն հաստատել» Երեմ. խր. 28. Սիր. ա. 16. Մծբ. բունանալ Փիլ. Երզն. մտթ. բունաւորիլ Սոկր. բունկէն «խորշ խորշ» Հևն բռ. (=Բառ. երեմ. էջ 58). մեղուաբոյն Սե-բեր. ուղղաբոյն Մեկն. ծն. սաղմաբոյն Ոսկ. մ. ա. 4։

• Acoluthus, Qbadias armenus, Lip-šlae 1680, էջ 15 ծագած է դնում եբր.

• [hebrew word] bānā «շինեց» բառից։ Müler SWAW 38, 578 պրս. [arabic word] buna «տուն, հալրենիք»։ Lag. Arm. Stud. § 406 զնդ. buna բառից, ինչպէս ունինք գոյն բովանդակ, րաւել, բոյս, լտ. fuo, գոթ. bauān, սանս. bhū «բնակիլ» ձևերի հետ հնխ. bhu «լինել, բնակիլ» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 11 նշանակութեան կող-մից համաձայն չի գտնում զնդ. buna, պրս. bun «վերջ, հիմ», որոնք կցւում են մեր բուն, բնակ բառերին։ Հիւնք. պրս. bun «յատակ, արմատ», bum «հայրենիք. բնակարան»։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 85 հհիւս. bua «բնակիլ», ալ-բան. buj «գիշերել» և լիւկ. pu «բնա-կեցնել» բառերի հետ։ Մառ. ЗВО 22, 80 վրաց. բուդե «բոյն», հյ. բուն, ելամ. pun-kito «ի վերջն», վրաց. փուձնա «հիմնել» ևն բառերի հետ՝ իբր յաբե-թական արմատից։ Kипшидзе, Гpaм. мингp. яз. CII. 1914, էջ 276 մինգր. omane «որջ» կցում է հյ. բուն բառին. պէտք է հասկանալ բոյն, որ արդարև ունի նաև «որջ» նշանակութիւնը։

• ԳՒՌ.-Ննխ. Տփ. բուն, Ալշ. Ախց. Երև Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'ուն, Հմշ. պուն, Ռ. Տիգ. փուն, Ագլ. բիւն, Ասլ. Ոզմ. բ'իւն, Ղրբ. Մկ. Շմ. պիւն, Վն. պհն, Ակն. Խրբ. բ'օն, Զթ. բ'ը՝ն, Սլմ. պուէն, Մրղ. պըին, Հւր. բին։-Նոր բառեր են բունկալ, բնակալ, բունաւեր, բունբուն, բունբունալ, բնբնալ, բունբունա-տել, հաւաբոյն, խոզաբոյն, բունկալնոց։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ბუნაკი բունակի կամ ბუ-ნაგი բունագի «գազանների որջ, բայոց, բոյն» ծագում են հյ. *բունակ «որջ» բառից. որ կորած է (հմմտ. բոյն «որջ» Ես. ժա. 9. Մխ. Երեմ. Ներս. մոկ.). քրդ. [arabic word] pun «բոյն, հաւանոց», [arabic word] pəngal «բունկալ», չեչէն. bien «թռչունի բոյն», թուշ. be' «թռչունի բոյն» (վերջին երկուսը տե՛ս և Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254).-Կե-սարիոյ թուրք և յոյն ժողովուրդը հաւասա-րապէս գործածում է pin «բոյն, հաւանոց», Եւդ. Թրք. գւռ. ❇ PIn «հաւի բոյն»։ [arabic word] pinlek «հաւանոց»։

Բարդ, ից

s. adj. gr.

s. adj. hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.

• , ի հլ. «դէզ» (խոտի կամ հացաբոյ-սերի համար գործածուած) Դատ. ժե. 5. Ա-գաթ. Փարպ. «ոչ-պարզ, բաղադրեալ (բառ)» Թր. և Երզն. քեր. «մի տեսակ ծաղիկ՝ որ գարնան սկիզբն է բացւում» Տաղ. (տե՛ս Աաստանեան, Նոր ժողովածու, Բ. 68). որից բարդել «դիզել, կուտել» Նար. Սարգ. յկ. Կլի-մաք. Վրք. հց. բարդած «կոյտ» Տօնակ, «բաղադրեալ» Փիլ. այլաբ. բարդութիւն Նար. բարդումն Կլիմաք. յարաբարդել Յհ. կթ. բարդակ «խումբ, դէզ» Սիւն. քեր. 206. բար-դածանց «թէ՛ բարդուած և թէ՛ ածանց բառ» (նոր բառ)։

• Պատկ. Mamep. Ii. էջ 2 պրս. pard [arabic word] «ծալք, ւիցս, անգամ» բառի հետ։ Canini Et. êtym. 113 լտ. pars, partis «մաս»։ Հիւնք. բրդել բառից։ Meillet, Fsqu'sse էջ 38 թերևս բերել բային ցեղակից, հնխ. bhrti-«բերեալ» դեր-բայից. հմմտ. սանս. bhrti «բերումն», bhrta «բերուած, լցուած, բեռնաւոռա-ած». գոթ. -baurθs, հբգ. -burt, գերմ. ge-burt։ (Նոյնը կրկնում է Scheftelo-witz BВ 29, 21)։ Թիրեաքեան, Կար-նամաև, ծան. 35 ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Karst Յուշարձան 403 սումեր, bar «հաւաքել, դիզել» և հյ. պտո։ Nyberg, Hilfsb. 2. 32 կցում է պհլ. bar «եզերք», պրս. bār «եզերք», սերբ. brdo «սար, բլուր», ուկր. bèrdo «ան-դունդ» բառերին և գերմ. berg=հսլ. brègr «եզերք» բառերի հիման վրայ ենթադրում է թե հին իրանեան ձևն է *bardi «բարձունք». որից փոխառեալ են հյ. բարձ և բերձ։ (Horn, § 158 bār կցում է զնդ. para-և սանս. pará-«եզերք» բառերին)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Կր. Մշ. բ'արդ՝ (բայց Խրբ. նաև բ'արդ'ի), Մկ. պmրթ, Վն. պmռթ. այս բոլորը նջանակում են հունձքի որոշ չափ, որ է 40 խուրձ. (Չրս. նշանակում ե «30 հատ». գործածւում է ձու համրելու հա-մար)։ Նոր բառեր են բարդոց նոյն նշ. (Ալշ. Մշ. բ'արդ'ոց, Երև. բ'արթօց, Ոզմ. բ'mր-թուց), բարդակոլոն «իրարանցում, խառնա-շփոթութիւն», բարդոցել, բարդնակ, բարդակ։

• ՓՈԽ.-Լազ. bardi «խոտի դէզ», քրդ. [arabic word] part «բարդ, 30 խուրձ». (Justi, Dict. Kurde այս բառի հետ նոյն է դնում նաև վրաց. φარდი փարդի «մաս, զոյգ», որ սակայն այստեղ գործ չունի)։

Խորտիկ, տկաց

s.

dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.

• , ի-ա հլ. «կերակուր, համառամ» ՍԳր. Կոչ. 62. Եփր. (հրտր. ՀԱ 1912, էջ 666-7), Վեցօր. 65. որից խորտկարար Ա. թագ. ը. 13, խորտակարարութիւն Վրք. ոսկ. Երզն. ժ. խորան. բազմախորտիկ Ոսկ։ Փարպ. թեթևախորտիկ Ոսկ. յհ. ա. 21. լիա-խորտիկ Ոսկ. ղկ. խորտկակերութիւն Վրդն. սղ։

• = Պհլ. ❇ xvartīk «ապուր, արգա-նակ», մանիք. պհլ. [hebrew word] აvardig «կերակուր» (Salem. ЗАH 8, 92), զնդ. [arabic word] xvarəti-«ուտելիք, կերակուր, ուտել-խմելը», սոգդ. xwart «ուտելիք, ճաշ», պրս. [arabic word] xvardī «կերակուր». այս բոլորը ծագում են իրանեան xvar «ու-տել» (նաև «խմել») արմատից (Horn § 507), որի բայական ձևերը տես խորակ բառի տակ։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 892 իրա-նեանից են փոխառեալ նաև արաբ. ❇ *ardaq «ապուր», [arabic word] xurdīq «մի տեսակ կերակուր կամ ապուր»։-Հիւբշ. 161։

• Նախ ԳԴ կցեց պրս. խօրտ, խօրտի բառերին։ ՆՀԲ պրս. խօրտ։-Muller. Kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 87 և 482 պրս. xordan, զնդ. xvar ձևերի հետ։ lusti, Zendsp. 88 և Lag. Btrg. baktr. Lex. 39 զնդ. xvarəti ևն։ Պատկ. Maтep. I. 10 պրս. և պհլ. ձևերի հետ։

Entries' title containing բ : 4678 Results

Բազմամութիւն, ութեան

s.

longevity.

Բազմամուսին

adj.

who has had many wives or husbands;
polygamist.

Բազմամուսնութիւն, ութեան

s.

polygamy.

Բազմամօր

adj.

dirty.

Բազմայածեան

adj.

that wanders;
tortuous, devious.

Բազմայաղթ

adj.

much renowned in wars, victorious.

Բազմայանց

cf. Բազմամեղ.

Բազմայեղց

adj.

plentiful, abundant.

Բազմայոլով

adj.

much, numerous.

Բազմայոյղ

adj.

tumultuous, much agitated, uneasy.

Բազմայորդ

adj.

copious.

Բազմայորդոր

adj.

active, very diligent.

Բազմայր

adj.

who has many husbands;
populous (town).

Բազմայօդ

adj. adv.

that has many joints;
false;
Piecemeal.

Բազմանամ, ացայ

vn.

to increase, to grow in great numbers, to shoot, to multiply, to enlarge;
to abound, to overflow.

Բազմանդամ

adj.

that has many members;
polynomial

Բազմանիստ

adj.

polyhedron.

Բազմանիւթ, ից, աց

adj.

that abounds in materials;
that contrives in several ways.

Բազմանկար

adj.

provided with many pictures;
various

Բազմանկիւն, ից, կեանց

adj.

polygonal.

Բազմանկողին

adj.

prostituted, whoremonger;
prostitute;
cf. Բազմայր.

Բազմանձուկ

adj.

very affectionate, enamoured.

Բազմանշան

adj.

that has many significations, equivocal, ambiguous;
that has many marks.

Բազմանշանակ

cf. Բազմանշան.

Բազմանշոյլ

cf. Բազմաճաճանչ.

Բազմանուագ

adj.

that is composed of, or has many tunes;
harmonious, melodious.

Բազմանուն

adj.

that has many names.

Բազմաշահ

adj.

very useful, profitable;
բազմաշահ լինել, cf. Շահել, cf. Ճոխանալ, cf. Հարստանալ.

Բազմաշառաւիղ

cf. Բազմաճիւղ.

Բազմաշարժ

adj.

trembling;
mutable.

Բազմաշաւիղ

adj.

thas has many tracks or turns;
tortuous.

Բազմաշխատ

adj. adv.

laborious, that loves work, that has worked much;
laborious, painful, heavy, difficult, hard;
laboriously, with much difficulty and work.

Բազմաշնորհ

adj.

that does many favours, that gives bountifully;
that abounds in favours.

Բազմաշրջիկ

adj.

rover, roamer, vagabond.

Բազմաշրջուլիւն

s.

state of a vagabond.

Բազմաչար

adj.

very wicked.

Բազմաչարչար

adj.

that has suffered much.

Բազմաչափ

adj.

immense, vasty.

Բազմաչեայ

adj.

furnished with many eyes.

Բազմաչեան

cf. Բազմաչեայ.

Բազմաչի

cf. Բազմաչեայ.

Բազմապաճոյճ

adj.

well adorned, embellished.

Բազմապայծառ

adj.

very clear, brilliant, most illustrious.

Բազմապատիկ

adj. adv.

multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover

Բազմապատիր

adj.

that deceives much, very cunning.

Բազմապատիւ

adj.

much honoured, very honourable, respectful.

Բազմապատկառ

adj.

very bashful.

Բազմապատկեմ, եցի

va.

to multiply;
to repeat.

Բազմապատկելի

s.

multiplicand.

Բազմապատկեր

cf. Բազմանկար.

Definitions containing the research բ : 3437 Results

Փոխեմ, եցի

va.

to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.

Փորիչ

cf. Բրիչ.

Փորձ, ոյ, ի

s. adj. adv.

trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.

Տասնհազար

s.

ten thousand;
cf. Բիւր.

Տասնպատգամեան

cf. Տասնբանեան.

Տարակայ

cf. Բացակայ.

Տարապարտ

adj. adv.

wrong, undue, unjust, unreasonable;
unnecessary, needless, useless, vain;
—, ի —, unduly, in vain, uselessly, without reason, improperly, wrongfully;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
հոգալ ի բանս —ս, to believe in idle gossip.

Տարրանամ, ացայ

vn.

to be compounded of elements, to be reduced to elements, to be produced, formed, to exist, to be;
to incorporate, to adhere, to be united, attached;
to be inculcated, impressed or imprinted;
բանիւ տարրացեալ մարմինք, created beings furnished with reasoning faculties;
սողոմոն տարրանայր ի խորս էակաց, Solomon penetrated the secrets of nature;
յերկիւղի նորա տարրասցուք, let us keep his fear in our hearts;
տարրացեալ են ի սիրտ իմ, they have penetrated to my inmost soul;
տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի, darkness covered the face of the earth;
տարրացեալ առ աստուած սիրով, bound to God by love.

Տարրապէս

adv.

cf. Տարրաբար.

Տարփանք, նաց

s.

love, passion, ardent desire, over-eagerness;
բայց զի՞նչ — քեզ առասպելքն իցեն, why are you so fond of fables?.

Տգիտութիւն, ութեան

s.

ignorance, nescience, rudeness, rawness, unskilfulness;
մեծ, թանձրամած, սոսկալի —, great, utter, gross, complete ignorance;
առ տգիտութեան, through ignorance;
զգածնուլ տգիտութեամբ, թաւալիլ ի տգիտութեան, to live, to wallow in ignorance.

Տեղի, ղւոյ, ղեաց

s. ast. rhet.

place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.

Տեսակ, աց

s. gr. adj.

species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.

Տեսական, ի, աց

adj. phil. s.

visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.

Սեւաստոս

s. adj. s.

cf. Սեբաստոս;
count, earl;
adj. s. august;
emperor.

Սեւնի

cf. Սեբենի.

Սէր, սիրոյ

s. fig.

love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.

Սիրաստեղնեալ

adj.

cf. Սիրաբողբոջ.

Սիրելի, լւոյ, լեաց

adj. s.

amiable, dear, beloved, well-beloved;
affectionate, benign, kind;
favourite, darling, lover;
—դ իմ, my dear;
— ընծայել, to render amiable;
— է ինձ, I prefer;
— է քեզ գեղեցիկն, the beautiful affects you;
— է ինձ կարծել, I should think;
— է ինձ տեսանել ի քեզ, I am very happy to see in you;
— էր ինձ բարերարել, I had placed all my happiness in doing good.

Սիրեմ, եցի

va.

to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.

Սիրող

adj. s.

loving, fond of;
amateur, lover;
— նկարուց, amateur of pictures;
— երաժշտութեան, dilettante;
— գեղարուեստից, virtuoso;
— ազատութեան, փառաց, lover of liberty, of glory;
չես դու — մարդահաճութեան, you do not like flattery;
— է նա գրենոց, books are his passion;
— եմ ես տնկաբանութեան, I have a great taste for botany.

Սնոտիք, տեաց

s.

vanity, foolery;
vain and trifling things, trifles, bawbles, trinkets, gew-gaws, knick-knacks;
foppery, silliness, nonsense;
ի —իս, in vain, uselessly;
գնալ զհետ սնոտեաց, to run after follies;
սնոտեօք զբօսնուլ, to be taken up with trifles, to trifle time away, to fiddle-faddle.

Սնոտիախօս

adj.

cf. Ընդունայնաբան.

Սնունդ, սննդեան

s. mech. fig.

nutrition, nourishment, alimentation;
nutriment, aliment, food, maintenance, subsistence;
feeding;
nurture, instruction, education;
տեղի սննդեան որբոց, orphan-house.

Ջրատուն

cf. Ջրամբար.

Ջրհան, աց

s. s. mech.

drawer of water;
s. mech. pump;
— բազագրեալ, ձգիչ եւ ճնշիչ, lift & force —, sucking & forcing —, double-acting -;
— շնչող, sucking, lifting or drawing -;
— մղիչ, forcincing — set;
— հրդեհի, steam —, engine, fire-engine;
— կեդրոնախոյս զօրութեամբ, centrifugal -;
— կրելի, portable fire-engine;
— հոլովական, rotatory, rotary -;
— սնուցիչ, feed —;
— օդային, air —, pneumatic —.

*Ջրպանտ

cf. Ջրաբաշխ.

Սակառի, ռւոյ, ռեաց

s.

basket, hamper;
cf. Զամբիղ.

Սակաւ, ու, ուց

adj. adv.

few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."

Սակաւախօս

adj.

cf. Սակաւաբան;
— լինել, to speak but little, to be taciturn.

Սակաւատող

adj.

composed of a few lines;
— բանիւք, in few words.

Սահմանական, ի, աց

adj. gr.

bordering upon, adjacent to;
definitive;
indicative;
բանիւ —աւ կապել, to excommunicate.

Սահմանիմ

vn.

to have for boundaries;
to be bounded, limited;
to contain, to comprehend;
to be measured;
constituted, established;
defined;
մահուամբ —, to submit to death, to die;
սահմանեալ ժամանակ, epoch decided on, fixed time.

Սահմանօրէն

adv.

cf. Սահմանաբար.

Տիրագոյն

cf. Բուն.

Տիրապէս

adv. adj.

lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.

Տղայապէս

adv.

cf. Տղայաբար.

Տղայութիւն, ութեան

s.

infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.

Տղայօրէն

adv.

cf. Տղայաբար;
cf. Տղայական.

Տմարդութիւն, ութեան

s.

impoliteness, incivility, ungraciousness, rudeness, grossness, rusticity, brutality, barbarity, inhumanity;
տմարդութեամբ, disobligingly, uncivilly, roughly, rudely, churlishly, boorishly, brutally, cruelly, barbarously, inhumanly.

Տնանկօրէն

adj. adv.

adj. adv. like a poor man;
cf. Տնանկաբար.

Տնկագէտ

cf. Տնկաբան.

Տնօրինեմ, եցի

va. vn.

cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.

Վկայագիր, գրոյ

s.

certificate, testimonial;
ticket;
diploma;
— ծննդեան, certificate of birth;
— բարի վարուց, certificate of character, testimonial, certificate of good conduct.

Վկայեմ, եցի

va. vn.

to witness, to bear witness, to give evidence, to testify, to depose, to attest, to vouch, to certify;
to acknowledge, to own;
to approve;
to be martyrized, to suffer martyrdom;
սուտ —, to give false evidence, to bear false witness, to perjure;
վկայ անիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, he has perjured himself, he has borne false witness;
վկայեմ օրինացն թէ բարւոք են, as the law is good I approve it;
պետրոս եւ պօղոս վկայեցին յամս ներոնի, Peter and Paul were tortured in Nero's reign;
վկայեն միտք իմ, I am convinced, I am conscientiously persuaded.

Վկայութիւն, ութեան

s.

witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.

Վճարեմ, եցի

va.

to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Your research : 1497 Results for բ

s.

adj.

s.

adj.

s. fig.

adj. adv.

s. bot.

s.

s.

adj.

s.

s.

adj. s.

s.

s.

s.

s.

adv.

s.

s. ast.

s.

s. adj. adv.

s.

s.

s.

s.

s.

adj.

s. adv.

s.

s. chem.

s. med.

s.

s.

adj. s.

s. fig.

s.

adj.

adj. s.

s.

adj.

s.

s.

s.

s. adj. gr.

s.

Entries' title containing բ : 4678 Results

s.

adj.

s.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj. adv.

vn.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.