to obscure the sight, to blind;
to blunt, to rust.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչացուցանել զճառագայթս տեսութեան մտաց։ Զմիջաւուրբքս շուրջ զինեւ սաստիկ փայլատակումն՝ բլչեցուցանէ զբնական ներգործութիւնս տեսանելեացս. (Պիտ.։)
Զսայր սուսերի նորա բլչեցուցեալ՝ անգործ դարձուցանէր. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Ոչ բլչացուցանել ինչ ի միացուցիչ ստուգութենէն եւ մաքրութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
cf. Բլշացուցանեմ.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչացուցանել զճառագայթս տեսութեան մտաց։ Զմիջաւուրբքս շուրջ զինեւ սաստիկ փայլատակումն՝ բլչեցուցանէ զբնական ներգործութիւնս տեսանելեացս. (Պիտ.։)
Զսայր սուսերի նորա բլչեցուցեալ՝ անգործ դարձուցանէր. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Ոչ բլչացուցանել ինչ ի միացուցիչ ստուգութենէն եւ մաքրութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
ԲԼՈՒՐ (բլրոյ, կամ րի, րոց. եւս եւ՝ բլեր, բլերբ)
(լծ. թ. պայըր ). βουνός collis, tumulus, cumulus Գետին բարձր. հոզդիզացեալ. լեառն փոքրիկ. եւ կարկառակոյտ. թումբ. լեռնակ.
Ի լերանց տեսի զնա, եւ ի բլրոց յառաջագոյն հայեցայ ի նա։ Ամենայն լերինք եւ բլուրք խոնարհեսցին։ Տարան զնա ի տուն ամինադաբայ՝ որ ի բլրին։ Եւ սաւուղ նստէր ի գլուխ բլրին (կամ բլրոյն)։ Ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու, կամ բլրոց բարձանց։ Կուտեցին քարինս, եւ արարին բլուր. եւ կերան եւ արբին անդ ի վերայ բլրոյն. եւ այլն։
Կանգնեցին ի վերայ վայելուչ բլրին (կամ բլրոյն). (Խոր. ՟Բ. 83։)
Ի փախուստ դարձոյց առ բլերբն. (Ոսկիփոր.։)
Գեղգով (կամ գաղգաղ), այսինքն է բլուր. անուն բոլորակ թլփատութեան. (Եփր. յես.։)
Նմանութեամբ, Հսկայ վիթխարի. որպէս գողիադ.
Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն. (Եղիշ. ՟Է։)
to spot, to soil.
σπιλάω maculo Արատաւորել, աղտեղել, ապականել, պղծել.
Անարատք էին, այսինքն ոչ իմիք (յիմեքէ) բծաւորեալ յախտէ. (Իգն.։)
Զլսողութիւնս բծաւորեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Ապրեալ ի խառնակութենէ, եւ ոչ բծաւորեալ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
cf. Բիծ դնել.
Բիծ կամ արատ դնել ումեք. բծաւոր ցուցանել. ստգտանել. մուր քսել, մեղադրել.
Մի՛ բծեսցէ զամբիծ աղաւնին. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսր պատասխանի ստուգութիւն նորա. զի մի՛ ոք բծեսցէ զստուգութիւն նորա։ Որ ի ձեռն այսր պատճառանաց կամին ըստգտանել եւ բծել զմեզ։ Եպերել եւ բծել զգաղատացիս. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։ Եփր. ՟գ. կոր.։)
to produce, to cause;
to spread;
to pour.
եւ չ. ԲՂԽԵՄ կամ ԲԽԵՄ. Ծագել, ծագիլ՝ ըստ նմանութեան բազում իրաց. ի դուրս բերել, բերիլ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ. որում հանգէտ ընդհանուր նշանակութամբ չի՛ք յայլ լեզուս. զի ըստ տեղւոյն այլեւայլ բառք հանգիտանան։ Արմատն ի հյ. է՝ Բուղխ կամ բուխ՝ ի յանգս բարդութեան. (լծ. եւ ուղխ, ուխ. որպէս եւ բողբոջ, բոյս, բոյր կամ բուրումն. իսկ ի յն. բիղի. թ. բունղար, այսինքն աղբիւր. եւ յն. ֆի՛օ, վլասդա՛նօ. լտ. բու՛լլուլօ. թ. ֆիլիզ. եւ եւս թ. պուղ, բուխար. լտ. է պու՛լլիօ եւ այլն. որպէս տեսցի յառաջիկայս։)
ԲՂԽԵԼ. որպէս βλαστάνω, ἑκβλαστάνω pullulo, germino Ընձիւղել, բողբոջել. բուսցնել, բուսնիլ.
Բղխեսցէ երկիր զբանջար խոտոյ։ Նորատունկ բղխեսցեն։ Ծնցի, եւ բղխեսցէ.եւ այլն։
Որ զհայրածինն բղխեցեր զծաղիկ։ Բղխեցեր յարմատոյն յեսսեայ ծաղիկ վայելուչ. (Շար.։)
ԲՂԽԵԼ. προσφέρω, ἑξάγω, ἁναφέρω, ἁνατέλλω profero, produco, educo եւ այլն. Յառաջ բերել, ի դուրս բերել.
Բղխէ (ի սրտէ) զբարի ... բղխէ զչար։ Ի շրթանց բղխէ զիմաստութիւն։ Բղխեսցէ երկիր զողորմութիւն, եւ զարդարութիւն առհասարակ բղխեսցէ։ Բղխեաց երկիր նոցա մուն.եւ այլն։
ԲՂԽԵԼ. ἑρεύγομαι eructo Ի վեր բերել. ի վեր տալ ուղխօրէն. (որպէս զգայռելով, ըստ յն)
Բղխեցից զծածկեալսն ի սկզբանէ աշխարհի։ Բղխեսցէ սիրտ իմ զպատգամս կամ զբանս, զօրհնութիւնս։ Յիշատակ բազում քաղցրութեան քո բղխեսցեն։ Օր աւուր բղխէ զբան։ Յամենայնէ՝ զոր ջուրքն բղխիցեն։ Բղխիցէ գետդ գորտ։ Բղխեաց գետն բազմութիւն գորտոց.եւ այլն։
Ըռնգունք մեր բղխեցին՝ զխաղաւարտ մահաբերին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԲՂԽԵԼ. ἁποστάζω destillo Ծորել. կաթեցուցանել. կաթեցնել.
Բղխեսցեն լերինք զքաղցրութիւն։ Շրթունք բղխեսցեն զշնորհս.եւ այլն։
Մանաւանդ՝ ῤέω ruo, fluo, βρύω emano, ἑκβλύζω effluo, scaturio, ἁνομβρέω effundo more imbris Հոսեցուցանել. զեղուլ. յորդել. աղբերացուցանել. վազցնել.
Երկիր՝ որ բղխէ զկաթն եւ զմեղր։ Աղբիւրք բղխեսցեն ջուրս։ Միթէ աղբիւր ի միոյ ականէն բղխիցէ՞ քաղցր եւ դառն։ Արտեւանունք ձեր բղխեսցեն ջուր.եւ այլն։
Ոչ եղիցի աղբիւր՝ ոչինչ բղխելով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Արկածից չարեաց, զոր ժամանակն այն աղբերաբար բղխեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Յորմէ եւ զայլսն բղխեաց առաքինութիւնս. (Փիլ. բագն.։)
Բղխեսցէ հոգիս վտակս արտասուաց. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Եւ Հոսիլ. յառաջագայիլ. խաղալ. յորդիլ. ծորիլ. ցայտել. աղբիւրանալ. բխալ, վազել.
Բղխել աղբերաց ջուրց։ Գետք բղխեսցեն։ Ջուրք բղխեսցեն։ Բղխեսցեն քեզ ջուրք քո ի քումմէ աղբերէ։ Աղբիւր ջրոյ բղխելոյ ի կեանսն յաւիտենականս. Եհար զվէմն, եւ բղխեցին ջուրք։ Ջուր բղխեաց։ Ուր վտակքն ջրոց եւ աղբիւրք անդնդոց բղխեն ընդ դաշտս եւ ընդ լերինս։ Գետ բղխեալ, եւ աղբիւր կենաց։ Գինեաւ հնձանք քո առաւել եւս բղխեսցեն։ Շտեմարանք նոցա լի են, եւ բղխեն ի միմեանս. եւ այլն։
Հոծեալ պատերազմունքն՝ ամենեքեան ի միոջէ աղբերէ բղխեցին ցանկութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ասին դկղաթայ եւ արածանւոյ աղբիւրքն բղխել ի հայոց լերանցն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 12։)
Զիա՞րդ բղխէր ինձ խառնելին միշտ կենդանութեան. (Ոսկ. յաւագ երկուշաբթի.։)
ԲՂԽԵԼ. ἑξέρχομαι exeo, egredior Արտաքս գալ. բուսանիլ. շառաւիղել. վերընձիւղիլ.
Բղխեսցէ գաւազան յարմատոյն յեսսեայ։ Ի նոցանէ բղխէր արմատ չարի՝ շառաւիղ դառնութեան.եւ այլն։
ԱՅսօր բղխեաց յարմատոյն յեսսեայ. (Շար.։)
ἁναζέω ferveo, ebullio, ὅζω, ἁπόζω oleo Ի վեր եռալ. եւ Բուրել. ն. եւ չ.
Մինչեւ յաչաց անտի անօրինին եռանդն որդանց բղխեալ սորսորիլ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9։)
Բղխեաց ի նմանէ հոտ մահու. (Եղիշ. ՟Ե։)
Բղխէ զծուխ չարութեանն. (Լմբ. ստիպ.։)
Ընդ ծնողին է մշտնջենաւորակից ի նմանէ բանն՝ որպէս յաղբերէ ի հայրական էութենէ բղխեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ակն աղբերն ի հօրէ բղխեալ բանն. (Համամ առակ.։)
Բանն ճշմարտութեան բղխեալն ի հօրէ աղբերաբար. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զծննդենէն ճառել կամելով՝ բղխել զնոյնվերակոչէ. (Վահր. հմբ.։)
Այս բան (որդին) իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է ի նորին հօր զօրութենէ առանց իրիք (ախտի) բղխեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Որ ի հարաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յարդւոյ տիրապէս սուրբ հոգին։ Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ. (Շար.։)
(Հոգին սուրբ) աղբիւր մշտական՝ բղխեալ յարական՝ յերկուց միական, յակնէ հայրական՝ գետէ ծննդական՝ ծով ծաւալական. (Գանձրն.։)
Եթէ յառաջ խաղալ, եւ եթէ բղխել, եւ եթէ ելանել ոք ասիցէ, ի ճշմարտութենէն ոչ սխալէ. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Բղխեմ.
Բղխեցուցանել զբոյս դալարւոյ. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 27։)
Տալ բղխել (ըստ ամենայն առման).
Զբոյսս եւ ըզտունկըս բղխեցոյց. (Շար.։)
Բղխեցոյց զնա ի գալիլիէ, եւ ծագեցոյց զնա ի Նազարէթ. (Եփր. համաբ.։)
Բղխեցուցից յանջուր երկրին զմայրն եւ զտօսախն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։)
Աղբիւրս յանապատ վայրի բխեցուսցէ։ Աղբիւր յանապատի բղխեցոյց։ Բղխեցոյց զաղբիւրն յորդաբուղխ. (Փիլ. այլաբ.։ Նար. մծբ.։ Ագաթ.։)
cf. Բնաջինջ՞՞՞առնեմ.
ԲՆԱԲԱՐՁ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Զբունն կամ բնաւին բառնալ. բնաջինջ կամ անհետ առնել, լինել.
Զոր բնաբարձ արարեալ երանելւոյն. (Խոր. ՟Գ. 60։)
Զբնաբարձ (եղեալ) աւերակս նորա յայտ առնէ։ Եւ զայն մի՛ ասեր, եթէ ընդէ՞ր իսկ ոչ բնաբարձ եղեն չարիքն. (Ոսկ. ես.։)
Բնաբարձ աւերմամբ քանդեալ զվայրն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
to philosophize;
to discourse of natural things.
φυσιολογέω dissero dew rebus naturae որ եւ ԲՆԱԲԱՆԵԼ. Ճառել զբնութենէ զգալեաց. խօսել քաջ քննութեամբ՝ իբրու զննելով զբնութիւն իրաց. ճշգրտաբանել. հետազօտել բանիւ.
Արուեստակելով բնախօսէ. (Նիւս. խոստով.։)
Ասա՛ դու զանծնելութիւնն հօր, եւ ես զծնելութիւնն որդւոյ բնախօսեցից քեզ. (Առ որս. ՟Զ։)
Որք բնախօսեցին, ասեն զմանանխոյ՝ անփտելի ունելով բնութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Բժիշկ ոմն բնախօսէր՝ ստուգաբանելով զանուն բանջարին։ Զպատուիրանս (զայս) իմաստունք բնախօսին (կամ սեն). (Մխ. առակ. ՟Ծ՟Ա։)
Բնախօսեմք վասն նոցա առանց ուսման. (Լծ. սահմ.։)
Որ անճաշակ է, եւ պատմել խորհի ... վասն որոյ եւ ունայն բնախօսէ. (Կլիմաք.։)
Սուղ ինչ բնախօսել է պարտ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զմիջոցն երկոցունց բնախօսելով՝ դադարեցուսցես զմեզ ի խնդրոյս. (Սարկ. մարդեղ.։)
Գիր երբեմն յաղագս աստուածութեան բնախօսէ, եւ երբեմն ի սակս մարդկութեան, եւ երբեմն վասն երկուցն միաբան. (Դամասկ.։)
to inhabit, to dwell, to lodge, to reside, to make abode, to sojourn, to settle, to occupy;
—ի միասին, to cohabit.
ԲՆԱԿԵՄ ԲՆԱԿԻՄ. οἱκέω, κατοικέω, ἑνοικέω habito, inhabito, σκηνόω, κατασκηνόω commoveor tamquam in tabernaculo, καταλύω diversor եւ այլն. որ եւ ԲՆԱԿԱՆԱԼ. Բնակ լինել, նստել իբրեւ ի բուն տեղւոջ եւ ի բնիկ տան. բունել. որջանալ. տաղաւորիլ. դադարել. զետեղիլ. օթեւանիլ. հանգչիլ. կալ մնալ ուրեք.
Բնակեաց յայրի անդ։ Յորոց միջի ես բնակեմ։ Բնակեցէ՛ք ի քաղաքս ձեր։ Բնակեցան, կամ բնակեցին անդ։ Բնակեցաւ առ կաղնւոջն մամբրէի.եւ այլն։
Բնակել ի ծակս վիմաց։ Զխաչինս՝ որ բնակեալ են առանձինն յանտառի։ Ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Թռչունք երկնից բնակեալդ ես յերկինս։ Բնակել Քրիստոսի հաւատովք ի սիրտս ձեր։ Ես եկից եւ բնակեցայց ի միջի քում։ ԲԱնն մարմին եղեւ, եւ բնակեաց ի մեզ։ Հոգին՝ որ բնակեաց ի մեզ։ Ի ձեռն հոգւոյն սրբոյ ի մեզ բնակելոյ։ Բանն Քրիստոսի բնակեսցէ ի ձեզ առատապէս. եւ այլն։
Ի նմա հաճեցաւ ամենայն լրումն աստուածութեանն բնակել։ Ի նմա բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս (այսինքն միանալով աստուածութեան ընդ մարդկութեան յանձին բանին). եւ այլն։
Ես յո՞ հայեցայց եւ բնակեցից, բայց ի հեզս եւ ի խոնարհս. (Եփր. ղեւտ.։)
Որ հաճեցաւ ի սմա բնակել, ի սմանէ ոչ մեկնեցաւ, այլ բնակեաց, բնակէ, եւ բնակեսցէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զնորին կողմամբք բնակեցաւ։ Զյորդան գետով բնակեալ էին ամովրհացիքն. (Խոր. ՟Բ. 50։ Եւս. քր. ՟Ա.)
Յորում առաւել բնակեաց բան նորա եւ աւանդութիւն. (Նար. առաք.։)
բնակէ կամ բնակի, եսցէ կամ ցի, կել. դիմազ. կր. κατοίκηται habitatur եւ այլն. Ըստ յն. ոճոյ, Բնակութիւն կամ բնակելի լինել. շէն լինել. բնակիչս ունել.
Ոչ բնակեսցէ (Բաբելոն) յաւիտեանս ժամանակաց։ Բնակեսցի քաղաքդ այդ յաւիտեան։ Բնակեսցին քաղաքք, եւ աւերակք շինեսցին։ Զքաղաք մի ... բնակեցեալ զօրօք. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 20։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 25։ Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Կորնթոս եւ սիկիոն ի դովրիացւոցն բնակեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անապատանալ քաղաքացն Իսրայէլի, եւ դարձեալ բնակիլ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Յամենայն կողմանց խաղաղութեամբ բնակեաց աշխարհ նորա. (Եղիշ. ՟Ա.) բերի ի կրկին նշ. զի հայի յերկիրն, եւ ի մարդիկ երկրին։
dwelling, lodging, residence, abode, station.
Եղեր տաճար Աստուծոյ բանին, եւ բնակետղ հոգւոյն սրբոյ. (Աթ. ի կոյսն.։)
Բնակետղ աստուածային զօրութեանն. (Անան. եկեղ։)
Ուր բնակետղն է անբաւ բիւրոց բնակելոցն ի լոյս. (Համամ առակ.։)
to lodge.
κατοικίζω, ἑνοικίζω, κατασκηνόω habitare facio, colloco Տալ բնակիլ (ըստ ամենայն առման).
Բնակեցուցանել յանդիման դրախտին, կամ ի բարւոք երկիր, ի տան, ի տաղաւարս, ի վայրի դալարւոջ.եւ այլն։
Խորան՝ զոր բնակեցոյց (այսինքն եհար) ի մէջ մարդկան։ Բնակեցուցի զանուն իմ անդ։ Զփառս իմ ի հող բնակեսցուսցէ. եւ այլն։
Բնակեցուցանէր ի նմա բազում սպառազէնս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բնակեցուսցէ ի յաւիտենից յարկսն. (Փարպ.։)
Զերրորդութեանն սրբոյ ի նոսա կոչեալ բնակեցուցանէ զօրութիւնն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Յաչաղանքն նախանձու յառաքինութենէ մեկուսի բնակեցուցեալ է. կր. այսինքն հեռի է. (Փիլ. բագն.։)
Եւ որպէս οἱκίζω . յորմէ οἵκισμα Բնակութիւն առնել զտեղի ինչ. հիմնել.
Ռոմոս եւ Ռոմիղոս զքաղաքն բնակեցուցանէին, եւ ի մօրն անուն կոչէին։ Թեբայեցիք զկրինէ բնակեցուցին, եւ էր բնակեցուցիչ բատտոս. (Եւս. քր.։)
Եռակի զսպպայսն բաժանելով՝ երիս քաղաքս բնակեցուցանել։ Այլ է ճշմարտապէս օրինադրութիւն, եւ բնակեցուցանելն զքաղաքսն՝ ամենեցուն կատարելագունից առաքինութեամբ տրանց. (Պղատ. օրին. ՟Ա. ՟Գ։)
original.
to exterminate, to destroy entirely, to extirpate.
to habituate, to accustom.
ԲՆԱՒՈՐԵՄ ԲՆԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑμφυτεύω inseruo եւ այլն. Ի բնէ կամ ի բնութեան տնկել. տալ բնաւորիլ. բուսուցանել. արմատացուցանել. պտղաբերել. արտադրել.
Զթոքին տեսակն բնաւորեցին նախ իսկ կակուղ եւ առանց արեան. (Պղատ. տիմ.։)
Բնաւորեցին ի հարիւրաւորն՝ վկայական արեամբ. (Մխ. դտ.։)
Խառնեաց եւ բնաւորեցոյց ի բնութեանս. (Խոսրովիկ.։)
Զբուսականացն եւ զկենդանականացն տեսակաց բնաւորեցոյց զանհատս. (Անյաղթ առածք.։)
Առ ամենայն մարմինս, որչափ փոր է, բնաւորեցոյց. (Պղատ. տիմ.։)
Զպախարակելին բնաւորեցոյց յինքեան պակասութիւն. (Պիտ.։)
ԲՆԱՒՈՐԵԱՑ, եցին. չ. cf. ԲՆԱՒՈՐԵՑԱՒ. (ԲՆԱՒՈՐԻՄ)
Զթողութիւն՝ զղջումն բնաւորեաց ծնանել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 82։)
Զանազանիլ բնաւորեաց. (Անյաղթ առածք.։)
Կերակուր նմա բաւական մատուցանել բնաւորեաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ներգործել բնաւորեաց առաջնորդականն՝ որ ի մեզ միտք. (Յհ. իմ. ատ.։)
cantharides.
• , ն հլ. (ռան, ռունք, ռանց) «աղբերում ապրող մի տեսակ սև բը-զէզ» Նիւս. Երգ. Մագ. թղ. 113. Վրդն. ծն. Սկևռ. աղ. 38. գրուած է նաև բնդերն Առաք. մու. փնդեռն Ոսկ. Եզեկ. Տօնակ. նոր գրա-կանում ընդունուած է միայն բնդեռ ձևով։ Ո-րից փնդեռնաքատակ «կեղտոտ բզէզի պէս» Յիշատ. պրպմ. էջ 515 (նորագիւտ բառ), կո-յադնդիռ «աղբի բզէզ» Ոսկ. մ. բ. 15, որ պէտք է կարդալ կոյաբնդիռ։
• ՓՈԽ. -Վրաց. უუნდურა փունդուրա «մայիսեան բզէզ, hanneton», որ հաստա-տում է մեր փնդեռն ձևը։
ԲՆԴԵՌՆ կամ ԲՆԴԻՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarbeus, scarabelaphus Բզիզ աղտեղասէր՝ սեւագոյն. եւ այլ ճճիք նման նմին. բզէզ. գրի եւ ՓՆԴԵՌՆ, կամ ԲՆԴԵՐՆ.
Նոյն իւղ եթէ բնդռան առաջի դնիցի, բնդիռն ապականի։ Զօրէն բնդռան յանուշահոտութենէն ի բաց փախչէր. (Նիւս. երգ.։)
Ի միեղջերուէ մինչեւ ցբնդեռն. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Ուտեն ... նապաստակք զբնդռունս. (Վրդն. ծն.։)
Ի գարշելի ժամահոտութիւնս զօրէն բնդռան բերայ ցանկութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
Փնդռունք ի գունդս աղբոյն զինքեանս թաքուցանեն. (Եպիփ. ի յար. մեռ.։)
Խոզն ի տղմի, եւ բնդերն ի յաղբի հեշտանան. (Առաք. մոլ.։)
of the same nature, consubstantial.
Բնութենակից զինքն հօր քարոզէ. (Երզն. մտթ.։ եւ Խոսր.։)
to bellow, to low, to roar.
Բառաչել. գոչել ըստ արջառոց. պոռալ, պոռլալ.
Բարձրացուցեալ զձայն իւր՝ բընչէ իբրեւ զզուարակ. (Վրք. հց. ձ։)
to round, to make round.
round, circular, orbicular;
roundly, circularly.
κυκλοτερής rotundus, teres Բոլորակաձեւ. բոլորշի. կլոր, կլորակ.
Բոլորաձեւ գծոց կազմեալ կերպարան. (Փիլ. տեսական.։)
Շրջանակն զբոլորաձեւ կերպարանս յերկրի յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
Պսակեալ զարդարեցաւ ամենայն երկիր առ հասարակ բոլորաձեւս պսակօք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Կանգնեաց աշտարակս բոլորաձեւս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
toround;
to crown, to finish;
to environ, to surround, to begird;
to bring together.
πλέκω plico, plecto, contorqueo Ոլորել բոլորաձեւ. բոլորակ կազմել. հիւսել. բոլրել, պլորել, հուսել.
Բոլորեալ պսակ ի փչոց՝ եդին ի գլուխ նորա. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 29։)
Պայծառագոյն բոլորէ քեզ զպսակն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ եւս եւ Ժմ.։ Շար.։)
Որպէս պղպջակք, որք փչեալ բոլորին օդով, եւ առնուն կերպարանս ըստ օրինակի գմբեթաց. (Շիր.։)
Եւ περικυκλόω circumcingo Շուրջ պատել.
Բոլորեսցի շուրջանակի յընտիր ընտիր վիմաց. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 39։)
Յերկնից յերկիր ծաւալին, եւ զսուրբ սեղանովն բոլորեսցին. (Մանդ. ՟Ա։)
Երկնայինք յերկիր իջեալ՝ զսրբարար սեղանովն բոլորին. (Խոսր. պտրգ.։)
Զաստուածային զգերեզմանաւն բոլորեալ՝ դասք հրեշտակաց. (Շար.։)
Հողմով խառնեալ՝ շուրջ գան բոլորեալ զերկրաւս. (Շիր.։)
Եւ Ամփոփել. հաւաքել. բովանդակել ի մի վայր.
Բանակեցան, բոլորեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ի սեղանն փրկութեան շուրջ զինքեամբ բոլորէ զնոսա. (Արշ.։)
Զանդրանկացն բոյլ ի միում խմբի բոլորեաց. (Նար. խչ.։)
Զամենայն կամսդ եւ զմիտսդ բոլորեա՛. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Անթերի զբոլորն կատարել. աւարտել իբրեւ զբոլորակ լրացեալ, կամ միաբան. բովանդակել. գլխաւորել. կր. լրանալ.
Արարեր զերկուս լուսաւորս, առ ի բոլորել զժամանակս։ Արեգակն բոլորէ զտարին. (Ագաթ.։ Վրդն. ել.։)
Առ նա զկատարեալ հաւատս բոլորեցին. (Լմբ. պտրգ.։)
Օրհնութիւնս բոլորել։ Ի նոյն աւարտումն բոլորեալ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. դտ.։)
Լուսինն ի հնգետասան օրն բոլորի, եւ ապա փլանայ. (Տօնակ.։)
Յաւէժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. այսինքն ցկատարած աշխարհի. (Պիտ.։)
Վասն բոլորելոյ երեսաց բանիս այսորիկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 20.) յն. շուրջ գալոյ, կամ շրջելոյ. եբր. պատելոյ, եւ այլն. այսինքն զի բոլորեսցի դարձուածով իւիք։
all, every body, every one, all things.
ԲՈԼՈՐԵՔԵԱՆ ԲՈԼՈՐԵՔԻՆ. ὄλοι, πάντες universi, omnes Բոլոր բազմութիւնն. ամենեքեան, ամենեքին. բովանդակ անձինք կամ իրք. բոլոր նոքին. բնաւքն առ հասարակ. ամմէնքը. բոլոր
Ի մարմնի ամենեքեան էին, այլ ի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան. (Եզնիկ.։)
Զհրաշակերտ յարութիւնն առնելով բոլորեցուց. (Եղիշ.։)
Յառաջեալ ի բոլորեցունց հմտութեամբ միա՛յն դիմոսթենէս։ Ի հարկէ բոլորեքին զսա ստացեալ. (Պիտ.։)
Աստուած, կամ տէրդ բոլորեցուն։ Անխրախուսելի ի բոլորեցուն. (Նար.։)
Արարիչն, կամ հայրն բոլորեցուն։ Բոլորեցուն պատճառ, կամ այցելու։ Բարեացն պատարագք եւ բոլորեքումբք են լիք, եւ զպտղոցն ունին բան։ Զորս արժան է զբոլորս բոլորեքումբք պտուղս եղեալս ածել առ շնորհակալութիւն հօրն. (Փիլ.։ (գրի վրիպակաւ եւ բոլորեքումք։))
Բոլոր, բովանդակ. ամենայն.
Ի բոլորեսին յայն թուղթսն. (Եղիշ. ՟Է։)
cf. Բոլորեքեան.
ԲՈԼՈՐԵՔԵԱՆ ԲՈԼՈՐԵՔԻՆ. ὄλοι, πάντες universi, omnes Բոլոր բազմութիւնն. ամենեքեան, ամենեքին. բովանդակ անձինք կամ իրք. բոլոր նոքին. բնաւքն առ հասարակ. ամմէնքը. բոլոր
Ի մարմնի ամենեքեան էին, այլ ի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան. (Եզնիկ.։)
Զհրաշակերտ յարութիւնն առնելով բոլորեցուց. (Եղիշ.։)
Յառաջեալ ի բոլորեցունց հմտութեամբ միա՛յն դիմոսթենէս։ Ի հարկէ բոլորեքին զսա ստացեալ. (Պիտ.։)
Աստուած, կամ տէրդ բոլորեցուն։ Անխրախուսելի ի բոլորեցուն. (Նար.։)
Արարիչն, կամ հայրն բոլորեցուն։ Բոլորեցուն պատճառ, կամ այցելու։ Բարեացն պատարագք եւ բոլորեքումբք են լիք, եւ զպտղոցն ունին բան։ Զորս արժան է զբոլորս բոլորեքումբք պտուղս եղեալս ածել առ շնորհակալութիւն հօրն. (Փիլ.։ (գրի վրիպակաւ եւ բոլորեքումք։))
Բոլոր, բովանդակ. ամենայն.
Ի բոլորեսին յայն թուղթսն. (Եղիշ. ՟Է։)
to pull off stockings or shoes.
ὐπολύω subsolvo, excalceo Տալ բոկանալ. լուծանել զխրացս կօշկաց. հանել զկօշիկս ուրուք.
Աղօթս սրբազանս կատարեալ՝ բոկացուցանեն զնա, եւ հանեն սարկաւագունքն զհանդերձն՝ որ ի վերայ. (Դիոն. եկեղ.։)
ring biscnit, simnel, cracknel
Պան. բլիթ. հաց փափուկ՝ բոլորշի կամ մանեկաձեւ, իւղախառն կամ առանց իւղոյ ի նաշհոյ. ռմկ. եւս՝ բոկեղ.
Պանն՝ (է) բոկեղն բոլոր՝ մէջն խոր. (Վրդն. ել.։)
to foam, to slaver;
to grunt.
to bud, to bud again, to pullulate, to shoot, to germinate, to sprout.
βλαστάνω germino, pollulo Արձակել բողբոջս, բուսուցանել, իրօք կամ նմանութեամբ. ծլիլ.
Որ զամենայն առաքինութիւն բողբոջեն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի մի՛ բողբոջեսցի անօրէնն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Գաւազանն Ահարոնի որ բողբոջեաց ... Գաւազանքն բողբոջեցին. (Եփր. յղ. յար.։)
Զնոյն գոլ գիտելով, եւ զոր՝ ուստի բողբոջեացն, զհայր, եւ յինքեան ցուցանելով զնա. այսինքն ուստի ծնաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to appeal, to complain, to claim;
to lodge an appeal;
to complain.
βοάω, ἁναβοάω, ἑπικαλέομαι , κράζω, κραυγάζω clamo, reclamo, advoco, appello որ եւ Բողոք արկանել՝ ունել՝ բառնալ, եւ այլն. Գանգատել՝ քանքարտալ աղաղակաւ. գոչել եւ ազդել միաձայն դատախազութեամբ. դիմել յատեան իրաւանց. ամբաստանել. գուժել.
Գոչումն արեան եղբօր քո բողոքէ առ իս յերկրէ։ Եւ բողոքեաց Մովսէս առ տէր։ Բողոքեսցէ զքէն առ տէր, եւ լինիցին քեզ այն մեղք մեծամեծք։ Եւ բողոքեցին որդիքն իսրայէլի առ տէր։ Եւ բողոքեցաք առ տէր եւ եհան զմեզ յեգիպտոսէ։ Ի կայսր բողոքեմ ... ի կայսր բողոքեցեր, առ կայսր երթիջիր.եւ այլն։
Բողոքեմ զանձնէս. (Ժմ.։)
Բողոքել զանապատում չարեացս. (Պիտ.։)
Զծածկեցելոցն բողոքեսցէ, եւ այլն. (Նար.։)
Ոչ դադարեմ բողոքել ի քէն (այսինքն զքէն) առ նա. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԲՈՂՈՔԵԼ. διαμαρτύρομαι testificor, obtestor Վկայութիւն դնել. ազդ առնել բողոքով.
Ապա թէ ցուլն հարկանօղ իցէ յերեկն եւ յեռանդն, եւ բողոքեալ իցէ տեառն նորա (այսինքն այլոց առ տէրն նորա), եւ նորա չիցէ ի միջոյ բարձեալ. (Ել. ՟Ի՟Ա. 29. 36։)
Առաքեալքն մատնեցին զանձինս իւրեանց, ընկերացն բողոքելով, զի աստուածասցին. (Ագաթ.։)
Որում թէ ոչ բողոքեսցես, զարիւնն ի քոց խնդրեցից ձեռաց. (Պիտ.։)
Պատուհասիմք վասն չբողոքելոյ ումեք ի ձէնջ։ Որ եւ մեզ ցանկ բողոքէ՝ ասելով, օրհնեցէ՛ք զհալածիչս ձեր. (Փարպ.։)
Արեգակն իւրով խաւարելովն բողոքեաց՝ ցուցանելով ամենեցուն զտէրն ի խաչին. (Ագաթ.։)
Իբրեւ խօսուն բերանով անշշունջն բողոքէ, եթէ չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ. (Եզնիկ.։)
ԲՈՂՈՔԵԼ. իբր ն. ըստ ամենայն նշ.
Բողոքել զչարեացս հասումն. (Պիտ.։)
Կորուստ մահու բողոքեն։ Բողոքէր դիմակս կերպից կերպից աւաղականաց. (Նար.։)
Զայս ինքն մարգարէքն յառաջագոյն կանխաւ բողոքեցին. եղբայր ոչ փրկէ ի մահուանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Զայս առաւել կանանց բողոքեմք եւ կուսանաց. (անդ. ՟Բ. 11։) իբր ողոքել բողոքելով, կամ ազդել աղաչելով։
Իրաւացի էր՝ յորոց մահ բողոքեցաւ ի բնութիւնս մարդկային. (Վահր. համբ. կամ դտ. այսինքն սպառնալեօք քաղոզեցաւ, կամ գուժեաց։)
to assemble, to gather;
to complete, to accomplete, to accomplish, to finish;
to contain, to inclose, to comprehend;
ի համառօտն —, to abridge.
περιέχω, περιλαμβάνω comprehendo, contineo Զբովանդակ լրիւ պարփակել. պարագրել, ամփոփել, տեղեաւ, կամ մտօք. մէջը առնել, սըղմցնել. cf. ԲԱՒԱՆԴԱԿԵՄ.
Զամենայն բովանդակէ, ոչ յումեքէ բովանդակ որդին Աստուծոյ՝ որպէս զԱստուած հայր իւր. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ եթէ սահմանք ինչ զաստուածականն բովանդակեցին, որով լին է ամենայն, եւ է յամենայնի, եւ ի վերայ ամենայնի։ Վասն մեր էջ ի չքաւորութիւն, եւ ամփոփեցաւ ի մարմին, բովանդակեցաւ ճշմարտութեամբ ի մարմնին. (Ագաթ.։)
Անմարմին բնութիւն ի տեղւոջ ոչ բովանդակի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Որ ինձ անթիւն է, օրհնեալդ քում ձեռին բովանդակեալ է. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Բանիւ բովանդակել։ Ընդ գրով բովանդակել. (Փարպ.։)
ԲՈՎԱՆԴԱԿԵԼ. συνίστημι constituo Ի մի վայր բերել զբովանդակն. հաւաքել. ժողովել ի մի, գումարել. ժողվել.
Զօր կազմեցին, եւ գունդ բովանդակեցին. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 44։)
Գունդս կազմել, եւ զօրս բովանդակել, գումարել զզօրս աղուանից եւ վրաց. (Ագաթ.։)
Որով բովանդակեաց ի միասին զաստուածեղէն զօրութեանցն զգերազանցութիւն. (Շ. բարձր. որ բերի եւ ի ՟Ա եւ ՟Գ նշ։)
ԲՈՎԱՆԴԱԿԵԼ. ἁνακεφαλαίομαι in summam redigo, perficio Վերածել ի մի ինչ գլխաւոր. գլխաւորել. յանգել. կնքել.
Բովանդակել զամենայն Քրիստոսիւ, որ ինչ յերկինս, եւ որ ինչ յերկրի, ի նոյն. (Եփես. ՟Ա. 10։)
Եւ եթէ այլ ինչ պատուիրան է, յայն բան բովանդակին, եթէ սիրեսցե՛ս զընկեր քո իբրեւ զանձն քո. (Հռ. ՟Ժ՟Գ. 9։)
ԲՈՎԱՆԴԱԿԵԼ συντελέω, ἁναπληρόω, περαιόω perficio, consummo, compleo, finio, termino Զբովանդակն ի գլուխ հանել. կատարել լիով եւ անթերի. եզերել, վճարել, աւարտել. լմնցնել, վերջացնել.
Բովանդակեցէ՛ք զգործն ձեր ըստ հանապազորդ սակին։ Ընդէ՞ր ոչ բովանդակեցէք զսակ աղիւսոյն ձերոյ. (Ել. ՟Ե. 13. 14։)
Յորժամ բովանդակիցէք զարդիւնս երկրին, տօնեսջի՛ք տեառն զեօթն օր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 39։)
Բովանդակեաց զվարդապետութիւնս առաջին առելոց խմբացն. (Խոր. ՟Գ. 60։)
Յեղյեղմամբ բանիս ... բովանդակեցից առ քեզ զխորհրդական պատմութիւն հարկիս. (Արշ.։)
Եհան մինչեւ առ Ադամ, եւ ասաց, բայց Ադամ յԱստուծոյ, եւ բովանդակեաց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
Յառաջ քան զհունձս, յորժամ բովանդակեսցի ծաղիկն. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Բովանդակեցաւ ամենայն գործն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 51։)
Ամենայն լուսաւոր վարք՝ հաւատովք բովանդակին. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Բովանդակեալ աւարտեցաւ. (Պիտ.։)
Ի սա (այսինքն ի Շմաւոն) գիրք մակաբայեցւոց բովանդակին։ Որովք բովանդակին ամք ՟Լ՟Զ։ (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մեռոն աւարտ ի վերայ եկեալ բովանդակի. (Յհ. իմ. ատ.։)
ԲՈՎԱՆԴԱԿԻԼ. պէսպէս առմամբք, որք վերածին ի նախանշանակեալ միտս.
Զի մի՛ երկուց եւ երից միայն բովանդակեսցի ողորմածացն ողորմութիւն. այսինքն ամփոփեսցի. (Երզն. մտթ.։)
Յաճումն կատարելութեան բովանդակեալք. այսինքն հասեալք, լրացեալք. (Փարպ.։)
Յոլով իջանեն յասպարէսն, բայց ոչ յոլով պսակին, այլ ի մի բովանդակի այն. այսինքն ի մին գլխաւորի. զի մի ոմն առնու զպսակն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ԲՈՎԱՆԴԱԿԻԼ. իբր Բաւական լինել. բաւել. զօրել.
Այլ եւ ոչ Պետրոս ոք բովանդակի ասել. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ձ. ուր տպ. կարէ ասել։)
to be able;
to suffer;
to wait, to expect.
Բաւել, այսինքն կարել հասանել. ձեռնհաս լինել. ժամանել. ժմնել (իսկ ռմկ. բովել կամ բոյել, է սպասել. պէքլէմէք ).
Ասեն դեւքն. զի ոչ բովեաց, եւ ոչ եմուտ ի վանս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Զի ո՛րչափ եւ բովիցեն, զգայլս յափշտակօղս հալածեսցեն ի հօտէ քումմէ (հովիւք). (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ Հանդուրժել. տոկալ. համբերել. տանել. բերել. φέρω fero, suffero
Նախանձով չար դիւացն յաղթեալ մարդ, վասն զի ոչ կարէր բովել բարիատեացն եւ նենգաշոտն դեւ. (Դամասկ.։)
to torrefy, to toast, to brown, to parch.
ԲՈՎՀՐԵԼ. Առաւել ռմկ. որ եւ բոհրել ասի. Խարակել՝ իբր ի բովս հրոյ. աղանձել (զարմտիս, եւ այլն).
Դրգալ մի պզրղատուն եւ ըռահնի հունդ բովհրէ. (Մխ. բժիշկ.։)
mothy, worm-eaten;
— լինել, to get moth-eaten.
ԲՈՏՈՏԱԿԵՐ եւ ԲՈՏՈՏԱԿԵՐԵԱԼ. Կերեալ ի բոտոտից. որդնակեր. որդնահար. ուտճահալ.
Իբրեւ զփայտեղէն պատկերսն՝ որդանց հարեալ, բոտոտակեր եղեալ մաշին. (Ագաթ.։)
Նոքին իսկ աստուածքն բոտոտակերք լինելոց են. (Թղթ. բար. Յն. կերիցին, կամ ճարակ լիցին ուտճաց)։)
Ցեցակերեալք եւ բոտոտակերեալք ապականին. (Թղթ. բար. (յն. ուտիճ)։)
to inflame, to kindle, to set on fire, to burn;
to warm, to heat;
to rekindle, to revive.
ἁνάπτω, καίω, ἁνακαίω, προσκαίω , φλέγω accendo, incendo, uro, comburo, inflammo Վառել, լուցանել, արծարծանել զհուր. սաստկացուցանել զբոց. փաղաղել. բոցակիզել. այրել. տոչորել. բռընկցնել, հրահրել, էրել չափել.
Բորբոքեցից հուր ի վերայ պարսպացն. (Ամովս. ՟Ա. 14։)
Զփայտն բազմացուցից ... հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցի. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։)
Այրեսցէ՛ մինչեւ ի դժոխս ներքինս. կերիցէ զերկիր եւ զարմտիս նորա. բորբոքեսցէ՛ զհիմունս լերանց. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 22։)
Նմանութեամբ ասի.
Զարծարծունմ ցանկութեանց բորբոքէ խօսք կանանց. (Նեղոս.։)
Բորբոքեաց զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առաւել զԱստուծոյ բարկութիւնն բորբոքեալ։ Եւ զոր պարտ էր քահանայիցն զածուցանել, նոքա առաւել բորբոքէին. (Մխ. երեմ.։)
cf. Բորբոքեմ.
Զի մի՛ ի բարկութիւն զնա բորբոքեցուցանիցէ. (ՃՃ.։)
Բորբոքեցոյց (կամ բորբոքեաց) հուր ի սիոն. (Ողբ. ՟Դ. 11։)
hyena.
Գող զբորէ ըմբռնեաց առիւծ. եւ նա ասէ. զմռեալս ուտեմ. (Մխ. առակ. ՟Ղ՟Գ։)
Գիշերայածու գազան. գերեզմանակրկիտ բորէ. որ ոչ ոք (կամ որք) յաշխարհի են մեռեալ. ի քոյդ մագլաց եւ ի ժանեաց կարասցեն զերծանել. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
ԲՈՐԵԱՆ ԲՈՐԵՆԻ ԲՈՐԷ կամ ԲՈՐԵՆ. ὔαινα hyena Գազան գիշակեր, մարդախանձ, եւ գերեզմանակրկիա, խառն ի նմանութենէ գայլոյ, վարազու, եւ ընձու՝ ըստ ձեւոյ եւ ըստ բարուց.
Միթէ որջ բորենւո՞յ իցէ ժառանգութիւն իմ ինձ. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Որջք բորենից. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
Բորենի ընդ շան զի՞նչ հաւասարութիւն. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 22։)
Եգիտ զնա կերեալ ի բորենոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Էր ի տեղւոջն յայն բորեան։ Կասկածեմ ի բորենւոյն։ Եկն ի վերայ նորա բորեանն ... եւ նորա եկեալ՝ ունելով կապեալ զբորեանն. (Վրք. հց. ձ։)
Որջ բորենից իցէ ... գազանս այս զմեռեալս ուտէ՝ հանելով ի գերեզմանաց։ Ասի դարձեալ, թէ գարշահոտ է բորէ, եւ յորժամ մտանէ յորջ, կարծէ ի տեղւոյն զչար հոտն լինել, եւ յաղագս այնր ի բազում տեղի փոխէ. (Մխ. երեմ.։) Բորեն գրի եւ ի բառս Գաղիանոսի։ Եւ զի արաբացիք անխտիր զգայլն եւ զբորենին կոչեն զէիպ կամ զէպ, ըստ նմին ի Բժշկարանի եդեալ է նաեւ վասն բորենւոյ՝ ԳԱՅԼ ՋՈՐԵԿ, եւս եւ ՃԱԳԱՐ. որպէս եւ ՃԱԳՐԱ ի բառս Գաղիանոսի։
cf. Բորեան.
• (-նւոյ) «մարդագայլ, hyena» Երեմ. ժբ. 9. Վրք. հց. և բորեան, ի հլ. Բուղ. Սիր. ժգ. 22. Վրք. հց. Բ. 263. Մխ. ե-րեմ. բորէ Մագ. թղ. 31. Մխ. առակ. Մխ. ե-րեմ. բորայ Բար. 162։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhero-«զորշ, թուխ» արմատից, որի ժառանգներն են լիթ. bèras, լեթթ. bērs հբգ. անզսք. brún, հիսլ. brūnn, ռուս. brynē'tь, որոնք նշանակում են «թուխ», յն. φάρη «ամպ» և կրկնութեամբ՝ սանս. babhrú-«գոր-շակարմիր»։ Հնագոյն ժամանակից այս բառը յատկացուած է նշանակելու զա-նաղան անասուններ, յատկապէս արջը, որի անունը թաբուի էր ենթարկուած. հմմտ. սանս. bhalla-, bhallaka-, հբգ. bero, անզսք. bera, զերմ. Bär, հիսլ. bigrn, bersi, բոլորն էլ «արջ», յն. φρύνη, φρῦνος «դոդոշ», կրկր-նութեամբ՝ սանս. babhru-«հետահան, ich-neumon», զնդ. bawrō, լտ. fiber, կորն. be-fer, բրըտ. bieuzr, հբգ. bibar, անգսք. beo-for, հիսլ. biōrr, գերմ. Biber, լիթ. bebrus, հպրուս. bebrus, ռուս. չեխ. լեհ. бобръ, բոլորն էլ «կուղբ, ջրշուն» (Pokorny 2, 166, Ernout-Meillet 340, Boisacq 1040, Berneker 47, Walde 287, Kluge 39, Tra-utmann 28, 30)։ Մեր մէջ արջը գրեթէ պահած է իր բնիկ անունը և վերի արմա-տը յատկացուած է բորենիին, որ նուազ սոսկալի գազան չէ և հիմա էլ մարդագայլ է կոչւում։ Հայերէնի մէջ պահուած է bhoro-արմատաձևը, որ գտնում ենք նաև սլաւա-կանում (ռուս. չեխ. լեհ. бобръ, ընդհ. սլա-ւական *bobrъ). -ենի կամ -6ի մասնիկը ու-նին վերի ձևերից շատերը, որոնց համար դրւում է հնխ. bhre-no-, bhro-no-ևն։-Աճ.
• Lagarde. Arm. Stud. § 412 -ենի մաս-նիկով բոր «քոս» բառից. ասպէս է կո-չուած անասունը՝ մորթի բծաւորութեան պատճառաւ. հմմտ. եբր. [hebrew word] sābō'a «բորենի», որ բուն նշանակում է «գու-նաւոր»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. սր urri, bar «բորենի»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի սանս. bhāri «առիւծ»։
• ԳՒՌ.-Կայ բորանի Երև. «բորենու մոր-թից շինուած մուշտակ», որի աղբիւրը ան-յայտ է։
cf. Բորեան.
cf. Բոռ.
to render leprous or scurvy.
cf. Բորբոտեմ.
to flame, to pass above the flame;
to burn, to kindle.
φλέγω, φλογίζω, φλογέω inflammo, uro, cremo, ustulo Բոցով՝ կամ որպէս բոցով կիզուլ, տոչորել, հրդեհել, այրել, լափել. փաղաղել. խանձողել. էրել մրկել.
Բոցակիզէ զմեղաւորս։ Բոցակիզեալ զբռնութիւն թշնամւոյն։ Որ հուր աստուածութեանն ոչ բոցակիզեաց զքո սուրբ զորովայնդ, կամ զկուսութիւնդ քո՝ աստուածածին, եւ այլն. (Շար.։)
Ոչ բոցակիզեաց զանդամ կուսական մարմնոյն հուր աստուածութեանն. (Եփր. յայլակերպ.։)
Զգեսցես զհուր աստուածային սիրոյն ի նոսա, եւ բոլորովիմբ բոցակիզեսցես զնոսա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ բոցակիզէ զդատապարտեալ զմատունս մեր արարիչն, այլ ինքն իսկ յորդորէ զմեզ, եւ ասէ, առէ՛ք կերա՛յք. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Իբրեւ զխռիւ կիզին, եւ ոչ բոցակիզին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
Եւ ետես մանուէ զպատարագն այսպէս բոցակիզեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Նմանութեամբ, Աղէկիզիլ. տոչորիլ սրտի. տապանալ. սիրտը էրիլ, աղիքը կտրտիլ.
Ո՞ր հայր մարմնական այնպէս բոցակիզի, յորժամ տեսանէր զորդի մեռեալ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ.)
(Ղովտ ի տեսանել զանօրէնութիւն Սոդոմայ՝) բոցակիզէր չարեօքն. (անդ. ՟Գ։)
Ընդ հիւանդս հիւանդանայր, ընդ գլորեալսն բոցակիզոյր. (Տօնակ.։)
like a flame, flaming, blazing, sparkling, bright, brilliant.
ԲՈՑԱՏԵՍ ԲՈՑԱՏԵՍԱԿ ԲՈՑԱՏԵՍԻԼ. Բոցանման տեսլեամբ. բոցակերպ. բոցատիպ. բոցաձեւ. բոցանման. բոցեղէն.
Բոցատես եւ հրանիւթ ճառագայթիւք. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)
Անօսրանիւթ եւ բոցատեսակ գոյացութիւնն՝ յեթերային բնութենէն հրացեալն. (Արիստ. աշխ.։)
Զանբարժանելի զզօրութիւն ի բազումս բարժանեալ բոցատեսակս լեզուաց, ի վերայ իւրաքանչիւրոց ընտրելոց արանցն բերիւր. (Գանձ.։)
Հրանուտ եւ բոցատեսիլ. (Զքր. կթ.։)
Բոցատեսիլ հրոյ երեւումն տարածանէր զնովաւ. (Փիլ. ել.։)
Բոցատեսիլ սերովբէք. (Գանձ.։)
cf. Բոցատես.
ԲՈՑԱՏԵՍ ԲՈՑԱՏԵՍԱԿ ԲՈՑԱՏԵՍԻԼ. Բոցանման տեսլեամբ. բոցակերպ. բոցատիպ. բոցաձեւ. բոցանման. բոցեղէն.
Բոցատես եւ հրանիւթ ճառագայթիւք. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)
Անօսրանիւթ եւ բոցատեսակ գոյացութիւնն՝ յեթերային բնութենէն հրացեալն. (Արիստ. աշխ.։)
Զանբարժանելի զզօրութիւն ի բազումս բարժանեալ բոցատեսակս լեզուաց, ի վերայ իւրաքանչիւրոց ընտրելոց արանցն բերիւր. (Գանձ.։)
Հրանուտ եւ բոցատեսիլ. (Զքր. կթ.։)
Բոցատեսիլ հրոյ երեւումն տարածանէր զնովաւ. (Փիլ. ել.։)
Բոցատեսիլ սերովբէք. (Գանձ.։)
furnished with red leaves.
Որ ունի զբոցափայլ կամ զկարմրափայլ տերեւս. մակդիր վարդի.
Բոցատերեւ վարդն յանապական Մարիամայ անապական ծաղկեաց. (Ոսկ. յար.։)
Այրել խնդրէր զանթառամ կուսութեան բոցատերեւ վարդն։ Բոցատերեւ վարդիւք։ (Խոր. վրդվռ.։)
Յովհան երուսաղէմացի ասէ. բացատերեւ վարդն յանապականէն մարիամայ անապանաբար ծաղկեալ. պիտառ. (որ ըստ այլոց է բան Յհ. ոսկ. ի յար.։)
to cure, to heal, to physic;
to deliver;
— զծարաւ, to quench or slake thirst.
ὐγιάζω sano, διασώζω salvo Բժշկել, ապաքինել, առողջացուցանել. փարատել զցաւս. առողջացնել. լաւազնել.
Զոր ոչ կարացին բուժել արիողական բժիշկքն. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Սրբովք աղաչեցեալ զաստուած՝ օգնականութիւն գտանէր բուժելոյ ի չարէն (լլկանաց դիւի). (Եզնիկ.։)
Բժիշկ յայնժամ բուժէ զմարմին, յորժամ զփուտն չբժշկեալ ի բաց կտրիցէ։ Կարող դժուարակիր վիրացն բուժելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
Ղուկաս բժիշկ զաշխարհ ամենայն բուժէ յիւրաքանչիւրոցն ախտից. (Պրոկղ. ներբ. ՟Ղ՟Կ։)
Թէ ոչ կսկծեցուցանօղ դեղօք ախտ աչացն բուժեսցի, ոչ լուսաւորի. (Շ. մտթ.։)
ԲՈՒԺԵԼ. διασώζω, ἑκαρπάζω, ἁφαιρέω, ἁφίημι salvo, servo, eripio, adimo, aufero, libero Ի բաց փարատել զո՛ր եւ է վտանգ, եւ ապրեցուցանել. զերծուցանել, պահել եւ ի բաց թափել յամենայն չարեաց. խալըսել, օգտել, օգնել.
Ի սպանող դեղոց՝ որք ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չեւ հասուցեալ՝ եւ անդէն բուժէ (թերիակէն). (Եզնիկ.։)
Արդ՝ փախուցեալ ի Խոսրովայ Արտաշիր ... եւ նեղեալ յոյժ, բազում խոստմունս նախարարացն առնէր, թէ ոք բուժեսցէ զնա յայնմանէ. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Ոչ զնոսա միայն կազմեցաւ բուժել յերկիւղէն, այլ եւ զմատնիչն ածել յուղղութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Բուժել զմեզ ի պիղծ ձեռաց քոց։ Բուժեա՛ զքեզ յառաջիկայ տանջանացն. (ՃՃ.։)
Տկար փայտ ... ոչինչ բուժէ զձեղունն անձրեւոյն եւ ի կաթոյն. (Նիւս. երգ.։)
Ապրիլ, ազատիլ, զերծանիլ. խալըսել.
Զոհեա՛, եւ բուժեա՛ց ի տանջանացդ՝ որ պահին քեզ։ Խնայեցէ՛ք ի ձեզ, եւ բուժեցարո՛ւրք ի պատրաստելոցն ձեզ չարեաց. (ՃՃ.։)
Հազիւ յերկիւղէն բուժեալք՝ ընդունին զնա ի նաւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
aromatics, perfume, fragrance;
drugs, groceries.
• «Չինաստանի մի տեսակ հա-մեմեղէն կամ խնկեղէն» Խոր. աշխ. 61ճ. ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
• -Պհլ. *boy-i čenik=պրս. [arabic word] bōy-i-čini «ճենական խունկ», որ ծագում է [arabic word] bōy «խունկ» և [arabic word] č̌in «Չին» ռառե-րից. ճի՛շտ ինչպես ունինք դարինենիկ < պհլ. *dar-i čenik=պրս. [arabic word] darčir «չինական փայտ»։-Հիւբշ. 123։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ S՝ Martin, Mémoires, Paris 1819, II, էջ 394։ Նոյնը կրկնում են Lag. Arm. Stud. § 417, Պատկանեան, Խոր. աշխ. 1877 էջ 83 ևն։
Ազգ համեմից կամ խնկենեաց. պահար, կամ պուհուր.
Լինի ի ճենաց աշխարհին՝ գարիճենիկ ... բուիճենիկ, եւ կասիմոն. (Խոր. աշխարհ. (տպ. բունիճենիկ)։)
chimney.
• «ծխնելոյզ» Դրնղ. 476. յետին ժամանակի բառ, որ հիմայ էլ գործածական է գւռ. բխերիկ, բուխարիկ, բուխերիկ, բու-խուրիկ, բուխերի ձևերով և «վառարան կամ ծխնելոյզ» նշանակութիւնով։
• = Թրք. [arabic word] buxari, որից նաև վրաց. ბუხარი բուխարի, ուտ. բուխարիկ, ն. ասոր. buxarii «վառարան, օջախ», ալբան. buxar «ծխնելուզ». բոլորն էլ ծագում են արաբ. [arabic word] buxār «շոգի, գոլորշի» բառից։-Աճ.
to nourish, to feed;
to treat, to dress;
to fatten.
τρέφω, διατρέφω, ἁνατρέφω nutrio, alo Սնուցանել. դարմանել. տածել. պարարել, եւ բուժել յամենայն վնասուց. պահել, բտել.
Երկու երկու յամենայնէ մուծցես ի տապանն՝ բուծանել ընդ քեզ։ Բուծանել զաւակ ի վերայ ամենայն երկրի. (Ծն. ՟Զ. 19։ ՟Է՟Խ։)
Ասիացւոց իշխանն՝ երամակ փղաց բուծանէր առ ի ձիամարտութիւն։ Էշս մեծամեծս բուծանէին։ Թագաւորն առաքեալ կոչեաց զբուծանօղսն. (Փիլ.։)
Սովոր են թագաւորք առիւծս եւ յովազս եւ այլս ի գազանաց բուծանել. (Մխ. երեմ.։)
Զիա՞րդ նովին կերակրովք բուծանիցին, եւ պիղծ ճճիքն ըստ սուրբ ձկունսն սնանիցին. (Եզնիկ.։)
Բուծին հովիւք զանձինս իւրեանց. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 8։)
Մի՛ կորուսաներ զբուժեալս արեամբ քո, եւ զբուծեալս ստեամբ քո. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Բուծանի եւ կերակրի իմաստասիրին ոգի՝ ոչ այլով իւիք առաւել՝ քան կարելովն որսալ զախտս. (Փիլ. լին.։)
Նմանութեամբ ասի.
Իւղ բուծանէ զլապտերս հրոյ. (Նեղոս.։)
Դեգերմամբ տեսլեանն բուծեալ զցանկութիւնն՝ առաքեաց ի ներքս յոգիսն զվէրն. (Փիլ. սամփս.։)
cf. Բուծանեմ.
Կաթամբ բուծեցաւ, զի զանմեղութիւն ընկալցուք. (Կաղանկտ.։)
to nestle, to make ones nest;
to place one's self.
Սատանայ ի հոգիս մեղաւորաց բունէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի բերան եւ յաչս բունէին։ Ախտք մարմնական գործոց բունեալ է յանձինս մեր. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Սհկ. կթ.։)
Երրորդ բոյնք՝ ըռնգունք. ի սոսա բունեալ են հոտոտելիք. (Փիլ. լին.։)
Զետեղել իբրեւ ի բոյն որջացուցանել, բնակեցուցանել.
Յանձինս իւրեանց բունեալ զթիւնս դառնութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Զնախանձ ի սիրտ բունելոցն. (Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)
ԲՈՒՆԵՄ, եցի. չ. ԲՈՒՆԻՄ, եցայ. ձ. νοσσεύω nidifico որ եւ ԲՈՒՆԱՆԱԼ, ԲՈՒՆԱՒՈՐԻԼ. Նստել ի բոյն. բնակութիւն առնել. որջանալ. բնականալ.
Իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածեպս. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
Ընդ մարդկան ի հիման յաւիտենից բունեաց. (Սիր. ՟Ա. 16։)
Ոչ այնուհետեւ ի նա մատնութեան օձն բունի. (Կլիմաք.։)
Ժողովէ բերէ նմա զծուփս բազումս, եւ մտանեն բունին ի միտս նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ եկեալ բունեսցէ ի մերում ժողովարանս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Ամբարտաւանութիւնն բունեալ ի հոգի ուրուք։ Զի մի՛ երբեք բունեալ ի մեզ զօրէն իժի վնասեսցէ զհոգիս մեր. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
vegetative.
Որ բերէ՝ այսինքն բղխէ զբոյսս.
Գարունն բուսաբերս. (Ագաթ.։)
Զերկիրս նորոգեցեր բուսաբեր ծաղկազարդ յօրինուածովք. (Գանձ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Բերեալ այսինքն բղխեալ ի բուսոյ. բուսածին. եւ կամ Ծառ, տունկ, փայտ.
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (փայտի խաչին)։ Որ եբարձ զփշաբեր անիծադրութիւն բուսաբերին (ծառոյն գիտութեան). (Շար.։)
Ամենայն բուսաբերք՝ ժամանակաւ ունին բերել զպտուղսն (այսինքն տունկք). (Ագաթ.։)
lot, chance, destiny, fate, fortune;
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.
• , ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն.
• = Պհլ. vāīčak «վիճակ» բառից, որ գոր-ծածուած է Արտավիրաֆի մէջ, Գլ. Ա. 42, 40՝ vāīčak ramitūnit «վիճակ արկանել» ոճով։ Այս բառը մինչև վերջերս կարդում էին nahičak, nāīcak, vaiǰeh, vaijak (ըստ որում պահլաւերէն գրչութեան մէջ ] կարդացւում է թէ՛ n և թէ v). բայց հայերէնը ցոյց տուաւ որ պէտք է կարդալ միայն vāīčak կամ ve-čak, որից հյ. *վէճակ>վիճակ։ «Հողաբա-ժին» իմաստի զարգացման համար հմմտ. ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, 21 ֆր. sort, գերմ. Loos, ռուս. жepeбьe՝ նոյն իկին իմաստներով։-Հիւբշ. 515։
• ՆՀԲ թուի հանել վեճ բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 362, Arica 80, 348, Lag. Urgesch. 373 սանս. vīja և զնդ. vaela «ծագում, նախահայրենիք»։ Վերջինը նաև պրս. āwēxtan,հսլ. wèsir «կշեռ»։ Muller SWAW 38, 573, Lag. Btrg. bktr. Lex. 72 պրս. wεža կամ bεza «զուտ, անխառն, յատուկ», Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 18 վէճ և զնդ. Airya-nam vāsǰa-ձևերի հետ։ Հիւնք. վէն բառից։ Վերի մեկնութիւնը՝ պհլ. բառի սրբագրութեամբ՝ տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), ընդունեց Meillet (անձնա-կան), որից քիչ յետոյ նոյնը անկախա-բար Müller WZKM 10, 175։ Հիւբշ.
• 242 մերժում է համեմատել պրս. wεža ձևի հետ և էջ 515 յիշում է վերի մեկ-նութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն Տփ. վիճակ, Մրղ. վինակ, վըճակ, Ագլ. վի՛-ճmկ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. վիջագ, Տիգ. վիջmգ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. վջագ, Ասլ. վջագ վջայ, Արբ. վջիգ, Զթ. վոջորք, բոլորն էլ «վի-ճակահանութիւն, Համբարձման տօն» (նոյն օրը բացուած վիճակարկութեան պատճառաւ այսպէս կոչուած). Սչ. նշանակում է նաև «հմաւեաև, կախարդական պահպանակ»։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. viǰag atmaq «վի-ճակ հանել, վիճակ արկանել»։ Նոր բառ է վիճկրար Մշ. «ֆալ բաց անող գուշակ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვიჭაკი վիճակի «raданьe на водь наканунь вознеcенiя», թրք. գւռ. Սեբ. fijeg «Համբարձման վիճակը, որ ան-ցել է նաև տեղացի թուրքերին» (Գաբիկեան, Ամէն. տարեցոյցը 1925, 313)։
κλῆρος (յորմէ գղեր, կղեր). sors μέρος (յորմէ միրաս ). pars, portio λόχος, σύμβολον symbolum եւ այլն։ Որոշումն իրաց անկելոց ընդ վիճմամբ՝ ի ձեռն վիգի կամ քուէի. ... լայնաբար՝ Բախտ. կարգաւորութիւն աստուծոյ. ... եւ Բաժին. բաշխ չափեալ. ժառանգութիւն բաժանեալ եւ սեպհականեալ.
Զվիճակ քո ա՛րկ ընդ մեզ. Հանգուցեալ ի մէջ վիճակաց։ Արկցէ ահարոն ի վերայ երկուց նոխազացն վիճակս. վիճակ մի տեառն, եւ վիճակ մի արձակելոյ։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Առնուլ զվիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Ետուն վիճակս նոցա, եւ ելանէր վիճակն մատաթեայ։ Որ կոչեացն զմեզ ի մասն վիճակի սրբոցն ի լոյս. եւ այլն։
Վաղ ուրեմն փախեաւ ի մէնջ պատահումն այն, թէ արդեօք եւ վիճակ (բարեբախտութեան). (Խոր. ՟Ա. 21։)
Կամակորքն ըստ խոտորնակ մտացն իւրեանց զաստեղսն դնեն վարիչս աշխարհիս, եւ վիճակք իմն ասեն բաժանի ի նոցանէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Զօրութիւն վիճակի այն է, զի ոչ ընտրէ երեսս. (Մխ. երեմ.։)
Վիճակս արկանէին, եւ վիճակքն այն են, որում եւ հանգանակս ասեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
(Թադէոսի) վիճակ հասեալ, ի կողմանս հայոց առաքեցաւ։ Իմս տարտմութեան անկաւ այս վիճակ հոգեւոր տնտեսութեան. (Խոր. ՟Ա. 30։ Շ. ընդհանր.։)
ՎԻՃԱԿ. գ. κατάσχεσις possessio μερίς portio διοίκησις dioecesis. Մասն բաժնի. ստացուած սեպհական. կալուած. անդաստան. եւ Տեղի իշխանութեան. նահանգ. թեմ.
Վիճակ գետնոյ յովաբայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 30։)
Վիճակ ազգացն, զորս մերժեաց աստուած. (Գծ. ՟Է. 45։)
Ոչ տայ նոցա վիճակ կալուածոյ երկրի. զի տէր է բաժին նոցա. (Նախ. թուոց.։)
Արաք բուսարձակք, եւ վիճակք պտղալիցք. (Վեցօր. ՟Բ։)
Ի զբօսանս տեսլեան վիճակաց ցորենոյ. (Վրդն. ծն.։)
Վիճակ զանդաստանս սովոր են ասել. եւ մեք սովոր եմք զժողովուրդս վիճակ կոչել. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ հանդիպեցայ ընդունելութեան յիմում վիճակիս. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Մի՛ իբրեւ տիրելով վիճակացն, այլ լինել օրինակ հօտին. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 3։)
ՎԻՃԱԿ. σχοινίον, σχοίνισμα, σχοινισμός funiculus, portio per funiculum dimensa. Լար, եւ լարաբաժին. Տե՛ս (Սղ. ՟Ժ՟Ե. 6։ հէ. 54։ Օրին. ՟Լ՟Բ. 9։ Յես. ՟Ժ՟Է. 5. 14։ ՟Ժ՟Թ. 29։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 13. եւ այլն։)
ՎԻՃԱԿ. Առ յետինս ստէպ վարի որպէս Հանգամանք կենաց. լտ. status.
Այս ձկնահանս մեր առաքեալս գձուձ վիճակաւ. (Տօնակ.։)
lute;
— հարկանել, to play the -.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ քնար» Բուզ. ե. 31. Եփր. թգ. էջ 378. Ոսկ. պօղ. Ա. 837.-սխալ գրչութիւն է գավին Եւս. քր. բ. 120, որից առնելով Շիր. քր. գրում է գայ վին. իսկ գավի՞կ ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Պհլ. *vīn հոմանիշ ձևից փոխառեալ, այս բառը աւանդուած է vīn «մի տեսակ երաժշտական գործիք» ձևով, որ ծանօթ է vīn Artaxsēr անունով (Nyberg, Hilfsb. I, 43 և 2, 243)։ Նոյնը հաստատում է սանս. [other alphabet] vīηa «քնար, luth»։
• ՆՀԲ յիշում է սանս. վի՛նա «քնար»։ Նոյնը նաև Windisch. 18, Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 46, 22։ Վեր-ջինը գավին ձևն էլ կցում է ku արմա-տին։ Տէրվիշ. Altarm. 14 երկուսը միա-սին սանս. vīnā։ Հիւբշ։ 247 անապա-
• հով է գտնում, որովհետև իրանեան ձևը աւանդւած չէ։
ՎԻՆ որ եւ ԳԱՒԻՆ. Ազգ քնարի եւ տաւղի. (սանս. վի՛նա, քնար).
Փողովք եւ փանդռօք եւ վնօք զկոծսն պարուցն կաքաւելով. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Զի արկցէ զնա ի ձեռն այլազգեաց ի հարկանել վինի։ Ի հարկանել վինին փարատէր ի նմանէն զտենտ տապոյ. (Եփր. թագ.։)
Ամփիոն թեբայեցւոց թագաւորեաց. զորմէ վիպի գավին հարկանել, եւ զքարինս գռնչեցուցանել. քանզի էին ապուշք ոմանք լսօղքն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
յորմէ եւ (Շիր. քրոն.) ուր վրիպակաւ գրի.
Զորմէ ի վիպի գայ վին հին հարկանել։
odd, uneven;
դար եւ — խաղալ, cf. Կոճատ.
• «անորյդ. կոճատ, թաք» Հին քեր. որ և ֆարտ Ոսկիփ. Վստկ. 9, 215։ Տաթև. հարց. 641։
• -Արաբ. [arabic word] fard «անզոյգ, անհատ» (սեմական frd «բաժանուիլ, հեռանալ» ար-մատից)։-Հիւբշ. 278։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Մշ. ֆըրդ «թաք», Խրբ. փարդ «անջատ, իրարից հեռու», որից ջուխտու-փարտ Բղ. «զո՞յգ թէ անզոյգ խաղը», որ և Ախք. դարձել է ջուխտու վարդ (Ազգ. հանդ. Բ. էջ 266)։
Առ ինչ ասի եւ նմանն առ նմանն, եւ փարտն առ փարտն, եւ զոյգն առ զոյգն. (Հին քեր.։)
excrement;
— բերել or գալ ընդ բերանն, — ընդ բերան գալ, iliac passion, twisting of the intestines, volvulus;
cf. Վերադարձութիւն.
• «ադբ, կղկղանք», որից փին բերել կամ փին գալ ընդ բերանն «մի տեսակ զարհուրելի հիւանդութիւն, երբ աղիքները շրջուելով՝ կղկղանքը բերանից է դուրս գա-լիս. լտ. ileus, miserere» (բուն նշ. «Ողոր-մեա ինձ» ըստ Սղ. ծ. 1 «Ողորմեա ինձ, Աստուած, ըստ մեծի ողորմութեան քում») Գաղիան. շանփին «շան քաք» Ոսկիփ. Վստկ. 77, որ և շնփին՝ ըստ ՆՀԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pino-կամ spino-և կամ sphino-ձևից, որին միանում է նաև յն. πίνος «կեղտ (մորթի կամ շորի վրայ), յետնաբար՝ մետաղի ժանգ», πινόω «կեղ, տոտել», πινάω «կեղտոտիլ», πινϰρός, πινόεις «եեղտոտ»։ (Յոյն բառի համար առա-ջարկուած են զանազան համեմատութիւններ, որոնցից յիշելու արժանի են սանս. phéna-«փրփուր, կեղտ, անմաքրութիւն», օսս. fīn-k'ä, հսլ. peny, սերբ. péna, spjéma, ռուս. neнa, լիթ. spáine, հին պրուս. sрoaуno, որոնք բոլոր նշանակում են «փրփուր»։ Նոյն խմբի դէմ արևմտեան լեզուները ներկայաց-նում են n-ի փոխարէն m. ինչ. լտ. snuma «փրփուր», pumex «փրփրանման մի քար, չեչաքար», հբգ. feim, հանգլ. fám, ինչպէս և սոգդ. pym'kh «փրփուր»։ Այս համեմա-տութիւնը սակայն չի ընդունուած. տե՛ս Boisacq 693, Pokorny 2, 681 և 683. իսկ Ernout-Meillet 927 յայտնապէս ասում է թէ spuma խումբը անծանօթ է յունարէնի և հայերէնի)։
• Տէրվ. Altarm. 7 սանս. phena «փրը-փուր», հսլ. péna, յն. πίνος «կեդտ», σπῖλος «կեղտ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Bugge, Btrg. 20 յն. πινος, բո-հեմ. špina, լտ. fimus «աղբ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յն. πίνος բառի հետ է կցում նաև Müller SWAW 136 (1897), էջ 32։ Պատահական նմանու-թիսն ունին Ատրպ. թրք. [arabic word] peyīn (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 326), քրղ. pein, ուտ. փեին «անասունի, մանասանդ ձիու աղբ», վրաց. უηნე փունե «կըղ-կըղանք», որ Չուբինով պրս. է համա-րում։
• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. Հճ. Ք. փին «կատուի կամ շան աղբ», որից Ախց. շնփին, Պլ. շամփին «շան աղբ», ինչպէս նաև փնել Զթ. Խրբ. Չն. «կղկղել» (շան, իշու, մարդու)։
Ապաւառ. աղբ։ Ուստի ՓԻՆ ԲԵՐԵԼ կամ ԳԱԼ ԸՆԴ ԲԵՐԱՆՆ՝ է Դարձուած աղեաց ի վեր կոյս, որ է ողորմ հիւանդութիւն. εἱλεός ileus, volvulus, miserere mei. (Գաղիան.։)
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
• , ո հլ. «մանը դրամ, ստակ» Սմբ. դատ. 49. Սամ. անեց. 73. Վրք. հց. Ոսկիփ. «դրամի ամենամանր ստորաբաժանումը» Անսիզք 43, 47. որից փողեան «դրամներ» Վրք. հց. լումափող Ոսկիփ. նոր գրականում փողերանոց «դրամ կտրելու յատուկ հաս-տատութիւն» (արդէն գործածուած է 1792 թուին՝ Քերականութիւն Թօսքանեան լեզ-ուի, Վենետ. էջ 40), փողասէր, փողապաշտ, փողաւոր, փողատէր, անփող ևն. (վերջին-ներս գործածական են միայն արևելեան գրականում, ուր սովորական է նաև փող «դրամ» բառը, որ անծանօթ է արևմտեա-նին)։
• = Պրս. [arabic word] pul «մանր դրամ, լումայ», որ Արևելքի մէջ շատ տարածուած բառ է. հմմտ. վրաց. უოლი փոլի, უული փուլի «դը-րամ», քրդ. pūl «մէկ ստակ», արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] pul «5 փէնս արժող դրամ և ընդհանուր առմամբ՝ դրամ», թրք. [arabic word] «'/︎ ստակ=1/շ2օ դահեկան= /ვo կոպէկ. որ հին ժամանակ գործածական դրամ էր», ատրպ. pul «դրամ». գնչ. polia «մի քանի տեսակ ոսկեդրամներ» ևն։ Այս բոլորի մայ-րը պրս. pūl բառն է, որի հնագոյն և առա-ջին իմաստն է «ձկան թեփ», նմանութեամբ յետոյ դարձել է «դրամ»։ Այս իմաստը պա-հում են դեռ թրք. pul «ձկան թեփ», պրս. նուազական [arabic word] putak «ձկան թեփ» և յատ-կապէս Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ», որի ղ ձայ-նո ցոյց է տալիս՝ որ բառիս այս իմաստը հայերէնի մէջ էլ շատ հին է։ Տե՛ս նաև վերը փիւղ։ Նշանակութեան գարգացման համար հմմտ. պրս. pišiz «թեփ. 2. դրամ» > հյ. փշիտ։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 182 յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից։ ԳԴ
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փող «'/2 շահի դրամ», Սլմ. փող. Շմ. Երև. Ղրբ. փօղ, Տփ. Ագլ. փուղ, Մրղ. փրէղ «դրամ», Սեբ. փէօղ «բաղնիսին վճարելու դրամը!»-Նոր բառեր են փողա-քսակ, փողականչ, փողակապ, փողահաջ ևն։
αὑλός tibia. մանաւանդ՝ σάλπιγξ tuba, buccina. եւ բայիւ Փող հարկանել. αὑλέω, σαλπίζω tubacano, buccino. (լծ. թ. պօրու. պ. պուրը. արաբ. պուգ. լտ. պուգչինա ). Փչողական գործի խողովակաձեւ կամ պարանոցաձեւ. շեփոր. սրինգ. զուռնա, տիւտիւք, նեյ, գավալ.
Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Փողք եւ տաւիղք. Ուրախութեամբ եւ փողովք։ Իբրեւ զփող գոչեսցէ։ Իբրեւ զհիչիւն փողոյ։ Որպէս անշունչքն ձայն տայցեն՝ եթէ փող, եւ եթէ քնար։ Ձայն փողոյն հնչէր մեծաձայն։ Հասանէին ձայնք փողոցն։ Ազդ առնել փողով, կամ բարբառով փողոյ։ Փողս կռածոյս։ Փողեղ ջերեայ։ Փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց։ Հարջիք փող ազդեցութեան, փող նշանակաց։ Քահանայք հարցեն փող։ Եհար փող եղջերեաւն։ Հարջիք եւ դուք զփողսն եղջերեայս։ Փողս հարկանէին փողովք։ Փողս հարաք ձեզ։ Փող հարկանի. եւ այլն։
Որպէս փողովք, տաւղօք եւ քնարիւք. (Նար. կուս.։)
Բազմախառն փողք տաւղաց. յն. նուագարան երաժշտական. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ՓՈՂ ասին նմանութեամբ Առաքեալք, իբր ազդարարօղք կամ աւետաւորք, քարոզք.
Աղաչանօք առաքելոցն՝ փող յարութեան մեր եղելոց։ Դարձիր ողջո՛յն տուր փողոցն. (Շար.։)
Իսկ Փող տարսոնեան կոչի սրբոյն պօղոս յայլեւայլ գիրս։
ՓՈՂ, ոյ. σωλήν canalis, tubus, fistula κάλαμος calamus, arundo Խողովակ, եւ եղէգն, եւ որ ինչ նման է նոցա.
Դնել փող եղեգան ընդ քիթս նորա. (Ագաթ.։)
Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, ընդ եղեգան փող բոց ելանէր. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Ոչ ոբրեւ ընդ փող ինչ անցեալ ընդ կոյսն։ այլ մարմին զգեցեալ ճշմարիտ անդստին ի նմանէ։ Սպունգով լցեալ, եւ ի փող եդեալ՝ մատուցանէին նմա քացախ. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Զփրկական արիւնն՝ որ ասէ ցնցուղ իբր ՟Ը փող կայլակացեալ.. . տնօրինեցելոյն կողէ. (Շ. բարձր.։)
Արիւնածուծս լինել, զորս ի պարանոցաց մարդկան ծծէք փողովք ապակեղինօք. (Պիտառ.։)
Նախատանաց ջրով տանջեալ, ՟Ը վայրարկուն փողով հոսեալ (այն է ծակ ձագառի ). (Շ. բարձր. եւ Շ. վիպ.։)
Ջուր ի փողոյ, կամ ոսկի ի կաղապարէ՝ ձեւ միայն, եւ ոչ բնութիւն գոյացութեան առնու. (Սարկ. հանգ.։)
ՀՈՎՈՒԻ ՓՈՂ. ἅλισμα alisma, fistula pastoria. Անուն խոտոյ եւ ծաղկի. չօպան պիւտիւյիւ, մըզմա՛րի ըռայի. ա՛յլ է պօրու չիչէյի. (Բժշկարան.)
φόλλις follis ὁβολός obolus, assis. որպէս ռմկ. փսալ, ֆսալ, ֆիւլիւզ. (յն. ֆօ՛լլիս, օվօլօս. լտ. օպօլուս. Դրամ մանր. խերեւեշ. լոմայ. դանկ. ստակ
Մուծին ի փող տանցն, յորում արքայն էր, եւ էր փողն ընդերկար.. . Ի փողին զօրք սպարակրացն մուծին զնա ի ներքս ի տուն պատմուճակացն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
Սկսաւ համարել զփողս։ Ելից աման ինչ լի փողովք։ Վաճառեմ.. . տասն տասն փողոյ։ Ասեն ցնա. կարի շատ է. բայց հինգ հինգ փողոյ. . . բայց թէ կամիս՝ փողոյ փողոյ առնումք. . . եւ տուեալ զփողսն՝ առին զամենայն զամբիւղսն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ե։)
Կինն այրի երկու փողովն յաղթեաց մեծատանցն. (Ոսկիփոր.։)
ՓՈՂ մանաւանդ ՓՈՂՔ. φάρυγξ, τρώχηλας , διαυλός guttur, faux, jugulum, gula, collum, cervix. (լծ. թ. պօղազ, պօյն. լտ. ֆա՛ւքս) Պարտանոց. ուլն կենդանեաց՝ առաւել ըստ ներքին կազմութեան, որ է որպէս զփողոց իմն. ուր են խռչափող (կամ շնչափող ), եւ կոկորդն եւ որկոր. ըստ որում է ծակ, եւ անցս ունի ի պէտս շնչոյ եւ կերակրոյ.
Ունէի զփողից նորա, եւ հարկանէի եւ սպանանէի զնա։ Էանց դաշոյն ընդ փողս նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Ե. 35։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Կապեցին զբերան պարկին ի փողս նորա։ Զբերան նորա եւ զփողսն։ Պարապնդեալ զփողսն՝ խեղդամահ արարին զնա։ Խնդրեաց ջուր. քանզի յոյժ հեղձեալք էին փողք նորա։ Զկաւն որ յարտասուացն, եդ ի վերայ փողից մանկանն. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)
Աւաղս ձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշորս հնչի։ Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փողն արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փիլ. բագն.։)
Լեզուդ կարկամեալ կապի, կամ պէ ի փողիցդ դժնդակ մահուան հանդիպի. (Եղիշ. խրատ.։)
ՓՈՂՔ, փողաց. որպէս Քթափողք, այսինքն երկծակ ըռնդունք կամ ունչք (իբր անցք պօղազի կամ պօռուի ).
Եւ ծայրակտուր փողոց օդին՝ յոգիս բուրեա զհոտ անմահին. (Յիսուս որդի.։)
ՓՈՂ, ի, ից. որպէս Փողոց, եւ Սրահ.
Նա ի փողս այգեստանոյն անկեալ՝ անց գնաց.
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
• , ո հլ. «մանը դրամ, ստակ» Սմբ. դատ. 49. Սամ. անեց. 73. Վրք. հց. Ոսկիփ. «դրամի ամենամանր ստորաբաժանումը» Անսիզք 43, 47. որից փողեան «դրամներ» Վրք. հց. լումափող Ոսկիփ. նոր գրականում փողերանոց «դրամ կտրելու յատուկ հաս-տատութիւն» (արդէն գործածուած է 1792 թուին՝ Քերականութիւն Թօսքանեան լեզ-ուի, Վենետ. էջ 40), փողասէր, փողապաշտ, փողաւոր, փողատէր, անփող ևն. (վերջին-ներս գործածական են միայն արևելեան գրականում, ուր սովորական է նաև փող «դրամ» բառը, որ անծանօթ է արևմտեա-նին)։
• = Պրս. [arabic word] pul «մանր դրամ, լումայ», որ Արևելքի մէջ շատ տարածուած բառ է. հմմտ. վրաց. უოლი փոլի, უული փուլի «դը-րամ», քրդ. pūl «մէկ ստակ», արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] pul «5 փէնս արժող դրամ և ընդհանուր առմամբ՝ դրամ», թրք. [arabic word] «'/︎ ստակ=1/շ2օ դահեկան= /ვo կոպէկ. որ հին ժամանակ գործածական դրամ էր», ատրպ. pul «դրամ». գնչ. polia «մի քանի տեսակ ոսկեդրամներ» ևն։ Այս բոլորի մայ-րը պրս. pūl բառն է, որի հնագոյն և առա-ջին իմաստն է «ձկան թեփ», նմանութեամբ յետոյ դարձել է «դրամ»։ Այս իմաստը պա-հում են դեռ թրք. pul «ձկան թեփ», պրս. նուազական [arabic word] putak «ձկան թեփ» և յատ-կապէս Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ», որի ղ ձայ-նո ցոյց է տալիս՝ որ բառիս այս իմաստը հայերէնի մէջ էլ շատ հին է։ Տե՛ս նաև վերը փիւղ։ Նշանակութեան գարգացման համար հմմտ. պրս. pišiz «թեփ. 2. դրամ» > հյ. փշիտ։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 182 յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից։ ԳԴ
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փող «'/2 շահի դրամ», Սլմ. փող. Շմ. Երև. Ղրբ. փօղ, Տփ. Ագլ. փուղ, Մրղ. փրէղ «դրամ», Սեբ. փէօղ «բաղնիսին վճարելու դրամը!»-Նոր բառեր են փողա-քսակ, փողականչ, փողակապ, փողահաջ ևն։
αὑλός tibia. մանաւանդ՝ σάλπιγξ tuba, buccina. եւ բայիւ Փող հարկանել. αὑλέω, σαλπίζω tubacano, buccino. (լծ. թ. պօրու. պ. պուրը. արաբ. պուգ. լտ. պուգչինա ). Փչողական գործի խողովակաձեւ կամ պարանոցաձեւ. շեփոր. սրինգ. զուռնա, տիւտիւք, նեյ, գավալ.
Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Փողք եւ տաւիղք. Ուրախութեամբ եւ փողովք։ Իբրեւ զփող գոչեսցէ։ Իբրեւ զհիչիւն փողոյ։ Որպէս անշունչքն ձայն տայցեն՝ եթէ փող, եւ եթէ քնար։ Ձայն փողոյն հնչէր մեծաձայն։ Հասանէին ձայնք փողոցն։ Ազդ առնել փողով, կամ բարբառով փողոյ։ Փողս կռածոյս։ Փողեղ ջերեայ։ Փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց։ Հարջիք փող ազդեցութեան, փող նշանակաց։ Քահանայք հարցեն փող։ Եհար փող եղջերեաւն։ Հարջիք եւ դուք զփողսն եղջերեայս։ Փողս հարկանէին փողովք։ Փողս հարաք ձեզ։ Փող հարկանի. եւ այլն։
Որպէս փողովք, տաւղօք եւ քնարիւք. (Նար. կուս.։)
Բազմախառն փողք տաւղաց. յն. նուագարան երաժշտական. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ՓՈՂ ասին նմանութեամբ Առաքեալք, իբր ազդարարօղք կամ աւետաւորք, քարոզք.
Աղաչանօք առաքելոցն՝ փող յարութեան մեր եղելոց։ Դարձիր ողջո՛յն տուր փողոցն. (Շար.։)
Իսկ Փող տարսոնեան կոչի սրբոյն պօղոս յայլեւայլ գիրս։
ՓՈՂ, ոյ. σωλήν canalis, tubus, fistula κάλαμος calamus, arundo Խողովակ, եւ եղէգն, եւ որ ինչ նման է նոցա.
Դնել փող եղեգան ընդ քիթս նորա. (Ագաթ.։)
Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, ընդ եղեգան փող բոց ելանէր. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Ոչ ոբրեւ ընդ փող ինչ անցեալ ընդ կոյսն։ այլ մարմին զգեցեալ ճշմարիտ անդստին ի նմանէ։ Սպունգով լցեալ, եւ ի փող եդեալ՝ մատուցանէին նմա քացախ. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Զփրկական արիւնն՝ որ ասէ ցնցուղ իբր ՟Ը փող կայլակացեալ.. . տնօրինեցելոյն կողէ. (Շ. բարձր.։)
Արիւնածուծս լինել, զորս ի պարանոցաց մարդկան ծծէք փողովք ապակեղինօք. (Պիտառ.։)
Նախատանաց ջրով տանջեալ, ՟Ը վայրարկուն փողով հոսեալ (այն է ծակ ձագառի ). (Շ. բարձր. եւ Շ. վիպ.։)
Ջուր ի փողոյ, կամ ոսկի ի կաղապարէ՝ ձեւ միայն, եւ ոչ բնութիւն գոյացութեան առնու. (Սարկ. հանգ.։)
ՀՈՎՈՒԻ ՓՈՂ. ἅλισμα alisma, fistula pastoria. Անուն խոտոյ եւ ծաղկի. չօպան պիւտիւյիւ, մըզմա՛րի ըռայի. ա՛յլ է պօրու չիչէյի. (Բժշկարան.)
φόλλις follis ὁβολός obolus, assis. որպէս ռմկ. փսալ, ֆսալ, ֆիւլիւզ. (յն. ֆօ՛լլիս, օվօլօս. լտ. օպօլուս. Դրամ մանր. խերեւեշ. լոմայ. դանկ. ստակ
Սկսաւ համարել զփողս։ Ելից աման ինչ լի փողովք։ Վաճառեմ.. . տասն տասն փողոյ։ Ասեն ցնա. կարի շատ է. բայց հինգ հինգ փողոյ. . . բայց թէ կամիս՝ փողոյ փողոյ առնումք. . . եւ տուեալ զփողսն՝ առին զամենայն զամբիւղսն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ե։)
Կինն այրի երկու փողովն յաղթեաց մեծատանցն. (Ոսկիփոր.։)
ՓՈՂ մանաւանդ ՓՈՂՔ. φάρυγξ, τρώχηλας , διαυλός guttur, faux, jugulum, gula, collum, cervix. (լծ. թ. պօղազ, պօյն. լտ. ֆա՛ւքս) Պարտանոց. ուլն կենդանեաց՝ առաւել ըստ ներքին կազմութեան, որ է որպէս զփողոց իմն. ուր են խռչափող (կամ շնչափող ), եւ կոկորդն եւ որկոր. ըստ որում է ծակ, եւ անցս ունի ի պէտս շնչոյ եւ կերակրոյ.
Ունէի զփողից նորա, եւ հարկանէի եւ սպանանէի զնա։ Էանց դաշոյն ընդ փողս նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Ե. 35։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Կապեցին զբերան պարկին ի փողս նորա։ Զբերան նորա եւ զփողսն։ Պարապնդեալ զփողսն՝ խեղդամահ արարին զնա։ Խնդրեաց ջուր. քանզի յոյժ հեղձեալք էին փողք նորա։ Զկաւն որ յարտասուացն, եդ ի վերայ փողից մանկանն. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)
Աւաղս ձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշորս հնչի։ Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փողն արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փիլ. բագն.։)
Լեզուդ կարկամեալ կապի, կամ պէ ի փողիցդ դժնդակ մահուան հանդիպի. (Եղիշ. խրատ.։)
ՓՈՂՔ, փողաց. որպէս Քթափողք, այսինքն երկծակ ըռնդունք կամ ունչք (իբր անցք պօղազի կամ պօռուի ).
Եւ ծայրակտուր փողոց օդին՝ յոգիս բուրեա զհոտ անմահին. (Յիսուս որդի.։)
ՓՈՂ, ի, ից. որպէս Փողոց, եւ Սրահ.
Նա ի փողս այգեստանոյն անկեալ՝ անց գնաց.
Մուծին ի փող տանցն, յորում արքայն էր, եւ էր փողն ընդերկար.. . Ի փողին զօրք սպարակրացն մուծին զնա ի ներքս ի տուն պատմուճակացն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
cf. Փեճեկ.
• , ի-ա հլ. «կեղև» Վեցօր. 87, 88, 99, որ և փեճեկ, փեճոկ, փճոք, փչոք նար. երգ. 338, Երզն. մտթ. 304. Ոսկիփ. Վստկ. 127, 204, փչոկ Տաթև. ձմ. ճծա. որից փենոկել, փոճոկել «կեղևել» Փիլ. նխ. բ. 51. Նոնն.։
• = Շրջուած է կճեպ, խեճեպ հոմանիշից, որ տե՛ս առանձին. նման ձայների շրջման իբր օրինակ հմմտ. ճեպռել > փենռել «խոտը փրցնելով քաղել»։-Աճ. Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1909, էջ 159։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. ԼՕԲ առմատը դնում է հնխ. sped-«պո-կել, փրցնել», որից հյ. փետել և փե-տուր, իսկ սրա *spedio-ձևից փեճեկ, (-եկ մասնիկ է)։
• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց են փեճկել Տիգ. «տրորե-լով մանրել», սաստկականը փեճկռտել Տիգ., նաև փեճկել Խն. Խրբ. ճեպկել Խն. «փետել, փետրատել, փեթռտել», իսկ Kivola2 320 ունի պեճկել և ճեպկել «փետրատել»։-Բա-ռիս վստահելի ներկայացուցիչն է Շմ. պի-ճmգ' «կճեպ, կեղև»։
• ՓՈԽ.-Պատահական պէտք է համարել չաղաթ. արևել. թրք. [arabic word] pučaq, [arabic word] bučaq, [arabic word] ︎uaq, [arabic word] ︎︎pučqaq «մորթ կամ պտուղի կեղև» (Будaговъ 1, 244, 321, 804)։
Բաժանի ի ցօղուն եւ ի պատիճ, եւ ի գոգաձեւ փոճոկս ցորենոյ։ Կէոք ի պտղոց մերկանդամ ի հանդերձից եւ ի փոճոկաց՝ եփին արեգակամբ. իսկ կէսք փոճոկովն առնուն զկերպարանս եփելոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
• , ո հլ. «ջանք, ճիգ, հոգատարու-թիւն, աշխատասիրութիւն» ՍԳր. Եփր. ծն. Իւս. պտմ. և քր. Ոսկ. «աճապարանք, ըշ-տապում» Եզն. 19 (առ փութի), «աշխատա-տէր, ջանացող» (ի հլ.) Ոսկ. մ. ա. 17։ Վեցօր. որից փոյթ առնել-փոյթ ունել «ջա-նալ, հոգ տանիլ» ՍԳր. Բուզ. փոյթ ի փութոյ «շուտով» Եփր. թգ. 430. փութալ «շտապել» ՍԳր. Ագաթ. փութանակի ՍԳր. Եւս. օր. Ա-գաթ. փութագոյն Ոսկ. ես. և Կողոս. Կիւրղ. ծն. փութկոտ Եւս. պտմ. փութոտ Եւագր. անփոյթ ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. բազմափոյթ Ոսկ. ժ. կուս. երագափոյթ Մծբ. մեծափոյթ Եփր. թգ. 418. յօժարափոյթ՝ Մծբ. տագ-նապափոյթ Ագաթ. փութաքայլ (չունի ԱԲ) «արագընթաց» Յայսմ. սեպ. 20. փութա-ջան, անփութօրէն (նոր բառեր) ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. speud-«ճնշել, արտորցնել, շտապել» արմատից. ժառանգ-ներն են յն. օπουδή «խնամք, ջանք, փոյթ, ե-ռանդ», σπεύδω «շտապել, փութալ», σπου-ბαῖος «փութկոտ, ջանասէր», ալբան. pune «գործ, աշխատանք» (<*spudna), կիմր. ffvdan «շտապումն, փութկոտութիւն» (Zu-pitza BВ 25 (1899), 104), լիթ. spuditi «շտապել, փախչիլ», spaudžiu «նեղել, ճըն-շել», spūdéti «նեղութիւն քաշել», spaus-tùve «մամուլ, քամիչ», լտ. pudet «ամաչել» (Ernout-Meillet 782)։ Հայերէնի մէջ դժուա-րութիւն է յարուցանում վերջաձայն թ (փխ. տ), որ կարող է մեկնուիլ կա՛մ նախաձայն փ-ի ազդեցութեամբ և կամ (ըստ Meillet MSL 10, 277) հնխ. պարզ արմատը դնելով speu-, որից d աճականով speud-և t ա-ճականով էլ speut->հյ. փոյթ (Pokorny 2, 659, Boisacq 895, Trautmann 273-4)։ -Հիւբշ. էջ 501։
• Tromler, Disputatio (1759 թ?) էջ xxI7 փոյթ բառի հետ է կապում ե-գիպտ. Potiphar անունը (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 2)։ ՆՀԲ լծ. յն. օπουδή, յորմէ լտ. studium։ Boрp. Gram. comp. 3, 106 սանս. pathāmi «երթամ»։ Տէրվ. Altarm. 4 յն. σπεύδω։
• Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 117 յն. «ռո-Նδή, ուր ბ-թ թէև անկանոն է, բայց բաւական պատճառ չէ համեմատութիւ-նը մերժելու։ Նոյն, Arm. Stud. § 284 կասկածով յն. σπουδή։ Տէրվիշ. Նախալ. 115 յն. նաև լտ. studeo «ջանալ, հոգ տանիւ», գերմ. sputen «փութալ, շտա-պել» բառերի հետ հնխ. spud արմատի տակ։ (Յիշեալ լտ. և գերմ. բառերը առաջ կցում էին յն. յիշեալ արմատին, ռայց այժմ տարբեր արմատի տակ են դնում, տե՛ս Walde 746, 729)։ Յն. απουδή բառի համեմատութիւնը ընդու-նում են նաև Bartholomae BВ 17 (1891), 99, Bugge IF 1 (1892), 455 (δ=թ համեմատութեան համար ապա-ցոյց է բերում պայթել=սանս. bhs̄dá), Zupitza BВ 25 (1899), 104 և ի վերջոյ, Հիւբշ. Arm. Gr. 501 (կցելով նաև լտ. studeo)։-Հիւնք. յն. βοήϑω «օգնել»։ Մերժում է յն. բառի համեմատութիւնը Pedersen, Նպաստ 10, որովհետև չի ընդունում sp>փ և δ=թ յարաբերու-թիւնը։ Այսպէս նաև Persson, Beitrāge էջ 416, որ փոյթ կցում է յն. σφυγ-ար-մատին, որ է «զարնել, ուժով խփել» (Boisacq 931)։ Ընդունում է Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 61-62 հայերէնի նախաձևը դնելով sphoug-to-և իմաս-տի զարգացման համար համեմատելոմ լտ. studeo «ջանալ»=գոթ. stautan «խփել, հարուածել»։ Պատահական նը-մանութիւն ունին վրաց. փոթեբա «վա-խեցնել, անհանգստացնել», գափոթե-բա «շփոթել, անհանգստացնել»։
Փոյթ ի փութոյ ճեպեալ երթայր վաղվաղակի. (Եփր. թագ.։)
Փոյթ փոյթ բերէ զնա ընդ իւրեան. (Շիր.։)
(լծ. յն. սփուտի) σπουδή յորմէ լտ. սդուտիում. studium, diligentia, sollicitudo πρόνοια providentia, prudentia μελέτη cura, meditatio եւ այլն. Ջան. ճիգն. հոգ. խնամ. աշխատասիրութիւն. ջանք սրտանց.
Ի փոյթ մի վեհերոտք։ Որչափ ինչ փոյթ գործեաց։ Վասն յայտնի լինելոյ փութոյն ձերոյ՝ որ վասն մեր. (կամ մերոյ՝ որ վասն ձեր )։ Զնոյն փոյթ ցուցանիցէ։ Իբրեւ զմօտաւոր զհեռաւորն փութով։ Ոչ աղմկաւ եւ ոչ փութով։ Ի ճեպս ի փոյթս. եւ այլն։
Ամենայորդոր փութով. (Պտրգ.։)
Փոյթ է սծտի մտօք հոգ տանել. իսկ ամենայորդոր փոյթն զսաստիկ ջերմութիւն ոգւոցն ասէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Փոյթ եւ տագնապ եղեւ ի ջուրս, թէ ո՞ ի նոցանէ աւելի քան զընկեր իւր աճեցուսցէ եւ այլն. (Եփր. ծն.։)
Ի ձեռն փութոյն Աստուածայ։ Փութովն Աստուածայ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 42։ ՟Ե. 30։)
Փոյթ ինքեան ի վերայ փութոյ եդեալ։ Աշխատիցիս ի փոյթս որդւոց։ Դադարեսցուք ի նանիր փութոյս յայսմանէ. (Ոսկ. ՟Բ. 14. 15. 39։)
Զծուլութիւն քո ի փոյթ յորդորեա։ Զփոյթ աղօթից։ Զփոյթ խրատու քահանայից. (Մանդ.։)
Նախ առաջին՝ Աստուածայ շնորհացն, եւ ապա մերոյս փութոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Փութով պնդութեամբ. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր. ստէպ։) cf. ՊՆԴՈՒԹԻՒՆ։
ՓՈՅԹ. որպէս Ստիպումն. շտապ. վաղվաղումն. ճեպ.
Վրիպեալք առ փոյթ ժամուն։ Զմեծարեալ դին առ փութի չծածկելոյ՝ թերեւս շանց եւս կուր արկանեն. (Եզնիկ.։)
ՓՈՅԹ ԱՌՆԵԼ, կամ ՈՒՆԵԼ, եւ այլն. σπουδήν ποιέω, σπουδάζω, παρεισφέρω, φροντίζω, προνοέω operam do, curam habeo, gero;
diligentiam facio, pono;
studeo, provideo. Ջանալ. գուն գործել. հոգ առնել. հոգալ. փութալ.
Փոյթ արասցեն բարեաց գործոց վերակացու լինել։ Փոյթ արասցես այսմ իրաց։ Եւ ես ոչինչ փոյթ առնէի.եւ այլն։
Աւելի զարդարուեւենէ փոյթ արասցիք, եւս առաւել զողորմութենէ. (Բուզ. ՟Ե. 44։)
Փոյթ զայնպիսեացն առնել պիտոյից. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Ոչ փոյթ ինչ առնեմ։ Չառնեն ինչ փոյթ զիմեքէ։ Ոչ փոյթ ինչ արարեալ զսարսափելի աւետարանութիւն փրկչին։ Ոչ առնէր փոյթ վասն որդւոյն իւրոյ։ Օրհներգութեանց եւ սաղմոսաց փոյթ առնել. (Շ. թղթ.։ Իգն.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։ Մխ. առակ.։)
Զոր օրինակ առիւծ յագեալ յորոսյ՝ ոչինչ փոյթ առնիցէ զանզէն էրէոց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոյթ յանձին ունիջիք կամ կալանք։ Զամենայն փոյթ յանձն կալեալ գրել ձեզ։ Փոյթ կալաւ չու առնել հասանել.եւ այլն։
Փոյթ յանձին ունի վասն խաչին արօտի իւրոյ։ Փոյթ յանձին կալան աւանդել յունաց։ Ոչ ոք այսպիսի իրաց փոյթ յանձին ունէր։ Փոյթ յանձին ունել յամանայնի ամենայնիւ զամենեսեան խրատել։ Յայսորիկ զփոյթն ունել։ Իւրեանց տանց փոյթ յանձին ունէին շինելոյ։ Չունէր այնպիսի փոյթ կռուոյ։ Ոչ ոք առաքինութեան փոյթ յանձին ունէր. (Մծբ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Ա. 1. 13։ Յհ. կթ.։ Յճխ. ՟Ե։ Նախ. անգ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Վասն մարմնոյ սրբութեան բազում փոյթ դնէին. (Ոսկ. յհ. ՟Հ՟Ա. 32։)
Սմին այսմիկ զամենայն փոյթ ի մէջ առեալ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 5։)
դիմազ. ՓՈՅԹ Է, ԵՂԵՒ, ԵՆ. դիմազ. μέλει curae est, curo. Հոգ է. ջան է. խնամ ունել. հոգալ. հոգն է, հոգ ունենալ.
Զի՞ փոյթ է տեառն։ Միթէ զիղանց ինչ փո՞յթ էր Աստուածայ։ Ոչ ինչ է քեզ փոյթ։ Ոչինչ փոյթ է քեզ զումեքէ։ Ոչ է քեզ փոյթ զումեքէ (ի մարդահաճել )։ Ոչ Աստուածայ այլ գոյ բաց ի քէն, որում փոյթ իցէ վասն ամենեցուն։ փոյթ լիցի նմա վասն սրբոցն։ Փոյթ լիցի առնել պատճէն մի հրովարտակիդ։ Մեզ չէ փոյթ, դու գիտես։ Չէ՛ փոյթ նմա վասն ոչխարացն։ Ոչ զի զաղքատաց ինչ փոյթ էր նմա Եւ ոչինչ զայնմանէ գաղիովնի փոյթ լինէր, եւ այլն։
Մեզ չէ ինչ փոյթ։ Ոչինչ ումեք փոյթ վասն այն լինելով։ Չէր ինչ փոյթ նմա վասն բաժանելոյն ի նոցա սպասաւորւթենէն։ Այնքան փոյթ եղեւ մարգարէիցն, մանաւանդ թէ հոգւոյն. (Խոր. ՟Ա. 5։ Արծր. ՟Բ. 2։ Իգն.։ Շ. թղթ.։)
Եթէ խեղութիւնք եւ վէրք մարմնոյ փոյթ են քեզ, ընդէ՞ր անտես առնես զախտացեալս հոգւով. (Սարկ. աղ.։)
ՓՈՅԹ, փութի, ից. ա. որ եւ (յն. սփուտէօս. cf. ՍՊՈՒԴԷՔ. σπουδαῖος . լտ. սդուտիօսուս. studiosus diligens. Որ ունի զփոյթ. ջանոտ. աշխատասէր. գործասէր. ժիր, եւ արագ.
Որ փոյթ է ի հնազանդութիւն հոգեւոր օրինացն։ Փոյթ յառաքինութեան ործասիրութիւն։ Որք փոյթ են յուսանել։ Արթուն լեր աղօթից, եւ փոյթ վարդապետութեանն պօղոսի։ Աշակերտք հեզդ առ ի յուսումն, եւ փոյթք առ ի վարդապետել։ Առ հեղդագոյնսն, եւ փոյթսն։ Վերապատուեցէք փոյթք զպնդութիւն. (Յճխ.։ Մանդ.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Իգն.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Թէ եւ կարի փութիցն դժուար է զսովորութիւնն մոռանալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Փոթք էին ի հայհոյութիւն. (Եղիշ. խաչել.։)
Չեն վրիպեալ ի մտաց փոյթ քննողաց պատճառք մերոյ լռութեանս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Փոյթ եւ առ ձեռն մեղք է լեզուին ներգործութիւն. (Մաշկ.։)
Զփոյթ եւ զարագ տանջանացն նշանակէ. (Նչ. եզեկ.։ Աստուած ի պահուհասելն հեղգ է, եւ ի բարերարելն փոյթ. Գէ. ես.։)
ՓՈՅԹ. մ. ԸՆԴ ՓՈՅԹ. ՓՈՅԹ ԸՆԴ ՓՈՅԹ. ՓՈՅԹ ՓՈՅԹ. ՓՈՅԹ Ի ՓՈՒԹՈՅ. Փութով. փութապէս. փութանակի. վաղվաղակի. արագ արագ. իսկ եւ իսկ. ճեպով. ստիպաւ. շտապաւ. նոյն հետայն. ի կարճոյ. հարեւանցի. շուտով.
Կամ յերկար.. . կամ փոյթ։ Փոյթ առ իս առաքեցէք։ Առ թըզենին ձգեալ անիծից՝ եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Խոր. ՟Ա. 31։ Մագ. կ։ Շ. խոստ.։)
Նոյն հետայն փոյթ ընդ փոյթ ազգ առնէ։ ոյթ ընդ փոյթ հասուցանէ։ Ոչ փոյթ ընդ փոյթ լեալ անց ծագումնն. (Խոր. ՟Բ. 68։ ՟Գ. 45. 67։)
Փոյթ ընդ փոյթ ձեռնամուխ եղեն աւերել։ Զի մի փոյթ ընդ փոյթ ի նմանէ ի բաց դարձցուք։ Փոյթ ընդ փոյթ զգացումն եղեւ դրանն արքունի։ Փոյթ ընդ փոյթ ածել զառաջեաւ. (Արծր. ՟Բ. 1։ Խոսր.։ Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ի կատար ընթացից օրինացն՝ եկն եհաս փոյթ ընդ փոյթ արեգակն արդարութեան. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Քանզի առատ եմ որ շնորհեմ, միայն ըղկամաքն ի փոյթ խնդրեմ. (Կրպտ. ոտ.) իմա, փութով, կամ առ ի փոյթ ջանից։
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
• (-շտյ, -շեաց) «թօզ» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. որից՝ փոշոտ Կոչ. փոշոտիլ Ոսկ. ես Ագաթ. փոշաջուր Պիտառ. կամ փոշեջուր Վստկ. փոշետեսակ Մագ. Սարգ. փոշիաձև Անան. եկեղ. փոշեթաթախ, փոշիանման դեղափոշի (նոր բառեր) ևն։
• = Տե՛ս փշուր բառի տակ ասուածները։
• Klaproth, Asia pol. 105, 201 վօգուլ. pošox, սիրյ. պերմ. buš «փոշի» բառև-րի հետ։ ՆՀԲ փշրել բայի՞ց։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 81, 350, Mül-ler SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 195, Տէրվ. Altarm. 7, Նախալ. 94, Հիւբշ. KZ 23, 19 կցում են սանս. pasն-, զնդ. paзnu-«աւաղ, փոշի», հսլ. pësūkū, հռար. necотъ «աւազ» բառերին, որոնք Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 կաս-կածով միայն նշանակում է, իսկ Arm. Gram 501 բոլորովին մերժում է։ Ka-гolides, Γλ. συγϰρ. 100 կպդովկ. «ός «փո. շի», յն. φε, φu, ϑε, ϑο, լտ. fumus, յն. ϑύος սանս. dhus «ծուխ» և հյ. փչել բառերի հետ։ Հիւնք. շփել բայից։ Thomaschek, Deutsche Littz. 1883, էջ 1254 ուտ. phos ձևի հետ։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuck «թուք», իսկ ՀԱ 1908, 313 *phū-«փչել» արմատից։ Pokorny 2, 68 յիշելով սանս. pasu-ևն խումբը, հայը դնում է փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փոշի «խմորը թաթախելու ա-լիւր», Ալշ. Մշ. փօշի «մոխիր, ալիւրի փո-շի», Երև. փօշի «սպասի ալիւր», Սեբ. Սչ. Տփ. փօշի, Ասլ. փէօշի «փոշի», Սլմ. փէօշի «աւիւր», Խրբ. Տիգ. փօշի «մոխիր», Մկ. փուշը՛, Ղրբ. փուշի «խմորը թաթախելու այիւր», Սվեդ. փիշա «փոշի»։ Նոր բառեր են փոշաման, փոշահամ, փոշահոտ, փոշա-թուխ, փոշեկ, փոշեհան, փոշետուն, փո-շևոր, փոշինայ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უომი փոշի «խնկի փոշի» (Չուբինով 1313), կպդովկ. յն. φός «փոշի» (Karolides, Γλ. συγϰρ. 99), բոհեմ poš, pus «փոշի» (Vaillant, Gram. Bohem. 123), գնչ. pošik «հող, գետին» (Paspati)։-Գնչ. բառը Ascoli, Zigeun. 10 կցում է ռուս. posva «գետին» (իմա՛ noчвal) և բոհեմ. puda ձևերին, Paspati սանս. puš «խնա-մել, մեծացնել» արմատին, որոնք անլար-մար են. Müller SWAW 66, 278 առաջին անգամ դրաւ հայերէնից փոխառեալ, մինչ-դեռ Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 հակառակն է ռնում։
κονιορτός, κονία pulvis, cinis, arena χόος, χοῦς. (լծ, հող). terra χνοῦς lanuga. Հող փշրեալ մանրամաղ. փշրանք հողոյ ցնդելի իբրեւ զմոխիր. մղեղ. ունգ. Թոզ Թօփրագ.
Եղիցի փոշի ընդ ամենայն երկիրդ եգիպտացւոց։ Եղեւ մանր իբրեւ զփոշի, եւ ընկեցի զփոշին ի վտակն։ Իբրեւ զփոշի՝ զոր տարաւ մրրիկ։ Կոխան առնել զքաղաքս, եւ դնել զնոսա ի փոշի։ Եղիցի իբրեւ զփոշի անուոյ մեծութիւն ամպարշտաց։ Հողմ երիվար նորա, եւ ամպք փոշի ոտից նորա։ Զմուռս եւ կնդրուկ յամենայն փոշեաց իւղեփեցաց։ Իբրեւ զփոշի մանր.եւ այլն։
Փոշիմանրամաղ։ Փոշոյ ըստ օրինակի ծխոյ յամպս ծառացելոյ. (Վեցօր. ՟Բ։ Անյաղթ բարձր.։)
Հող կոչի փոշին՝ որ յառնէ, եւ երկիր՝ որ զպտուղ բերէ։ Որպէս Հանդերձ եւ աչք ի փոշւոյ վնասին, նոյնպէս եւ ոգիք ի մեղաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
Յաչաց մըտաց զախտից փոշին՝ մաքրեա՛ զներքին եւ զարտաքին. (Յիսուս որդի.։)
ditch, pit, foss;
trench, hollow;
grave;
— or — հատանել, գործել, փորել, to dig a ditch, to ditch, to trench;
— հատանել քաղաքին, to intrench, to circumvallate.
• , ո, ի հլ. «փոս տեղ, փորուած տեղ. 2. ջրի անցք, խրամ» Ես. իէ. 12. Եզեկ. իզ. 8. Ագաթ. որից փոսել Ագաթ. փոսա--ցուցանել «փորել» Ագաթ. փոսեալ Մամիկ. փոսափորել Վրդն. ծն. փոսահերձ Ճառընտ. դարափոս Եղիշ. ևն։
• -Յն. «ὄσσα «փոս» բառից, որ փոխառ-եալ է լտ. fossa (>իտալ. fossa, ֆրանս. fosse) «փոս» բառից. այս էլ ծագում է լտ. fodio «փորել» բայից. յունարէնից է նաև ասոր. [syriac word] ︎ pasā «փոս»։-Հիւբշ. 387։
• Այսպէս մեկնեց նախ S. Martin, Mém. 2, 395։ ՆՀԲ «որ և լտ. ֆօ՛սսա», իսկ բրել բառի տակ «լծ. լտ. fodio փորել»։ Pictet 2, 268 ալբան. pus, պրս. pūtah, լտ. puteus ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2305 յն. և լտ. ձևերի հետ։ Տէրվ. Մասիս 1881 ապրիլ 27 լատինից է դնում, նոյնը և Հիւնք.։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փռռ, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սչ. փօս, Մրղ. փր*ո, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուս, Հմշ. Սեբ. փէօս, Ասլ. փէօ՞ս, Զթ. Սվեդ. փիւա։-Նոր բառեր են փոսիկ, փոս-աչքանի, փոսելուկ։
• ՓՈԽ.-Վռար. უოხო փոսո «փոս» (հայե-րէնի ո բունով), φოხოვი փոսովի «փոսիկ, ճամբի վրայ ծակ». ტოროոარი փոսոիանի «փոսոտ, ուր որ շատ փոսեր կան»։-Յն. Ագաթանգեղոսի մէջ (հրատ. Lag. էջ 12) հայ. դրունս փոսից ձևից տառադարձու-Ռեամո եարմուած է φοσεων πὸλας,
Բրեցին տեղի մի փոս. (Ճ. ՟Ա.։)
որ եւ լտ. ֆօսսա. διόρυξ fossa. Փորուած հողոյ. գուբ. խորխորատ. եւ Խրամ. ջրանցք.
Ի փոսոյ գետոյն։ Փոս փորեացէ. (Ես. ՟Ի՟Է. 12։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 8։)
Փոս հատանել քաղաքին։ Փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել զամենեսին. (Պտմ. աղեքս.։ Ասող. ՟Գ. 42։)
Բաժանէ զաշխարհս սահմանադրութեամբ՝ փոս գործելով։ Պեղեալ արկու հորս.. . ցրուեալք առ եզերբ փոսոյն. . . թաղեցին ի նոյն հորս. (Խոր. ՟Բ. 74։ ՟Գ. 32։)
Ի խորաձոր վիհս փոսոց, եւ ի ծործորս բլրոց։ Անուն եդեալ դրունս փոսից. (Յհ. կամ։ Ագաթ.։ Նար. ՟Ի։)
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
• -Յն, *φωσουρά́ հոմանիշ բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի φως «լոյս» և Օυթα «ագի, պոչ» բառերից. բայց այս բառը յոյն մա-տենագրութեան մէջ աւանդուած չէ՝ ո՛չ հին, ո՛չ բիւզանդական և ո՛չ էլ նոր շրջա-նում. կազմութեան կողմից հմմտ. πυγολαμ-πίς և λαμπυρίς «լուսատտնիկ», -Հիւբշ. 387։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Բառ յն. ֆօսո՛ւռա. այսինքն լուսատտուն (ի φῶς եւ οὑρά ), որ եւ λαμπυρίς . փայլող. cicindela. իտ. lucciola. Ճանճիկ, որ ի թռչիլն ընդ երեկս եւ ի գիշերի՝ լոյս շողացուցանէ ի տտանէ. կայ եւ թրթուր նորա փոքրիկ՝ աղօտագոյն լուսով. կածոռիկ.
Է ճճի մի, որ անուանի փոստուռայ, եւ ունի լուսաւորութիւն ի տտան. (Շիր.։)
belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• բիր, բրել, և արաբ [arabic word] fār «փորել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 62)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. փօր, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուր, Հմշ. Սեբ. փէօր, Ասլ. փէօ՝ր, Սվեդ. փիւր, Զթ. փիւյ, փիւր, Հճ. փոյ, Մրղ. փը՞ր «փոր. ո-րովայն».-բայաձև Վն. փորել, պորել, Ալշ. Մշ. Սչ. փօրել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Տիգ. փօրէլ, Ասլ. փէօրէ՝լ, Խրբ. փօրիլ, Տփ. փօ՛-րիլ, Հմշ. փօրուշ, Մկ. փուրիլ, Ջղ. բ'որել (ազդեցութեամբ բրել հոմանիշի՝ նախա-ձայն փ դարձած բ՝) «փորել»։ Նոր բառեր են փոքրափոր (կայ արդէն էֆիմ. էջ 26), փորաբաց, փորաեղ, փորահանուցք, փորա-հարինք, փորամնայ, փորասոթ, փորատակ, փորացաւ, փորբարձ, փորթափել, փորխաշ, փորխոց, փորմուտ, փորոց, փորնակ, փոր-փրել, փորմշտկել, փորսող, փորցւոր, փոր-քաշ, փորքշուկ, փորօք, փորոք «մեղուի փև-թակ» ևն։-Կարևոր է յիշել քչփորել «ա-տամը, ականջը, քիթը խառնել, փորփրել», որից և քչփորիկ «ատամխառնիչ». բառիս այլ ձևերն են կչպորել, կչփորել, պչկորել, փչխորել, փչփորել, քչպորել, կնպորել, քըց-պորել, քցփորել, որոնց բոլորի նախնականն է պճկորել (կազմուած է -որ մասնիկով պճկել Մշ. «ատամները փորել» բայից), բայց այնպիսի ձևափոխութիւններ է կրած, որ իբր թէ փորել բայից է ձևացած (քչփո-րել=«քիչ փորել»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։
• (յետնաբար ո հլ.) «կարապ թռչու-նը» Օր. ժդ. 16. Վեցօր. ը. 175. Ոսկ. մ. ա. 22 և Փիլիպ. է. Փարպ. Առ որս. (գրուած է նաև պոր Խոր. բ. 81). որից փորահաւ «հա-ւալուսն» Պիսիդ. վեցօր. տող 1098. Բար. էջ 137։
• ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։
• «մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։
• Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։
γαστήρ venter, uterus ἕγκατον, -τα intestunum viscera τὰ ἑντός interiora. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց եւ ի վայր՝ ընդունարան փորոտեաց. որովայն. արգանդ. եւ Ընդերք, ախոնդանք, սիրտ.
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
Զանուշութիւն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք։ Զովացուցիչ է, զտապս ի փողոյն փարատէ. (Եզնիկ.։)
Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիցէ։ Ի փորէ անտի պարզել զմաղձն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Սեբեր. ՟Ժ։)
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
Նմանութեամբ՝ Ո՛ր եւ է ընդունարան, եւ Միջուկ իրաց.
Ի փոր նաւին։ Զփոր սեխին. (Ճ՟Զ։ Վրդն. սղ.։)
Ամենայն աման՝ որչափ տանի փոր նորա, այնչափ առցէ ջուր յանսպառ գետոյ. (Սարկ. տոմար.։)
Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
ՓՈՐ ա.գ. Փորած. դատարկեալ. եւ Փորուած.
Ցողունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Վեցօր. ՟Ե։)
Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն, եւ չկայցէ ինչ փոր, անքան մնան ի միմեանց։ Ուր հաստատուն է հիմն, եւ չիք ինչ փորիւ. (Ոսկ. եփես.։ Եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Որ շինէին զժողովուրդսն՝ որմոյ նմանութեամբ, եւ փորիւ ծեփէին, որպէս ասէ եզեկիէլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Զարագիլ եւ զփող, կամ ձկնաքաղ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զսիրամարգ, կամ զփոր։ նա եւ փորն կարի իսկ գեղեցիկ է։ Եւ փորն իսկ քաջաձայն թռչուն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Ոչ ոք արդեօք տեսանիցէ զփորն, կամ զձիւն, հարցեալ՝ եթէ սպիտա՞կք են այսոքիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)
σκορπίος, σκορπίδιον scorpius, nepa. Ձուկն փշուտ՝ հարկանօղ, կամ թունաթափ, կարիճ ծովային ասացեալ. սկօրփիտ։ (Բժշկըն։)
hastily, soon;
— — առնել, to rend, to tear in pieces.
• «կտոր, պատառ». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Թափեցան շունքն ի վերայ գայ-լոցն՝ խածատել և վիրաւորել, և փութ փութ արարիա»։
Որպէս Փո՛յթ. եւս եւ իբր ռմկ. պո՛ւտ պո՛ւտ. եարա՛ պէրէ.
Մի փութս նկրտիս յառ ժամանակաց տեսութիւնս. (Կլիմաք.։)
Թափեցան շունչն ի վերայ գայլոցն՝ խածատել եւ վիրաւորել, եւ փութ փութ արարին. (Ոսկիփոր.։)
hatchet, axe;
դնել զ— առ արմին, to lay the axe to the tree.
• , ի-ա հլ. «կացին, փայտատ» ՍԳռ. «սակուր, պատերազմական կամ զին-ւորի կացին» Եզեկ. թ. 2. Երեմ. իբ. 7. Եւս. քր. 643. որից տապարաւոր «սակրաւոր զին-ւոր» Երեմ. խզ. 42. Նխ. եզեկ. և Երեմ. տա-պարահատ Օրբել. ողբ. տապարատաշ Նար. խչ.։
• = Պհլ. *tapar բառից, որի ժառանգներն են պրս. [arabic word] tabar, [arabic word] tavar «կացին, տա-պար», քրդ. tefer, tewir «կացին, սակուր, բրիչ, փայտատ», բելուճ. tapar, towār, վա-խի tipár. հմմտ. նաև պհլ. tabrak «կացին» (Horn § 374)։ Իրանեանից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] tabar (այժմ «եաթաղան» իմաս-տով է. չգիտէ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7), թթր. tavar, վրաց. ტაბარი տաբարի, ტაბარ. ძენი տաբարձենի, ուտ. թավար, չէրք. tavór, պամիր. tipár, գնչ. tover, tovel։ Բառը ան-ցել է նաև տաւական, բալկանեան և ուգրօ-ֆիննական լեզուներին. հմմտ. հսլ. topora, ռուս. топоръ, նսլ. topor, լեհ. ռում. հունգ. topor, սլով. porisko, չեխ. toporo, չերեմիս-tavár, նյն. τεπερι, էստոն. tapper, ֆինն. tap-para ևն։ (N. Anderson, Studien zur Verg-leichung der ugrofinnischen und indog. Sprachen, Dorpat 1891, էջ 126-132 «ա-նում է ցոյց տալ թէ բառը բնիկ ֆիննական է և ածանցւում է tap «սպանել» արմատից. հմմտ. վոտյ. tapan, վեպս. tappan, էստոն tapan, tapma, մորդվ. tapan, հունգ. csapni «սպանել, մեռցնել». այնուհետև փոխառու-թեամբ անցել է սլաւներին, պարսիկներին ևն)։-Հիւբշ. 252։
• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 պրս. tabar և ռուս. topor ձևերի հետ։ Պրս. բառին են կցում նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich Rudim. 13, Arica 46, Lag. Urgesch 930, Gesam. Abhd. 49 (նաև ռուս. ձևը), Muller SWAW 42, 250, Pictet 2, 132, Հիւնք. ևն։
• «մի տեսակ կարմիր պտուղ՝ թղե-նու ցեղից» Ամիրտ. ունի միայն ՀայԲուսակ § 2924, իբր անստոյգ բառ։
• = Արաբ. [arabic word] tabbār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7 մեկնում է «թզենու նման մի ծառ է. ուրիշ բառարանների մէջ նշանակուած է իբր մեծ և կարմիր թուզ, որ ուտելի չէ»։ Չու-նի Steinschneider։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս հրատարակուած է նախ ՀԱ 1908, 124։
ἁξίνη (լծ. կացին) securis (լծ. սակր) պ. դէպէր, թէվէր. Փայտատ, երկաթ փայտահատ մեղեխաւոր. կացին.
Ա՛ռ աբիմելէք տապար ի ձեռն իւր, եւ կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Տապար առ արմին ծառոց դնի.եւ այլն։
Տապարն է սուր հատանողական ծառոց. (Նչ. եզեկ.։)
ՏԱՊԱՐ. πέλυξ, πέλεκυς (լծ. վաղակ) securis bipennis. Զինուորական գործի տապարաձեւ՝ միսայրի կամ երկսայրի. սակր.
Արք վեց գային, եւ իւրաքանչիւր տապար ի ձեռին իւրում. (Եզեկ. ՟Թ. 2։)
Հանից ի վերայ սատակիչս, զայր եւ զտապար իւր. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 7։)
Հիւպատոսն զորդի իւր տաշեաց տապարաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Նմանութեամբ ասի.
Չարին արմատոց տապալիչ տապարք։ Տապարք հոգւոյն տապալեցին զմեհենազարդ տաճարս դիցն. (Շ. տաղ.։)
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
• «նեղսիրտ». նորագիւտ բառ, որ եր-կու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճթ և ամ. 253. «Ջի մի՛ իցէ նեղտիրտ և տառ բարուքն, տեսեալ զինքն ի չքաւորու-թեան ստեղծեալ. այլ տեսցէ զամենայն կա-տարեալ, զի արձակ և առատ բարուք սնա-նիցի և վայելեսցէ։ Ագահն թեպէտ ընչիւք մեծատուն լինի, այլ մտօքն սին և տառ և ծակաչք»։
• = Թրք. [arabic word] dar «նեղ», որ յատկապէս գործածւում է սրտի նեղութեան համար։ Նա-խաձայն տ ներկայացնում է հին թուրքական + [syriac word] ձայնը, որ այժմ փոխուել է և դարձել d. հմմտ. [arabic word] dolma>տոլմա, այժմ դոլ-մա։-Աճ.
• տե՛ս Տարր։
• Canini, Et. etym. 89 պրս. dār «coin de monnaie դրամ կտրելու գործիքը»» Մառ ИАН 1911, 470 և ЗВO 1924, 181 մինգ. ճարւա, վրաց. ծերա «գրել» բառերի հետ յաբեթական արմատից։
• «մնջեղ (érable) ծառի սերմը կամ հունտը». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ու-նի Վստկ. 36. «Զմնջեղ ծառոյն սերմն, և իւր տառ ասեն, ի սոյն ժամս պարտ է քաղել և ցանել»։
στοιχείον, -εία elementum, -ta Տարր. նախկին նիւթ զգալեաց.
Արդեօք չորք տառքդ ամենեցո՛ւն են, թէ բնութիւն ինչ առանձինն։ Ստուգաբանեալ զտառս՝ լինի տարր. վասն զի ռայն զերկուց րէից զտհեղի ունի։ Ի զանազան տառից բաղադրեալ բանականիս (մարմնոյ) բնութիւն։ Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացդ ճանապարհորդելով մեծագոյն տառիդ։ Զձեզ աղաչեմ տա՛ռդ երկնի եւ երկրի. (Փիլ. իմաստն.։ Երզն. քեր.։ Նար. խչ.։ Պիտ.։)
Մանաւանդ՝ որպէս γράμμα, -ατα liera, -rae. Գիր հնչելի, եւ տարրանալի գրչութեամբ. այբուբեն՝ նիւթ բառի եւ բանի.
Աբրամ ... աբրաամ. եւ ձայնդ՝ իբրու տառի այբին կրկնեցելոյ. բայց զօրութեամբ՝ մեծի կարծեաց օրինաց ցուցանէ զփոփոխումն։ Յաւելուած միոյ տառին զայն նշանակէր։ Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբան. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
Յաղագս տառի ... գիր ասի ... տառք կոչին, վասն զի ունին տարրումն ինչ եւ դասութիւն. (Թր. քեր.։)
Եւ Գիր, որպէս Նամակ. եւ գիրք, մատեան. եւ Սուրբ գիրք. պատգամ. կանոն.
Ծանուցից քում սրբութեանդ յայսմ տառի։ Ընթերցեալ իմ ի քում տառի։ Զհաւասար գրոյդ ի թիկանէ տառիդ ընթերցցիս. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Ը. ՟Ծ՟Դ։)
Տառ տարբերական տողիւ ձեւացեալ. (Նար. կուս.։)
Մովսէսի քերթողի՝ արարողի պիտոյիցս տառի. (Պիտ.։)
Առընթեր միշտ ունելով զյոլովութիւն տառից. յորս պարապեալ հանապազ հմտասցի. Խոսր. Երգ է զիմաստս երրորդ տառով։ Եւ անտեղեակ քերեալ տառին։ Զյունականս տառ (զօրինակ սաղմոսի). (Շ. յիշ. առակ. եւ եդես։ Լմբ. սղ.։)
Ի տառից հոգեպատում մարգարէից։ Մարգարէական տառիցն։ Որպէս գրեալ ի սուրբ տառին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։ Յիսուս որդի.։)
Սահմանեցիք տառս կանոնականս համանգամայն ազանց. (Շար.։)
star-thistle;
caltrop;
— երկաթի, iron-thistle, instrument of torture.
• , ի-ա հլ. «սուր և խոշոր փուշ» ՍԳր. Ագաթ. «երկաթեայ խոցոտիչ մի գոր-ծիք» Ագաթ. որից տատասկաբեր Կոչ. 13. Ոսկ. ես. տատասկանտառ Տօնակ. տատաս-կացան Նար. ևն. յետին ժողովրդական ձևեր են տատաշ, տատաշկ Վրք. հց. բ. 415, Գնձ. Բժշ. Մխ. բժշ. 67 (SAdel § 119)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ կրկնուած է *տասկ պարզականից, այս էլ աճած ձևն է *տաս արմատի, որ ծագում է հնխ. dək'-առմա-տից։ Հմմտ. սանս. dáçati, daçati «կծել». յն. δάϰνω, δαxεῖν «կծել, խայթել», δαϰος «կծան անասուն», δηζις «խածուածք», գոթ. tahǰan «պատռել», սանս. daštra և զնդ. dastra «շնատամ, կեռ, ճանկ», հբգ. zangar «կծող, սուր, հատու», հհիւս. tgng, անգսք. tange, հբգ. zanga, գերմ. Zange, ալբան. dane «աքցան» (իբր «կծող») ևն։ Այս բառե-րը ծագում են հնխ. denk'-«կծել» արմա-տից, որ ուզում են կապել հնխ. dək'-, dek'-«պատռել, պատառոտել» արմատին (Po-korny 1, 785 և 790, Boisacq 163)։ Հայե-րէնը գալիս է հաստատելու այս կապը, ըստ որում ձևով ծագում է dək'-արմատից, եսև նշանակութիւնն է «խածնել, կծել». այս ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. թրք. əsərmaq «կծել, խածնել» և əsərγan «եղիճ փուշը», նաև Պլ. խածնել. «փուշը կառչիլ» (օր. փուշը փէշս խածաւ)։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. տարտար հոմանև-շը։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Տէրվ. Նա-խալ. 75։ Հիւնք. դաստակ բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի վրաց. დახო դասո «փուշ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. տա՛տաշ, Տփ. տա՛տաշ, տա՛տաշխ, Խրբ. դադաշ, կրկնութեամբ Մշ. փուշ ու տադասկ, Սեբ. փուշ ու դա-դասգ, Սլմ. փուշ-տmտmշկ, Տփ. փուշ ու տատաշխ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტატამი տատաշի «ուղտա-փուշ, cynara cardunculus», որ Չուբինով, էջ 1216 մեկնում է «волчецъ, сеpтополоxъ, остролисть»։
Դժնիկն եւ տատասկն եւ եղիճն. (Ագաթ.։)
τρίβολος tribulus. Փուշ դժնդակ՝ քերիչ մորթոյ. եբր. տարտար. (յն. դրի՛վօլօս. որ թարգմանի ի մեզ եւ Քերանք) ըստ ոմանց՝ երեքսայրի համարեալ. խարխալք
Փուշ եւ տատասկ. (Ծն.։ Ովս.։ առակ։ Մտթ.։ Եբր.։)
Փուշ եւ տատա՛սկ մոլեցան յիս. (Սարկ. աղ.։)
Նմանութեամբ՝ Երկաթի գործիք խոցոտիչք եւ քերիչք հանգոյն տատասկի.
Բերին տատասկ երկաթի։ Ի վերայ պարզեալ տատասկաց սրեալ սայրից. (Ագաթ.։ Շ. տաղ լս.։)
form, fashion, manner, way;
furniture;
formula;
—, գործ —ու, clever work, artistic production;
գրահաշուական —, algebraic formula;
— խօսից, style;
cf. Վրացի;
ի — քաղաքացի, in plain, in private clothes;
ի — եկեղեցական, in clerical attire, dressed like a clergyman;
զգեցաւ աշխարհական —, he dressed like a layman.
• , ու հլ. (յետնաբար նաև ռ, ի-տ հլ.) «վարպետ բանուածք, արուեստաւոր գործուածք» ՍԳր. «միջոց» Ոսկ. հռովմ. 80. «ձև. եղանակ, կերպ, օրինակ» Ոսկ. հռովմ. 158, 207, Եփր. մրգ. 350 (գրծ. տարազիւք). որից տարազագործ «կտաւագործ վարպետ» Ես. ժթ. 10. տարազագործութիւն «ասրա-գործութիւն» Ոսկ. եփես. տարազել «յօրինել, ձևացնել» Մագ. այլատարազ «ուրիշ ձևով» Ոսկ. ես. կերպատարազ Նար. առաք. միա-տարազ Ըսիւք.։
• = Պհյ. *tarāz ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tarāz, արաբացեալ ձևով՝ [arabic word] ձi-rāz, tarāz «է նշանն այն զոր առնեն ոսկե-թելիւ և մարգարտօք ի յուսս և յօձիս պատ-մուճանի և ի բերանս թեզանեաց», [arabic word] ︎ tirāzidan «կարել ի հանդերձս և ի պատմու-ճանս զարդարիչ իրս», [arabic word] ❇ tirāzgr «այն որ առնէ նշան ոսկեթելիւ և մարգար-տօք ի յուսս և յօձիս պատմուճանի և ի բե-րանս թեզանեաց», արաբ. ❇ tarz «կերպ. ձև», ❇ tirāz «բարք, սովորոյթ, եղանակ». աֆղան. tarz «կերպ, ձև, եղանակ», քրդ. terz «կերպ, եղանակ», փոխառութեամբ՝ ռում. tarz «ձև, կերպ»։-Հիւբշ. 252։
• Նախ ԳԴ պրս. darz «կարան» և tarz «եղանակ, կերպ» (վերջինը ուղիղ է)։ ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) tarz։ Lag. Arm. St. § 2198 պրս. և արաբ. tarz, taraz։
Նոյն է եւ ռմկ. դարզ. τρόπος, τύπος , σχῆμα, μορφή, γένος modus, forma, figura, genus. Կերպ. եղանակ. ձեւ. տիպար. օրինակ. ասրաս. պէսպիսութիւն. այլեւայլ հանգամանք ամենայն իրաց.
Մարմնոյն նկարագրութեան, եւ տարազոյն գրութեան։ Այսու տարազու զանց առնէր զնոքօք։ Զգեցաւ աշխարհական տարազ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Դ։)
Այսու տարազու զմարդասիրութիւնն աստուծոյ ի մեզ դարձուսցուք։ Այնու տարազու զճշմարիտ խաղաղութիւնն ի մեզ բնակեցուցանել. (Սարգ. յկ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Թեպէտեւ տարազ բանիս այլապէս է։ Զպէսպէս տարազս նոցա նուիրագործութեան։ Զոհ պէսպէս տարազովք։ Ի մարտ դիմեն պէսպէս տարազաւ խորհրդոցն։ Պէսպէս դրութեամբ անուանցն զտարազս բնութեանցն ճշմարտելով։ Չեմ կարօտ ուսանելոյ յումեքէ զտարազս մեղաց։ Ո՛վ, ըստ երկուց տարազ լսի, կամ զարմացումն, կամ հենգնումն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ.։)
Ահս պակուցանօղս տարազուք յարձակմանցն զմիմեամբք արկանէին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Զբազմազան տարազս ցեղիցն զանազանից ախտաւորութեանց։ Ըստ տարազու սերմանն՝ եւ հնձելն է իրաւացի։ Զտարազ տեսակի տառիս. (Նար.։)
Գործել զամենայն գործ տարազու սրբութեանն։ Յամենայն գործ տարազու սրբութեանն։ Քան զբաւական տարազու պիտոյից գործոյն։ Զամենայն մթեր տացեն յարքունի տարազէ։ Որ ինչ տարազք արքունի կամ տասանորդք։ Եւ տարազ պսակաց. (Ել. ՟Լ՟Զ։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
• , ի հլ. «երկբայութիւն, վա-րանմունք, հոգս, մտատանջութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «դժուարին խնդիր, կնճռոտ հարց» Ոսկ. մ. ա. 4, 6. Եզն. «աղքատութիւն, թը-շուառութիւն» Փիլ. որից տարակուսիլ ՍԳր. տարակուսանալ Ոսկ. ա. թես. տարանուսա-գոյն Ոսկ. մտթ. տարակուսանք ՍԳր. ան-տարակոյս Պիտ. տարակուսելի (նոր բառ) ևն։ Կայ նաև գրուած տարեկոյս Տաթև. ձմ. իգ (երկիցս)։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 222 և 556 (որից նաև ՆՀԲ) մեկնում է տար «հե-ռի» և կոյս «կողմ» բառերից։ Չուբինով վրաց. տարակուճա «ամէն բանի խառ-նուող» բառի հետ! Տէրվ. Նախալ. 83 ըստ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Շմ. տարակուս, Երև. տարակու-սած, Ջղ. տարակուսել, Մշ. տարակուսիլ Տփ. տարեկուսիլ։
ἁπορία inopia consilii, anxietas, quaestio ἁπόρημα dubium ἁμφισβήτησις dubitatio. եւ բայիւ ὁλιγοψυχέω, ἁθυμέω եւ այլն. Յայսկոյնս յայնկոյս տատանումն մտաց եւ սրտի. երկբայութիւն. երկմտութիւն. վարանք. հոգ. տառապանք. տագնապ. դժուարին իրք եւ անել անցք.
Փոխիցեն ընդ նոյն ճանապարհ ի մի շաւղացն հետոց յեօթն տարակոյս։ Արկեալ զձեզ ի տարակոյսս անօրէնութեան, եւ կամ յանհիւթ ապառաժ տեղին. (Նար. ղ։ Ագաթ.։ (յորս տեսանի բուն ստուգաբանութիւն ձայնիս, իբր հեռի կոյս, օտար կողմն։))
Աղէտ կամ աղէտք տարակուսի։ Կայր ի տարակուսի։ Ի վարանի եւ ի տարակոսի կային. (՟Գ. Մակ.։ Յովն.։ Յուդթ.։)
ՏԱՐԱՒՈՅՍ. Խնդիր դժուարին ի լուծանել. բան կարօտ քննութեան եւ լուծման.
Եւ յայսմ դարձեալ այլ տարակոյսք կան։ Զի մի՛ տարակոյսս ի տարակոյսս կցեալ ցնորեցուցանիցեմք ինչ զձեզ։ Արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին՝ ի տարակուսի կացուցանեն զբազումս։ Սակս իրակթերտութեան տարակուսիցս։ Առաքեալ լուծանէ զտարակոյսս։ Լո՛յծ մեզ զայս տարակոյս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 6։ Եզնիկ.։ ՃՃ.։ Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
ՏԱՐԱԿՈՅՍ. Վիճակ կարօտութեան. ցանկանումն առ չքաւորութեան իրաց. անյուսութիւն. թշուառութիւն. աղէտք.
Ի տուեցելոտցն, զոր ի տարակուսիցն ընկալան, ոչ յուսացեալք։ Ի տարակուսից եւ յանհնարից առաքեաց նոցա զբարեգործակն զօրութիւն։ Ոմանք թերեւս խնդասցեն ընդ տարակոյսն. իսկ խնդալ ի վերայ այլոց թշուառութեանց՝ ոչ մարդկան ա՛նգ է. (Փիլ.։)
ՏԱՐԱԿՈՅՍ. ա. Տարակուսելի. վարանական. անկարծելի.
Տեսանիցեմ ես զտայն աղէտ տարակոյս ապականութեան. (Եփր. ել.։)
Ի խոնարհ եւ ի տարակոյս բանից թախծեալ սրտիւք առ երկնային թագաւորն անամօթ վերաղաղակէին. (Կլիմաք.։)
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
• , ո հլ. «առատ տեղացող անձրև, ձիւն կամ ցօղ» Բ. մկ. ժ. 36. Երգ. ե. 2. Ոսկ անոմ. Սոկր. (գրուած է տարաբ Մագ. թղ. 13). պարզապէս «ցօղ» նշանակութեամբ Ատ. ժմ. 491 (նաև զհաւուցն ևս ի տարափ առաւօտուն ճռուողելն). որից տարափել «տեղալ» Գնձ. տարափանման ժմ. յն. տա-րափումն ժմ. յն. տեղատարափ Օր. լբ. 1 Ոսև. ես. և յհ. ա. 37, բ. I. Փարպ. տարա-տարափ Մանդ. էջ 80. հրատարափ Բենիկ. թանձրատարափ Ագաթ. լեռնատարափ Բե-նիկ. կայծակնատարափ Նար. յովէդ. Տօնակ. հողմատարափ Անան. եկեղ.-Հին բռ. մեկ-նում է տարաբ «խուռն ինչ» (իմա «որևէ բա-նի բազմութիւն՝ առատութիւն»)։
• Տէրվ. Altarm. 94 տար և ափ բառե-ոից բարդուած. առաջինն է նոյն ընդ տեղալ, սանս. tar «հոսիլ, յորդիլ», երկրորդը՝ սանս. apa-, պրս. ❇ ab «ջուր»։ Bugge IF 1, 456 սանս. drapsa-«կաթիլ» բառի հետ։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Հիւբշ. 497՝ նշանակութեանց տարբերութեան պատճառաւ։ Meillet, Rev. crit. 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 յիշեցնելով թէ սանս. բառի նախաձալ-նը հին dh չէ (տե՛ս Wackernagel, Al-tind. Gram. 1, 242), կողմնակից և դուրս գալիս Bugge-ի։ Հիւնք. տարփ աւոմատից։
ὅμβρος imber νύφας nimbus, nix, stilla. Տեղ կաթեալ յերկնից խուռն՝ խիտ առ խիտ, որպէս անձրեւ, ցօղ, եւ ձիւն.
Քան զտեղ քան զտարափ թանձր եւ արագ վերուստ ի վայր թօթափէին։ Գլուխ իմ լի եղեւ ցօղով, եւ վարսք իմ տարափով (կամ ի շաղից) գիշերոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։ Երգ. ՟Ե. 2։)
Իբրու զսիր զովացուցիչ, եւ զտարափ ի տապացեալ ժամանակս. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
Իբրեւ զտարափս անձրեւաց տեղայր ի վերայ նորա կարկառք վիմաց. (Տօնակ.։)
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն (ձեան), ի բաց դնելով զանձրեւն ամենայն։ Գայր ի վերայ նոցա տարափս սաստիկ ձեան ... փոխէր տարափ ձեանն յանձրեւ։ Գայր ի վերայ նոցա տարափք սաստիկ ձեան. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Աբր. մամիկ.։ Սոկր.)
Անձրեւ եւ գետ եւ հողմ (յայտ առնեն) զազգի ազգի տարափս մարտին։ Այլք ի դիւաց որպէս զթանձրամած տարափ՝ այնպէս արձակեալք ի վերայ բազմութեանն. (Երզն. մտթ.։ Զենոբ.։)
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
• . ր հլ. (յետնաբար նաև ի, ո հլ.) նախանիւթ» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ագաթ «յօդ, տառ» Եզն. որից տարրական Ագաթ. կամ տարերական Նար. խչ. տարրապաշտ Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. տարրաւր Ագաթ. տարրեղէն Եղիշ. տարրանալ «արմատանալ. հաստա-տուիլ» Փիլ. Սոկր. թուլատարր Վեցօր. կարծ-րատարր Պիտ. (գրուած է կարծրատորր), ողորկատարր Պիտ. միատարր Վեցօր. մեծա-տարր Վեցօր. մերկատարր Ոսկ. ես. 180. անտարր Ոսե. լհ. ա. 14. Ագաթ. ևն։ Բառիս երկու ր-երը միանալով՝ ձևացել է յետնաբար տառ «նախանիւթ» Փիլ. Պիտ. Երզն. Նար. «գիր» Փիլ. իմաստ. Սարգ. «գրութիւն, գրու-ածք, գիրք, Աստուածաշունչ» Պիտ. խոսր. Մագ. որից տառանալ «տարրանալ» Անյ. հց. իմ. տառատիպ Յիշատ. ևն։ Նոր գրա-կան լեզուն զանազանութիւն դնելով երկու-սի մէջ՝ ընդունում է տարր «նախանիւթ» և տառ «գիր»։ Նոր բառեր են տարերային, տարրաբանութիւն, տարրագիտութիւն, տար-րաւուծութիւն, տարրալուծել, տառական, տառտզի, տառակեր, տառակերութիւն, նա-խատառ, սկզբնատառ, վերջատառ, մեծա-տառ, փոքրատառ, մանրատառ, գլխատառ, շեղատառ ևն։
• Հնեռեո Թր. քեր. 4 ստուգաբանում է «Տառք կոչին, վասն զի ունին տարրումն իմն և դասութիւն»։ Հիւնք. արաբ. օა δarra «հիւլէ» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 202 փոխառեալ է դնում իրանեանից. իբր
cf. ՏԱՌ։ στοιχεῖον elementum, principium. Գլխաւոր նիւթ եւ հիւթ՝ որպէս սկիզբն եւ մասն բաղկացուցիչ զգալի մարմնոց. մանաւանդ հող, ջուր, օդ, հուր եւ բաղկացեալն ի նոցունց նիւթական իրք. բնութիւն ինչ. իսկութիւն. մարմին.
Ըստ մարդկան աւանդութեան, եւ ըստ տարերց (այսինքն սկզբանց) աշխարհիս։ Մինչ տղայքն էաք, ընդ տարերք աշխարհիս ի ծառայութեան կայաք։ Զիա՞րդ դառնայք միւսանգամ ի տարերս տկարս եւ յաղքատս.եւ այլն։
Տարր է իմաստութեան երկիւղ տեառն. (Բրս. թղթ.։)
Մարդոյ մարմին ի չորից տարերց խառնեալ է, ի խոնաւութենէ, ի ցամաքութենէ, ի ցրտութենէ, եւ ի ջերմութենէ. (Եզնիկ.։)
Տարր կոչէ՝ որ ի չորից ունին զգոյութիւնս. յայսոցիւ չորից տարերց տարերք մարմնոցն. (Շ. բարձր.։)
Տարր մրգոյն։ Արեգական տարրն։ Տարրն երկնի։ Տարերն լուսնի։ Ըստ տարերց բարձր լերանց. (Եզնիկ.։ Շ. բարձր.։ Ագաթ.։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Վեցօր.։ Շիր.։ Խոր.։)
Մեղուն ինքն նուազ է ի տարրին, եւ փառաւորեալ ի վաստակս. (Համամ առակ.։)
Ոչ եթէ ի տարրն հայի կամ ի նիւթն՝ աննիւթ բնութիւնն, այլ ի հոգին եւ ի սէրն՝ որով տարրնլ ընծայի։ յայլ իմն էուեւիւն յեղաշրջին կցորդակից տարերաւն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Կրօղ զտարրաստուածեղէն (այսինքն խաչն զմարմին աստուածորդւոյն), զայն որ մեռաւ մեզ փոխարէն. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Տարից ի միասին ածելոց։ Միւսն իսկ ի տարրիցն։ Զերկաքանչիւրից տարրիցն պատճառելով զբաղկացութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Նախեղակ վեհից իմանալեացըն խումբ՝ ստորակաց տարրիցը քառիւք. (Շ. տաղ.։ Գոյիցս տածիչ՝ տարրից ու անտարրից սուրբ հոգիդ. Տաղ յհ. եղբ. հեթմ.։)
Ի տածումն օգտաբեր տարրոյս յորդորամիտք. (Պիտ.։)
Չորից տարեարցս։ Երից տարեարցդ։ Տարեարքս չորս են. (Վրդն. ծն.։)
ՏԱՐՐ. իբր Տառ, մասնիկ. յօդ ըստ քերականաց. աթր. աթութայք.
Յասորի լեզու ասէ, ի սկզբանէ արար աստուած զյաթն երկինս, եւ զյաթն երկիր. յաթն ասելով՝ որ է տարր (եզակի), իբրեւ զմիոջէ տարերէ միոյ երկնի յայտ առնէ թարգմանութիւնն. (Եզնիկ.։)
psaltery, harp, dulcimer;
հարկանել զ— or տաւղեմ, cf. Տաւղեմ.
• , ի-ա հլ. «տասնաղեայ քնար» ՍԳր. Սեբեր. որից տաւղել «քնարերգել» Եփր. արմաւ. 60. տաւիղապճիռ «քնարի թե-չերը զարնող» ԱԲ. տաւղաքարոզ ԱԲ. հոգի-ատաւիղ Նար. խչ. բարետաւիղ Նար. որ և ասւում է տաւիլ Ոսկ. յհ. ա. 582. տաւեղ Անկ. գիրք նոր կտ. 301. տատ՛ւղ Սեբեր. 136 (գործածուած է միայն գրծ. տաւուղաւ, ուստի պիտի լինէր ուղ. *տաւյղ, բայց ՆՀԲ դնում է տաւուղ, իսկ Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Դ. 116 սրբագրում է տաւղաւ)։ Կայ նաև տօղիչ «երկաղի կամ երկլարի» Բառ. երեմ. էջ 315, որ նոյն արմատից է և գոնէ պէտք է կարդալ տաւղիչ։
• = Պհլ. *tabil ձևից, որ աւանդում է Հե-սիւքոս. ❇ταβάλα, ταβῆλα. ὸπὸ Γlάρνων ούτω ϰαλεῖται ὄργανον ϰριβάνω ἐμφερές, W χρων-παι ἐν τοῖς πολέμοις ἀντὶ σαλπιγγος. ըստ Պարթևաց այսպէս է կոչւում տապակի՞ նման եռաժշտական գործիքը, որ պատե-րազմի մէջ գործածում են շեփորի փոխա-րէն»։ Այս իմաստը գտնում ենք նաև հայե-րէնի մէջ. հմմտ. Եփր. աւետ. 318 պատե-րազմի նկարագրութեան մէջ. «Եւ ոչ այլ ինչ լսէ նա անդ, բայց միայն զձայն տաւղի բախելոյ և զհարկանել փողոց»։ Սրանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] tablā, ա-րաբ. [arabic word] tabl, որից էլ սպան. atabal, պորտ. atabale, իտալ. ataballo, taballo, թրք. [arabic word] կամ [arabic word] davul «թմբուկ» (Berneker 725)։-Հիւբշ. 252։
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 եբր. նէվէլ, տճկ. տավուլ։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Ges. Abhd. 201։-Հիւնք. տճկ, տավուլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ავილი ավիլի «սրինգ» Երեմ. խը. 36 (հայերէնում փող), որ թերևս սխալ գրչութիւն է՝ փխ. ტავილი տավիլի<տա-ւիղ։
νάβλη, ναύλη nabla, nablium ψαλτήριον psalterium κινύρα cithara λύρα lyra ὅργανον organum. Քնար դաւթի տասնաղեայ. սաղմոսարան. որպէս եբր. էվէլ կամ նէպլ. յն. նա՛վլի. լտ. նա՛պլա, նա՛պլիում. (ըստ Մենինսքեայ, ա՛րբա ... ). (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 12։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 28։ ՟Ժ՟Զ. 5։ ՟Ի՟Ե. 1։ եւ 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 11։ ՟Թ. 11։ ՟Ի. 28։ ՟Ի՟Թ. 25։) Կամ որպէս յն. օ՛րղանօն. երգիոն.
Տաւղօք եւ նուագարանօք. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 5։)
Չէ՛ ինչ չար տաւիղն, այլ զի աղտեղիլ երգոցն եղեւ գործի. (Սեբեր. ՟Ե։)
Զաստուածաբարբառ տաւիղն հարկանելով դաւիթ. (Պիսիդ.։)
Տաւղօք եւ քնարիւք։ Ներբողականս տաւղօք. (Նար. կուս.։)
Հոգենուագ տաւղիւք հրաշազարդապէս խրախանալ. (Անան. եկեղ։)
warm, hot;
cf. Ջերմ.
• «ջերմ» Խոր. գ. 37 (Շամփուրն.. տաք էր իբրև զհուր). էլ. արիստ. էջ 137. Վրք. հց. Վստկ. Վրդն. առակ. Յայսմ. որից տաքացուցիչ Խոսր. տաքիլ «տաքանալ» Պիտ. տաքութիւն Ոսկ. յհ. ա. 21. Մխ. բժշ. տա-քումն Պիտ. 464. տաքդեղ «պղպեղ» Առաք. լծ. սահմ. 468. Զքր. սարկ. Բ. 133 (Ջպղպեղ, որ է տաքդեղ). Բառ. երեմ. 272 (կազմուած է ճիշտ ինչ. գւռ. թրք. isotə «պղպեղ», այն է is «տաք» + ot «խոտ»)։
• ՆՀԲ «նոյն և ռմկ. թրք. ըսըճագ, սը-ճագ» (արմատն է əsə «տաք» + jaq մասնիկ)։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. dah, լիթ. dègti, զնդ. daz «այրել, վառել», գոթ. dags, գերմ. Tag «օր» ևն։ Հիւնք.
• յն. δάϰρν «արցունք» բառից։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 362 պրս. [arabic word] daγ «այրել» բառից. (որ է դաղ «խարան»)։ Պատահական նմանութիւն ունին եգիպտ. tka «բոց», բանտու tete, վոլոֆ. taka-taka «բոց», ճապոն. [other alphabet] taku «վառել, տաքացնել», [other alphabet] 7 atataka «տաք, ջերմ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Կր. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. տաք, Մշ. տաք, տակ, Մև Վն. տաք, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դաք, Ասլ. դաք, դա*։ Նոր բառեր են տաքանալ (Պլ. դաքնալ, Ղրբ. թքանալ), տաքարիւն, տաքդեղաջուր, տաքկոճ, տաք-հով, տաքուկ, տաքուչի, տաքօդք, տաքջուր, տտքտուն «բաղանիք», տաքցոց։
• ՓՈԽ.-Բոհեմ. takio «չոր, եռառած տաք», takiao «տաքացնել, չորացնել, այ-րել»։
նոյն եւ ռմկ. թ. ըսըճագ. Ջերմ. ջեռեալ.
Մինչդեռ տաք էր (շամփուրն) իբրեւ զհուր՝ եդ ի գլուխ մերուժանայ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Հազիւ կարացին հանել զպարանն տաք ջրով ի տրորեալ մարմնոյն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ջուրն տաք գայ ի վեր. (Երզն. երկն.։)
Ամենայն հով իրաց մոխիր առաւել տաք է փորձով. (Վստկ. ՟Ժ՟Դ։ Հանէ՛ք զմորթ արջոյն, եւ տաք տաք արկէ՛ք ի վերայ նորա. Վրդն. առակ.։)
imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հպարտ, ամբարտաւան, խը-րոխտ» Բ. մկ. է. 9. Վեցօր. 163. Ագաթ. «այր իգացող» Եւագր. 245, Իրեն. հերձ. 94 176 (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305, բայց ունի արդէն Բառ. երեմ. էջ 285). որից սէգ աո-նուլ «սիգալով ճեմել» Նար. տաղ. սիգալ «հպարտանալ, պարծիլ» Առակ. լ. 31. Սիր 4. 10. Ոսկ. բ. Կոր. Ագաթ. «իգանալ, կնա-տիլ, զեղխիլ» Ոսկ. մ. բ. 24. սիգութիւն «իգացում, կնատութիւն» Փիլ. 277-8. Կա-նոն. 46. սիգանք Ոսկ. մ. գ. 13. սիգաքայլ Արծր. գրուած ունինք նաև սեգ, սեգութիւն։ Նոր բառ է սիգանազ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'eigh-«ցատկել, աշխոյժ, առոյգ» արմատից, որի ժառան-գորդներն են սանս. çighrá-«աշխոյժ, ա-րագ», անգսք. hīgian «շտապել, յառաջա-նալ, յառաջ դիմել», անգլ. hie «աճապա-րել», ռուս. cигать, cиrнуть «ցատկել», գւռ sigaé, signué «մեծ մեծ քայլերով քայլել», ինչպէս նաև ռուս. cигъ «մի տեսակ ձուև». որից փոխառեալ են լիթ. sykis, հհիւս. sīkr ևն (Pokorny 1, 363)։ Հայերէնի բուն նախ-նական իմաստը պէտք է լինի «հպարտ քայ-ւող», ինչպէս ցոյց են տալիս սիգալ, սիգա-քայլ ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. սոնք, շուք, շքեղ։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sag «գլուխ, գլխաւոր», 415 մոնգոլ. tsik, բուրեաթ. seke «ուղիղ», թրք. čun, čin «ուղիռ» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] šaǰī' «քաջ», ասոր. [syriac word] səga «մեծ, շատ», եբր. [hebrew word] sgā «աճիւ»։
ἁλάστωρ, γαῦρος superbus, jactabundus եւ gloriosus, magnificus. (յորմէ Սիգալ. լծ. եւ սոնք. շուք. շքեղ). Ամբարտաւան. խրոխտ. եւ սնապարծ. աղաջուր. պերճ. գեղապանծ.
Այ սէգ, հպարտ եւ ամբարտաւան. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9։)
Աքաղաղ հպարտ է եւ սէգ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Իբրեւ զսէգն տրդատ։ Վասն զի սէգ իսկ էր առ հանդերձ (հագուօղ սըգուօղ), եւ այլ ուժով պնդութեան. (Ագաթ.։)
Զսիսակ զայր սէգ եւ անձնեայ։ Զարեհ էր այր սէգ. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 50։)
ՍԷԳ ԱՌՆՈՒԼ. Սիգալով ճեմել.
Սէգ առեալ ի խաղ այն սիրամարգն. (Նար. տաղ.։)
refuse;
low, despicable, vile;
— or — ժողովըրդեան, — խուժան, riffraff, dregs and refuse of the people, mob, rabble, scum of the people, the unwashed, the many-headed, beggarhood.
• , ի-ա հլ. «յետամնաց, անպի-տան մնացորդ, փախստական կամ դասալիր ռամիկ և հասարակ ժողովուրդ» ՍԳր. Բուզ. 151. Փարպ. Լաստ. գրուած սինլիքոր Սիմ. ապար. 49։
• -Կազմուած է սին և լքեալ բառերից՝ -որ մասնիկով, ինչպէս ցոյց է տալիս սինլքեալ ձևը, որ մէկ անգամ գործածուած է Երեմ. լթ. 9 փխ. սինլքոր։
• Այսպէս են մեկնում ՀՀԲ, ՆՀԲ, Տէրվ. Altarm. 8, Նախալ. 103։ Հիւբշ. 490 յիշո՛ւմ է միայն այս մեկնութիւնը։ Հիւ-նըք. սինկլիտոս բառից։
ՍԻՆԼՔԵԱԼ ՍԻՆԼՔՈՐ. καταλειφθείς, κατάλειπος, ὐπολελημμένος relictus, derelictus, reliquus, residuus. Որպէս սին ինչ եւ անպէտ թողեալ լքեալ. մնացորդ անպիտան. անայադ. յետամնաց.
Զսինլքեալսն (կամ զսինլքորսն) ժողովրդեանն՝ որ մնացին. խաղացոյց նաբուզարդան։ Հանդերձ ամենայն սինքլորօք ժողովրդեանն։ Զսինլքորսն՝ որ մնացին ի քաղաքին։ Սինլքորքն ապրեալքն ի նմա. (Երեմ. ՟Լ՟Թ. 9։ ՟Խ՟Ա. 10։ ՟Ծ՟Բ. 15։ Եզնիկ. ՟Ժ՟Դ. 22։)
Սինքլորք փախստէիցն հայոց առ ժողովէին։ Յոր սինքլորք փախստէիցն երթեալ բնակեցան. (Փարպ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Իսկ սինքլորք բագրատունւոյն ... բեկեալ կենօք տատանէին. (Ուռպ. ողբ.։)
cf. Սեպեան.
• տե՛ս Սեպեան։
Բար յն. սիբի՛ա, σηπία sepia. որ եւ ՍԵՊԵԱՆ, ՍԵՊԻԱ. ռմկ. սիւպէա
peacock;
էգ —, peahen;
ձագ —ի, pea-chick;
— գոչէ, the peacock cries or screams;
նազել or սիգալ որպէս զ—, to plume oneself;
to boast.
• , ի-ա հլ. «գեղեցիկ մի թըռ-չուն է. լտ. pavo, տճկ. թավուս» Գ. թագ. ժ. 22. բ. մնաց. թ. 21. Եզն. Վեցօր. 163. Փիլ. Պիտ. որ և գրուած սիրամարք Վրդ. առկ. 35 որից սիրամարգաշատ Խոր. բ. 81։
• = Իբր Հայաստանում չգտնուող մի թռչու-նի անուն, անշուշտ օտար է. ծագում է, ինչ-պէս ցոյց են տալիս գաւառականները, *սի-նամարգ ձևից և փոխառեալ է իրանեանից. հմմտ. ռնռ. saēnō-mərəγo, պհլ. sen(o). murūk, sen-i-murūk, պազ. sīnmuru, պրս. ❇ [arabic word] sīmurγ «պասկուճ» (ըստ ԳԴ «թըռ-չուն ինչ անգոյ ըստ իրին և ասի զնմանէ թէ է յաղթանդամ և զարմանալի ըստ որ-պիսութեան».-մեր դաւառականների մէջ էլ սինամարգը առասպելական մի թռչուն է և ո՛չ «սիրամարգ»)։ Պարսկերէնից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ sīmūr «առապպե-լական մի թռչուն»։
• Ինճեճեան. Հնախ. Գ. 21 և ՆՀԲ. սիրող մարգաց։ Lag. Urgesch. 778, Ges. Abhd. 227, 39, Beitr. bktr. Lex. 65 տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Müller SWAW 64, 453 մերժելով այս՝ դնում է հյ. սէր+մարգ=պրս. [arabic word] murγ «թըռ-չուն», իբր «սիրելի թռչուն»։ Պատկ Խոր. աշխ. 84 պրս. ❇ ︎ [arabic word] murγ-l-sīn «չինական հաւ»։ Հիւբշ. 237 ծա-նօթ չլինելով գաւառական ձևերին և նը-շանակութեան, մերժում է վերի մեկ-նութիւնը. բառի վերջի մասը միայն հաւանական է համարում կցել լոր-ա-մարգի բառի երկրորդ մասին։ Մաս ИАН 1918, էջ 2086 սիր-համարում է վրաց. სირ սիր «թռչուն, ճնճղուկ», որիցსირ-აკლემ սիր-աքլեմ «ջայլամ»։
ταῶς, ταιών pava. (որպէս այն՝ որ սիրէ զմարգս, կամ ճեմել ի մարգս). Հաւ գեղեցիկ քան զհնդկահաւ, բազմագունի ճաճանչեղ, խայտաբղէտ եւ շքեղ ատամբ, սիգաճեմ ի գնացս.
Կապկաց եւ սիրամարգաց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 22։ ՟Բ. Մնաց. ՟Թ. 21։)
Ի դէպ եւ սիրամարգք, որք զպայծառ եւ զանազան թեւաւորութեանն՝ զօրէ ոստայնից տեսանելով եւ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ տեսողացն. (Փիլ. լիւս.։)
Ճենաստան ունի եւ սիրամարգ շատ, եւ քրքում անբաւ. (Խոր. աշխարհ.։)
Իբրեւ զհրաշագիտակն սիրամարգ։ Զի՞նչ գեղեցկագոյն քան զսիրամարգ։ Զսիրամարգին թեւն ո՛րքան շրջշրջեսն, այնքան երփն երփն գեղեցկութեանն զառաջին տեսեալն մոռացուցանէ. (Պիտ. Եղնիկ. Արշ.։)
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
• , ի հլ. «սիրտ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ևն. որից սրտացուցանել Երգ. դ. 9. սրտաբախ Ոսկ. Կող. և Եփես. Վեցօր. սրտաբեկ Բ. մկ. է. 39. Սեբեր. Ագաթ. Ոսկ. ես. սրտագէտ Գծ. ա. 24, ժե. 8. Ագաթ. սրտալիր Կորիւն. Ա-գաթ. սրտառուչ Ոսկ. Բուզ. Եզն. Կորիւն. Սե-բեր. սրտկեղ Բուզ. սրտմտիլ ՍԳր. սրտնուլ Ոսկ. մ. բ. 7. սրտնութիւն Եւագր. 28 (և յա-ճախ). սրտաց (իբր սրտանց) Աթան. 463. այրասիրտ Խոր. Արծր. քաջասիրտ Բ. մկ, ե. 10. հայկասիրտ Արծր. թանձրասիրտ Ոսկ։ ես. անսրտնութիւն Լմբ. սղ. գազանասիրտ Եփր. թգ. 430. խստասիրտ ՍԳր. խօթասիրտ ՍԳր. նեղասրտիլ Ոսկ. մ. բ. 28. միասիրտ Ագաթ. սրտակրանք «սիրտը պատող մաշկը՝ ներսի կողմից» Տաթև. հարց. 619. սրտա-պանակ (չունի ԱԲ) «ձիու կրծքի ծածկոցը» Զքր. սարկ. Ա. 22, 86. նոր բառեր են սըր-տագրաւ, սրտակէզ, սրտամորմոք, սրտոտ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ērdi-ձևից. ցեղակիցներն են յն. ϰαρδία, յոն. ϰραῦιη, ϰ7թ, կիպր. ϰορζία, լեսբ. ϰάρζα, լտ. *cord> *rors>*corr>cor, սեռ. cordis, գոթ. ha-irto անոսք. heorte անգլ. heart, հհիւս. hiarta հսարս. hêrta հոլլ. hart. հբգ. herza, գերմ. Herz, լիթ. širdis, լեթթ. sirds, հպր-րուս. seyr (հյց. sīran), հսլ. srudice ռուս. оврицe, չեխ. srdce, սերբ. sfce, հիռլ. cride. ն. իռլ. croidhe, բրըտ. kreiz («միջավայր» իմաստով), կիմր. craidd, կամիս. kardis բոլորն էլ «սիրտ» նշանակութեամբ, որոնք ռալիս են հնխ. k'red, k'erd, k'rd-ձևերից (Pokorny 1, 423, Walde 191, Trautmann 302 Boisarn 412 Ernout-Meillet, Kluge 216)։ Հայերէնի հետ յատկապէս համաձայն է յն. ϰῆρ որ ծագում է հնխ. k'erd->յն. ϰϰηρδ ձևից։-Այս բոլորից շեղւում է նա-խաձայնի կողմից արիական խումբը, որ ներկայացնում է հնխ. g'hrd-, հմմտ. սանս. hfd-, hՐdaya, hárdi. զնդ. zərəd-, zarəδaya-, zərəδaya-, հիւս. արևմ. պհլ. zird, պհլ. dil, պազ. պրս. [arabic word] dil, քրդ. zar, աֆղան, zra, օսս. zärdā, բելուճ. zirdē «սիրտ» (Po-korny 1, 641, Horn § 571)։-Հիւբշ. 490.
• Հներից Մտթ. եւագր. 75 սրտմտու-թիւն բառը ստուգաբանում է «ի սիրտն մտութիւն, սիրտը մտած»։ Schröder, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում ռուս. cennie «սիրտ»։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ ունի Klaproth, Asia pol. I0l։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն սանս. hrt։ ՆՀԲ «որպէս սիրոյ տեղի... և սերտ մասն. յորմէ և յն. քարտիա՛, լտ. tōn, քóռտիս, որպէս և քա՛ռիդաս՝ է սէր, քա՛ռուս՝ սիրելի, սանս. հռիտ, դաղմ. սէ՛ռտցէ»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 21, 22, 30, 37. Windisch 19, Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 71, 168, Lag. Urgesch. 700, Müller SWAW 35, 199, Justi, Zendsp. 123, Հիւբշ. KZ 23, 35, Boрp, Gram. comp. 1, 393, Տէրվ. Altarm. 31, 92, Նախալ. 125 ևն։ Müller SWAW 41, 158 հայե-րէնի նախաձևը ըստ իրանեանի դնում է *զիրդ։ Հիւնք. հանում է շուրթ բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Տփ. սիրտ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեր. Սվեդ. Տիգ. սիրդ, Ասլ. սիրդ, սիր*, Վն. սիռտ, Սչ. սի՛ըրդ, Գոր. սէրտ, Ղրբ. սըէրտ. սըռտ, Մկ. սէռտ, Հւր. Շմ. սըրտ, Հճ. սիյդ, Չթ. սը՞յդ, սը՞րդ, Ագլ. սառտ, Սլմ. սիտ (սեռ. սռտի), Հմշ. սիդ։ Նոր բառեր են սիրտխառնուկ, սիրտկոտրում, սիրտհատնուկ, սրտաբաց, սրտագդալ, սրտադող, սրտաճաք, սրտամնայ, սրտոտիլ (Սչ. սօրդօդիլ) ևն։
լծ. յն. լտ. καρδία cor, cordis եւ ψυχή animus, anima διάνοια mens, cogitatio. (որպէս սիրոյ տեղի, դիրք, օթարան. եւ սերտ մասն. յորմէ եւ յն. քարտի՛ա. լտ. քօռ, քօ՛ռտիս. (որպէս եւ քա՛ռրիդաս ՝ է սէր. քա՛ռուս ՝ սիրելի). սանս. հռիտ. դաղմ. սէ՛ռտքէ ). Պատուականագոյն մասն յընդերս կենդանւոյ՝ իբրեւ սկիզբն կենդանութեան, եւ զգայական բաղձանաց. ուստի եւ լայնաբար՝ յոժարութիւն, ոգի, կամք, միտիք, խորհուրդ, եւ այլն.
Սիրտ իմ ջեռաւ յիս։ Սիրտ իմ խռովեցաւ յիս։ Եւ առ յովաբ երես նետս, եւ հար զնոսա ի սրտի աբեսողոմայ։ Եհաս ի սիրտս նոցա։ Եթէ սիրտ մեր ոչ ստգտանիցեն զմեզ։ Սիրտ սուրբ հաստատեա յիս աստուած։ Յամենայն սրտէ։ Յամենայն սրտից ձերոց։ Այր ըստ սրտի իմում։ Խորհուրդք չարք ելանեն ի սիրտս ձեր։ Սրտիւք մերովք.եւ այլն։
Եդին ի սիրտս իւրեանց, այսինքն մտախոհ եղեն, սկսան քննել. (Մեկն. ղկ.։)
Առ չժուժել սրտիցն դառնութեան։ Քաղցրացո զդառնութիւն սրտիդ։ Սիրտն ի բերանն էր (յեփթայեայ ընդ զոհել զդուստրն). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը. եւ Եղիշ. դատ.։)
Ահաւասիկ ես եւ հայր քո սիրտ ի բերան շրջեալ խնդրէաք զքեզ. (Ոսկ. մտթ.) (ուր վրիպակ է գրելն միոյ գրչի, սրտիբերան)։
Ես եւ հայր քո տառապեալ՝ սիրտ ի բերան գնայաք եւ խնդրէաք զքեզ. (Եփր. համաբ.։)
ՍԻՐՏ. Ըստ հոմաձայթութեան յունին որ է ոգի, եւ սրամտութիւն, վարի ի թագ. Նիւս. կազմ. ՟Ի.
Սրտիւ պահին հմակերք, եւ ցանկութեան հեշտութեամբ՝ բազմածինք կենդանեացն։ Այսպէս առ սրտին ընդ յառնել ազգակից է անասնոցա յարձակման։ Առնէ սիրտն զարիութիւն, եւ երկիւղն զգուշութիւն. (որպէս եւ ռմկ. սրդողիլ կամ սրտոտիլ, է իբր սրտադողիլ, սրտմտիլ)։
ՍԻՐՏ ՊՏՂՈՅ ասի նմանութեամբ միջուկն նոցա։ (Վստկ. ՟Մ՟Ը։)
ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ, կամ ՅԱՄԵՆԱՅՆ ՍՐՏԷ. Ի ՍՐՏԷ. եւ այլն. մ. ψυχικῶς animitus, ex animo εὕνοιᾳ, εὑνοϊκῶς benevolentia, benevole ἑκτενίᾳ, ἑκτενῶς extense, vehementer. Ամենայն յօժարութեամբ. սիրով. մտադիւր. սերտիւ. յամենայն անձնէ. սրտանց, բոլոր սրտանց. ... տես ՟(Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Եփես. ՟Ղ. 7։ Յուդթ. ՟Դ. 8. 10։ Յովէլ. ՟Ա. 14։ Յովհն. ՟Գ. եւ այլն։)
Տես եւ ի բառն Բոլոր, Բոլորով սրտիւ, Ի բոլոր սրտէ եւ այլն։
column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.
• , ն հլ. (սեան, սեանց, յետնաբար ի հլ.) «սիւն, կանզնեցրած փայտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից սիւնակ ՍԳր. Ոսկ. ես. (արևելեան գրականում ընդունուած է սիւնեակ, որ սխալ ձև է). սիւնաձև Ագաթ. սիւնակեաց Վրք. հց. եօթնսիւնեայ ԱԲ. սիւնազարդ (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'īōn-կամ k'īyōn ձևից, որի ժառանգն է նաև յն. ϰfων «սիւն». ուրիշ լեզուի մէջ այս բառը չէ պահուած։-Հիւբշ. 490։
• Աւգերեան, Վարք Սրբոց Զ. 68 հա-մեմատեց նախ յն. ϰίων ձևի հետ, ԳԴ պրս. ❇ sitūn «սիւն»։ ՆՀԲ և Win-disch. 19 յն. ϰίων Böttich. ZDMG 1850, 361 և Arica 75, 233 սանս. sthu. nā, պրս. sutūn։ Riggs, Քերակ. էջ 60 եբր. tsiun։ Lag. Urgesch. 161 և Justi, Zendsp. 301 սանս. sthuna, զնդ. stūna, պրս. sutūn և կամ յն. ϰίων։ Պատկ. Иa-cлед. այս բոլորը մէկ ծագումից է դը, նում։ Lag. Ges. Abhd. 13 յն. ϰίων ձևի հետ է կցում եբր. [hebrew word] kiyyūn «ար-ձան»։ Ըստ այսմ Schrader, Sprachw. u. Urgesch. յոյնը դնում է սեմական ծա-գումից, ինչպէս որ Wissen, Pompeia-
• nische Stud. Leipzig 1877, էջ 618 (ըստ ՀԱ 1893, 219 ծան.) դնում է փիւնիկերէնից։ (Սակայն եբր. kiyyūn բառը ըստ Gesenius 343 անստոյգ է և թերևս ասուր. kaiwanu, պրս. արաբ. [arabic word] kaywān «Երևակ» բառն է)։Տէրվ. Altarm. 102 յն. ϰίων ձևի հետ, բայց ոչ սանս. sthūnā, որին կցում է հյ. ցից բառը։ Müller BВ 1, 290 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 251 կցում է յն. ϰίων -ին, որի նա-խաձևը դնում է *ϰīfων, որով և հայերէ-նը *սի՛ւան կամ *սէվան։ Osthoff SA 2, 53 և Parerga 1, 290 հյ. և յն. բառե-ոի նախաձևը դնում է *k'īson, որին կցում է նաև սանս. s'is «աւելորդ մնալ»։ (Յաջորդ քննիչները, Bartholomae Stud. II, 36, Brugmann I12 1, 298, Boisacq 463 և Pokorny 1, 451 դնում են к'īán-կամ k'īsϑn-, և այլ ևս սեմական ծագ-ման մասին չի խօսւում)։ Յակոբեան, Բեւռ. Ո 479 պրս. սիւթուն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] isyān «սիւն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 760) և եբր. [other alphabet] siyyun «շիրմի կո-թող» (Gesenius 682)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Ղրբ. սիւն, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Սլմ. Վն. Սեբ. Տիգ. Տփ. սուն, Երև. սուն, սին, Խրբ. սօն, Հճ. սին. Սվեդ. սայն.-նոր բառեր են սնա-տակ, սնափայտ, սնագդակ, սնգլուխ, սըն-դուրա, սնքար։
լծ. յն. քիօն. κίων, στύλος (լծ. ստեղն). columna στήλη status, titulus. Ուղղորդ ձող կանգուն ի քարէ կամ ի փայտէ ի նեցուկ եւ մոյթ շինուոյ. կամ ուրոյն կանգնեալ որպէս կոթող, որ եւ ասի արձան. սուն. տերիք, տիրխդ, որ եւ բուն ծառոյ. եբր. արաբ. եմմիւտ. եմուտ. իբ հյ. մոյթ. եւ քէրէզ. քէրիզ. որ է գերան. հեծան.
Զննեցից զսիւնս՝ յորոյ վերայ տունս հաստատեալ կայ։ Բուռն եհար սամփսոն զերկուց սեանցն միջնոց։ Քառասուն խարիսխս արծաթիս արասցես քսանեցունց սեանց, երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զսիւնսն պատեսցես ոսկով։ Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն, եւ կանգնեաց սիւնս եօթն։ Սիւնք երկնից։ Սիւնք նորա դողան։ Սիւն ամպոյ։ Սիւն հրոյ եւ ամպոյ.եւ այլն։
Սիւն կճեայ. (Խոր. ՟Բ. 32։)
Հայրն սիմէոն եհարց ցնա ի սիւնէ անտի։ Իբրեւ գայր յեկեղեցին, զսիւնիւն կայր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)
ՍԻՒՆՔ ՇՐՋԱՆԱԿՕՔ. περίστυλον peristylum, porticus. Կամարակապք սեաց. սրահ սիւնազարդ. տես (Եզնիկ. ՟Է. 18. 19։ ՟Խ՟Բ. 3. եւ 4։)
ՍԻՒՆ ԱՄՊ, կամ ՍԻՒՆԱՄՊ. Ամպ սիւնաձեւ, կամ սիւն ամպեղէն.
Երեւեցաւ կառօք քրովբէիւք, եւ սիւնամպովք միգախառն հրով. (Ագաթ.։)
shaft, arrow, dart;
stiletto;
style, needle;
— ժամացուցի, hand;
— ժամուց, hour-hand;
— վայրկենից, minute-hand.
• , ի-ա հլ. «նետ կամ աշտեայ» Ա-դակ. իե. 18. Սղ. ծդ. 23. Բուզ. դ. 51. ե. 35. Եփր. պհ. որից սլաքալեզու Մծբ. սլա-քարգել Յայսմ. սլաքեալ Եփր. ծն. էջ 106.
• = Բնիկ հայ բառ, որ կազմուած է -աք մասնիկով հնխ. k'ul-«սուր, սրածայր» ար-մատից. սա էլ աճած է k'u-պարզականից, որ կրճատ ձևն է ak'-u արմատի (տե՛ս հլ. ասեղն)։ Սոյն հնխ. k'ul-արմատից են նա-և տանս. cula «տէգ, նիզակ, ցից, սուր ցաւ», լտ. culex, հիռլ. cuil, կիմր. cylionen «մը-ժեղ». իսկ k'u-արմատից՝ տարբեր մասնի-կով՝ սանս. çuka-«խայթոց», զնդ. sukā «ասեղ» ևն։ Ըստ այսմ հյ. սլաք բառի նա-խաձևն է *սուլ-աք (Walde 207-8, Pokor-ny 1, 33 և 465, Ernout-Meillet 229-230)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. սիլահ «զէնք» և հյ. սլանալ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Տէրվ. Altarm. 4, որ համեմատում է սանս. çvla «տէգ» բառի հետ։ Karoli-des, Γ︎. συγϰρ. 211 կապադվկ. σιλευτερ «խաղի սկաւառակ», սանս. çila «քար», լտ. silex «կայծքար» ևն բառերի հետ։ Հիւնք. սլանալ բայից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Lidén, Arm. Stud. 78, որ համո-զիչ է գտնում նաև Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18-ից)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 332 պհլ. çulāk «սլաք, տէգ», որ շատ լաւ պիտի յարմարի, եթէ գոյութիւնը հաստատուի։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] šelax «ձեռքի նիզակ»։
ἁκωνή, ἁκίς, ἁκμή cuspis, acies. իսկ ի սուրբ գիրս τόξευμα, βολίς jaculum. (լծ. թ. սիլահ. զէն Սայր սայրասուր բերան կամ ծայր զինուց. եւ Սսցեալ կամ ձգելի զէն երկաթի, նետ, նիզակ, տէգ, եւ սուր). Սայր. սայրասուր բերան կամ ծայր զինուց. եւ Սլացեալ կամ ձգելի զէն երկաթի. նետ. նիզակ. տէգ. եւ սուր.
Իբրեւ սուսեր, եւ սլաք սրեալ։ Եւ ինքեան որպէս սլաք. (Առակ. ՟Ի՟Է. 18։ Սղ. ՟Ծ՟Դ. 23։)
ի սլաքս եւ ի տէդս նիզակաց զքրտունս երեսաց մերոց ջնջեցաք. Սլաքօքն զքիրտն ջնջելոյ. (Բուզ. ՟Դ. 51։ ՟Է. 35։)
Յերկիր անկանի սլաք (նետին). (Խոր. ՟Ա. 10։)
ի կողահերձ սայրասուր ոլաքէ ուժգին բախմանէ։ Սլաքով խոցեցայ ի կողս վասն քո. (Նար. ՟Ի՟Ը։ Եպիփ. թաղմ.։)
երկայն գաւազան ցցել երկսայր սլաքով, եւ հարկանել ընդ որովայն նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
Պահքն պահէ ի հրեղէն նետից չար ցանկութեան, որ են նորա սլաք խոցոտիք. (Եփր. պհ.։)
beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.
• տե՛ս Սկսանիլ։
ՍԿԻԶԲՆ ἁρχή (լծ. առաջ. արշ. նախ). initium, principium. գրի եւ ԻՍԿԻԶԲՆ, ԻՍԿԶԲԱՆ եւ այլն, զոր տեսցես. Սկսումն. առաջին ծագն ամենայն իրաց. աղբիւր. արմատ. հիմն. գլուխ. նախկին տեղին եւ ժամանակ. (որում հակադիր Կատարած). սկիզբ.
Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նորա բաբելովն։ Դու զօրութիւն իմ եւ սկիզբն որդւոց իմոց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց։ Սկիզբն աւետարանի։ Ես եմ սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ի սկզբանէ աշխարհի.եւ այլն։
Երիս ասելճ տէր ողորմեա, խնդուածք են խորհրդականք, սկզբամբ եւ միջոցաւ եւ աւարտմամբ ողորմութիւն նոր մնասցէ առ մեզ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ամենայն ուրեք սկիզբն եւ առաջքն դժուարինք են. եւ եթէ սկիզբն առնիցեմք, ամենայն ինչ հարթ եւ դիւրին լինիցին։ Ոչ եթէ սկիզբն միայն պիտոյ է պայծառագոյն, այլ եւ կատարածն եւս առաւել լուսւորագոյն։ Որ զառաքինութեան կատարումնն ընդ սկզբանն ոչ միաբանեն, եղծանեն եւ կորուսանեն զամենայն. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ, եթէ դժուարինս առ սկզբանն լուիցէ, երկնչել պարտ է. (Պղատ. օրին. ՟Ծ։)
Գովեալդ յսկզբանցն յաւիտեանց, եւ յարդի ծնելոցս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Յիսկզբանց անտի մինչեւ ցգալուստն քրիստոսի։ Յիսկզբանցն եւ այսր. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 89։)
Ոչ թիւրի յիւր սկզբնէն եւ ի վախճանէն. (Ի գիրս առաքին.։)
Սկսեալք ի հօրէ ի միոյ սկզբնէ, եւ այն յանսկզբնէ. (Վահր. երրորդ. որ հայի ի յաջորդ նշ։)
Սկիզբն է որդւոյ հայր իբրեւ զպատճառ. ապա եթէ ի ժամանակէ իմասցիս զսկիզբնն, եւ (որդի) անսկիզբն. զի ոչ սկիզբն առնու ժամանակաւ՝ ժամանակացն տէրն. <()
Դու միայն սկիզբն բարեաց։ Սկիզբն ամենայնի, եւ յամենայնի։ Դու սկիզբն եւ լրումն ամենայնի. եւ այլն. (Նար.։)
Ամենայնի սկիզբն ես եմ. (Կրպտ. ոտ.։)
Ուրախ լեր (կոյս) անսկզբանն սկիզբն, եւ արարչին ժամանակաց ժամանակ. (Գանձ.։)
Սկիզբն եւ առաջնորդ չարեաց այրդ այդ եղեւ. (Եղիշ. ՟Է։)
ՍԿԻԶԲՆ. Պատճառ պատճառեալ առ ի ներքս անսկզբնաբար եւ անեղապէս. ծագեալ. սկզբնաւոր.
Զի թէպէտ սուղ է որդի, վասն զի սկիզբն (այսինքն է ի հօրէ), նոյն փարթամ, վասն զի պատճառ է հոգւոյ ելողութեան։ Հոգին սուրբ սուղ եւ հարուստ. զի թէպէտ սկզբունք՝ վասն ընդ պատճառաւ, այլ՝ եւ անսկզբունք, վասն ոչ ընդ ժամանակաւ։ Որպէս ի սկզբանցն եւ յասկզբանցն երեւեցուցաք։ Զսկզբունս եւ զանսկզբունս, զզգալիս եւ զիմանալիս. (Քեր. քերթ.։)
ՍԿԻԶԲՆ. προοίμιον prooemium. Յառաջաբան, նախադրունք գրոց եւ բանից.
Եւ արդ տես ի սկզբանս իսկ աւետարանին, որչափ այսր եւ անդր հարկանէ զմիտսն։ Ահաւասիկ երեք ճառք, եւ զսկզբանս բանս ոչ եւս կարացաք լուծանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
Անդէն ի սկզբանն կանգնէ լնա. (եւ այլն. Ոսկ. ՟բ. տիմ. ստէպ։)
ՍԿԻԶԲՆ ԱՌՆԵՄ, կամ ԱՌՆՈՒՄ, կամ ՈՒՆԻՄ, կալայ. cf. ՍԿՍԱՆԵՄ. ἁρχήν λαμβάνω եւ այլն.
Սկիզբն արարեալ յամացն արշակայ արքայի. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ սկիզբն առ խօսելոյ ի տեառնէ. (Եբր. ՟Բ. 3։)
Սկիզբն կալայ խօսել ընդ քեզ. (Նար. ՟Դ։)
Ի ՍԿԶԲԱՆԷ. Երբեմն է մակրայ եւ ի յն. ἁπ’ ἁρχῆς, ἁπαρχῆς, καταρχάς a principio, pridem, antiquitus . եւ երբեմն որպէս հոլով ներգոյական, ἑν ἁρχῇ in principio. Անդստին ի սկսմանէ. ի վաղուց. յաւուրցն առաջնոց, կամ ի յաւիտենից. ի սկզբան անդ. նախ զառաջինն. ի բնէ.
Զժողովուրդ քո՝ զոր ստացար ի սկզբանէ։ Խօսեցայց զառակս ի սկզբանէ։ Ի սկզբանէ տէր զհիմունս երկրի հաստատեցեր։ Ի սկզբանէ ծանեայ. եւ այլն։ ի սկզբանէ էր բանն. (որ ի ՃՃ. թարգմանի, ի սկզբանն էր)։ Ի սկզբանէ արար աստուած. եւ այլն։
Մարդկայինս բնութիւն ի սկզբնուստն յաստուածայնոցն բարութեանց անմտաբար սահեալ. (Դիոն. եկեղ.։)
Որպէս ի սկզբնուստն աստուած ի հաստումն մարդնոյն՝ ստեղծ եւ արար (զնա) առանց մեղաց։ Ոչ ի նմա ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեզս, այլ ի բանականի եւ յիմանալի բնութեան մարդոյ ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեղս, այլ ի բանականի եւ յիմանալի բնութեան մարդոյ ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեղսն. (Աթ. ՟Դ։)
hoof;
առ — պզտորել զջուրս, to foul or muddy water by walking through it.
• , ի-ա հլ. «կճղակ, ձիու և ուրիշ սանաոտունների ոտքի եղունգը» Ես. ե. 28. Եզեկ. իզ. 11, լբ. 2. Եզն. որից սմբակահամ Մծբ. կամ սկբակահա՞ր Եփր. վկ. արև. սալասմբակ Մագ. սմբակակոխ Խոր. Յհ. կթ. սմբակաւոր Վրդն. ղևտ. միասմբակ Նիւս. բն. սմբակած «սմբակակոխ եղած» Վստկ. 178. լայնասմբակ (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ Բ. 24. գրուած է սնպակ Վրդն. առակ. 25, սմբատակ «սմբակ» Դամասկ.։
• = Պհլ. *sumbak «սմբակ» ձևից փոխա-ևեալ. հմմտ. պհլ. sumb, sunb, պրս. ❇ sum, [arabic word] summ, [arabic word] sunb, քրդ. sīm, աֆղան. sum, swa, օսս. säft'äg, զնդ. [arabic word] ︎ safa-, սանս. [other alphabet] უ çaphá-«սմբակ»։ Պհլ. *sumbak ձևը թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում արաբ. ❇ sunbak «սմբակ» (նաև sunbuk ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 95)։-Արիական ձևերը ծագում են հնխ. k'apho-բառից, որից նաև հբգ. huof, գերմ. Huf, հսաքս. hōf, անգլ. hoof, հուլ. hoof, հհիւս. hofr «սմբակ» (Kluge 225, Horn § 745)։ Բառս բնիկ հայ լինեւու պարագային պիտի ունենար *սափ ձևը։-Հիւբշ. 237։
• Böttich. Arica 73, 184 սանս. capu, գերմ. huf, լիթ. szumpis, հսլ. kopuito «եղունգ», Müller SWAW 38, 578 ևն
• ահլ. պրս. և զնդ. ձևերի հետ։ Նոյնը lusti, Zendsp. 292 զնդ. safa ձևի տակ։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 17 արաբ. sun-bak։ Lag. Arm. Stud. § 2010 մերժում է զնդ. և սանս. ձևերը և պահում միայն պրս. *sunba, արաբ. sunbak։ Հիւնք. պրս. սիւնպ։
• ԳՒՌ.-Կալ միայն սմբակած Ակն. «ոտ-նակոխ եղած, տրորուած»։
ՍՄԲԱԿ ὀπλή ungula, unguis quadrupedum τέλμα planta ποῦς pes. գրի եւ ՍՄԲԱՏԱԿ. կճղակ. ներբան. թաթ ոտից կենդանեաց.
Սմբակք երիվարաց։ Սմբակօք երիվարաց։ Առ սմբակ պղտորէիր զջուրն. (Ես. ՟Է. 28։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 11։ ՟Լ՟Բ. 2։)
Որպէս ձիոյն ի սմբակէն վարելոյ. (Եզնիկ.։)
Առաքինական սմբակօք ջարդեսցուք՝ զգլուխ վիշապին. (Նար. յովէդ.։)
Ճանապարհ զանձինս արարին գնալի ոտից, եւ սմբակաց ախտից. (Իգն.։)
chrytomancy, divining by means of barley;
—ս արկանել, to divine by -.
• տե՛ս Սիբնկոն։
ՍՆՆԻԿՈՆ կամ ՍՆԻԿՈՆ. որ գրի եւ ՍԻԲՆԿՈՆ. Ազգ հմայից կամ դիւթութեան, որ ի լուծմունս եւագրի մեկնի, գարնկեցութիւն.
Ի սննիկոնս, յուռութս։ Պահարան եւ սիբնկոն. (Մանդ. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Թ։)
Առ դիւթս եւ հարցուկս չերթալ, սնիկոնս չարկանել. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
nightingale, philomela, luscinia;
porphyrio (a waterfowl);
— երգէ, գեղգեղէ, the nightingale sings.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի) «ծիրանեակ թռչունը, լտ. purpurio» Օր. ժդ. 17. Ղևտ. ժա. 18. «բրլ-բուլ» Վեցօր. 172. Ոսկ. փիլիպ. (նոր գրա-կանում վերջին նշանակութեամբ միայն).-գրուած է սողակ (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 111)։
• Lag. Beitr. bktr. Lex. էջ 21 պրս. *sōxa ձևից՝ իբր պրս. surx, զնդ. sux-ra «կարմիր» բառից։ (Հիւբշ. 238 յի-շում է այս մեկնութիւնը և մերժում. թէև ընդունում է որ հայերէն բառը իրանա-կան փոխառութիւն պէտք է լինի)։ Մառ ЗВО 5, 317 պարզապէս զնդ. sarh «ասել» բառի հետ. իսկ Гpaм. др.-арм. 29 աւելի զարգացնելով իր ասածը, հին ձևը համարում է *սանխակ, որ կցում է զնդ. saiih «ասել» բային։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 խօսիմ բայից՝ իբր խօ-սակ։-Հիւնք. պրս. suxan «խօսք» բառից, իբր հյ. խօսնակ։ Այսպէս նաև Կուրտիկեան, Արևելք 1899 նոյ. 18։
Ազգ թռչնոյ՝ կրկին. մին՝ առաւել ջրային, կարմրակտուց եւ կարմրոտն. (զոր Ստեփ. լեհ. համարի նոյն ընդ կարապ). ի սուրբ գիրս գնի որպէս πορφυρίων, -ιον (ծիրանեակ). purpurio, avis aquatica purpureo rostro pedeque. տես (Օր. ՟Ժ՟Դ. 17։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Եւ միւսն ցամաքային՝ անտառասէր՝ քաղցրաձայն երգիչ քան զամենայն թռչունս, որ եւ Ծիծեռնուկ կոչի. ἁηδών luscinia. իտ. lusignuolo. պիւլպիւլ
Յորժամ լսիցես զձայն սոխակի, որ գեղգեղէ քաղցրաձայն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ի քաղցր ե՞րգս (հպարտանաս). ոչ որպէս սոխակն, եւ փորն. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Սոխակ. եւ ցախսարեկ, եւ այլք նմանք սոցին երգաբանիչք. (Վեցօր. ՟Ը։ Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Զ։)
battle-array, rank, line, order;
battle, war;
— առնել, կարգել զ—ն, to marshal, to array;
— դնել, ի — մտանել, to make war, to fight, to assail;
հատանել զ— պարւուց զօրաց, to put to rout, to disperse, to defeat, to discomfit.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, յետնաբար կայ նաև յգ. -մունք, -մանց) «պատերազմ, կռիւ» Բուզ. Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. որից ռազմիկ «մառտեև. կռուող» Մեսր. եր. ռազմահատ Մեսր. եր. ռազմամուտ Թղթ. դաշ. Մեսր. եր. ռազմաւոր Օրբել. ռազմիլ «կռուիլ, պատե րազմիլ» ԱԲ. գրուած է նաև ըռազմ, ըռազ-միկ ևն։ Նոր բառեր են ռազմաբեմ, ռազմա-գէտ, ռազմագիտութիւն, ռազմագիտական, դազմամթերք, ռազմանաւ, ռազմունակ, ռազմունակութիւն, ռազմանաւատորմ, ռազ-մտհակատ ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ razm «պատերազմ, ճակա-տամարտ», պրս. ❇ razīn «կռիւ», որ է զնդ. rasman «զօրաբանակ, ճակատ» (Horn § 612 չի ընդունած, բայց այսպէս է ըստ Հիւբշ. 233)։ Իրանեան բառերը ծագում են ղնդ. raz-«շարել, դարսել, կարգաւորել» ար-մատից (Bartholomae, Altir. Wört. 1514), որ է հնխ. reg-«ուղղել». սրա այլ ժառանգ-նեռից յիշատակելի են յն. ὸρέγω «տա-րածել, փռել», ὄρεϰτός «մօտից կռուելու համար զէնքը երկարած», լտ. rego «ուղղել, վարել, կառավարել, իշխել, թագաւորել», rex «թագաւոր», rectus «ուղիղ», rector «վա. ոիչ, կառավարիչ, տէր», regimen «կառա-վարութիւն»>ֆր. règiment «զօրաբանակ», ևնո. arəzu «ուղիղ», razista «ուղղագոյն»։ հպրս. rāsta, պրս. rast «ուղիղ» (բայց նաև «ռաս, խումբ», որից հյ. երաստ «խումբ, կարգ»), գոթ. raihts, հբգ. reht, գերմ. recht, անգսաք. riht, անգլ. right «ուղիղ», հիռը recht «օրէնք», ռուս. су-разинa «կարգ կա-նոն» ևն ևն (Waide 647, Boisacq 710)։-Հիւբշ. 233։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբրև պրս. ոէզմ։ Նոյնը նաև ՆՀԲ, ՋԲ, Peterm. 22, Miiller SWAW 38, 580 (նաև ոնո։ rasmaoyo)։ Justi, Zendsp. 254 զնդ. rasman ձևի տակ։ Հիւնք. պրս. ռէզմ և լտ. Mars (շրջուած ձևով)։
• ՓՍԽ.-Վրազ. რაზმი րազմի «ռազմական կարգ՝ շարք», მორაზმვა մորազմվա, დარაზ-მვა դարազմվա «ճակատ յարդարել», და-რაზმულობა դարազմուլոբա «ռազմաճա-կատ»։
Բառ պրս. ռէզմ, րազմ. ի մեզ՝ Պատերազմ. բանակ կարգեալ. ճակատ մարտի.
Ռազմ արարեալ՝ յարձակեալ։ Ռազմ արարեալ՝ զբոլոր մեծութիւն դաշտին ի ներքս փակէր։ Ի ռազմ (կամ յռազմ) մտանիցէ։ Կարգել զռազմն. (Բուզ. ՟Է. 5։ Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ։ Փարպ.։)
Յերկու կողմանէն ռազմ գաղտ կարգեաց. եւ ինքն զութ հազար արսն բաժանեաց ի վեց ռազմն (թեւ բանակի). (Մամիկ.։)
Հատեալ զռազմ պարուց նոցա. հերձեալ ընդ մեջ զջոլիրս ասպարափակ ռազմին բազմութեան։ Ճակատս ռազմի մարդկաց ընդդէմ միմեանց պատրաստէին. (Յհ. կթ.։)
Ճակատն եւ ռազմ. (Իգն.։)
Յորժամ հանդէպ միմեանց կազմեալ, թագաւորացն ըռազմ եդեալ. (Շ. վիպ.։)
Ընդ լուսանալ առաւօտին՝ մուտ ըռազմի յօրինէին. (Ներս. մոկ.։)
Նա ի վիշտս եւ ի չարչարանս մարմնոյ է, եւ յռազմունս թշնամւոյն զշարժեալսն ընդդէմ իմ՝ անյայտացս։ Զհերձուածոզացն եհատ ռազմունս։ Զդիւացն քակեցեր զռազմունս. (Ժմ. յն.։)
Մերթ անսովոր առմամբ իբր Ռազմիկ. մարտիկ.
Ընտիր ընտիր ռազմունս կարգելով ախոյյան. (Մեսր. երէց.։)
Ռազմարանաց քաջաց. եթէ իցէ մի բառ, ուղղ. լինի ռազմայր։
way, road;
— գործել, հորդել, to travel, to go on a journey.
• , ի հլ. «ճամբայ, ճանապարհ» Զքր. կթ. Նար. Շար. Անան. խոստ. 6. Տաղ. որից ռահվիրայ «ճամբայ բացող» Բուզ. գ. 20 (այս բառը ցոյց է տալիս, որ ռահ արմատը Ոսկեդարում գոյութիւն ունէր). ռահահորդ Շնորհ. ռահել Շնորհ. յիշ. սող. ռահադուռն Ճառընտ. անռահավար Մագ. հ>խ հնչու-մով՝ ռախունակ «առաջնորդ» Ճառընտ.։
• = Պհլ. *rāh ձևից, որի հետ հմմտ. պհլ. [arabic word] rās=rāϑ, պրս. օl,rāh կամ օ, rah, պազ. rah, աֆղան. lār, քրդ. rī, բելուճ. rā «ճամռայ». հմմտ. նաև սանս. rathyá-«մեծ փողոց, պողոտայ» (Horn § 607)։-Հիւբշ. 233։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը ԳԴ, ՆՀԲ (աւելացնում է եբր. [hebrew word] orax հո-մանիշը, որի նմանութիւնը աատահա-կան է), Müller SWAW 38, 588 ևն։ ՌԱՀ «պիտոյք, գոյք, իրեր» Անսիզք 45 (Չարթէլ է պառիկելեցն և ի բաղնեց ըռահէն և յայտ ցեղ սարութենէդ.-բացի անկողնի և բաղնիքի պարագաներից և նման կազ-մածներից), Սմբ. դատ. 60, 62 (Հալաւն, սօլերն և գօտին և այլ այսպիսի ըռահ). որից ըռահեղէն «տան իրեր» Սմբ. ղատ. էջ 151 (մի ձեռագրի ընթերցուած է)։
պ. ռեհ, րատ. եբր. օռախ. Ճանապարհ. ուղի. արահետ. շաւիղ.
Ռահ եւ պողոտայ ճշմարտութեանն յօրինեցան ազգի մարդկան։ Ռահ կենսաչու ճանապարհի արդարոցն՝ խաչ փրկչին հետեւակ. (Զքր. կթ.։ Նար. խչ.։)
Ռահս յոլովս առաքինութան։ Ռահ գործեալ երկնաւորաց. (Շար.։)
Ռահիւք յաշխարհէ հալածանօքն զձեզ՝ յաշխարհն վերին բարձրացուցեք զմեզ։ Ջուրք սրբին յորդանանու, ռահ գործեն մարդկան յերկինս։ Ռահ հորդեալ յերկինս որդւոց ադամայ. (Շ. տաղ.։)
Ռահիւք լուսոյ ի յերկիննս ելէք. (Տաղ.։)
Ռահիւք զմեզ յերկինս, հայցեմք, ուղղեա այսօր. (Տաղ.։)
Օձն մահաշունչ՝ գարշապարին սպասող, ջախեալ ի սրբոյն (գրիգորի) լուսաւորիչ ռահից։ Ռահ աշտիճանաց ի վիրապին եդեալ՝ հանել ընդ նոսին զհայաստանեաց ազինս. (Շ. տաղ.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ յանցս եւ յռահս կարդեալ են. Կանոն. իմա որպէս ջրանցք. առու. յն. լտ. καναλίον canalis.
shell, bomb, grenade;
—ս արձակել, to shell, to fire shells, to shoot bombs.
• (որ և ըռումբ), ի-ա հլ. «նետելու քար, երկաթ. 2. տէգ, նիզակ» Թղթ. դաշ. ժռ. հռոմկլ. Ուռհ. Երազ. Մաշտ. ջահկ. Մխ. դտ. էջ 266 (մեկնում է «նիզակ». այսպէս՝ ռունին նիզակս, որ է ըռումբ»). գրուած ըռում «նիզակ» Թլկր. 53. որից ռմբաքար (գրուած նաև ըռըմբաքար) «բաբան, բա-բանով նետելու քար» Յոբ. խա. 19. Եզեկ. ժգ. 11, 13. Ա. մկ. զ 51. ռմբաւոր «իշխա-նի նիզակաւոր հետևորդ» Ոսկ. յհ. բ. 18 (էջ 713), ռմբափակ «զինւորներով պաշարուած» (նորագիւտ բառ) Առաք. պտմ. 12. ՀՀԲ ունի նաև ըռըմբարտակ, ըռմբկէն։ Արդի գրակա-նում ռումը նշանակում է «թնդանօթի գըն-դակ», որից և ռմբաձիգ, ռմբակոծել, ռըմ-բակոծութիւն նոր բառերը։
• ՆՀԲ ւտ. rumpo «խորտակել», յն. ῥήγνυμι «պատառել, ջաղխել»։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 132 կցում է արաբ. [arabic word] rumկ «նիզակ» բառին, բայց Arm. Gr. 275 ձայնապէս անհամաձայն է գտնում թէ՛ արաբ. [arabic word] ︎ rumh «նի-զակ» (քրդ. ռրմ «նիզակ») և թէ ասոր. [arabic word] rumxā «աշտէ»։ Հիւնք. բուռն բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. რუმბი րումբի «խորանարդ. 2. տիկ»։
ՌՈՒՄԲ որ եւ ԸՌՈՒՄԲ. Գործի կամ զէն ձգելի առ հարկանել՝ ջախել՝ կոտորել՝ պատառել (որ ըստ լտ. ռու՛մբօ. յն. ռիղնիմի ). որպէս Քար, վիրգ, պարսաքար, գունտ երկաթի կամ կապարեայ, տէգ նիզակ, նետ, ձող, եւ այլն.
Սանջախաց եւ ռըմբաց։ Նետից եւ ըռըմբաց. (Թղթ. դաշ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Առեալ թուղթ՝ կապեաց ի ծայր ըռըմբին։ Հարեալ զթոռնիկ ռըմբովն ի սիրտն գաղտաբար. (Ուռհ.։)
Թէ ռըմբող զարնես գայլուն, թէ որով զարնես. (Երազահան.։)
Եդեալ լիցի այն ի փայտ ըռմբի ... Նշանակն դնի ի կողմանէ կապեալ կամ ագուցեալ ի յըռմբի։ Զոր բառնան ըռմբօք ի չորից բարձր ի վերայ նորա առագաստ. (Մաշտ. ջահկ.։)
electrum, amber, yellow amber;
սեւ —, black amber.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ քար. քէհրի-բար» Նար. խչ. 383. տաղ. 473. «բուստ, մաոջան» Խոր. աշխ. (կոչւում է նաև բազ-մագունի ակն Եզեկ. ա. 4), որից սաթնուկ «սպունգ» Վրք. հց. ա. 533. սաթբերունի բուստի նման ծլած՝ ծաղկած» Նար. տաղ. 465։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Հւր. Ղրբ. Տփ. սաթ. Աեռլ. սօթ, Մշ. սատ։
• ՓՈԽ.-Վռաղ. სათი սաթի «սև սաթ, սաթ քարը» (Աճառ. Արրտ. 1898, էջ 367ա, Մառ. 1910, անդ), ուտ. սաթ՝ նոյն նշանակու-թեամբ։
Բազմագունի ակն. ելէքտռոն, կամ բուստ թխագոյն բուսեալ ի ջուրս.
Յափրիկէ լինի եւ սաթ՝ (կամ սեւ սաթ) բոյս փափուկ ի ծովու, որ ելեալ յարեւ եւ յօդ կարծրացեալ չորանայ (կամ քարանայ). (Խոր. աշխարհ.։)
Աստեղազարդ մարդարտաց՝ թխատիպ սաթացն կապուտակաց յեռմամբ առ իրեարս. (Նար. խչ.։)
cf. ՍՈԹ եւ ՍԱԹ։
plum;
— դամասկեան, damson;
— վայրենի, sloe, wild plum;
— չոր, prune, dried plum, French plum;
օշարակ ի —ոյ, plumwine.
• «սալոր, շլոր» Մխ. առակ. Գա-ռեան. որից սալորենի «սալորի ծառը» Բժշ. ասւում է նաև շլոր կամ շլոռ՝ Բառ. երեմ. յաւել. 570։
• ՀԲուս. § 2683 և յետոյ Patrubány SA 1, 106 կցում են հսլ. sliva, լեհ. šliva հունգ. szilva, լիթ. slyva, հբգ. sleha, նբգ. Schlehe, անգլ. sloe հոմա-նիշների հետ։ Յիշատակուած ձևերի հետ համեմատութիւնը տուաւ նախ Pic-tet, բ. տպ. Ա. 281, բայց կասկածով։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 յիշում է կաս-կածով։ Յիշեալ բառերը ըստ Solmsen KZ 37, 598, Walde 437, Trautmann 269-230 կցւում են լտ. līveo «կապ-տիլ», līvor «կապտագոյն», lyidus «կապտաւուն», հիռլ. li «գոյն, փայլ» ևն բառերին («սալոր» բուն նշանակում էր «կապտագոյն») և ծագում են հնխ. sleivā ձևից, որից չի կարող յառաջա-նալ հյ. սալոր։ Այս պատճառով Patru-bány ՀԱ 1906, 343 մերժելով նախկին մեկնութիւնը, դնում է հնխ. kale, kelā «տաքանալ» արմատից (հմմտ. լտ. ca-lere «տաքանալ»), իբր հնխ. kaloris «տաք ժամանակի պտուղ»։ Մառ ИАН 1913, 318 -որ յոգնակերտ մասնիկով վրաց. քլիավի «սալոր» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի սպան։ ciruela «սալոր»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. սալօր, Սեբ. սալէօր, Ասլ. սալէօ՝ր, Մկ. սալիւր, Զթ. սmլիւյ, սmլիւր, Խրբ. սալվօր. -նախաձայնը վերածած չ՝ Ալշ. Մշ. Ջղ. չլոր, Երև. zլor, Տփ. շլուր, Գոր. շլէօր, Ղրբ. շըլլէօր, Ագլ. շըլլիւր։ Նոր բառեր են սալորաչիր=շլորա-չիր, շլորթթու, շլորի (Ագլ. շըլլm՛րի), շլբլիթ (Ղրբ. շըլըպլիթ) «սալորի պաստեղ՝ բլիթի ձևով»։
որ եւ Շլոր. κοκκύμηλον prunum. Պտուղ ախորժ համով ընդ քաղցր եւ ընդ թթու՝ պէսպէս գունով եւ ձեւով, ի չափ ծիրանի կամ նշի. էրիգ, ալու, ալուլէ (որ է վայրենի եւ մանր).
Ի միասին սալոր եւ դամոն եւ ծիրան ամբաստանեցան, թէ ընդէ՞ր զատամունս հարուն. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է։)
Կոկոմեղոն սալոր. (Գաղիան.։) Որպէս եւ տունկն Սալորենի կամ սալորի, κοκκύμηλος prunus. իտ. susina, susino.
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
• , ի-ա հլ. (կայ միայն սեռ. -ի, բայց սակաւ բառը ցոյց է տալիս որ հոլովումն էր ի-ա) «պայման, սահմանուած չափ, կո-պար, կարգ, դաշն, օրէնք» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 19. «հաշիւ, համարք» (օր. նոցին սակի են ռնոյն հաշւումն են, նոյն բանն է») Շիր. 44, որից սակեալ «պայման դրած, որոշուած» Կորիւն. սակ արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 13. անսակ «անպայման, անճառ» Թէոդ. խչ. ի սակս «վասն, պատճառաւ» Միք. գ. 12 յո՞ր սակս «ինչո՞ւ համար» Ա. յհ. գ. 12. յայն սակս Բ. մկ. ժ. 13. ա. յհ. գ. 5. յետ-նաբար սակս «համար» Նխ. ա. մկ. Խոր. Վրք. հց. սակս է՞ր Նանայ. սակս այս Մագ. սակս զի Կաղանկտ. հմմտ. նաև սակայն, ռակաւ.-նոր բառեր են սակարկել, սակա-գին, սակարկութիւն, սակարան, սակացոյց։
• ՆՀԲ լծ. թրք. սայը «թիւ համարոյ»։ Windisch. 39 հբգ. sahha, հհիւս. sakir, անոլ. sake «ի սէր, նկատառումով». հմմտ. ի ձեր սակս=for your sake։ Lag. Gesam. Abhd. 300 պրս. sāxtan արմատը sāz, սանս. çač, որ մերժում
• է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 13։ Հիւնք. 64 տակ բառից, իսկ էջ 314 պսակ բառից։ Pedersen, Յուց. դեր. 39 յաջորդի հետ միասին փոխառեալ պարսկերէնից» Karst, Յուշարձան 424 թթր. sak-, sag-«հաշուել, համրել», ույգուր. չաղաթ. sak, sag, օսմ. sayə «թիւ, համրանք»։
• , ի հլ. «տուրք, հարկ» Բ. մակ. դ. 24. Եւս. պտմ. ե. 28. Ոսկ. մ. ա. 5, գ. 8. Եղիշ. Ճառընտ.
• ՆՀԲ դնում է կից նախորդին, բայց յիշում է նաև յն.σαλάριον, լտ. salarium, պրս. sā, sāv։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ z3. 168 պհլ. ձևից փոխառեալ։ Ադոնց, арм. bъ ən. Dст. 483 թէ՛ իրան. sak բառին է կցում և թէ նախորդ սակ բա-ռին։ Ըստ Մանանդեանի, Տեղեկ. ինս-տիտ. 1, 28 սակ նշանակում է «գլխա-հարկ»։ Աւդալբէգեան, անդ, էջ 58-73 գտնում է որ այս նշանակութիւնը ճիշտ չէ. սակ նշանակում է «թիւ, համար, չափ, յետոյ ընդհանրապէս հարկ»։ Այս պարագային երկու բառերը (սակ «պայ-ման» և սակ «տուրք») պիտի միանա-յին իրար հետ և որովհետև սակ «տուրք» իրանեան է, ուստի և իրանեան բառի նախնական իմաստը պիտի լինէր «հա-մար, թիւ ևն»։ Իրանեան բառի ծագու-մը յայտնի չլինելով, կարելի չէ վիճել այս մասին, ոչ էլ միացնել երկուսը իրար։
σύνταξις coordinatio, constitutum, conditio συντίμησις aestimatio καθήκον conveniens μέτρον, μέρος mensura, pars, portio. (արմատ բառիդ Սակաւ, որպէս թէ Չափով. լծ. թ. սայը. որպէս թիւ համարոյ). Սահմանեալ կարգ. պայման. չափ եւ թիւ որոշեալ. համար. համեմատութիւն. կարգաւորութիւն. դաշն. օրէնք. օրինակ. կերպ. վիճակ. մասն. բաժին. հալ.
Զսակ աղիւսարկին։ Ոչ թողասցի ձեզ ի սակէն ձերմէ եւ ոչինչ։ Զսակ աղիւսոյն բովանդակ տայցէք։ Ըստ հանապազորդ սակին ... զսակ հանապազորդ աղիւսաթուին։ Զգարին եւ զյարդն բերէին՝ իւրաքնիչիւր ոք ըստ սակի իւրում։ Այր ըստ սակի իւրում ետուն զարծաթն եւ զոսկի. եւ այլն։ Կամ Որ է ինքն յազգէ քահանայիցն օծելոց սակի։ Որ նորա վիճական սակի են։ Որոց սակի են եւ այլն։
Յասմ սակի։ Ի սակի հնազանդութեան։ Ի հնազանդութեան սակի։ Ըստ սակի գերելոց։ Ըստ սակի յետին թոշակի. (Յհ. կթ.։)
Ոչ մի սակ միայն պահանջէ զառաքինութեան տոհմականաց, այլ՝ եւ զառաջինսն ընդունի, եւ զերկրորդսն չխոտէ, եւ երրորդացն եւս տեղի տայ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Առ սակ նախնումն յոյժ է նուազեալ։ Նորին իսկ սակով սիրելն կարգեսցի։ Գիտացեալ զսակն որքանութեանց հողածին բնութեանս. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է. Հ։)
Քո սակի եմք գրաւեալ, եւ ոչ այլում իմիք. (Խոսր.։)
ՍԱԿ. σαλάριον salarium πρόποδος reditus, proventus τέλεσμα vectigal, pensitatio, tributum. Սահմանեալ տուրք, եկամուտ, հաս, հարկ. բաժ արքունի. յն. լտ. սալա՛ռիօն, սալա՛ռիում. պես. սա, սավ, սավու.
Եղիցին տալ նմա սակ յայտնի ... ամսոյ ամսոյ հարիւր եւ հիսուն դահեկան։ Թեթեւացուցիչ ի ձէնջ զամենայն սակս հարկաց։ Վասն մտից եւ սակից։ Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս հարկք աշխարհին։ Ի նա հաւատալով զսակս հայոց։ Ստկ, եւ վաճառաշահ իցէ։ Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն։ Եթէ տայցեն անդք տոհմականս, եւ եթէ չտայցեն, նոքա զնոյն սակս պահանջեն։ Ոչ յընչից զրկեալ՝ չընդունելով յառաջագոյն զբժշկութեանն վարձուց սակ. (եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 8։ Պիտ.։)
Յաւել եւս ի սակ գանձին. (յն. ըստ իմաստից եւեթ). հայի անխտիր ի ՟Ա եւ ՟Բ նշ։
Ո՞չ դահեկանի միոջ արկէր ընդ իս. (Մտթ. ՟Ի. 13։)
on account of, for, by reason of, in order to, for the sake of, with respect to, in consideration of, touching, concerning;
յայն —, that is why, for which reason, for that purpose, on that account, therefore;
յայս —, it is why, for this purpose or reason, on this account, consequently;
— է՞ր, why ? for what reason ?
ի ձեր —, for you, for your sake, on your account, in respect to you;
յո՞յր —, for whose reason ? why ?
յոր or յոյր —, — որոյ, on which account, therefore;
-՝ զի, because.
• «համար» տե՛ս Սակ։
Քոյինն սակս բանի։ Քակելոյ սակս։ Ոչ դատելոյ սակս, այլ պատմելոյ աղագաւ։ Սակս որոյ։ Սակս (այնորիկ) զի իմ է, գոհանամ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 57։)
ի ձեր սակս սիոն արօրադիր լիցի. (Միք. ՟Գ. 12։)
Յոլովագոյն գործառութիւն գործ է քան զայն՝ յորոյ ի սակս ասացեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
Ոչ ի մեղացն սակս ընդ բնութեանս այսոքիկ չարակտապեալ եղեն. (Խոսրովիկ.։)
Ասի եւ ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. ՟Ա. Յհ. ՟Գ.. 12. կամ ՍԱԿՍ Է՞Ր. Նանայ. այսինքն Յո՞յր սակս. սակս ո՞յր։ Եւ՝ ՅԱՅՆ ՍԱԿՍ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 13։ ՟Ա. Յհ. ՟Գ. 5։) կամ ՍԱԿՍ ԱՅՍ. Մագ. ՟Կ՟Է. այսինքն Վասն այնորիկ (այնու սակով). վասն այսորիկ։
Ոչ կարէր քատկել ... սակս զի բնակեալ էր անդ խաչն տէրունական. (Կաղանկտ.։ cf. Սակս։)
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
hatchet, axe;
cf. Սակեր.
• , ր հլ. (հյց. սակերս, գըծ. սակե-րօք) «արքունի հրովարտակ» Ճառընտ. Կո-րիւն. (առաջինը ունի ուղ. սակր, երկրորղը սակերս, սակերօք ձևերով. սրանցից ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ հանում են սակեր ուղղականը՝ իբր հին ձև, մինչդեռ սակր դնում են իբր յե-տին ձև։ Ըստ իս այսպիսի խտրութիւն դնե-լու պէտք չկայ. սակերս, սակերօք կարող են կանոնաւորապէս ծագիլ սակր բառից որին համաձայն է նաև յոյնը։ ՆՀԲ դրել է սակեր՝ համաձայնեցնելու համար լտ. ձևի հետ, բայց հայր ուղղակի լատիներէնից չէ)
• = Յն. σάϰρα «կայսերական հրամանա-գիր, հրովարտակ» (Sophocles 977). ծա-գում է լտ. sacer, sacra հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «նուիրական».-Հիւբշ, 376,
• Լատինական ծագումից է դնում հնե-րից Ճառընտ. «թագաւոր ոք տպաւորե-լով զբանսն ի քարտիսի, որ իտալացւոց բարբառովն սակր ասի»։ ՆՀԲ հյ. սակ «պայման» բառից և կամ մանաւանդ լտ. sacer։-Lag. Arm. Stud. § 1933 աւե-լացնում է յն. σάϰοα։
• «կացին» տե՛ս Սակուր։
Որպէս լտ. securis. նոյն ընդ Սակուր. տապար. եւ Վաղակաւոր.
Ի շահատակելն իւրում հարկան յումեմնէ սակերբ գլուխն։ Կացնօք եւ սակրօք երկբերանովք։ Ըստ իւրում անզգամոլութեանն սակրով վճարի. (Խոր. ՟Բ. 28. 39։)
Որպէս լտ. sacer, sacrum. Նոյն ընդ Սակեր. այսինքն սրբազանեալ վճիռ կամ գիր արքայադրոշմ.
Պավաւորք ոք տպաւորելով զբանսն ի քարտիսի. որ իտալացւոց բարբառովն սակր ասի։ Յորժամ ոք զթագաւորական սակր ապականելով որպէս զբան թագաւորին՝ ի մահ ածի. (Ճ. ՟Գ.։)
bound, term, circumscription;
bounds, limits, confines, frontier, borders;
extremity, sphere;
definition;
statute, rule, regulation;
decision, determination;
jurisdiction, extent;
department;
neighbourhood, district, provinces;
—ք, outskirts, suburbs;
—ք հակատոյ, articles of faith;
— երկրի, կալուածոց, landmark;
— հատանել, to fix the boundaries of;
յարդար —ս ամփոփել զիմն, to reduce to its proper limits;
— դնել, to bound, to fix bounds to, to limit, to end;
— դնել անձին, to propose, to deliberate, to resolve;
երդնուլ արդումն —աւ, to bind oneself by an oath;
անցանել ըստ —, to overstep, to pass the limits or boundaries;
—աւ ասել, to say briefly;
յաղետալի — հասուցանել, to reduce to a deplorable state;
cf. Զէն.
• , ի-ա հլ. «որոշեալ չափ, ծայր, վերջ (մանաւանդ երկրի կամ գաւառի), կա-նոն, օրէնք» ՍԳր. Խոր. «տրամաբանական եզր, բացատրութիւն» Դամասկ. Արիստ. վերլ. «Բանական պատճառ» Պրպմ. Դիոն. ածայ. որից սահմանել «որոշել, կարգել» ՍԳր. «վերջացնել» Իգն. «բացատրել» Սահմ. սահմանադրութիւն Գծ. ժէ. 26. ստնմանա պահ Բուզ. սահմանակից ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր. սահմանորդ Ոսկ. ես. անսահման Ագաթ. Կոչ. միասահման Վեցօր. միջասահման Փիլ.
• = Հին պհլ. *sāhmān ձևից, որից պհլ. sāmān «սահմանորոշ նշան. 2. նշան, որակ, յատկութիւն», sāmānak «սահման, տարա-ծութիւն», պազ. sāmān «տահման, նշան», samāna «տահման, տարածութիւն», sā-mānmand «սահմանեալ», պրս. [arabic word] sa-mān «հանդերձք և կարասիք տան. 2. զարդ կարգադրութեան. 3. կարգաւորութիւն գոր-ծոյ. 4. դադար և հանգիստ. 5. աւան, 6. ժո-ղով. 7. զօրութիւն և կարողութիւն. 8. վար-ևուած ռործոյ և չափ խօսից. 9. ողջախոհու-թիւն. 10. խելք և խոհեմութիւն. 11. նշան՝ որ իցէ եդեալ վասն որոշման սահմանի» (Horn § 693)։-Հիւբշ. 235։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 163 սահել կամ հիմն բառերից։ Neumann JAs 1829. էջ 69 ըստ փիլիսոփայական լե-զուի սահման մեկնում է յն. σհμα, դոր. σλμα «նշան, որոշիչ յատկութիւն»։ ՆՀԲ պրս. սաման։ Lag. Urgesch. 615, 617, Btrg. bktr. Lex. 25 պրս. sāmān, իբր սանս. çams, ças արմատից։ Պատկ. Maтep. I. 15 պհլ. և պրս. ձևերը։ Հիւնք. պրս. սահման։ Պատահական նմանո. Ռեւն ունի սանս. sīmán-«սահման» (Pokorny 2, 463)։
• ԳՒՌ. -Շմ. սահման, Ջղ. սանմանք, Ախց. սայհման, Սլմ. սmյհման, Խրբ. սայման, Մկ. սախման, Գնձ. սամհանք (մհ շրջուած), Գոր. Ղրբ. զա՛հման «երկու արտի մէջտեղի սահմանը», Ղրդ. զա՛հման «սահման, մէկի բնակութեան շրջանը», Ապ. Երև. սահմանք «սովորութիւն, աւանդական օրէնք», Ակն. սայմանէլ «հնարել, յօրինել».-Մաքսուդեան, Le parler d'Akn, էջ 63 սրանից է դնում նաև Ակն. թայհմանէլ «հնարել, հնճարել»։-Մշ. սամնել «սահմանել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სამანი սամանի «սահ-ման», Թրք. Ատրպ. և Սլմ. sayman «երկու արտի սահմանը», ուտ. սահման «նոյն նշ.»։
ὄρος, ὄριος, ὄρια terminus, limus, finis, modus ὀρισμός determinatio. որ եւ պ. սաման. Որոշեալ եզր վայրաց եւ գաւառաց. մէջն ծագաց. կողմն. կողմանք. ծագ տեսութեան. չափ եւ նպատակ իրաց. ժամադրութիւն. ուխտադրութիւն. կանոնադրութիւն. կարգ. օրէնք. սընըռ, սինօռ. (ի յն. սինօռօս որ է սահմանակից).
Սահմանք քանանացւոց ի սիդոնէ մինչեւ ի գալ ի գերարա։ Շուրջ յամենայն սահմանս նորա։ Մինչեւ ցծովն վերջին ի մտիցն արեւու ձեզ լիցին սահմանքն։ Սահման եգիր, եւ ոչ անցանեն։ Ոեդ զսահմանս քո ի խաղաղութիւն.եւ այլն։
Սահմանք քաջաց ասէ՝ զէնն իւրեանց, ո՛րքան հատանէ, այնքան ունի. (Խոր. ՟Ա. 7։)
Անցանել զսահմանաւն յանդգնեցաւ. (Իսիւք.։)
Զի թէ այլոց բարեգործութեանց չափ կայ եւ սահման, ապա աղօթից ոչ եդաւ սահման, այլ միշտ աղօթել. (Խոսր.։)
Ոչ սահմանաւ մւոյ ժամանակի ասէ զբանն, կամ սակաւ արդարոց։ Զերկրորդս սահմանաւ ասացի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Տէր մեր սահման էր արդարութեան օրինացն. (Երզն. մտթ.։)
Այս է սահման օրինացն, դատել՝ ընտրել եւ որոշել զլաւն ի վատթարէն, զարդարն յանիրաւէն, եւ զսուրբն ի պղծոյն. (Գէ. ես.։)
Երգնուցու երդումն սահմանաւ։ Զսահմանս նորա՝ զոր սահմանեաց զանձնէ իւրմէ. (Թուոց. ՟Լ. 3=15։)
Գրէ եւ սուրբն բարսեղ ի կրօնաւորաց սահմանն. (Շ. ընդհանր.։)
ՍԱՀՄԱՆ, ըստ փիլիսոփայից. ὄρος, ὀρισμός definitio. Բան բովանդակիչ բնութեան իրին. վասն որոյ եւ անունն կոչի համառօտ սահման։ Տե՛ս զողջոյն իսկ զմատեանն Դաւթի անյաղթի յաղագս Սահմանաց։
ՍԱՀՄԱՆ. Որպէս եզր տրամաբանական. բառ. ὄρος terminus.
Սահմանէ զսահման՝ ասելով, եթէ սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն՝ ի ստորոգեալ եւ ի ն՝ենթակայն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Առ սահմանն ախաքն ամբոխեն։ Ոչ յանարուեստութեան արհեստի սահման։ Ոչ արարողականք չարին սահմանք եւ զօրութիւնք են, այլ անզօրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Ոչ մնայ սքանչելի, որոյ սահմանն ճանաչի։ Եթէ եղելոյն ծանօթն է սահմանն, ոչ եւս է նշան, եւ ո՛չ եղեալն սքանչելի. (Պրպմ. ձ։)
Շեղելով ի նիւթ, այսինքն թոյլ տալով սահմանին, եւ ոչ կալլով զնա՝ չարանայ. (Մաքս. ի դիոն.։)
embryon, foetus;
— առնուլ, cf. Սաղմնառեմ.
• , ն հլ. (սեռ. սաղմին ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սերմը արգան-դի մէջ» Ել. իա. 22. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 11. նաև սաղմ, ի հլ. «նոյն նշ.» Մծբ. Կիւրղ. ծն. որոնցից սաղմնառութիւն Ոսկ. յհ. ա-24. սաղմնազգեցեալ Կնիք հաւ. 179. սաղ-մաբոյն մզանք «տղընդեր, սաղմի շապիկը, ընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4. սաղմել կամ սաղմ-նել «բեղմնաւորել» Պետր. սիւն. 18. սաղմ-նանալ Եօթնագր. սաղմնաբանութիւն (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ սերմն կամ սեղմ բառից։ Տէրվ. Altarm. 91. 99 սերմն բառի հետ (տե՛ս ներ)։ Հիւնք. սերմն բառից։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 367 լտ. caro, carnis «միս» բառի հետ։ Meillet, Յուշարձան 211 հյ. սան. սուն, սնանիլ արմատից՝ իբր *սան-մին ձևից, տարանմանութեամբ ն>ղ ձայնի? Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. çarira «մարմին» բառի հետ։
ՍԱՂՄՆ կամ ՍԱՂՄ. ἕμβρυον, βρέφος embryon, foetus, infans παιδίον puerulus. Որպես Թէ սերմն. զաւակ յղացեալ (կամ սեղմեալ) յարգանդի մօր՝եթէ աննկար, եւ եթէ նկարեալ. մանուկ չեւ ծնեալ.
Հարկանեցին զկին յղի, եւ ելանիցէ սաղմն աննկար. (Ել. ՟Ի՟Ա. 22։)
Աստուած է՝ որ յարգանդէ մինչեւ ցայսօր ժամանակի սաղմն ստեղծանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ չձեւ էր բնաւ ի լոյս եկեալ սաղմնն, անդէն խլրտեալ յորովայնի մօրն՝ մարգարէութիւն խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Որպէս բնակի սաղմ յորովայնի մօր իւրոյ։ Զտղայս եւ զսաղմս. (Վրք. հց. ՟Դ։ Մծբ. ՟Ծ՟Թ։)
Սաղմիցն յղացելոց՝ յորովայնին ի մարց անտի դիպին վրիպակք. (Կիւրղ. ծն.։)
psalm;
psalm-book, psalter;
— ասել, to recite or sing psalms;
to play on the harp, to sound the lyre;
cf. Ծայր.
• (յգ. սեռ. -աց, գրծ. -իւք, իսկ Ոսկ. ես. 367 ունի սաղմոսից) «քնարերգա-կան նուագ (եբրայեցոց). 2. յատկապէս՝ Դաւիթ մարգարէի երգերը և նրանց հաւա-քածոն» ՍԳր. Կորիւն. Եղիշ. Յճխ. որից սաղ-մոսել Նեեմ. ժբ. 28. Ա. եզր. ե. 60. սաղ-մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. սաղմոսասաց ՍԳո. սաղմոսակից Վկ. գէ. 23. սաղմոսարան ՍԳր. Կոչ. Ադաթ. սաղմոսութիւն Եւագր. սաղ-մոսերգու Կոչ. ևն։
• = Յն. ῥαλμός «սաղմոս» բառից. այս բա-ռը ծագում է φάλλω «քաշել, աղեղը լարել. թրթռացնել, քնար հարկանել» բայից (Boi-sacq 1073) և հին յն. նշանակում է «աղեղի լարում, թելաւոր նուագարան, քնարի վրայ երգ»։ Սրանից են փոխառեալ նաև լտ. psal mus. անգլ. գերմ. psalm, ռուս. nсаломъ, ֆրանս. psaume ևն։ Մեր մէջ գիտական ձև-ւեր են համարւում փսալմոս, փսաղտ ևն, որ տե՛ս առանձին։ Մեր բառի հետ յատկապէս համեմատելի են հբգ. psalmo, որ շրթնա-կանի անկմամբ շատ անգամ դառնում է salm, salmo, սպան. salmo, դան. psalme և շվեդ. psalm, որոնք հնչւում և նոր ուղ-ղագրութեամբ գրւում են դան. salme, շվեդ. salm «սաղմոս» (Poestion, Lehrb. d. schwoϑ. spr. 25)։-Հիւբշ. 376։
• Հներից Լմբ. սղ. յռջ. մեկնում է. «Այլ թէ ընդէ՞ր է սաղմոս անուն սորա. ւորժամ ի յունականէն զանուանս զօ-րութեան քննեմք՝ ուսանիմք. քանզի փսալմոս թարգմանի առ ի մերս փո-ղովք»։ Վրդն. սղ. ճծա, էջ 514 աւելի նմանութեամբ մեկնում է «Սառմոսա-րան, որ է աման և կազմարան բնու-թեանս յարգանդի մօր» (իբր սաղմ ռա-ռից)։ Տաթև. ամ. 153՝ Սաղմոսն երգ լսի։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schrö-der, Thes. 47, նոյնը նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Վն. սաղմոս, սաղմոզ, Ախց. Երև. Հմշ. Սչ. սաղմօս, Խրբ. Պլ. սաղ-մօս, սաղմօց, Ննխ. սաղմօս, սաղմօց, սա-մօq, Ալշ. Մշ. սաղմոց, Ակն. Կր. Ռ. սաղ-մօց, Գոր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Տփ. սաղմուս, Տիդ. սmղմուս, Սեբ. սաղմէօս, Սվեդ. սmղմիւս, Ասլ. սաղմէօ՝ս, Զթ. սmղմիւս, սmղմիւց, Մրղ. սաղմուիս, սաղմուից, սաղմըիս, սաղ-մըից։ Այս բոլորի մէջ -ց վերջաւորութեամբ ձևերը յառաջացած են Գործոց, Ճաշոց, Մաշ-տոց բառերի նմանութեամբ։
Բառ յն. փսալմօ՛ս. ψαλμός psalmus. եբր. միզմօռ, զիմաս . արաբ. զիպուր. Նուագ. քնարերգական. երգ հանդերձ նուագարանաւ. եւ Սաղմոսարան, իբր նուագարան կամ քնար դաւթի տասնաղի, եւ դիրք օրհնութեանց դաւթի, (Սղմ.։ եւ ՟Ա. Թագ.։ ՟Բ. Թագ.։ Մն. եւ այլն։)
Ոչ յըմպել տեսանէր զորդիսն, այլ ի սաղմոս. (Իսիւք.։)
Զսաղմոսից եւ զօրհնութեանց։ Սաղմոսաց. սաղմոսից. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Արշ.։)
Անդադար սաղմոսիւք կային ի հանապազորդ պաշտման։ Զգիշերն ամենայն սաղմոսիւք ի գլուխ տանէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՍԱՂՄՈՍ ԱՍԵԼ. ψάλλω psalto, fidibus cano ψαλτῳδέω psalmos canto. Երգել զսաղմոս. եւ նուագել սաղմոսարանաւ։ (Սղմ.։ եւ թգ։ եւ մն։)
anise, dill;
fennel;
— վայրենի or ծովային, samphire, crithmum.
• «մի տեսակ համեմային ուտելի ռանջար. տճկ. ռէզէնէ, լտ. anethum» Մտթ. իգ. 23. Վեցօր. 186. Վստկ. 91. Բժշ. Գա-ղիան. որից սամթաջուր Մանդ. էջ 210= Մանդ. սիր. 13։
• =Հմմտ. պրս. [arabic word] šibit, դւռ. šivid արաբ. ❇šibiϑϑ, ասոր. [syriac word] šəbeϑϑā որոնք բոլոր նշանակում են «սամիթ» և ան-շուշտ պատկանում են նոյն ընտանիքին։ Յիշուած ձևերի հետ նոյն են նաև ասուր. ši-be-tūm=եբր. šəbitā «anethum gra veo, lens» ըստ Muss-Arnolt. Ass. Handwb 1оов. (Կայ նաև արաբ. [arabic word] sannūt Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 309-310, նոյն նշա-նակութեամբ)։ Բայց ի՞նչ է հայերէն ձևի ծագումը, որ ո՛չ կարող է պարսկերէնից և ո՛չ էլ ասորերէնից ուղղակի փոխառեալ լի-նել։-Հիւբշ. 236։
• Lag Ges, Abhd. 82 և Arm. Stud § 1939 համեմատում է վերի բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Տփ. սամիթ, Ասլ. սամիթ, սամի*, Ջղ. սամիթ, սամեթ, Ղրբ. սա՛մըէթ։ (Այս բոլորը նշանակում են տճկ. թէրօղօթի, ռուս. укропъ, ֆրանս. fenouil, վն. տէրաղօ-թիկ կոչուած ընտանի համեմային բոյսը)։ Նոր բառ է սամթահոտ։
Կանեփհատն, կտաւատ, փոխինդ, հատ, սամթոյ ջուր (կամ սամթաջուր). (Մանդ. ՟Գ։)
ἅνεθον anethum. իտ. aneto. (լծ. Անիսոն. զոր տեսցես). եւ μάραθρον marathrum, foeniculum. իտ. finocchio. Բանջար նրբաթել տերեւոք, անուշահոտ եւ կծուահամ, ջերմ եւ համեմիչ. է որ բարձրագոյն բուսեալ, եւ է որ ցածագոյն։ Առաջինն կոչի ռմկ. ռազիյանէ, ռէզինէ, պատեանէ, շիթ. յն. անիթօն. եւ երկրորդն՝ տուրագ օթու, տարաղ օթու, շիւրէք՝ չէօրէկ օթու. յն. մա՛ռաթրօն.
Տասանորդէք զանանուխ, եւ զսամիթ, եւ զչաման. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 23։ Տես եւ Վստկ. ՟Մ՟Ժ։ եւ Բժշկարան.։)
Անեթոն, սամիթ։ Մարաթոն, հոռոմ սամիթ. (Գաղիան.։)
Օձի աչք յորժամ ցաւիցեն, երթայ ուտէ ղումրայ, այսինքն սամիթ վայրենի, եւ ողջանայ. (Վեցօր. ՟Թ։)
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «ազնիւ մուշտակ տւող մի անասուն (այս իմաստով չէ գործած-ուած). 2. նոյն անասունի մորթից շինուած ծանրագին մուշտակ» Ոսկ. ես. 439. Բուզ. Եղիշ. է, էջ 106. Արծր. որից սամուրենի «սամոյրի մուշտակ» Բուզ. զ. 2։
• = Պհլ. samor կամ samūr «սամոյր», յն. տառադարձուածօἰμωթ, պրս. ❇samur «սա-մոյր». փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռուները. ինչ. ասոր. [syriac word] samūrā, արաբ. [arabic word] sammur, վրաց. სამურიչ սա-մուրի, քրդ. թրք. գնչ. samur, յն. σαμούριον, նյն. σαμοῦρι, հին ֆրանս. samarre, ֆրանս. simarre, անգլ. simar, հսլ. samurini ռում. samur, սպան. zamarra, եւրոպականների մէջ ռնգականի փոփոխութեամբ՝ մլտ. sabel-lum, իտալ. zibellino, հֆրանս. անգլ. sable, ֆրանս. zibeline, գերմ. Zobel, ֆինն. sopoli, լիթ. sabalas, zabels, ռուս. coбопь ևն։-Հիւբշ. 236.
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. սէմմուր։ Böttich. Arica 27, 91, Lag. Ges. Abhd. 71, 226 պրս. samūr, պհլ. σἰμωρ ձևերի հետ։ Մառ. Teкcть и Paз. no Kавк. фил 1 (1925), էջ 121 դնում է թուրանական ծադումից. հմմտ. դւռ. սվորիկ «ճա-գար», վրաց. წაaი ծավի, faავი ծվավի «կուղբ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. Պլ. սամուր, Ախց. Սեր. սա-մուո «մուշտակը»՝ անշուշտ նոր փոխառու-թիւն են թուրքերէնից։
ռմկ. սամուր. լտ. mus ponticus. իտ. zibellino. Չորքոտանի նման աքիսի եւ կուզի ( ... ) սեւագոյն փայլուն մորթով. մանաւանդ Մորթն նորա ազնիւ, իբր սամուրենի. սամուր քիւրք.
Սամոյր զինքեամբ արկեալ։ Զսամոյրսն զթիկամբքն արկեալ։ Թագաւորն զիւր սամոյրսն զգլխովն ածեալ՝ զիւր դէմս երեսացն ծածկէր. (արծր. ՟Գ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Բուզ. ՟Դ. 15։)
Զհանդերձսն եւս տեսցուք՝ որպիսի ինչ են. միեթէ կամա՞ր, կամ սամոյրք. եւ ոչ ուրեք. այլ փառքն աստուծոյ այլք եւ փակեսցին. (Ոսկ. ես.։)
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ՆՀԲ լծ. ծայր։ Հիւնք. սէր բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 117 հնխ. k'ə «սրել» արմատից. հմմտ. սանս. çicā̄ti «սրում է», լտ. cos «սրոց», catus «սուր». նոյն ըձդ հյ. սուր, սանս. áçri, յն. ἂϰρις, (Ընդունում են Walde 142, Po-korny 1, 454, Petersson. Ar. u. arm Stud. 110)։ Scheftelowitz BВ 28, 284 և 29, 55 սար «բարձրութիւն» բառին արմատակից դնելով՝ կցում է պրս. գւռ. šir «դլուխ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 և Արիահայ բռ. 328 պրս. ser «գը-լուխ» բառից, նոյն ընդ ծայր. սար։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
• ՓՈԽ.-Մառ, Иппoл. 65 հայերէնիր է հա-մարում վրաց. სერი սերի «լեռ», իբր այ>է ձայնափոխութեամբ։
(լծ. ծայր). ἁκμή, ἁκωκή acies στόμα os, cuspis, mucro. Սու՛ր ծադ՝ կամ բերան եւ սլաք սռոյ, եւս եւ տիգի. ... տե՛ս եւ ի բառն ՍՈՒՍԵՐ, Սայր սուսերի, կամ սուր սուսերի. ըստ յն. եւ լտ. բերան սրոյ.
Ոչ սրոյ սայր, եւ ոչ հուր բաւական է՝ ի բարկութենէն մոլութեան ոգւոցն համբերել. (Բրս. բարկ.։)
Ետուն զպարանոցս իւրեանց սայրից սուսերաց. (Ոսկ. եբր.։)
Եկն առ զքաղաքն ի սու՛ր սայր սուսերի, եւ ի տէգ նիզակի. (յն. լոկ, տիգաբուռն, կամ նիզակաւ առեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի մի սայր սուսերի եւ ի մի տէգ նիզակաց (յն. լոկ, նիզակաւ). (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
ՍԱՅՐ. իբր սար. ծայր եւ գագաթն լերին.
Ընդ երկինս թռչել, կամ զսայրս հատանել անցանել. (Մաշկ.։)
type, model, example, pattern;
manner;
figure, image, form;
expression;
style;
impression, stamp, print, mark;
edition;
—ք կերպարանաց, feature, lineament, character;
—ք մեռելոց, phantom, ghost, shadow;
— կերպարանաց բանից, style;
այսու տպով, in this manner or way;
ի —, similar, like, conform, in the form of;
վաթսներորդ —, sixtieth edition;
բերել զ— ուրուք, իրիք, to be like, to resemble, to have likeness to;
hymen, the virginal membrane.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «կնքի նշան, օրինակ, դրոշմուածք. նմանաւ-թիւն, կերպարանք, ձև» Փիլ. իգն. Մաշկ. Նար. «նախանկար օրինակ» Ոսկ. յհ. բ. 20. «օրինակ» Եփր. դտ. էջ 334, Թգ. 359, 435. «ձև, կերպ» Եւս. պտմ. որից տպաւորել Իմ. ժգ. 13. Ել. իը. 11. Ագաթ. տպաւոր Ոսկ. յհ. ա. 26. Եփր. աւետ. 281 (տպուած դրա-մի համար). տիպար կամ տիփար «կաղա-պար» Շնորհ. յիշ. առակ. Մխ. ապար. գե-ղատիպ, գեղեցկատիպ, դժոխատիպ, թխա-տիպ, լուսատիպ, հրեշտակատիպ, ծովա-տիպ, ոսկետիպ ևն, բոլորն էլ յետին։ Նոր գրականի մէջ՝ տպածոյ «չիթ», տպածոյա-վանառ «չիթ ծախող. պասմաճի», տպել, տպարան, տպարանապետ, տպագիր, տպա-գրական, տպագրատուն, ապակետիպ, խմո-րատիպ, զնկատիպ, տողատիպ, տպարա-նական, տպաւորիչ, արտատպել, արտատը-պութիւն ևն։
• = Յն, τύπος «հարուած. 2. նզան, տիպ. 3. դրամի կնիք. 4. հետք, շաւիղ, 5. պատ-կեր. 6. գաղափար. 7. օրինակ, նախատիպ, տիպար. 8. խորհրդաւոր նշան, այլաբանու-թիւն», τυπόω «տպել, կնքել, դրոշմել», ծա գում են τύπτω «զարնել» բայից (Boisaq 991). յոյնից են նաև լտ. typus, ֆրանս. type ևն, տարածուած ամէն կողմ։-Հիւբշ. 384։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Էմին, Քե-րակ. 53 տիպար բառի մէջ -ար մասնիկ է դնում։ Müller SWAW 41, 10 յն. τὸπος։ Հիւնք. տպել հանում է թոպել բայից։
• ԳՒՌ.-Կր. տպէլ (ինչ. նշխարքի կամ բա-ղարջի վրայ), Մրղ. տըպրէլ, Սչ. դըբել «տը-պագրել», Սչ. դ'իբ'ար «զգեստի կամ ուրիշ բանի ձև, մարդու կերպարանք», Ննխ. թի-փարք «մարդու կերպարանք, ձև»։
• , ի-ա հլ. «ոստրէ, գաղտակուր կամ նրա պատեանը» Եփր. մրգ. էջ 351-358 գործածուած 14 անգամ). նոյնը տիփ ձևով «խեցեմորթի խեցի կամ պատեան» Պիսիդ. Վեռօռ. 1103. «Զգաղտակուրսն, ւռոժամ լիւրեանց խեցեղէն տիփսն ամփոփին, ըս-տուգեալ ճարտարութեամբ բանան զնոսա»։
• ՆՀԲ այս բառը նախորդին կցելով մևևնած էր «կնիք կուսութեան», որին հետևելով ԱԲ՝ «կնիք կուսութեան և ի-գական անդամ»։ ՋԲ չունի։ Առաջին անգամ Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 123 երևան հանեց բառիս ստոյգ իմաստր։ Չիթճեան ՀԱ 1908, 37 հաւանում է այս
• մեկնութեան և բառը կցում է գւռ. տուփ «ծիրանաչիր» բառին։ Վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1911, 101-2 յունա-րէնի համեմատութեամբ ճշտում է բա-ռիս նշանակութիւնը վերի ձևով։
Խաչասփռեա՛ զձեռսդ անշարժելի, եւ սորա տպաւն զմամղէկ յամօթ արարեալ պարտիցես. (Կլիմաք.։)
որ եւ յն. դի՛բօս. τύπος typus, nota. Նշան կնքոյ. օրինակ դրոշմեալ. նմանութիւն գաղափարեալ ի սկզբնատպէ. նիշ. տեսակ. կերպ. կերպարան. ձեւ. պատկեր.
Զայսպիսի սկզբնատիպ քաջ կենացն յայտնի կերպարանս եւ տիպս ի մերում միտս գծեալ կերպարանեսցուք։ Առաջնոց անօրէնութեանց՝ կնքեալ տպօքն՝ ի բաց ծորեալք։ Երեւեալ լինին ոմանք աղօտ աղօտ կերպարանք տպաց. (Փիլ.։)
Դրոշմէ ի նմա զտիպս թագաւորական կնքոյն։ Ընդ պատուականն ոսկւոյ թագաւորական տպի յեռեալ. (Իգն.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Զոր խորհիս (զչար կամ զբարի) թէպէտ եւ ոչ գործիցես զնա, սակայն տպովք կնքեցաւ ի միտս քո չարութիւն, եւ նկարեցաւ ի քեզ պատկեր բարեաց. (Եփր. համաբ.։ Յորմէ եւ Մաշկ.։)
Յայտնի երեւին տիպք ձեռաց նորա (այսինքն նշանք, հետք). (Ճ. ՟Ա.։)
Նկարագրեսջիք ի տիպս հոգւոց ձերոց (իհբր ի տախտակի դրոշմեալ). (Շ. թղթ.։)
Անչափագիր պատկեր, աննմանական տիպ. (Նար. ՟Գ։)
ՏԻՊ. որպէս Կնքեալ ինչ. եւ Կնիք կուսութեան.
Տիպք կոնքացն յառաջ բերելով զմարգարիտն։ Ոչ կիզուն փայլատակունքն զտպացն մարմին։ Թաքեաւ իբրեւ յարգանդի ի խորշ տպի. (եւ այլն։ Եփր. աւետար.։)
ՏԻՊ. որպէս Կերպարան. նմանութիւն.
Ի հասարակածին տիպ համբուրեցաք։ Տիպ պաշտելի։ Տիպ տմարդի. (Նար.։)
Ի տիպ զգայական։ Ի տիպ ձիթենւոյ. (Շ. տաղ.։)
Մարմնոյս տիպ՝ ամենեցուն մի է, եւ նկարագիրն բաժանած բնաւիցս։ Սարկաւագն բարէ յինքեան զտիպ իմանալի զուարթնոց. (Լմբ. ժղ.։ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այլ պարագրեա՛ թեւովք քոյին՝ որպէս ըզտիպսըն բիբ ակին. (Յիսուս որդի.։)
Յորժամ ի պատկերացն փոփոխեալ դրեն (նկարիչք), բազում անգամ՝ որպէս ի դէպ է՝ ի սկզբան տպացն ի բաց նուազին. (Բրս. գորդ.։)
Եմուտ յիսուս ոչ ի տիպս ճշմարտութեան, այլ ի նոյն յարկինս. (Պիտառ.։)
Իսահակ տիպ պատարագելոյն յիսուսի ի խաչն. (Նախ. առակ.։)
Յորոյ տիպն ապացուցի խաբողն յակոբ ըմբռնեաց. (Նար. կուս.։)
Տիպ ուրեմն է, եւ օրինակ մեզ։ Ի տպի նկարագրէր։ Վեհագունին տիպն յովնան. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ Շ. տաղ.։)
Ընթացս ունելով յառաջին ի գրոյն, եւ ի տուելոց բարեպաշտութեան տպացն. (Բրս. հց. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՏԻՊ. Տարազ. եղանակ. օրինակ. կերպ. ձեւ.
Մարմնոյն են ձեւք եւ տիպք՝ նստել եւ յառնելն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այլակերպք են տիպք բանից նորա։ Իբրեւ ի տպոց բանից նոցա. (Եւս. պտմ.։)
Տիպք կերպարանաց ճշմարիտ բանից զգեցեալ ունին զհհոգւոյն իմաստս. (Իգն.։)
Որպէս տիպք բանիցն եւ զօրութիւն իմաստիցն յայտնէ. (Նախ. երեմ.։)
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
• (հոլովւում է տունջեան, տունջենի, ի տուէ կամ ի տունջենէ, տունջեամբ կամ տուով ևն) «ցերեկ, օրուայ լոյս մասը» ՍԳր. Վեցօր. որից տուրնջեան (իբրև ուղղական) «առաւոտ» Վեզօր. տունջենական Փիլ. Շիր. տունջենային Յհ. կթ. Տօնակ. Լմբ. տունջե-ամբ «ցերեկով» Կոչ. 168. երկտիւ Ոսկ. Կո-ղոս. մշտատիւ Նար. խչ. յարատիւ Ճառընտ։ գիշերատիւ Լմբ. մատ. 74։-Բառիս հոլով-ման մասին տե՛ս Meillet MSL 18, 239։ Հմմտ. նաև տի։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. diu-«օր» բա-ռից. հմմտ. սանս. divā «ի տուէ», divēdivε «օր աւուր, օր ըստ օրէ», divasa-«օր, ցե-րեկ», հինդ. divus «օր», գնչ. dives, gi-ves «օր», յն. εύ-δῖος «լաւ եղանակ, լաւ ոէ պայծառ օր», լտ. diū «ի տուէ», dies «օր», ռում. di «օր», հիռլ. in-diu «այսօր», կիմր. diw, dyw «օր»։ Այս բոլորի նախնական պարզ արմատն է *dei-«փայլիլ, լուսաւո-ցել» (հմմտ. յն. δέατοι «երևիլ», սանս. dī-, adīdet «երևիլ, ցոլալ», dfvyati «լուսաւորել» ևն), որ աճել է -eu-, -en-աճականնեռոմ։ Առաջինից ստանում ենք հնխ. deieno-«լու-սաւոր», deiuos «Աստուած, երկինք», dlēus «երկինք, օր», diu-«օր», որոնց ժառանզ-ներն են սանս. dyāúš «երկինք, օր», divyá-«երկնային», dēvá-«Աստուած», զնդ. dasyo «դև», յն. Zεύς, Ἀιός, լտ. Deus «Աստուած», dīvī «աստուածներ», divus «աստուածա-յին», լիթ. dèvas, լեթթ. dèws, հպրուս. de-ϊws, հիսլ. tīvar, հիռլ. dia, կիմր. duiu, կորն. duy, բրրտ. doué «Աստուած», ինչ-պէս և վերոյիշեալ «տիւ» նշանակող բառե-որ։ (Բալթեան խմբից փոխառութիւն է ֆինն, taivas «երկինք»)։ Երկրորդից (-en-աճա-կանով) ունինք հսլ. dīni, լեհ. dzieή, ռաս. neнь. լիթ. diena, լեթթ. diena, հպրուս. deinan, սանս. dina «օր» և լտ. nundinae «ինը օրը մէկ եղած շուկայ» (իբր հնխ. delen-)։ Հայերէնի մէջ բնիկ է տիւ, իսկ իրանեանից փոխառութեամբ ունինք դև, ինչպէս նաև դէտ, դիտել (Walde 230 232 Pokorny 1, 772-4. Berneker 203, 254, Boisacq 189, 293, 308, տե՛ս նաև Ernout-Meillet 259, Meillet BSL л 81, էջ 126)։-Հիւբշ. 498։
• Klaproth, Asia pol. 105 աֆղան. uras և ւտ. dies «օր»։ ՆՀԲ լտ. dies «օր»։ Սանս. և այլ ձևերի հետ են հա-մեմատում Peterm. 21. 33, Windisch. 12. Lag Urgesch. 499, Muller SWAW 38, 572. Justi, Zendsp. 156, Տէրվ. Altarm. 68, էմին, Հայ. հեթ. կր. (թրգմ. Յոյս 1875, 348), Հիւբշ. KZ 23, 18 ևն։ Մորթման ZDMG 31, 413 բևեռ. Tiasba աստուծոյ հետ, որ մեկնում է «Չի աւուրց»։ Հիւնք. սանս. տէվա և զնդ. տայիվա։ Bugge, Lуk Stud. 1, 56 լիւկ. tivi «քահանայ» բառն էլ է ա-ւելացնում։ Մառ, Լազ. քեր. 189 լազ. տիղուչա «դժբախտ» բառը ուզում է մեկնել հյ. տի «օր» + լազ. ուչա «սև»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. տղե, ինգ. դիեյ, չէչէն. դէ ևն հոմանիշ-ներըս
ἠμέρα dies. Ցերեկ. մասնտ աւուր յայգուէ ցերեկոյ լուսաւորեալ յարեգակնէ. (իսկ լտ. տիէս, է տիւ, եւ օրն ողջոյն զցայգ եւ զցերեկ. որպէս եւ յն. իմէռա. եւ եբր. եօմ. այլ թ. տիւըն ասի՝ կիւնտիւղ. ցորեկ. եւ օրն՝ կիւն ).
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Ի տուէ եւ ի գիշերի։ Զտիւ եւ զգիշեր։ Ի տուընջենէ մինչեւ ի գիշեր։ Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի։ Տիւք եւ գիշերք.եւ այլն։
Մինչչեւ լեալ էր լոյսն աշխարհի, ո՛չ գիշեր էր, այլ՝ խաւար. իսկ յետ երեւելոյ լուսոյն՝ եկն նախ անուն տուընջեանն, եւ ապա յետոյ եւ խաւարն գիշեր կոչեցաւ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Տեւումն լուսոյն ի վերին կիսագունդն տիւ է. տիւն միշտ տիւ է՝ ուր երթայ արեգակն. (Վրդն. դան.։)
Տըւով եւ գիշերով աւարտելով։ Վայելչական տուընջեամբս։ Ի տուընջեանս կամ ի տուընջենիս յայսմիկ, եւ յամենայն ժամանակի։ Յայսմ աւուր կենացս միայն լիցի աշխատել տուընջեամբս. (Ժմ.։ Խոսր.։)
Դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ։ Որդիս լուսոյ, որդիս տուընջենի արդարութեան. (Մխ. առակ.։ Վրք. սեղբ.։)
Ընդ երեկս ծագեաց արեգակնն, որպէս զի եղիցին երկու տիւք ի միում աւուր՝ սահմանաւ խաւարին որ եղաւ ի միջի. (Մեկն. ղկ.։)
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
• «տրտում, ոչ-ուրախ» Իմ. ժէ. 5. Նէեմ. բ. 23. Վեցօր. որից տխրիլ ՍԳր. տրխ-րութիւն Ա. թգ. ա. 16. Ագաթ. տխրական Ագաթ. տխրեցուցիչ Ոսկ. ես. բազմատխուր նար. գեղատխուր Նար. գնձ. յոգնատխուր Նար.։ Նոր գրականի մէջ՝ սգատխուր, տըխ-րադէմ, տխրալուր, տխրառիթ ևն։
• ՆՀԲ ոչ խրախ։ Տէրվ. Նախալ. 70 ար-մատը *խուր, որից *խուրախ >խրախ, ուրախ և տ բացասականով՝ տխուր։ Հիւնք. պրս. xurram «ուրախ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 և Meillet Altarm. Elementarb. 210 մեկնում են ըստ. Տէրվիշեանի։ Մառ ИАН 1914, 1239 տ բացասականով՝ *խուր, որ է = հյ. խինդ, վրաց. խարեբա, յն. χϰρ «ուրախութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Տփ տխուր, Մրղ. տուխուր, Սեբ. դխուր։
στυγνός, λυπηρός, σκυθρός , σκυθρωπός tristis, molestus, tetricus, odiosus, invisus κακός malus եւ այլն. Ոչ խրախ. ոչ ուրախ. տրտում. թախծեալ. հոգած. ցաւագնեալ. սգաւոր իբր ի թուխս համակեալ. եւ Տխրական. տրտմալի.
Ընդէ՞ր տրտում եւ տխուր են երեսք քո. (Նեեմ. ՟Բ. 2։)
Կիսամահ եւ տխուր։ Զի մի՛ տխուր դիմօք հայեսցին ի մեզ (հրեշտակք). (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ե։)
Քանզի նստիս որբ եւ այրի՝ տըխուր դիմօք զ՝երդ ի սըգի։ Տխուր աստանօր եկեղեցւոյ ցուցանիւր հանդէս (ընդ մահ սրբոյն). (Շ. եդես.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Քարկոծ խողխողմամբ տխրիւք՝ ըզխոյր անկմանն ի գլուխ առեալ. (Շ. տաղ.։)
ՏԽՈՒՐ. իբր Տխրական, եւ անմխիթար. դժպատեհ. տձեւ. անբերելի.
Լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
Ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն։ Անարգ եւ փոքր եւ տխուր է տեսիլ մարմնոյս քան զհոգւոյ կենդանեացն անմահից։ Կապեալն ի կապանս տխուրս. (Վեցօր. ղ։ Յճխ. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Զի՞նչ է դժոխք. տեղի է ժուարին, թշուառական ոգւոց տխուր կապարան. (Գէ. ես.։)
Զի իր տխուր եւ չարահոտ է ճշմարտապէս՝ որ ի մեզ՝ մեղքն. (Մեկն. ղեւտ.։)