• «մանելու իլ. րոր» Վրք. հց. ա. 304. գրւում է նաև աղէկատ, աղէկանդ Արիստ. աշխ. սրանից աղեկատիկ բոյսը «sphondylium կամ branca ursina» ՀԲուս. § 54։

• = Յն. ἀλεϰατη, աւելի սովորական ձևով ἡλαϰάτή «իլ», որի ծագումը ոմանք դնում են հնդևրոպական նախալեզուից (հմմա-լիթ. lenktis «վիլակ»), ուրիշներ համա-րում են փոքր-ասիական մեռած մի լեզուից փոխառութիւն (տե՛ս Boisacq, էջ 318)։-Հիւբշ. 340։

• Pictet 2, 161 «թուի յունարէն»։ Pic-tetբ տպ. հտ. Բ. 213 թերևս յն. ἡλαϰά́τη հոմանիշից փոխառեալ, որի հետ հմմտ. հյ. եղէգն։ Ուղիղ մեկնեցին Այվազովսքի, Յղ. հնչման էջ 14 և Հիւնք։

• , ն հլ. (սեռ. աղեղան) «նետ նե-տելու գործիքը» ՍԳր. Եղիշ. «ծիածան» ՍԳր Ոսկ. «բուրդ կամ բամբակ գզելու գործիք» Վստկ. որից գեղեցկաղեղն Խոր. աղեղնա-ւոր ՍԳր. Եղիշ. աղեղնել «բամբակը գզել» ԱԲ. դիպաղեղն Խոր. քաջաղեղն Խոր. Մագ. հաստաղեղն Խոր. աղեղնակապարճ Ոսկ. Բուզ. աղեղնադրօշ Մեսր. եր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն» Լաստ. աղեղնաբանել «ընդ-դիմաբանել» Թէոդ. մայր. Գնձ. աղեղնաձև (նոր բառ)։

• Schröder, Thes. 46 արաբ. [arabic word] 'aqn բառից։ Müller SWAW 88, 12 յն. ὥλένη «թև, բազուկ, ձեռք», լտ. arrus «աղեղն»։ Bugge, Btrg. 36 սանս. arāla «ծռած, կորացած» բառին ցեղա-կից, Հիւնք. ուղիղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 101 -եղն համա-րում է մասնիկ, ինչպէս և տառեղն. ասեղն, բաղեղն, պնեղճ բառերի մէջ։

• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. աղեղ, Ակն. Զթ. Խոռ. Կր. Զմ. աղէղ, Ալշ. Ոզմ. Վն. անեղ, Ախց. Մկ. Սեբ. անէղ, Տփ. անէղ, անիղ, Ասլ. աղե՝խ, Ագլ. ա՛նիղ։-Վն. անղան լար (իբր աղեղան լար) կուսական կամարաւոր յօն-քերի համար ասուած։-Բառի զանազան նշանակութիւնները իրարից զանազանելո համար կազմուած են՝ նետ բառի բարդու-թեամբ՝ Սլմ. նետաղեղ, Ակն. նէդ վաղէղ, Մշ. Ջղ. Վն. նետվանեղ, Երև. նէտվա՛նէղ, Ոզմ. նիտանեղ, Տփ. նիտվանիղ, Ասլ. նէդ-վաննէդ, Զթ. նիդբ'աղէղ, լըմբ'աղէղ, բո-լորն էլ առաջին նշանակութեան համար։-Աղեղ «ծիածան» նշանակութեան համար ունինք՝ Ալշ. անէղնագ, Ոզմ. անըղնակ, Վն. անանկ, Ագլ. ըղիյօ՛կըն և Ախց. աղէղնա-վօր։-Երրորդ նշանակութեամբ է Ռ. ան-էղնագ, որից աղնել «աղեղնել, աղեղով գզել», աղնուգ «գզածի թափթփուքը», Ակն. էղնիլ՝ փոխանակ (աղ)եղնել։

• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։

• ՆՀԲ աղէտ, աղիք բառերից? Bugge. վերին։ Հիւնք. յն. ἔλεγχος «պաա-ճառ, ապացոյց» բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 առու երևս-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ կազմւած աղաչել բայից։

• ԳՒՌ.-Մշ. աղըրսալ, աղըրսանք «աղա-չել, աղաչանք»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ալերսի «գգուանք, սէր», ալերսիանի «գգուող, սիրող, քաղաքավար», ալերսիանոբա «քաղաքավարութիւն», ալեր-սոբա «գգուել, շողոմել»։

• Աղևաղել տե՛ս Աղաւաղ։

• , ի-ա հլ. «քրտինքը սրբելու շոր» Գծ. ժթ. 12. Կոչ. 389. 412. Լմբ. ստիպ. աաւում է նաև թարշինակ Հին բռ. Մխ. ա-պար. (որ ՆՀԲ համարում է ռամիկ ձև). ար-ղի գրականում ընդունուած է միայն թաշկի-նակ ձևը և նշանակում է «քիթ սրբելու շոր» Ղարաբաղում զանազանւում է ձեռքի թաշկի-նակ (քիթ սրբելու համար) և գլխի թաշկինակ (Թիֆլիսի տարազով կանանց գլխին կապե-լու համար). վերջինիս հետ հմմտ. «Թաշկի-նակաւն զոր ընդ գլուխն իւր էր ածեալ». Բուզ. 225։

• Հներից Յայսմ. օգ. 16 համարում է ա-սորի բառ. «Հայք դաստառակ ասեն, ւոյնք մանդիլ, ասորիք թաշկինակ և հրեայք վարշամակ»։-ՀՀԲ շինում է թաշկէն ձևը, որի նուազականն է դը-նում թաշկինակ։ ԳԴ պրս. [arabic word] dažak. dižak «թաշկինակ» բառի հետ։ Նոյնը նաև ՆՀԲ և Հիւնք։-Müller WZKM 10, 354 հնխ. tarš արմատից (հմմտ. սանս. tars «չորանալ», tarsayāmi «չորացնել», յն. τέρσομαι «չորանալ», լտ. torreo) շինում է հպրս. *taršikaina «չորացու-ցիչ», որ պիտի տար պհլ. *tašīkēnak և սրանից էլ հյ. թաշկինակ։ Հիւբշ. 5։2 անհաւանական է համարում։

• , ի-ա հլ. «թարգմանող անձը» Ծն. խբ. 23. Եւս. պտմ. և քր. «մեկնիչ, մեկ, նառանոր Ս. Գրքի» Փիլ. Մամբր. Շաս. «թարգմանութիւն» Եւս. պտմ. ե. 9. Վրդն. ծն. սղ. որից թարգմանել ՍԳր. թարգմանու-թիւն Ա. կոր. իբ. 10. ժդ. 26. Եւս. քր. թարգ-մանիչ Խոր. Շար. թարգմանօրէն Նար. դժուա-րաթարգմանելի Նար. նախաթարգմանեալ Յայսմ. գրուած է նաև թարքման, թարքմա-նել, անթարքիման Կոստ. երզն. 63 ևն. նոր բառեր են թարգմանաբար, թարգմանական, թարգմանչութիւն, թարգմանչական։

• = Ասոր. [arabic word] targmana, ասուր. tar-gumannu, turgumannu, արաբ. [arabic word] tar-ǰuman, tarǰamān «թարգման». բառը բնիկ ռեմաևան է. հմմտ. ասորի արմատը ❇ targem «թարգմանել» և եբր. [hebrew word] məturgām «թարգմանեալ»։ Սեմականից փոխառութեամբ անցած է բառս նաև ասիա-կան ու եւրոպական բազմաթիւ լեզուների. ինչ. թրք. terǰiman, քրդ. turčiman, նյն. შραγουμανος, բուլգար, dragomanin, սերբ. terdžuman drakomanī, լեհ. turdžuman, turczyman, ռուս. драгомапъ, միջ. լտ. tur-cimanus. ստ. լատ. dragumanus, drocman-dus, turchimannus, հ. ֆրանս. drughement, drugement (ԺԲ-ԺԳ դ.), truchement (ԺԵ դ.), ֆրանս. drogman, dragoman, իտալ. drog-mano, dragomano, turcimanno, սպան. tru-ǰaman, մբգ. tragemunt ևն.-Հիւբշ. 303։

• Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 փոխառեալ համարեց ասորերէնից։ Ուղիղ մեկնեց նաև ՆՀԲ։-ԳԴ դնում է պարս-կերենից։ Peterm. 20 ասորին դնում է հայերէնից փոխառեալ։ Müller SWAW 38, 578 արաբերէնից. նոյն 41, 12 դնում է նաև արամերէնը։ Ըստ Jensen-ի փո-խառութիւնը հաթեան շրջանից է։

• ԳՒՌ.-Պլ. թարթմանէլ «թարգմանել»։

• ՓՈԽ.-Մեզնից են առնուած վրաց. თარვ-მანი թարգմանի «թարգման, թարգմանու-թիւն, մեկնութիւն», თარვმნა թարգմնա, თარვმანება թարգմանեբա «թարգմանել». მთარαმნელი մթարգմնելի «թարգմանիչ»

• «գլորիլը, տապալում» Ոսկ. յհ. ա 2. «մի կողմ ընկած, թաւալուած» Փիլ. լին. Լաստ. որից առ ի թաւալ «շեղ, զառիվայր» Խոր. թաւալիլ ՍԳր. Ագաթ. թաւալանիլ Եփր. թգ. 403, թաւալեցուցանել ՍԳր. թաւալագլու Նաւռմ. գ. 3. (որ և գրոած է թաալգլոր. վրիպակաւ՝ թաւագլոր Խոր. Եղիշ.). հողա-թաւալ Ագաթ. տղմաթաւալ Շնորհ. թաւալոց «զառիվայր» Յհ. կթ. 403. գետնաթաւալ Յհ, իմ. պաւլ. գլաթաւալ Լաստ. դիաթաւալ կամ դիթաւալ ՍԳր. Փարպ. երկրաթաւալ Եղիշ. դտ.-բառիս երկրորդ ձևն է (յետնաբար) թապալ «թաւալում» Վստկ. 189 (Յամէն շար-ժել տասն թապալ անցա). որից թապալ տալ «ոտքով զարնելով գլորել» Քուչ. 91. թապա-լումն Վստկ. 45. (այս երկրորդ ձևը կազ-մուած է անշուշտ տապալել բառի հետ խա-չաձևմամբ)։

• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] tebēl «հող» բառից։ ՆՀԲ լծ. ընդ տա-պալ։ Հիւնք. թաւալիլ դնում է տապալիլ ձևից և սա էլ նոյն ընդ թրք. devirmek, devrilmek։ -Սրմագաշեան, Արմէն. ռում. täválire հոմանիշի հետ։ Peder-sen, Հյ. դր. լեզ. 49 հս. tegnati, զնդ. ϑani «քաշել»։

• ԳՒՌ.-Սլմ. թավալել, Երև. թավալէլ, թա-վալ տալ, Մրղ. թավալէլ, Մկ. թmվmլիլ, Տփ. թավիլ թավիլ գալ, Շմ. թmվիլ թmվիլ անիլ, Ղրբ. թmվիւլ տալ, Ագլ. թmվիւլ տօլ.-երկ-րորդ ձևից ունինք՝ Կր. թապլտիլ, թապլտկիլ, Ախց. թապըլտվիլ, Մշ. թաբլտել, Ալշ. թա-բըլդել, (իսկ Պլ. Սեբ. դաբլդգիլ՝ ներկայաց-նում են տապալիլ ձևը).-առանձին դիրք ու-նի Հմշ. թալվուշ, որ յայտնի չէ թէ թաւա՞լ թէ թապալ արմատից է։-Թաւալ ձևից յառաջա-ցած է նաև թօլ «գլորիլ» (հմմտ. լաւաչ> լօշ), որից ունինք գւռ. թօլ անել, թթլ տալ, թօլանկի, թօլօլ անել, թօլօլանկի ևն։

• (ըստ ՆՀԲ ո, ու, ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «յատակ, խորք, տակը» Առակ. թ. 18. Լստ. իգ. «դանակի պատեան» (այս իմաստով գործածւում է անեզաբար) Օրբել. 31 (Եւ նորա հանեալ ի թափուցն զփոքրիկ դանակիկն իւր, եցոյց և ասէ. -տե՛ս և տա-կը գւռ.). «բախման ուժը, զարկերակի ուժգ-նութիւնը» Շնորհ. ա. յհ. «առնական ուժ» Սմբ. դատ. 127. այս հիմնական նշանակու-թիւններից են ծագում՝ 1. թափ անցանել Ա-գաթ. Բուզ. ընդ թափ անցանել Արիստ. աշխ. զթափ անցանել Շնորհ. թափ անկանել Յհ. կթ. թափ մտանել Փարպ. (բոլորն էլ նշանա-կում են «թափանցել»). թափ հանել Բուզ. բափ հասուցանել Փարպ. ընդ թափ անցու-ցանել Շնորհ. «մխել, խրել, թափանցել տալ». թափ տալ «մղել, մխել, ուժ տալ» Ագաթ, թրաթափ «սուսերամարտութիւն» Հաւաք. 13 (նորագիւտ բառ). թափն ընդ թափն կամ թափնթափ «թափանցելով» Վստկ. թափանց առնել Ճառընտ. թափանց ածել Գիւտ առ վչ. թափանցանց «ներս մտած, խորը մտնող. թափանցող» ՍԳր. թափանցանց լինել, բերիլ, ելանել «թափանցել» Փիլ. Յհ. իմ. ատ. թա-փանցիկ Մամբր. Խոսր. թափանցել Դիոն. երկն. թափանցեակ Վրդն. ել. զառիթափ «զառիվայր» Գ. թագ. է. 29. Եզեկ. խը. 1. Վեցօր. յանկարծաթափ Ագաթ. թափոտ «ա-րագ» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. մրտ. 19 (Խլէ թափոտ և հանէ երագընթաց արշաւմամբ). անթափանց, անթափանցելի, թափանցկու-թիւն (նոր գրականի մէջ). 2. թափ առնուլ «ման գալ, պտտիլ, յածիլ» Խոր. թափառիլ Երեմ. լա. 22. Սիր. թ. 7. Եզն. թափառ Վա-նակ. հց. թափառանք Ոսկ. ես. թափառոտ Մծբ. թափառական ՍԳր. (գրուած թափառ-նական՝ յիշատ. 1409 թ. հրտր. Արրտ. 1913, 752). թափառականութիւն Եւս. քր. թափաո-թափառաշրջիկ (նոր գրականում). 3. թափել՝ բազմաթիւ և զանազանեալ իմաստներով, այսպէս՝ «հեղուլ, պարպել, լցնել (մե հե-ղուկ, բաժակ, զօրք ևն). 2. ազատել (քաղա-քը կամ մի անձ՝ մահից, վտանգից, գերու-թիւնից). 3. յափշտակել, կողոպտել. 4. աւե-լացնել, յարել (մի խօսք). 5. երթալ, հասնիլ (մի երկիր). 6. պանդխտիլ», բոլորն էլ հին և ընտիր. ոճով ասում են-թափել զոգի «հե-ծել, սիրտը մաշիլ», թափել զգինի «հարբե-ցութիւնից սթափիլ» ՍԳր. թափել զանձն«խո-նարհիլ» Անան. Նար. թափել ի խելաց կամ ի մտաց «խելառիլ» Կլիմաք. Կանոն. թափուր «պարապ» ՍԳր. Եփր. եբր. 213 (մասնիկի համար հմմտ. թաքթաքուր). թափիչ «շոր լուացող, տոփանող (կեղտերը մաքրող, թա-փող)» ՍԳր. «տոփան» Մագ. Խոր. աշխ. թա-փան «սրբան, որտեղից կղկղանքն է թափ-ւում» Վրդն. ծն. «քաղիրթ» Տաթև. ձմ. կa ճժա («ներքնատունն՝ թափանն և միջնա-տունն՝ քաղիրթն և վերնատունն՝ ստամոքսն» ուրեմն և «աղիք»). անթափ «նոր» (կապեր-տի համար ասուած) Մտթ. թ. 18. Մրկ. բ. 21. դեղաթափ Մեսր. եր. Մեծոփ. սրտաթափ «ահաբեկ». Բ. մակ. ժբ. 22. Եփր. աւետ. 333. դժուարաթափ Արիստ. որակ. դիւրաթափ Ոսկ. Բ. կոր եռանդնաթափ Եւագր. գերետ թափ Օրբել. գրաւաթափ Յհ. կթ. ընչաթափ Ոսկ. ես. մտթ. և գաղ. ընչաթափել Սիր. ժգ. 8. թերաթափ Մանդ. հողաթափ ՍԳր. մար-դաթափ «մարդկանցից թափուր» Եփր. թզ. նետաթափ Կիւրղ. դատ. ոգեթափ Եփր. ա-ւետ. 333.-կրկնութեամբ՝ 4. թօթափել < փխ. *թափթափել «թափթփել, ձգել, փոշին մաքրել» ՍԳր. Եփր. ել. եբր. յետնաբար ու-նի նաև այլազան նշանակութիւններ. աա-պէս՝ «մի քաղաք երկրաշարժով կործանել, սուրը շարժել, մէկի ստացուածքը առնել, դողալ, մէկի ձեռքից ազատիլ» ևն, որոնք բո-լոր համաձայն են թափել բառի նշանակու-թեանց. հին գործածութեամբ է նաև «աչքը թարթել, քթթել, բանալ-գոցել» ՍԳր. Ոսկ. Կո-ռեւն. նոյն իմաստն ունի դարձեալ՝ 5. թար-թափել՝ որ թափ արմատի մի ուրիշ կրկնա-կանն է (տե՛ս վերը թարթափ). 6. սթափել «թափել, պարպել» Ես. ծա. 17. «խոնարհիլ» Դամասկ. (գրուած նաև ըսթափել). սթափիլ «ուշաբերիլ, գինուց խելքը գլուխը գալ» ՍԳր. Ոսկ. «ջուրը թափուիլ» Մագ. թղ. 206. սթա-փանք Ոսկ. ես. 44 (Մթին գիշերի՝ լոյս խա-րույկի սթափանք են). սթափութեամբ «շու-տով, շտապով» Փարպ. բ. լէ.-կազմուած են ս մասնիկով՝ փոխանակ զ-ի, յաջորդ թ ձայ-նի պատճառաւ։

• ՆՀԲ թափ «յատակ»= թրք. դիփ, դա-փան, տիպ, տապան, որ է «տակը, ներ-բան», թափ «ուժ»=պրս. tāb, հյ. տապ, թափան=թրք. թափա «խցան», թափա-ռական=լծ. արաբ. պրս. թաֆ, թայիֆ, թափել զանձն=յն. τοπεινοω, ϰενόω։ -Müller SWAW 25, 389 զնդ. pat «ընկնել, վազել», պհլ. patitan, պրս. uftādan «ընկնել», SWAW 42, 253 պրս. taftan «տաքացնել, ոլորել, դարձնել». WZKM 8, 185 պրս. tāftan, tābidan «ոլորել, դարձնել» āftāba «ջրի կուժ», (այս մեկնութիւնը մերժում է Հիւբշման, Arm. Stud. էջ 12 և Arm. Gram. 448, 520)։ Տէրվ. Նախալ. 53 հնխ. stap «հը-ռել, զարնել» արմատից է դնում սթա-փել, թափել, թօթափել և թափառիլ։ Müller, Armen. VI յն. τόπος «տեղ» բառի հետ։ Հիւնք. թովել բառից է հա-նում թափել, թափ, սթափ, թօթափել, թաթաւել, թարթափել, թափառիլ (իւրա-քանչիւրը իր նախորդից դնելով). իսկ թափուր դնում է դպիր բառից։ Karst, Բուշարձան 403 սումեր. dab «տասնը-վեց», dub«թափել», tab-tab «շարժել, յուզել» = թօթափել, 424 թաթար. tap, tab, tep, teb «տակը, յատակը»։ Թե-րեաքեան, Արիահայ բռ. 167 թափել «ցնցել»=պրս. [arabic word] tapīdan, թա-փել «ազատել»=պրս. [arabic word] tāftan «տաքացնել, ոլորել, դարձնել», թափուր = արս. [arabic word] tabāh «եղծում»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. թափել «թափեւ». 2︎. թափել «լցնել», Սչ. թափել «թօթուել», թափ-թըփել «փոշին մաքրել», Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թափէլ, Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. թա-փիլ, Զթ. թափըլ, Ղրբ. թափ «թութ թափելու ռռռծողութիւնը», Գոր. Ղրբ. Մրղ. Կր. Ախց. թափ տալ «թօթուել» Ղրբ. թա՛փուռ. =Ղզ. թա՛փուր «թափուր», Տփ. թա՛փիլ «թափել, ձուլել», թափ տալ «թօթուել», (ոճով ասւում է Թափվի՛ս ու ազատվիս, ուր թափվիլ բա-ռը նշանակում է «ազատուիլ»). Ագլ. թա՛փիլ «թափել», թօփ տօլ «թօթուել», Հմշ. թափուշ, Սլմ. Վն. թmփել, Մրղ. Տիգ. թmփէլ։ -Նոր բառեր են՝ անթփել, առթափ, թափահարել, թափառս առնել, թափեթափ, թափեզնել, թափթափանք, թափթփիլ, թափթփոտիլ, թա-փուկ, թափթփուկ, թափուցք, թափովի ևն։ -Մի քանի տեղ թափթփել ձևի դէմ գտնում ենք թախթփել (այսպէս Նբ. Ոզմ. Վն.). այս բառը թօթափել<թաւթափել ձևի ուղիղ շա-րունակութիւնն է որի մէջ ւ դարձել է խ, ճիշտ ինչպես եզթն>օխտը, օձ>օխծը։-Վերջա-պէս կարևոր ձև է Ռ. Սվ. թափ, թափք «թուրի կամ դանակի պատեան», բարդութեամբ էլ դանկիթափք Տր., որի սխալ ձևերն են Rivo-la, Բառ. հայոց 1633, էջ 129 թամք «պա-տեան». թամքել «պատեանը դնել», Ամաա. Հաւռո ռառ ու բան, էջ 203 թամք «պատեան» (Մաշտոցից բերուած վկայութեամբ)։ Այս բոլորը համապատասխանում են Օրբել. թափք (բցռ. ի թափուցն) «պատեան» բա-ռին. ըստ այսմ սխալվում է ՆՀԲ (տե՛ս թափ՝, որ Օրբելեանի յիշեալ բառը մեկնում է «ի ներքոյց նստուածոյն կամ ի խորոց քսակի թամբին կամ հանդերձին»։

• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] tapusk «ճճիոտ տուն-կերի վրայ ձևացած ուռուցք» (հյ. գւռ. թա-փուցք բառի՞ց), թրք, գւռ. Եւռ. [arabic word] təγtap «խիստ ազդեցիկ միջոց, դարման» Յուշարձ. 329 (հյ. դեղթափ բառից), յատուկ անուն է Baray-tap «Պար գիւղի գետախառ-նունքը» (Կարնոյ և Թորթումի թրք. գաւառա-կանով. տե՛ս Բիւրակն 1898, էջ 627)։ Ուտ. թափան «ստամոքս»։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «փայտէ սկուտեղ, թէփսի» Կա-նոն.

• = Պրս. [arabic word] tafūr «անօթք քարեղէն և խեցեղէն»։ Նոյն բառը ունի արաբ. [arabic word] taifūr «խոր ափսէ» ձևով՝ Իբն-ի Բատուտա, հտ. Բ. էջ 76 և Գ. էջ 425։-Աճ.

• Այս մեկնութիւնս տե՛ս Արրտ. 1911, 418 և Գաւառ. բառ. 1026բ։

• ԳՒՌ.-Ներկայանում է թ կամ տ (>η) նախաձայնով. այսպէս՝ թեփուր Խն. Հմշ. Ղրբ., թեփիր Այն., տեփուր Ակն. Երև. Խտջ. Խրբ. Սեբ. Տփ., տափուրիկ Ջղ. նոր բառեր են տեփրիչ, տեփրել։

• ՓՈԽ.-Լազ. տեփուրի «Լազերին յատուկ մի տեսակ կլոր սեղան՝ մի կարճ ոտքով». (այս իմաստի համար հմմտ. Խրբ. դէփուր «փայտե կլորիկ սինի՝ որի վրայ հաց են ու-տում». Արևելքում ճաշի սեղանը գետնեն դրուած մի մեծ մատուցարան է)։-Հայերէ-նից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] tepir «ար. մաւի տերևով հիւսուած սեղանի նման գոր-ծեք, որի վրայ ալիւր են մաղում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 63). հայերէնից փոխառեալ լինելու ապացոյցն է ֆ-ի փոխարէն թ-փ ձայնը։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «եկեղեցական հանդէս շրջա-դայութեամբ» Տօնաց. (գրուած է նաև թա-փոր)։

• ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) թապուր (ta-bur) «վաշտ», լծ. հյ. թափ առնուլ և թրք. (իմա՛ արաբ.) davr «շրջան»։ Հիւնք. թափառել բայից։

• ԳՒՌ.-Մշ. թափոր, Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Վն. թափօր, Սեբ. թափօր, թափէօր, Ագլ. թօ'-փուր, Զթ. թափօր, թափոր, թափուր, Երև. Հճ. Սլմ. Սչ. Տփ. թափուր (սրա աւելի հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաշ. 13 թափուր ձևով), Խրբ. Ջղ. թափուռ, Ննխ. թաբուր (այս վերջինը թրք. tabur «վաշտ, խումբ» բառի նմանութեամբ)։-Նոյն բառն է անշուշտ Մկ. թափուռ «Վարդավառի տօնին խնձոր խո-րովելու արարողութիւնը»։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զանգակ կամ բոժոժ (մեծը և կամ փոքրը)» ՍԳր, որից՝ զանգականի «զան-գակներ» Մագ. մեծ են, էջ 20 զանգակագանչ Նարեկ., զանգակաձայն Եղիշ. չրչր. և խա-չել., զանգակատուն Յիշատ., զանգակեալ «բոժոժներով զարդարուած» Արծր. գրւում է նաև կ տառով՝ զանկակ, զանկակաձայն ևն։ Բուն արմատն է զանգ, որ ունի Վահր. գրուած զանկ ձևով. սրանից զանգիկ կամ զանկիկ «մակալեզու, պզտիկ լեզու, լեզուակ, voile de palais» Ոսկիփ.։ Արդի գրականում արե-վելեան բարբառը գործածում է զանգ, իսկ արևմտեան բարբառը՝ զանգակ։-Նոր բառեր են՝ զանգահարութիւն, զանգակաձև, զանգա-կածաղիկ (ըստ Տիրացուեան, Contributo, § 508 campanula crispa Lam. ծաղիկո)։

• = Պհլ. *zang ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] ︎ zang,) [arabic word] ︎ zangala, zangula, [arabic word] zangul, [arabic word] zangūla, [arabic word] zangulāla «զանգակ, բո-ժոժ, փոքր զանգակ». սրանցից փոխառեալ ևն նաև ասոր. ❇ zaggā «զանգակ», [syriac word] . zangā «հնչիւն», քրդ. zenk, zengil, zangei, zangil «բոժոժ», zengeluk «կոկորդ, կոկոր-դի ոսկոր» (հմմտ. վերը զանկիկ «մակալե-զու»), ուտ. զmնգ, օսս. žangarak մռառ ზანგალაკი զանգալակի «բոժոժ» ևն։-Հիւբշ. 149։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, Bö̈tticь [other alphabet] 1850. 354 սանս. camkha։ Նոյն, Arica, 75, 235 պրս. zang։ Lag Urgesch. 980 պրս. zangula։ Նոյն, Le-sam. Abhd. 41 պրս. zang, žang, zan-gula, ասոր. zag ևն։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 342 զ նախդիրով անկանիլ բայից։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. զանկ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. զանգ, Գոր. Շմ. Ռ. Տիգ. զանգ, Մրղ, զանգ՝, Ագլ. Տփ. զա՛նգակ, Սչ. զանգագ՝, Պլ. զանքագ, Ղրբ. զm՛նգ'ակ' զmնգ', Սլմ. զանգ'mկ։, Մկ. Ոզմ. Վն. զmնկակ, Հմշ. զօն-գագ։-Գործածւում է զանգաք նաև իբր ած. «քաղցրահնչիւն» նշանակութեամբ (ինչ, զանգակ ձայն. զանգակ աղբիւր). Երև. կայ զանգակ ծաղիկը (ըստ Պռօշեան, Սկիզրն երկանց, էջ 53)։-Նոր բառեր են զանգաթել, զանգաձայն։-Նոր փոխառութիւն է զանգու-լակ (Ղրբ. զնգօ՛լակ), իբր պրս. zangulak «բոժոժ»։

• տե՛ս Խուլ։

• «մկնդեղ, arsenicum» Խոր. աշխ. 608. Գաղիան. Ոսկիփ. Վրթ. քերթ. գրուած է զառինայ Բառ. երեմ. էջ 98։

• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] zarni, [arabic word] zarna, որից փոխառեալ են ասոր. [arabic word] zarnīka (Brockelmann, 99բ), արաբ. [arabic word] zarnīq, [arabic word] zarnīx, թրք. [arabic word] ︎ zərnəq, աղաւ. zərnəx, չաղաթ. [arabic word] zirnek, քրդ. [arabic word] zernik ևն, բոլորն էլ «մկնդեղ» նշանակութեամբ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև յն. ἀρσενιϰόν, որ արդէն Արիստոտել յիշում է և որ ժողովրդական ոս-տուգաբանութեամբ մօտեցրած է αρσενιϰός կամ άρρενιϰός «արու, արական» բառին (տե՛ս Schrader, Reallexicon, Հիւբշ. IF, le. 457 և Boisacq, 83). յունարէնից էլ փո-խառեալ են լտ. arsenicum, ֆրանս. arsénic ևն։ Փոխառեալ բառերը երևան են հանում միջին պրս. *zarnīk ձևը, որի աւելի հինն էր հպրս. *zarniya-, կազմուած zar-«դեղին» արմատից. հմմտ. զնդ. zaranya-«ոսկի. ոս-կեայ», zairi-«դեղին, ոսկեգոյն», պրս. zar, zarr «ոսկի», zarrīn «ոսկեղէն». որով զառիկ բուն նշանակում է «ոսկեգոյն դեղին»։ Հայե-րէն բառը ծագած է երկրորդական *zarrik ձևից, որ յառաջացած է անշուշտ պրս. *zar-nik-իզ, n բաղաձայնը նախորդ r-ի հետ նոյ-նացնելով։-Հիւբշ. 149։

• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bot-tich. Horae aram. 33, 58, Rudimenta 41, 106, Lag. Arm. Stud. § 757 ևն։-

• lusti, Zendsp. 118 զնդ. zairi «դեղին» սանս. hari, պրս. zar «ոսկի» ևն։

• տե՛ս Ուղի։

• տե՛ս Զգալ։

• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 160 հա-նում է զգեստ բառից!

• «ուշադիր, անձնպահ, աչքաբաց, երկիւղած» Առակ. իբ. 29. Խոսր. Լմբ. առկ. և պտրգ. «ապահով անվտանգ» Փիլ. յովն., ո-րից՝ ի զգուշի առնել «ապահովել, պահել. պահպանել» Կոչ. 308, զգոյշ լինել կամ զգոյշ կալ ՍԳր., զգուշագոյն Ղևտ. ժե. 31. Կորիւն, զգուշալի Փիլ. գ. I. Ոսկ. յհ. ա. 15, զգուշա-նալ ՍԳր. Ոսկ. եբր., զգուշաւոր ՍԳր., զգու-շեաւ Փիլ., անզգոյշ Ոսկ. եբր., բազմացօու-շալի Կանոն., հանապազազգոյշ Փարպ. ևն։

• -Կազմուած է զ նախդիրով՝ գոյշ բառից. տե՛ս անդ։-Հիւբշ. IF, 19, 464։

• ՆՀԲ «որ ուշ ունի զգաստութեամբ»։ ՓԲ «անող զզեկ» (իրա-զեկ ևն). ուրեմն ուզում է հանել զգալ բայից. Lag. Ur-gesch. 549 qhuš արմատից։ Müller Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 138, Lag. Btrg. bktr. Lex. 29, 37, Հիւբշ. KZ, 23, 16 զնդ. *uzgaoša«ականջները ցցած՝ տնկած» ձևից։ Müller, ՏWAԱ. 38, 577 պրս. gōš, զնդ. gaoša «ականջ» բառից։ Պատկ. Փորձ, թ. 1880 մարտ ընդունում է *uzgaoša մեկնութիւնը։ Տէրվ. Նախալ. 119, Լեզու, 1887, 91 ի-րար է կցում գոյշ, գոյշ թէ, գուշակել, զգուշանալ բառերը։ Հիւնք. զգալ և ուշ բառերից։ Meillet, Rev. crit. թ. 1896, էջ 423 զ մասնիկ է համարում։ Հիւբ. 150 ռնում է զնդ. *uzgaoša-? Վերի մեկ-նութիւնը տալիս է Հիւբշ. IF, 19, 464 հլ. թրգմ. ՀԱ, 1907, 185ա և ZAPh 2, 265։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր, ša kusa, sagkussa «խոհեմ»։

• , ու հլ. (սեռ. զինու. յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «զէնք, զրահ» ՍԳր. Բուզ. Եփր. թուոց. Ոսկ. մտթ. ա. 13, որից՝ զէնընկէց (առանց փոփոխման) Ա. մակ. ե. 43. Խոր. Արծր., զինեալ Հռ. է. 23. Փարպ. Սեբ., զի-նուոր ՍԳր. (հնագոյն *զէնու-ւոր ձևից, ուր որ ձայնաւորի պատճառաւ աւելորդ էր ա յօդա-կապը, ըստ Meillet, MSL, 18, 251. սխալ է Patrubány, SA, 1, 213, որ զինուոր համա-րում է ժողովրդական ձև, փխ. զինաւոր), զինուսրական Կորիւն, զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2, զինուորիլ ՍԳր., զինակի։ ՍԳր. Եւս. քր., զինապետ Նորագիւտ ա. մը-նաց. ժ. 5, անզէն Ոսկ. ես., գերանդազէն Բ. մակ. ժգ. 2. մեկնակազէն ՍԳր., ձիազէնք Պիտ., մենազինեալ Բ. թագ. իբ. 30, ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8, պատենազէն Ա. մկ. զ. 39. Բուզ., գաղտազէն Մխ. դտ., ապազէն «անզէն» Պիտ. Նար. Լմբ. սղ., զինահարիլ Կիւրղ. ղկ. Թէոդ. մայրագ., անզինահար Թէոդ. մայրագ. հետաքրքրական է մանաւանդ գինեզէն «հար-բած, գինով» Գ. մակ. ե. 1, 5. Ոսկ. մ. բ. 23։ -Նոր բառեր են'զինավաճառ, զինարան, զի-նավարժութիւն, զինուորակոչութիւն, զինուո-րագրութիւն, զինակոչ, զինագործարան ևն։

• = Պհլ. [arabic word] zen, պազենդ. zin, զնդ. zae-na «զէնք», որոնց հետ նոյն են պհլ. azena-var «անզէն», *zēnā̄var «զինուած», զնդ. zayan «զինեալ», zayōtəma «սպառազէն», zaya «կահ և կազմած, կռուողի զէնքերը» (Bartholamae, էջ 1650, 1666), սանս. [other alphabet] hi, [other alphabet] hinoti, դերբ. [other alphabet] hitá «ար-ձակել, նետել, քշել», [other alphabet] heti «արձակե-լու բան, նետ, սլաք և ընդհանրապէս զէնք» աւելի հեռաւոր համեմատութիւնները տե՛ս գայիսոն բառի տակ (Walde, 331)։ Իրա-նեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [arabic word] zai-nā, ն. ասոր. zeinā «զէնք»։-Հիւբշ. էջ 151։

• Klaproth, Asia polygl. 106 պրս. se-na «սրով զարնել»։ ՆՀԲ զեան բառի՞ց. ըստ եբր. զինա՝ է զէն և վահան (իմա՛ [hebrew word] āzen, որ է «զենք»)։ Böttich ZDMG 1850. 354, Arica, 76, 245, Lag. Urgesch. 981 սանս. jayana «հեծելա-զօրքի զէնք». Spiegel, Litter. 467 և Huzw Gram. 190. Justi, Zendsp. 119 զնդ. zaēna։ Պրս. zīn բառի հետ համե-մատած են Böttich. Horae aram. 41, 105. Lag. Urgesch. 981, Spiegel, Huzw. Gram. 189-191. սակայն այս բառը «համետ» նշանակութիւնն ունենալով՝ բնաւ կապ չունի մեր բառի հետ։ Մորթ-ման, ZDMG, 26, 512 և 31, 418 զէն բառի հետ է կապում բևեռ. Zinuarci ձևը։ Հիւնք. զենուլ «մորթել» բայիզ։ Brunnhofer, BВ, 26 (1901). 106 նոյն է համարում նաև վեդ. sina «զէնք», իբր

• իրանական ծագումից, Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902, էջ 309 ասոր. zainā «զէնք», որ սակայն ըստ Lag. Gesam. Abhd, 43 պարսկերէնից է փոխառեալ։

• ԳՒՌ.-Երև. զէնք։

• «մեծ թմբուկ» Շնորհ. եդես. (յգ. գոսեր). գրուած նաև քօզ։

• = Պրս. [arabic word] kós «մեծ թմբուկ», որ և իբրև արաբերէն բառ ունի Կամուս, թրք թրգմ. Բ. 286. բայց անշուշտ իրանեան է, որովհետև կայ նաև նորագիւտ սոգդ. kws «թմբուկ»։-Հիւբշ. 264։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ։-Նրանից յետոյ են ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 663, Պատկ. Maтep. I, 9։

• , ո հլ. «գործ, աշխատանք, պաշ-աօն ռանուածք, վարք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա 21. Եւս. օր. Եփր. ծն., որից՝ գործել «բա-նիլ. 2. անել. 3. արտադրել, շինել. 4. ազդել, ներգործել. 5. հողը մշակել. 6. կտաւ ևն հիւ-սել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. գործած ՍԳր, գոր-ծակալ Սգը, գործակից ՍԳր, գործավար ՍԳը, գործատեաց Առակ. ժթ. 15, գործաւր ՍԳը, գործելի «գործող, անող» ՍԳր. Եզն. Կոչ. «անելիք» Նիւս. բն. Փիլ. «ածուխ» Տա-թև. ամ. 79, Անսիզք 39, Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 315 (որից գործելախառն «ածխա-խառն» Վստկ. 117), գործի ՍԳր. Եզն., գոր-ծութիւն «գործողութիւն» Եփր. համաբ. 119. գործօն Դ. թագ. ժբ. 14. Եզն., գործուն Եփր. եբր. և ել. Վեցօր., գործունեայ ՍԳր. Ոսկ Եզն., գիշագործ Կոչ., բարեգործ ՍԳր. Ա-գաթ., գաղտնագործք Մծբ., գթածագործ Կոչ., կաւագործ Իմ. ժե. 7. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թգ., ձեռագործ ՍԳր, երկաթագործ Ա-գաթ., գործանակ «խանութ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ 238 ևն։ Նոր գրականում կազմուած նոր բառեր են՝ ածխագործ, ած-խագործութիւն, թիթեղագործ, ժամագործ. կաշեգործարան, գործադուլ, գործադուլա-ւոր, գործարանապետ, գործաւորուհի, ան-ռործարանաւոր, հանքագործ, գործադիր. գործադրութիւն, գործազուրկ, գործակատար, գործարանային, գործարանատէր, գործարա-նաւոր, գործելակերպ ևն ևն։

• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vorg'-արմատից, սրա հետ հմմտ. յն. ἔργον (ել, անել, կատարել, լրացնել», ἔργαζομαι «կաշխատիմ, կբանիմ», հբգ. werk, werah, հսաքս. werk, հհիւս. verk. դերմ. Werk «գործ, աշխատանք», wirkon «ազդել, գործել», գոթ. vaurkjan «անեւ, գործել, ազդել», vaúrhts, vaurstv «գործ, երկ», զնդ. vərəzyeiti «գործում, անում, աշխատում է», varəza-«աշխա-տանք», պհլ. varz=պրս. [arabic word] barz կամ [arabic word] varz «դաշտային աշխատանք, մշակութիւն» ևն։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. verg'-ար-մատից, որի երկրորդ ձայնդարձն է vorg'-որին պատկանում է նաև հայերէն բառը։ Նոյն ձայնդարձը գտնում ենք նաև ուրիշ լեզուներում մասամբ պահուած. ինչ. ւն.-ὄργα-νον «դործիք», դոր. ὄαμι-οργος «գոր-ծիչ», ատտիկ. ϰάϰο-ῦργος (<ϰοτό-fοργος) «չա-րագործ», կտր. ἕ́οργα «գործեցի», անգլ. work «գործ, գործել» ևն (Boisacq, 271, Walde, 821, Horn, § 197, Kluge, 527, 532, Po-korny. 1, 290)։-Հիւբշ. 436։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch. 375, որից յետոյ կրկնում են միւսները։ Հիւնք. համառօտուած յն. γεωργία «երկ-րագործութիւն» բառից։

• ԳՒՌ.-Ջղ. գ'ործ, Ալշ. Մշ. գ'որձ, Ննխ. գօրձ, քօրձ, Ակն. Երև. Խրբ. Սչ. գ'օրձ, Ախց. Կր. գ'օրծ, Պլ. Ռ. Տիգ. քօրձ, Հճ. գ'օյձ, Հմշ. կօյձուշ «հիւսել», Վն. կ'հռծ, Տփ. գուրձ, գուրծկ, Ոզմ. գ'ուրծ, Զթ. գ'ույձ, գ'իւյձ, Սեբ. գ'էօրձ, Ղրբ. Շմ. Սլմ. կ'էօրծ, Մկ. կ'էօռծ, Ասլ. գ'էօ՞րձ, գ'էօ՞րզ, Մրղ. կուերծ, Ագլ. գօրծ «գործ», գ'ուռծ «ձեռագործ», գ.ա ո-ծիլ «ծեծել, հիւսել»։ Նոր բառեր են՝ գործա-րար, գործատէր, գործգլուխ, գործելապան, գործելհոր, տափագործ, հորագործ ևն։

• , ո հլ. «կարեկցութիւն, գթութիւն, 2. սէր. 3. աղաչանք, պաղատանք» ՍԳր. Ա-գաթ. Եւս. քր., որից՝ գթալ «խղճալ, ողոր-միլ» ՍԳր. «փափագիլ» Լմբ. սղ., գթութիւն ՍԳր, գթալի Մծբ., գթած ՍԳր. Ագաթ., գթա-ծագոյն Ոսկ. բ. կոր., գթածագործ Կոչ. 361, բազմագութ Յկ. է. 11, գորովագութ Մանդ. Խոսր., բարեգութ Պիտ. Յճխ., մեծագուր Վեցօր., յաճախագութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սե-բեր., յորդագութ Մծբ., անգութ Գ. մակ. ե. 26. Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. բ. տիմ. ևն։ Նոր գրականում շինուած բառեր են՝ գթասիրտ, գթասրտութիւն, գթոտ, գթառատ, անգթօ-րէն, գթաշարժուիլ ևն։

• ՆՀԲ «խութ, խթումն և գալարումն աղէաց»։ Հիւնք. խութ, խեթ, քիթ ըն-տանիքից։ Oštir, Wörter und Sachen 3, 205 հնխ. dhuopto-, իբր զնդ. dvai-ša «ցաւ», անգլսք. dofian «խենթե-նալ» կամ հնխ. uōk'to, իբր յն. οἰxτος «գութ» և կամ հնխ. ghuq-to, իբր լատ. prae-fica «եղերամայր»։--Պատահական նմանութիւն ունի սանս. kut «այրիլ, ցաւիլ, նեղուիլ»։

• «ծունկի կոճը, ծալքը». անհոլով է և գործածւում է միայն ոճերով. ինչ. ի գուճս իջանել, ի գուճս կալ, ի գուճս անկանիլ, հարկանել «ծունկ չոքիլ» Յուդթ. դ. 10, զ, 14. Գ. թագ. ը. Ոսկ. մ. ա. 25. Կիւրղ. ղևտ։ Բուզ., որից՝ գճիլ «ծնրադրել» Ոսկ. ճառք 907, Մխ. առակ. Մաշտ. Ոսկիփ., գճեցուցանել, գճկել «թեքել, կորացուցանել» (այս երկու-սր ունի միայն ՀՀԲ) Սիրաք. լը. 33, գճկիլ «չոքիլ» Առաք. պտմ. 190, դիւրագուճ Սարզ, ա. աետո. գ. էջ 213. առանց սղման՝ գունեալ Տաթև. ձմ. ճխ. ընդ մասնիկով՝ ընդգնիլ «չո-քիլ» Յհ. կթ. Լծ. Եւագր. և դ ձայնի սովորա-կան անկումով՝ ընգուճս «ծունկ չոքած» ԱԲ, ընկիճեալ «ծնրադրած» Թիւք. իբ. 23, 31, 31, Ոսկ. նին., ընգճել կամ ընկճել «յաղթել, նուաճել» ՍԳր.։

• Հիւնք. գուճ հանում է պրս. ջուգ «ուղ-տի գճիլը» բառից, իսկ ընկճել<ընկե-նուլ-ից։

• ԳՒՌ.-Մշ. գ'ջիլ «կէս մէջքից ծռիլ», Խրբ. գ'ջգիլ «գճել, ծռեցնել»։ Նոր ձևեր են՝ գրճ-կուիլ, գճուկ, գճկուկ, գճկցնել։

• «կծծի, ժլատ». երկու անգամ մի-այն գործածուած է Սիրաքի նոր թրգմ.։

• ՆՀԲ նախորդի հետ նոյն է համարում։

• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «խումբ, հաւաքումն» Ագաթ., որից՝ գումարել «հաւա-օել, ժողովել» (օր. ամպերը հաւաքել՝ Ծն-թ. 14. կառքերը՝ Դատ. դ. 13. մարդիկ Բ. մնաց. լբ. ս. գրքեր հաւաքել, ժողովածոյք կազմել՝ Եւս. քր.). «մի թիւ մի թուի վրայ աւելացնել, թուերի համագումարը կազմել, տարեհաշիւ տեսնել» Եւս. քր. «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Դ. թառ. ժև 3Ո. Ա. մակ. զ. 12. Եղիշ. «վրան ուղարկել (օր. սով՝ Եզեկ. ե. 16. զօրք՝ Բուզ. Սեբ. 48. տե՛ս և Նորայր, Քննասէր 15), «զօրք հա-ւաքելով մէկին յանձնել» Ագաթ. Սեբ. 59, մէկին զօրաց հրամանատար կամ գաւառև կառավարիչ նշանակել» Սեբ., գումարիլ «հաւաքուիլ» ծն. ժդ. 3. լգ. 14, «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Բ. թագ. իգ. 2. Գ. թագ. ժզ. 16, «վրան կռուի երթալ» Դ. թագ. ժգ. 49, ժե. 10, «հետը կռուիլ» Ծն. լ. 8. «շշկլուիլ, շփոթուած մնալ» Մեսր. եր. Ղրք. հց. Ուռհ. 256, գումարութիւն Դ. թագ. ժե. 13. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր., բազմագու-մար Կղնկտ. Նար. առաք. Արծր., երկնագու-մար Մամբր. Խոր. հռիփ. Բենիկ., հոգեգու-մար Անան. եկեղ. շփոթ գրչութեամբ է գու-մար դնել «գուպարիլ» Վրք. հց. Ա. 121 (թե-րևս պէտք է կարդալ զուպար դնել)։-Նշա-նակութեանց զարգացումը այսպէս է եղած։ Բառիս առաջին իմաստն է «հաւաքել», որ յետոյ բանակի համար առնուելով՝ գոյացած են «զօրք հաւաքել, կռուի պատրաստուիլ, կռուի երթալ, կռուիլ» նշանակութիւնները, կամ որ նոյնն է՝ «զօրքը կռուի ուղարկել, նրա հրամանատարութիւնը մէկին յանձնել, մէկին գլխաւոր կարգել». (հմմտ. արաբ. [arabic word] ijmā' «գումարել, հաւաքել, պատ-ռաստութիւն տեսնել, մէկի վրայ դիմել» Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 560)։ Աւելի յետոյ՝ «հաւաքուիլ» նշանակութիւնից ձևացած է «ամփոփուիլ, կուչ գալ, կծկուիլ», որից և «խեղճանալ, անճարիլ, շշկլուած մնաթ։ Վերջին նշանակութեան համար ունինք հե-տևեալ օրինակները՝ «Եւ թագաւորն ռումա-րեալ պշուցեալ ընդ երկիր հայէր» Մեսր. եր., «Եւ յոյժ ամաչեցեալ... և գումարեալ՝ ո՛չ գիտէր թէ զի՛նչ պատասխանի արասցէ» Վրք. հց. Ա. 537, «Ի փայլատակմանէ սա-ղաւարտացն և ի շաչել զրեհացն և ի ճայթ-մանէ աղեղանցն եղեն գումարեալք ամե-նայն բազմութիւնք զօրացն այլազգեաս» Ուոհ, էջ 256, «Ծով մեղաց զիս պատեր և ես եմ գումարեր» Տաղ. (հրտր. Պալեան, Հայ աշուղներ, Ա. էջ 160)։ ՆՀԲ սրանց համար տալիս է «խռովիլ յանձին կամ ընդ անձին ոգորիլ ամօթով» նշանակութիւնը. ըստ իս պէտք է պարզապէս թարգմանել «շշկլուիլ, անճրկիլ, շփոթուած մնալ», ինչպէս ցոյց է տալիս Ննխ. բարբառը (տե՛ս տակը ԳԻՌ)։ Վերջապէս «հաւաքուիլ, ամփոփուիլ» իմաս. տից հեռու չէ «բնակիլ», ինչպէս գտնում ենք Զգօն, էջ 298 «Ո՛չ ապաքէն ահա առաւել ևս սիրէ զնոսա Աստուած և ղհոգին իւր գումա-րեալ առ նոսա, որպէս և ասաց եթէ բնակե-ցայց ի նոսա և գնացից ընդ նոսա» (այստեղ ասորին ունի «բնակիլ»)։

• = Իրանական փոխառութիւն է ապահովա-պէս. այս բանը հաստատւում է յատկապէս նրանով, որ բառիս արմատակից գումար-տակ ձևը անցեալ դերբայի զուտ իրանական վերջաւորութիւնն է կրում։ Գումարել բառի իրանական ձևերն են՝ պհլ. պազենդ. [arabic word] gumārtan, gumardan, պրս. [arabic word] gumāštan (ներկ. [arabic word] gumāram), բայց սրանք չունին հայերէնի առաջին և հիմնական «հաւաքել» նշանակութիւնը, այլ պահում են միայն վերջին «պաշտօն յանձ-նել, ուղարկել» նշանակութիւնները. այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtan, gumārdan «որո-շել, նշանակել, կարգել, պաշտօն յանձնել», պրս. gumāštan, gumāram «արձակել, ու-ղարկել, պաշտօնի կանչել, պաշաօն հանձ-նել, փոխանորդ նշանակել» (Vullers, Zen-ker, ԳԴ), աֆղան. gumāral «նշանակել, յանձնել»։ Իրանեան բառի ստուգաբանութիւ-նը յայտնի չէ. թերևս փոխառեալ լինի ասաւ-րերէնից. հմմտ. gamaru «լրացնել, վերջաց-նել», gamaru «կատարեալ, լրիւ, ամբողջ», gimru «ամբողջը, ամբողջութիւն», gumuru, gummuru, gimirtu «ամբողջութիւն, գումա-րութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handw. 223-5)։ Նախաւոր իմաստը պահած կլինի ասուրերէնը, միջինը՝ հայերէնը, վերջինը՝ իրանցին։-Հիւբշ. 130։

• ՆՀԲ պրս. գիւպարէ «ջոկ» և շումար «համար, թիւ». իսկ շեղջ բառի տակ՝ լծ. տճկ. քիւմե, լտ. cumulus «շեղջ». յն. χῶμα, որ է «թումբ»։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Spiegel, Litter 392 և յետոյ Muller, SWAW, 1863, 233։ Lag. Arm. Stud. § 522 չի ընդու-նում այս մեկնութիւնը, ասելով, որ պրս. gu պիտի տար հյ. վ։ Սրա դէմ Հիւբշ. 130 նկատում է, որ հայ բառը փոխա-ռեալ է Սասանեանց ժամանակ։ Canini,

• Ft. clym. 141 գումար=լտ. summare. Bugge, KZ, 32, 36 գում, գումար կը-ցում է յն. όμός «նոյն», ὄμοῦ «միասին», ὄμόω «միացնել», ὄμιλος «հաւաքոյթ. բանակ» ևն բառերին, գ յաւելուածով։ Müller, WZKM, 9, 295 վերի իրանե-ան ձևերին ավելացնում է հսլ. gumino «կալ»? Պասմաճեան, Բիւր. 1899, 686 ասուր. գիմիր «լրացնել, վերջացնել» բառի հետ։ Մեր մէջ ոմանք կարծած են թէ բառիս արմատն է գում, որից ածանցւած է գում-ար՝ ար մասնիկով. ինչ. մեծ-ար-ել, զարդ-ար-ել ևն. սրա դէմ է գրում Տերվ. Մասիս Κ 3161 1882 թ. ապրիլ 16 (մանրամասն տե՛ս Գամապետ)։ Karst, Յուշարձ. 400 ա-սուռ. gamru «կատարեալ, ամբողջ» gimru «համագումար», gammaru «ամ-բողջական», 423 չաղաթ. kób «շատ». օւմ. köpúr «խումբ», gubre «դէզ», ույ-գուր. komar «կծիկ»։ Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 245 Զգոնի գումարիլ «բնակիլ» նշանակութիւնը չկարենալով կցել միւս-ների հետ՝ այս ձևը համարում է բուո-ոովին անջատ բառ և հանում է ասորի բնադրի ❇ 'əmar «բնակիլ» (=ա-րաբ. [arabic word] omr «կեանք») ձևից (տառա-դարձութիւնը չի թողնում սակալն ա-նել մի այսպիսի ենթադրութիւն)։-Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] ǰamra «մարդկանց խումբ», [arabic word] tajmīr «հաւաքել, դիզել», [syriac word] lamr «մարդոց հաւաքուիլը», [arabic word] ijmār «հա-ւաքուիլ. 2. արագ քայլել. 3. ընդհա-նուր գումարը հաշուել», [arabic word] ǰamār «համագումար, ամբողջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 801-803)։ ՒԻՌ.-Առաջին նշանակութիւնները կո-+ են ամէն տեղ. արևմտեան հայոց մէջ

• դպրոցների միջոցով վերակենդանացած է քումար. քումարէլ (թուաբանական գործոռս-թիւնը)։ Թանկագին մնացորդ է Ննխ. գու-մարիլ «հաւի ամփոփուիլ, կուչ գալ նստիլը. 2. փխբ. (մարդոց համար) վարանիլ, ան-ճրրկիլ, շշկլուիլ»։

• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմու-թիւն (զանազան բաների. ինչ. երամի, հօ-տի, պարգևների ևն)» Նար. յատկապէս «զօրքի բազմութիւն, բանակ, ճակատ» Խոր, Փարպ. Կղնկտ. Յհ. կթ., «բազմախումբ, բազմագումար» Խոր. Թեոդոր. խչ., «վիզը կախելու մարգարտաշարք» Եղիշ. է. էջ 106. Կղնկտ. Նար. մծբ. 440. Թղ. դաշ., որից գու-մարտակ առնել «զօրք հաւաքել, վրան զօրք ուռարկել, կռուիլ» Ա. մակ. գ. 35, 39, գու-մարտակել Յհ. կթ. սրանց մէջ ակ-ը մասնիկ կարծուելով՝ կազմուած են գումարտ «ժողո-վուած» ԱԲ, գումարտական «համախումբ» Թէոդ. խչ., գումարտ լինել «ճամբորդու-թեամբ մի տեղ երթալ» Անան. գիտ. 20 սխալ ձևերը։

• = Իրանեան ձևով անցեալ դերբայն է նա-խորդ գումարել բայի. և անշուշտ ո՛չ թէ հա-յոց մէջ ի կազմուած, այլ բոլորովին պատ-րաստ ձևով փոխառեալ է պահլաւերէնիգ.-այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumar-dak. պրս. [arabic word] gumāšta։ Բառիս առա-ջին և նախնական նշանակութիւնն էր ուռեմն «հաւաքուած», որ յետոյ նախորդ բառին նման զանազան եղանակաւորումներ կրեց։ Բայց, ինչպէս նախորդի մէջ, նոյնպէս և այստեղ իրանեան բառերը առաջին նշանա-կութիւնը կորցրած՝ պահում են միայն երկ-րորդական նշանակութիւնները. այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumārdak «կուսա-կալ», պրս. gumāsta «յանձնեալ, պատուի-րեալ. 2. տեղապահ, տեղակալ, վերակացու իրողութեանց» (ԳԴ)։

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 238 գումար բառից՝ տակ մասնիկով, որի համար երկրորդ օրինակ չունի։ ՆՀԲ գումարել բայից։ Այսպէս նաև էմին, Քերակ. Մոսկ. 1846, 16, իբր գումար-տակ։ Նոյնպէս ունին նաև ուրիշներ, որոնք տե՛ս Գամապետ բառի տակ, Ա-ռաջին անգամ Պատկանեան, Սեբէոս։ 1879, էջ 199 ուզեց դնել պհլ. gumārtan «կազմել, շարել (զզօրս կամ այլ ինչ)» ձևից։ Տէրվ. Մասիս л 3161, 1882 թ. ապրիլ 16 պրս. gumāstah «ոստիկան,

• պաշտօնեայ»։ Հիւբշ. 130 միացրած է նախորդի հետ, առանց յիշելու իրա-նեան ռերբայաձևերը։

• (անստոյգ ձևով) «զրահ». նորագիւտ բառ, որ երեք անգամ գործա-ծուած է Յայտնութեան նորագիւտ թարգ-մանութեան մէջ. այսպես՝ «Եւ գուք? նոռա իբրև զգումս երկաթիս» (ձեռ. գունք... զգու-նըս) թ. 9, «Ունելով զգումս հրեղէնս» թ. 17։ Սովորական թարգմանութեան մէջ ունինք զրահ. «Ունէին զրահս՝ իբրև զզրահս երկա-թիս. Որք ունէին զրահս հրեղէնս»։

• Գտաւ ու մեկնեց Ֆ. Մուրատ, Յայտ. յովհ. էջ 193, որ և ուզում է միացնել ոսկի-կմբեայ բառի երկրորդ մասի հէ

• «ծերպ» Հին բռ.։

• «ջանք, ճիգ, փոյթ», առան-ձին գործածուած չէ. գտնւում է միայն գուն գործել, գուն դնել «ջանալ, փութալ, ջանք գործ դնել» ոճերի մէջ՝ Բ. մակ. ժդ. 41 Փիլիպ. բ. 30. Ագաթ. Վեցօր. կասկածելի եմ համարում գունաւոր «գուն գործող, ժիր, փոյթ», որ ունի մէկ անգամ Բուզ. զ. 8 «Չին էր մեծ հասակաւ, և էր գունաւոր գնացօղ»։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. von-կամ vón-ձևից, որ ven-«ջանալ» արմատի միջին ձայնդարձն է. ցեղակից ձևերը տե՛ս վան «վանել, վռնտել» բառի տակ, որ միևնոյն բառի իրանեանից փոխառեալ ձևն է (Pokor-nу. 1, 259)։

• Ուրիղ մեկնեց Pefersson, KZ, 47. 255։ ՆՀԲ լծ. լտ. čonor «փորձել, ջա-

• նալ», հյ. ջանալ և սանս. կունա «ոյժ, ռօրութիւն»։ Չուբինով համեմատում է վրաց. գոնի, թուշ. գոն «բանականու-թիւն, ծանօթութիւն»։ Հիւնք. քուն բա-ռից։-Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսու-մըն. էջ 141 պհլ. kūnišn «գործ» բառի հետ։ Petersson. KZ, 47, 255 սանս. vánati «ցանկալ, սիրել, շահել, ձեռք բերել», հիսլ. vinna «աշխատիլ, շահիլ, նուաճել», անգսք. winnan «կռուել, շա-հիլ», հբգ. winna «կռիւ», wān «յոյս» ևն բառերի հետ։ [Գուն. գործածուած է նորագիւտ կեղծ Շապհոյ Բագրատունւոյ Պատմութեան մէջ, էջ 63 «Հեծի՛ր, որդեակ Դերէն, ինչի՞ գուն ես» -հասարակ ձեռագրական սխալ է և պէտք է կարդալ քուն «քնած, քնացած»։ Հմմտ. նոյն ձեռագրի մէջ այլուր գրուած գնար՝ փոխանակ քնար։

• Սխալմամբ մեկնած եմ «զարմացած շփոթուած, ապշած» և յիշած եմ տյս առթիւ պրս. [arabic word] gung «համր». տես իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 50)։

• , ի, ի-ա հլ. «գնդաձև մարմին» Արիստ. աշխ. Պղատ. օրին. Ճառընտ. Փարպ. Շիր., «երկնակամար, արևի կամ լուսնի գունտը» Փիլ. Շիր., «ճրագարանի գնդաձև մասը՝ որ է բուն լապտերը» Հքր. դ. 2, 3. Դան. է. 5, «ծովի խորութիւնը չափելու գոր-ծիք» Գծ. իէ. 28, «սայլի անիւ» Գէ. ես., «մարդու գլուխ» Վրք. և վկ. Ա, 21. 34 (տե՛ս ՀԱ, 1911, 553)։ Սրանից են՝ գնդակ Դան. ժդ. 26, Խոր., գնդել Եզն. Շիր. Նիւս. կազմ. գնդաձև Ոսկ. ես. փիլ., գնդղուկ «թօփլիկ գնդլիկ» Վստկ. 166, գունդխաղ «գնդակ խաղալը» ԱԲ։ Նոր գրականում կազմուած բառեր են՝ երկրագունդ, ձիւնագունդ, ձիւ-նագնդակ, գնդամուղ, գնդախաղ, գնդակա-հարել, գնդակահարութիւն, գնդասեղ, գնդա-ցիր, քարեգնդակ, խաղագնդակ ևն։ Ինչպէս արմատը, նոյնպէս և ածանցները գրւում են նաև տ-ով՝ ըստ յետին տառադարձութեան. այսպէս՝ գունտ, գնտակ, գնտաձև ևն։ Իսկ «անիւ» նշանակութեամբ ունինք կունտն (սեռ. -տան) կամ կունտ Պիտ. Երզն. քեր. Գէ. ես., կունդ Սիւն. քեր. 209. Զքր. սարկ. Բ. 21, կունդն Լծ. սահմ. 284։ Շինծու բառ է գնտաղ ՓԲ «տեսակ մը քաղցրեղէն. տճկ. լօխմա»։

• -Պհլ. *gund «գունդ, գնդակ, զնդաձև» բառից, որ կորած է. սրանից են յառաջացած սակայն պհլ. gund, gundak, պրս. [arabic word] gunda «հացի խմորի գունդ կամ ծեծած մսի գնտակ» (տե՛ս նաև մեր գաւառականները), զնդ. gunda-«հացի խմորի գունդ» (Horn, § 936, Bartholomae, 525)։ Նոյն բառից չէ՝ նաև պրս. [arabic word] γund=հյ. գունդ «խումբ, վաշտ», որի վրայ տե՛ս յաջորդը առանձին։-Հիւբշ. 130։

• ՆՀԲ սանս. կունտա։ Müller, SWAW 42, 251 զնդ. gunda բառի հետ է հա-մեմատում, որ և թարգմանում է «ա-ռատութիւն». մինչ Justi, Zendsp. 105 հասկանում է «հասկ»։ Lag. Arm. Stud. § 501 չի կարողանում որոշել թէ կապ ունի՞՝ սանս. guda, gudikā «գնդակ, բե-րանալիր»։ Հիւնք. հանում է գունդ «բանակ» բառից։ Karst, Յուշարձան, 423 ալթայ. kun, kund «կլոր»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. Տիգ. Տփ. գունդ, Ախց. Կր. գ'ունտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ունդ, Շմ. կունդ, Զթ. գ'օնդ, գ'ոնդ, Ոզմ. կոնտ, Ասլ. գիւնդ, գիւ*, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ-իւնդ։ Այս բառերը ներկայանում են մեզ զանազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Վն. Տիգ. «գնդաձև», Երև. Զթ. Խլ. Խրբ. Կս. Մշ. Մրղ. Շիր. Շմ. Վն. Սեբ. «խմորի (կամ նտև կարագի) գունտ», Հմշ. «ընկոյզի ամ-բողջ դուրս եկած միջուկը», Պլ. «գնտաձև դի-զած», կամ «խոշոր կտորով», Հմշ. Մշ. Ոզմ. Վն. «սայլի, ճախարակի, գութանի և ջաղաց-քի անիւ, մանաւանդ անիւի գունդ մասը, որի մէջ անցած է սռնին», Ալշ. կունդ, յգ. կընդ-ներ «սայլի ակ»։ Այս վերջինը գործածւում է նաև կ նախաձայնով. այսպէս՝ հին մատե-նագրութեան մէջ կունտ, կունտն, նոր բաբ-բառներից Ոզմ. կօնտ։ Այս հանգամանքը կարող էր կարծել տալ թէ կունտ «անիւ» տարբեր բառ է. բայց հմմտ. գւռ. թրք. top (թօփ) «սայլի անիւ», որ բուն նշանակում է «գունդ, գնդաձև» և գործածական է նաև մի քանի հայ գաւառականների մէջ (օր. Ղրբ)։ Սրանցից դուրս ունինք նաև Ասլ. Պլ. գունղ և Ռ. քունդ «բթամիտ» նշանակութեամբ, ո-սից յատկապէս գունդգլուխ «հաստագլուխ, բթամիտ»։ Բառիս հետ համաձայն է գալիս պրս. [arabic word] kund «բութ, գուլ, հաստ, ոչ-սուր (դանակի համար գործածուած). 2. կորովի, քաջ, զօրաւոր», որից փոխառեալ են չաղաթ. [arabic word] ︎ qund«խոշոր, կոշտ, ծանր», օսմ. kund «ուժեղ, զօրաւոր», ույգուր. kóndek «կոշտ. տձև». ալթալ. kund «կոշտ, ուժեղ, բիրտ» (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 97), արե-վել. թրք. [arabic word] kund «կոշտ, ծանր» (Pavet de Court. Dict. Turc-Or.)։ Պարսկերէն բա-ռի հետ համեմատւում է սանս. kantha-«գուլ» (Horn, § 868). և որովհետև Ասլ. Պլ. գունդ ձևը կարող է ծագած լինել նաև կունտ ձևից, ուստի կարելի է կարծել, որ կունտ փո-խառեալ է պրս. kund բառից, իբրև բոլորո-վին տարբեր բառ՝ ծանօթ գունդ բառից։ Այս խնդիրը կարօտ է մեկնութեան։-Գունդ նշա-նակում է նաև «մահմետականների մարգա-րէն՝ Մահմետ» և այս իմաստով իբրև ծած-կալեզու գործածական է Պօլսի բարբառում (անշուշտ գլխին կապած փաթթոցի ձևից առնուած). սրա հին վկայութիւններն ունին Շնորհ. եդես. էջ 59 (Թէ ոչ ուժով իւրոյ բազ-կին կամ զօրութեամբ իւր պիղծ կընտին) և 1567 թուին Կաֆա գրուած վկայաբանական մի գրուածք (Դարձեալ տարան տունն գըն-տին, ուր սոխտաներն բնակէին). Նոր վկ. էջ 405։-Նոր բառեր են՝ գունդուկծիկ, գուն-դուկլոր, գունդուկ, գունդուլ, գունդուլուկ, գունդուկոլոշ, գնդալիւր, գնտագազ, գնտիկ, գնտիչ, գնտլել, գնտլիկ, գնտոց, գունդա-պուր.-տ>ծ ձայնափոխութեամբ ձևացած են՝ գնծիկ, գունծիկ, գունծուլ, գունձուլ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ვუნდა գունդա «գնդաձև ամէն ինչ (ձիւն, խմոր ևն)», დაგუნდავება դագունդավեբա «խմորը գնտել», ուտ. գիւն-դm դէզ, «գուղձ», ն. ասոր. k'unda «հողի ռուղձ կամ անուի գունդը» (վրացի բառը Չուբինով էլ դնում է հայերէնից)։

• , ի, ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն (մեղուների, մարդոց, հրեշտակների), բայց մանաւանդ զինւորների խումբ, բանակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ. (մի գնդի պարու-նակած զինւորների թուի համար հմմտ։ Յայսմ. մրտ. 9՝ Զինւորեալք ի միում գնդի, այսինքն ի միում հարիւրի և կամ այլ աւե-լի), «բանակաթեմ, զինւորական գաւառ»։ Այս իմաստով գործածուած է մի քանի աշ-խարհագրական ձևերի մէջ. ինչ. «Աշխարհ տանուտեոական գնդին, կողմն Վասպուրա-կան գնդին, կողմանք Սեպհական գնդին» Սեբ. էջ 33, 45, 116, 140. Յհ. կթ.։ Այս ար-մատից են՝ գնդակ «մեղուների խումբ» Եփր. դատ. 341. Եղիշ. դատ. 188, գունդագունդ Եզեկ. իզ. 7. Յուդթ. ժե. 15. Բ. մակ. ժդ. 45. Ե-ղիշ., գունդսաղար Արծր., հրեշտակազունդ Ագաթ., համագունդ Յես. ժ. 42. Ագաթ. Եզն. Վեցօր., հեծելագունդ Յհ. կթ. Ասող., նա-խարարագունդ Կորիւն. Փարպ., բազմագունդ Կիւրղ. ծն. Եղիշ., գազանագունդ Գնձ., գըն-դակից Ոսկ. ես. մ. ա. և բ. Կողոս., գնդա-պետ Երզն. քեր., երկգնդիլ «երկու խումբի բաժանուիլ» Գ. թագ. ի. 27, յանախագունդ Ոսկ. ես. Եւս. քր., զօրագունդ (նոր զրակա-նի մէջ) ևնս

• = Պհլ. gund «բանակ. գունդ». պրս. [arabic word] γund կամ [arabic word] γunda «ժողով, գումար, խումբ, բազմութիւն», որոնցից փոխառեալ են նաև ասոր. guddā, մանդայ. gunda, ա-րաբ. [arabic word] ǰund (յգ. [arabic word] ǰunūd) «բա-նակ, զօրագունդ»։ Հայերէն բառը կապ չու-նի նախորդ գունդ «կլոր» բառի հետ, իբր սրանից ձևացած նմանութեամբ։ Իմաստի այսպիսի զարգացում ցոյց է տալիս տճև. top «գնդակ, խաղագնդակ, գնդաձև, թնդա-նօթ, բոլոր, միահաղոյն, խումբ, ժողո-վուած»։ Այսպիսի զարգացում կարող էր լի-նել նաև այստեղ, բայց այդ բանը տեղի ունե-ցած պիտի լինի իրանեանում և հայերը եր-կուսը իրարից իբրև բոլորովին անջատ բա-ռեր փոխ են առել։ Նոյն իսկ կարող է լինել, որ իրանեանում էլ այդ երկուսը բոլորովին անջատ բառեր լինին. Horn, § 805 այս երկ-րորդ բառը կցում է ըստ Նէօլռէրէե՝ սանս vrndá-հոմանիշին։-Հիւբշ. 130,

• Առհասարակ այս բառը միացրել են նախորդի հետ։ S. Martin, Mémoirzs, 1, 28 և Müller, SWAW 42, 251 ա-րաբ. fund բառի հետ։ Spiegel, Litter.

• 302 նաև ասոր. gud։ Lag. Gesam. Abhd. 24 զնդ. vaϑwa «խումբ, բազ-մո ևեւն»։ Մորթման, ZDMG. 26, 59Ո բևեռ. umuvadinici=հյ. համազունդ։ Հիւնք. պղակունդ բառից։ Bugge, Lvk. Stud. 1, 62 լիւդ. xñtavata բառի մէջ է ուզում տեսնել, մեկնելով այս ձևը իբր «գնդապետ» (մերժում է ինքը 2, 16)։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բեկ, Յուշարձ. 39z կորն. guntel, նոր գալլ. cynnull «հա-ւաքել», իռլ. comul «հաւաքում», լա. cumulo «դիզել», հին բրըտ. contulet «հաւարում»։ Karst, Յուչարձ. 405 սու-մեր. gun «հպւաքում»։-Պատահական նմանութիւն ունին սանս. gunitā, kān, da «գունդ, խումբ»։-Հյ. գունդ «կլոր» և զունդ «վաշտ» բառերի բաժանումը դրաւ Հիւբշման։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ვუნდი գունդի «գունդ, բա-նակ, բազմութիւն, մեղուների կամ թռչուն-ների խումբ ևն» հայերէնից է։ Իսկ ուտ. guudá «խումբ» ուղղակի իրանականից փո-խառութիւն է։

• «ապագան պատմող՝ առաջուց գուշակող» Նար., «մատնիչ» Բ. մակ. ժգ. 28, Ա. կոր. ժ. 28. Եփր. Ա. կոր. 70, «յայտարար նշան, յուշարար, ազդարար» Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 8, որից՝ գուշակել «մարգարէանալ» Նար., «նախազգուշացնել» Եզն., «յայտնել» Ղուկ. ի. 37, «լուր տալ, մատնել» Յհ. ժա. 56. «ուոակաւոր Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա., գուշա-կութիւն Ա. թագ. իը. 6. Խոր. Շար. Նար., գարնանագուշակ Նար. առաք., նախագու-շակ Ոսկ. յհ. բ. 7. Յհ. կթ., մահագուշակ Նար., յառաչագուշակ Ագաթ., կանխագու-շակ Խոսր.։ Նոր գրականի մէջ՝ բարեգուշակ, չարագուշակ. թերևս սաստկական ձև է զգու-շակել Զեն. յուդ. (ՀԱ, 1921, 549), որ այ-լուստ անծանօթ նորագիւտ մի բառ է։

• = Պհլ. gošak, միջին պրս. ni-gōsag, հպրս. *gaušaka, gōšaka-«լըտես, զաղտնի ոստիկան», օսս. qūsäg, i-γoság «ունկնդիր»։ Նոյնից է փոխառեալ նաև վրաց. ვუმაგობა գուշագոբա «բերդի ևն պահպանութիւն ա-նել», ვუმავი գուշագի rаpнизонъ, «բեր-դապահ», საგუმაჯო սագուշազո «պահնոր-ռական»։ Տե՛ս նաև Pokorny. 1, 569։ Աւս բառերը ծագում են զնդ. guš «լսել, ականջ դնել», gaoša-«ականջ», հպրս. gauša «ա-կանջ», բելուճ. gōšaγ «լսել» արմատական ձևերից։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ա-րամ. guškla «լսող, ականջալուր, ունկնդիր»։ Այստեղ են պատկանում նաև հյ. գոյշ, զգոյշ՝ իբր «լո՛ւր, լսի՛ր, ուշադրութիւն արա՛» կամ «լսող, ուշադրութիւն անող»։-Հիւբշ. ZAPh, 2, 265։

• *ghuš արմատից։ Տէրվ. Altarm. 12 բանդագուշել բառի վերջի մասի հետ՝ միացնում է սանս. ghuš «բղաւել, յայ-տարարել» բառին։ Նոյն, Նախալ. 58 հնխ. ghus «հնչել, գոչել» ձևից. բուն նշանակում է «գոչել, լուր տալ» և պար-զական ghu արմատը պահուած է գո-վել բառի մէջ։ Հիւնք. կիւս բառից։ Ա-լիշան, Հին հաւ. 391 հյ. գոյշ և զգոյշ բառերից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZAPh, 2, 265, նոյնը նաև IF, 19, 464 (հայ թրգմ. ՀԱ, 1907, էջ 185 ա)։ Պհլ. գուշակ ձևին մի նոր վկա-յութիւն է գտնում Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 130՝ Գլ. ժե. 2, ուր աահ. լաւ բառը գրուած է գնշակ (փխ. գու-շակ)։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gugi «լուր»։

• «նետաղեղի մասերից մէկն է». նորագիւտ բառ,որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բար. 174 «Ձգեաց զբերանն և էառ զլար աղեղանն և կտրեաց. նա փրթաւ և գուշակ աղեղանն և գայլուն ծծատակն և ես-պան զգայլն»։

• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «ըմբշա-մարտութիւն, կռիւ, պատերազմ, վիճաբա-նութիւն» Պիտ. Փիլ. լին. Նար. կ. 153. Սրկ. քհ., «մի տեսակ օդերևոյթ» Բրս. ծն., որից գուպարել կամ գուպարիլ «կռուիլ, մաքա-ռիլ» Սիր. ժա. 9. Ոսկ ես. 155. Մծբ., գու-պարած Եւս. պտմ. և քր., գուպարադիր Փիլ. նխ. բ. 47, գուպարայաղթ Գր. տղ., գուպω-րումն Պիտ., անգուպար «ըմբշամարտու-թեան մէջ անվարժ» Իրեն. հերձ, էջ 182։

• Lag. Urgesch. 279 par արմատից հմմտ. զնդ. vañhā̄para «մի տեսաև շուն»։ Bugge, KZ, 32, 36 *som-bar նախաձևից, իբր som «համ, միասին» և par «հար, հարկանել, կռուիլ» բառե-րից կազմուած։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gubru «զարնել, ծեծել»։-

• Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gabri «մրցակից, հակառակիլ»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 344 և 1405) պրս. քիւպարէ «ջոկ կենդանեաց» (իմա՛ [arabic word] kupār)։

• տե՛ս Գդակ։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.) «իբրև առհաւատչեայ տրուած իրը» ՍԳր, «կանխավճար, ապացոյց, նշան, փրկանք, իրարու հետ բռնած գրազ» Վրք. հց. Մխ. դտ. Փիլ., որից՝ գրաւել «գրաւ առնել. 2 ձեռք ձը-գել, խլել, առնել, բռնել» ՍԳը. Եւս. քր. Ոսկ. գաղ., «վարձել» Նար. Վրք. հց., գրաւումն Պիտ., գրաւական Ծն. լր. 17=20. Բուզ., գրա-ւահարկ Ագաթ., գրաւաթափ Յհ. կթ., դիմա-գրաւ «ախոյեան» Բ. մակ. զ. 28. Խոր. Յհ, կթ., դիմագրաւել Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17, մի-սագրաւ փ. Սոկր. ճլէ։ Նոր գրականում գրա-ւել նշանակում է նաև «մէկի սիրտը հրապու-րել, սէրը շահիլ» և այս իմաստից են բխում գրաւիչ, գրաւչութիւն, սրտագրաւ։

• = Պհլ. grav (գրուած grubu) «գրաւ, փո-խատւութիւն, գրաւական», gravakan «գրա-ւական», պրս. ❇ girav «գրավ, գրավական. գրազ», ❇ giravgān «գրաւական», [arabic word] giravnāma «գրաւի՝ դաշանց թուղթ, գրա-ւաթուղթ», քրդ. [arabic word] gireu «գրաւ, գրաւա կան», այս բառերի բուն ծագումը յայտնի չէ, որովհետև կապ չունի պրս. giravidan= պհլ. virōyītan «հաւատալ» և giriftan=պհլ. graftan, զնդ. հպրս. grab, սոգդ. g'raβ, սանս. grabh «բռնել» բառերի հետ։-Հիւբշ. 131։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ դնում է պրս. girav, բայց սրա հետ նաև սանս. grah «առնել», Bötticher, ZDMG,

• 1850, 352, Arica 83, 401 սանս. grabh, grah, զնդ. gerew, պրս. giriftan «բըռ-նել»։ Lag. Symmicta 340 գրաւ=պրս. girav. գրաւական=պրս. giravagān։ Տէրվ. Altarm. 105 պրս. girav ձևից փոխառեալ, իսկ Նախալ. 54. 79 սանս, grabh, զնդ. garew, հպրս. garb, գոթ. вreioan հսլ. grabiti «առնել, բռնել» ձևերի հետ՝ հնխ. garbh, gharbh ար-մատից։ Ուղիղ են Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. Ա. 194 և Հիւնք.։ -Հիւբշ։ 131 վերի մեկնութիւնը դնելուց յետոյ՝ ուզում է զանազանել (կասկածով) գրա-ւել «գրաւ առնել» և գրաւել «առնել, ձեռք բերել», վերջինը իբր բնիկ հայ կցելով սանս. grabh «առնել, բռնել», grábha-«տիրապետութիւն, սեփակա-նացնել», հսլ. grabiti, պրս. girittan «բռնել» ևն բառերի հետ։ Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 267 և Բազմ. 1897, 52 յն. ἀρραβων, աքքադ. garra «գրաւ», եբր. [hebrew word] 'ārab, լտ. arrha, arrhabo «գրաւ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. g'arra «գրաւ», 405 kur «բրո-նել, գրաւել»։

• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. գրավ, Ջղ. գ'րավ, Ոզմ. գ'ըրավ, Սլմ. գըրmվ, Տիգ. քրmվ, Մրղ. գիւ-րէօվ, Մկ. գըրավս և այսպիսի ձևի միջ-նորդութեամբ Երև. Տփ. գրազ (=ի գրաւս)։

• ՓՈԽ.-Վոազ. გირაო գիրաօ «գրաւ». վետ ջաձայնի համար հմմտ. խաւ > վրաց. խաօ։ Ուտ. girov «գրաւ» թուրքերենից է։

• տե՛ս Գրաաա՛ն։

• (-ւոյ, -եաւ) «մէջքի գօտի, միջկապ» ՍԳր. Եղիշ., «երկնքի՝ աստղաբաշխական բաժանմունքները» Խոր. Շիր. Փիլ. ել., «ծիա-ծան, ծիրանի գօտի» Տօմար. Մարթին., «լեռ-նաշղթայ» Խոր. բ. 8, «պալատի մէջ ճեմելիք» Ճառընտ. ածանցման մէջ մտնում է գօտի, գօտե-, գօտէ-, գօտև-և գօտել-ձևերով այսպէս՝ գօտիածու Դ. թագ. գ. 21, գօտէ-մարտիլ Ոսկ. յհ. ա. 31, գօտեպինդ Խոսր. Շնորհ. թղթ., գօտէկռիւ Ոսկ. ի կոյսն. Զքր կթ. Մագ., գօտելոյծ Լմբ. պտրգ. Զքր. սարկ, Ա. 28, գօտևոր Ոսկ. մ. ա. 10, գօտևած Ոսկ. ա. տիմ. ը, ընդգօտել «միասին կապել» ԱԲ, համագօտի Շիր., շրջագօտիլ Ճառընտ.. քա-ջագօտի Ոսկ. յհ. բ. 8, գօտելած Վրք. հց.. գօտելարձակ Վստկ. 161 (վերջին երկուսի մէջ լտառը պէտք չէ համարել գրչագրական սխալ, բռովհետև նոյն ձայնը ունինք նաև գւռ. գօտե-լարձակ և գօտելակապ բառերի մէջ)։

• = Բարդուած է ըստ իս գաւ+տի բառերից երկրորդն է տի «կապ», որ հնխ. dē-«կա-պել» արմատից է (տե՛ս տի) և գտնւում է նաև սամետի, կալոտի, ոռտէն, վզտա (<վզտի), կամնտայ, բերանտայ «բերանա-կապ արջառոց ի կասուլն, առ չուտելոյ զցո-րեան» (Քաջունի, հտ. Գ. էջ 36), լամտա «չուանեայ կանթ կողովոց» (Քաջունի. հտ. Դ 88) բառերի մէջ. անծանոթ է գաւ, որ պիտի նշանակէր «մէջք». հմմտ. գւռ. մէջկապ «գօ-տի»։-Աճ.

• Böttich. Horae Aram. 42, 102 պհլ. kostik «գօտի» բառի հետ։ Lag. Ge-sam. Abhd. 210 փնտրում է եբր. [hebrew word] = պարեզօտ բառի մէջ։ Տէրվ. Altarm. 79 գոթ. vasdi «զգեստ», լն. գւռ. γαστίαեստ» (ըստ Հե-սիքիոսի)։ Canini, Et. etym. 131 գօ-

• տի և ագուցանել կցում է պրս. cátն «ծածկոց», cádar «վերարկու» բառերին (իմա՛ čātə, čadra)։ Տէրվ. Նախայ. 102 զգեստ և զգենուլ ձևերի հետ սան-vas, գոթ. vasjan, լատ. vestire, յն. ἐσϑέω ևն։ Հիւնք. արաբ. թավիս, թավս «աղեղն, կամար, գօտի»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 126 փարս. [arabic word] kušti «գօտի» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արչ. kotol «գոտի»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. գ'օտի, Ննխ. Պլ. գօդի, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'օդի, Ռ. քօդի, Հմշ. կօղի, Հճ. գ'ուդի, Ասլ. գ'էօդի, Ղրբ. կէօ՛տէ, Չթ. գ'ուդը՝.-խ ձայնով՝ Ջղ. գ'ոխտի, Ազլ. գ'ա՛խտի (ինչպէս ունինք եօթը>օխտը).--իկ մասնիկով՝ Տփ. գօ՛դիկ, Երև. գ'օդիկ. Շմ. գէօտիգ՝։-Նոր բառեր են՝ գօտեկախ, գօտետեղ, գօտկատեղ (սրա հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաջ. 13՝ մինչև ի գոտկայ տե-ղըն), գօտկածալ, գօտնափաթ, գոտկաւոր, գօտկափայտ, գօտկակոխ, ոռագօտի. եր-կայնգօտի «ծիածան» (=էնկ. էրգանգուդի). հմմտ. յատկապէս գօտելարձակ Բլ. Զթ. և գօտելկապ Բս.։

• «խաբէական, պատրողական» Պիտ. Փիլ. սամփ. 549, Սրկ. հանգ., որից դագ դը-նել (ումեք) «նենգութիւն անել, որոգայթ դնել» Ոսկ. եփես. 323, դագել «անարգել»? Բաս. երեմ. 71 (պէտք է հասկանա. «նեն գել»)։ Դագ բառի այս ուղիղ իմաստի տեղ ռառարանները տալիս են զանազան սխալ մեկնութիւններ. այսպէս՝ Բառ. երեմ. էջ 71 «քաղցր կամ նենգ կամ գէր» (ուղիղ է մի-այն «նենգ»), Լծ. փիլ. «աղոք», ՀՀԲ «դա-ժան, դժնդակ, ժանտ, ընդ որում խօսել ոչ լինի», ՆՀԲ «հարկեցուցիչ, հրապուրիչ», ՋԲ «թախանձեցուցիչ», ԱԲ «շատ վրայ տուող»։ Մեր տուած մեկնութիւնը յայտնի կերպով երևում է մէջ բերուած վկայութիւններից. այսպէս՝ «Կինն ելոյծ զնա պատիր, աղու և դագ բանիւք» Փիլ. սամփս., «Դժոխախեռ, աղու և դագ բանիւք վարէր» Պիտ., «Դագ և աղու բանիւքն պատրանս» Սրկ. հանգ.։ Բո-ւորի մէջ էլ դագ ընկերացած է աղու բառին և պատրանքի հետ գործ ունի։ Նոյն բանր զոյց է տալիս նաև դագ դնել «խաբել» ոճը։ Սխալ բացատրութիւնը յառաջացած է գւռ. դէք «կո-պիտ, կոշտ, անհամբոյր, խեթիւ» բառից, որ ըստ այսմ գործ չունի այստեղ։

• = Պհլ. *dag ձևից, որ հաստատում են պրս. [arabic word] daγā «կեղծիք, խաբէութիւն, ան-ուղղութիւն», daγa numōdan «կեղծել, խա-բել». սրանից փոխառեալ են թրք. [arabic word] dek «խաղ, խաբէութիւն», dek etmek «գլխուն խաղ խաղալ, խաբել»։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. տաք, դաժան կամ արաբ. թաճիզ «ձանձրացնել»։ Lag. Beitr. bktr. Lex 25 ոնդ. *dāγa ձևից, իբր daž արմատից =սանս. dah, dagh «այրել»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ'' 8 հնխ. dhagh արմատից։ Հիւբշ. Arm. St. էջ 12 և Arm. Gr. 437 նշանակութեանց տարբե-ռութեան պատճառաւ չի ուզում կցել սանս. dah «այրել, վառել», պրս. [arabic word] daγ «խարան», գոթ. dags «օր», լիթ. degù, dègti «այրել» բառերին, որոնք գալիս են հնխ. dhegh արմատից։ Մէ-նէվիշեան, ՀԱ, 1897, էջ 248 կերևայ, թէ ընդունոմ է վերջին մեկնոթիւնը և կցում է նաև հյ. *դեհ «այրել», որ պահոած է հրդեհ բառի մեջ։-Scher-telowitz, BВ, 28, 311 լիթ. dagnū «կառչիլ», dagis «փաշ» բառերի հետ։ oštir, Worter u. Sachen, 3, 207 զնդ.

• dav «նեղել, ճնշել», հսլ. daviti «սեղ-մեւ» ևն, իսկ Btrg. Alarod. 5 միռլ. daig «կրակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913 340 թրք. deke getirmek «խաբել»։

• , ռ հլ. «խոտ, կանաչութիւն. ռան-ջար» Դան. դ. 12. Առակ. ժդ. 12. Եփր. թգ., «կանաչ, թարմ (խոտ, փայտ)» ՍԳր, «մատ-ոաշ, թարմ, նոր (միս, ձուկ, հաց, խորտիկ թուզ ևն)» Դատ. ժզ. 7. 8. Ոսկ. մ. գ. 17, Վեցօր. 133. Շիր. էջ 51. Մխ. Բժշ., որից դալարի «խոտ, կանաչութիւն, բանջար» ՍԳր. դալարանալ «կանաչիլ, բողբոջիլ, ծլիլ» Թուոց ժէ. 8, Յովել. բ. 22, «ուրախանալ, զւարճանալ» Զքր. կթ. Վրդն. ծն., դալարա-րար Կոչ. 344, դալարեցուցանել Եզեկ. ժէ. 24. Ագաթ., դալարութիւն Եզեկ. խէ. 12. Ագաթ., դալարուտ Եփր. թգ. 423, դալարահեր Մծբ., մշտադալար (նոր գրականում), դալրուկ «ԱՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ արմա-տից՝ -ար մասնիկով (հմմտ. արդ-առ. մեձ. ար-ել) և դալուկն բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Հիւբշ. 438 և IF Anz. 10, 45։

• ՆՀԲ լծ. հայ. դալ, տաղ, ճիւղ, թրք. dal «ճիւղ», յն. ϑάλλος «ճիւղ, տերև», իտալ. giallo «դեղին»։-Wlndisch. 11 սանս. dala «տերև»։ Lag. Urgesch, 211 դեղին, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղնականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ" 6 դալար, դեղ, դե-ղին, դալուկն բառերը դնում է դալ կամ դաղ ձևով մի արմատից։ Հիւնք. լուրթ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, էջ 370-1։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արև. թրք. ys tala «դա-լարավայր»։

• ԳՒՌ.-Այշ. Ախց. Երև. Մշ. Ջղ. դ'ալար. Ոզմ. դ'mլmր, Մկ. Սլմ. Վն. տmլmր, Զթ. դ'ալօյ, դ'ալոր, Ասլ. դ'ալար «կանաչ, կանա-չեղէն, խոտեղէն», Դվ. տալար «կայտառ» -իսկ Ափ. դալար, Խրբ. Սեբ. դ'ալար Պլ. դա-լար (հին լեզուով) կամ թալար (նոր լեզու-ով), Ռ. թալար գործածական են միայն մի քանի ասութեանց մէջ. ինչ. ձեռքդ դալա՛ր, ձալնդ դալա ը։

• , ն հլ,(-շին, -շամբ, -շինք, -շանց) «եռևուսի միջև դրուած պայման, համա-ձայնութիւն», որ բառիս նախնական նշանա-կութիւնն է, ՍԳր. Փիլ. Խոր., «հաւատու հան-գանակ» Մաքս. եկեղ. Լմբ. պտրգ., որից ղաշնակ «եղանակ, կերպ, պայման» Ոսկ. մ. բ. 28, դաշնաւոր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. դաշնադիր Ասող. գ. 24, դաշնակից 33 իմ., դաշնաւեր Զքր. սարկ. Բ. 34, դաշ-նատառ Հաւաք. 49 (նորագիւտ բառ)։-Նախնական «պայման, համաձայնութիւն» նշանակութիւնը յետին հեղինակների մօտ դարձած է նաև «խազերի լաւ համաձայնու-թիւն, յարմարութիւն ձայնից արուեստակա-նագ, ներդաշնակութիւն». այս իմաստով ու-նինք՝ դաշն Պղատ. օրին., դաշնակապէս Փիլ., դաշնակաւոր, դաշնակել, դաշնակումն, դաշ-նաւոր, ներդաշնակ ևն Փիլ. Լմբ. Նչ. քեր. Երզն. քեր. Պիտ. ևն։ Աւելի յետոյ՝ դաշն փո-խաբերաբար ստացել է «մեղմով, մեղմիկ, հանդարտ, կամացուկ» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Վրք. հց., որից դաշնաւորութիւն «մեղմելը, չափաւորելը» Յհ. կաթ.։ Այս ար-մատին է պատկանում նաև գագաթնադաշն «գագաթը անզարդ սաղաւարտ» Մաշտ.։ Նոր գրականին յատուկ բառեր են՝ դաշնակ կամ դաշնամուր (երաժշտական գործիք), դաշնա-կահար, ձեռնադաշնակ, քաղցրադաշնակ. մելադաշնակ, աններդաշնակ, դաշնակցու-թիւն, դաշնակցիլ, դաշնակցական, դաշնա-գիր, դաշնադրութիւն ևն

• = Պհլ. dašn հոմանիշից, որ աւանսո ած է մէկ անգամ սխալագիր [arabic word] pašn գրչու-թեսմբ և որ Nyberg, Hilfsbuch, 2, 173 մեկնում է ❇etwa Vertrag, Vereinbarung' Այս մեկնութիւնը ճշտիւ նոյն է հյ. դաշև «պայման, համաձայնութիւն» նշանակութե-ան հետ։ Nvberg ասում, է թէ իր ընթեր» ցումը ենթադրական է (meine Lesung ist hypothetisch), ուստի ուղղոմ եմ փոքրիկ աարբերությամբ [arabic word] dašn (» d փոխանակ ❇)։ Սրանց հետ նոյն է նաև վրաց. დამნი ռաշնի «coучacтникъ, cоумышлениикъ, մասնակից. խորհրդակից», որ փոխառեալ է իրանեանից։-Ոճ

• ԳԴ պրս. ❇ -taš և թրք. [arabic word] -daš «կից» նշանակութիւնը տուող մասնիկի հետ։ Muller, SWAW, 42, 254 (և յե-տոյ WZKM, 8, 94-95) զնդ. dasina «աջ ձևոք»=յն. ὄεζιός, պհլ. [other alphabet] (մա-նիք. պհլ. [hebrew word] Salemann, Man. Stud.

• =ԲН. 8, 69) dašn, պրս. [arabic word] daxš «սկիղբ». նշանակոթեան զարզացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] yamī̄n «աջ ձեռք» և «երդում»։-Այս մեկնութիւնը սնդունած են Justi, Zendsp. 150, Հիւբշ. KZ, 23, 34, Մառ, ЗВO, 5, 318։ -Հիւրշ. Arm. Gram. 134 մերժում է։ Հիւնք. դաշն (եղանակը)<շանթ բառից, իսկ դաշն «պայման»<արաբ. šart հո-մանիշից։

• «փոքր դաշոյն» Փ. Սոկր. ճէ. Սմբ. պտմ. 89 (երկրորդ վկայութիւնը չունի ՆՀԲ)։

• -Պհլ. *dašnak ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդաած չէ, բայց նոյնն են հաս-տատում պրս. [arabic word] dašna «դաշոյն» և ի-րանականից փոխառեալ ասոր. [syriac word] ︎ daš-nag «երկսայրի դանակ», արաբ. [arabic word] daš-naǰ «դաշոյն», վրաց. დამნაკი դաշնակի, დამნაგი դաշնագի, დამნა դաշնա, լազ. դաշնա «սուր, դանակ»։-Հիւբշ. 134։

• ՀՀԲ համարում է դաշոյն բառի նա-ազականը։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ Lag. Urgesch. 1001, Ges. Ab. 36։ Pictet, բ. տպ. հտ. Բ. էջ 287 պրս. tiš «թուր», ռուս. tesakъ «թուր» բա-ռերի հետ։

• , ի-ա հլ. (ի հլ. են ցոյց տալիս գրծ. դաշտիւ Ա. մակ. ժ. 78 և դաշտիւք Ա. մակ. ղ. 40) «ընդարձակ և հարթ բացավայր» ՍԳր. Ագաթ., «սենեակի զարդարուն կամ ծաղկանկար յատակը» Ոսկ. հռովմ. 114, ո-րից՝ դաշտանալ «հարթուիլ, խոնարհիլ» Սղ. հգ. 8. Ագաթ. Եղիշ., դաշտագետին Ա. մակ, գ. 40, դաշտական ՍԳր. Ագաթ., դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն., դաշտաձև Ագաթ. Եփր. յես., դաշտամուխ լինել «դաշտ երթալ» Ա. մակ. ժզ. 5, դաշտային ՍԳր, դաշտավայր Դատ. ա. 9. Բ. թագ. իգ. 31, դաշտաւոր «վայրի» (օր. եղջերու դաշտաւոր) Եփր. յոբ. ՀԱ, 1912, 671 (նորագիւտ բառ), դաշտել «կործանել, հողին հաւասարեցնել» Եփր. թգ. 405, դաշտխօս «դատարկաբան» Մանդ. էջ 217 (նորագիւտ բառ. շինուած է ընդվայրա-խօս բառի նմանութեամբ), լեռնադաշտ Ե-ղիշ., ձորադաշտակ Յհ. կաթ. ևն։

• = Պհլ. *dašt «անապատ, հարթավայր». սոգդ. daxšt նոյն նշ. (Nyberg, Hilfsbuch, 2. 50), որոնց հետ նոյն են պազենդ. dašt, պրս. [arabic word] dašt, քրդ. dešt, desta, dest, զազա deište «դաշտ». սրանից՝ պհլ. daštik «դաշտային» = պրս. [arabic word] daštī «վայրի, վայրենի» (հմմտ. գրբ. դաշտաւոր հոմանի-շը)։ Իրանեանից փոխառեալ են նոյնպէս ասոր. [arabic word] daštig «դաշտային», ն. ասոր. dištə «դաշտ», արաբ. [arabic word] dast «դաշտ»։-Հիւբշ. 134։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Շրէօդէր, The-saur, 47, որից յետոյ Րlapr. As. polygl. էջ 100 և ԳԴ։ Նոյնը նաև ՆՀԲ, Peter-mann, 22, Böttich. Arica, 78, 291 ևն։ -Lag. Gesam. Abhd. 34 հյ. դաշտի կցում է պրս. daštī, պհլ. daštik. ա-սոր. daštig «վայրի» բառերին, որ և կրկնում է Lag. Arm. Stud. § 570։ Հիւբշ. Arm. Gram. 134 ցոյց է տալիս, որ հյ. բառը դաշա ձևի սեռականն է և պարսկականների հետ գործ չունի։ Ny-berg չյիշելով հյ. դաշտ ձևը, իրանեա-նից է դնում հյ. երաշտ<δašta և սոգդ. ձևի վրայ հիմնուելով՝ մեկնում է dag

• «այրել», daxša «հրդեհ» բառից՝ պհլ. dašt «այրած, չորացած երկիր»։

• ԳՒՌ.-Տփ. դաշտ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ, դ'աշտ, Սչ. դ'աշդ, Ոզմ. դ'mշտ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmշտ, Տիգ. թmշդ, իսկ Ագլ. Դէ՛շ-տի՝ յատուկ անուն է (Ներքին Ագուլիս գիւղն է)։ Նոր բառեր են՝ դաշտակոտրիկ, դաշտա-քանդ, դաշտւոր, դաշտամէջ, դաշտահաւ-

• «մե տեսակ երաժշտական խազ» ԱԲ. չունի ՆՀԲ, իսկ ՀՀԲ գրում է թաշտ։

• = Հյ. տաշտ<պրս. [arabic word] lašt «տաշտ» բառն է. ձևի ἰմանութիւնից առել է այ անա-նը։ Վաստակոց գրքում յաճախ դաշտ գոր-ծածւում է իբր տաշտ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] taštgar «է անուն երաժշտի միոջ»։ -Աճ.

• Peterm. Uber die Musik der Arme-hier, ZDMG, 1851, 365-72 ուղղում է թաշտ և հանում է թաչել «հառաչել» բառից կասկածով։

• (անհոլով) «դադար, հանգիստ» Բ. թագ. ժէ. 8. Ողբ. բ. 18. Ես. իգ. Փարպ. փիլ. «2. ջանք, յորդոր, պատուէր» (այս ի-մաստոմ գործածւում է միշտ դուլ և պատուէր ձևով) Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ա, որից՝ դլալ կամ դղալ «հանգիստ առնել, դադրիլ» Բ. մակ ժբ. 2. Եղիշ. ը. էջ 144, անդուլ «անդառառ. Խոր. Արշ. Յհ. կթ. Արծր. (գրուած է նաև ան-դոյլ Մանդ. էջ 72), անդուլութեամբ «անդա-դար, չդադրած» Եղիշ.։ Նոր գրականում գոր-ծածական են միայն դուլ և դադար, անդուլ անոադար և բազմաթիւ նոր բառեր, ինչ. գոր-ծադուլ, գործադուլաւոր, դասադուլ, հացա-դուլ, ճաշադուլ, մսադուլ ևն։

• = Բնեև հալ բառ՝ հնխ. dhul-արմատից. սրա հետ հմմտ. իռլ. dál (սեռ. dála) «ժա-մանակ տալ, յետաձգում, դադար», նիռլ. գաէլ. dáil «ժամանակամիջոց, պայմանա-ժամ, վարկ», dáilich «յետաձգել, ձգձգել-երկար մնալ», հհիւս. dugl «դադար, հան-գըստութիւն», duelia «դադարեցնել, կանգ-նիլ», հսաքս. for-dwêlan, հբգ. gi-twēlan, twellen «դադրիլ, դադար առնել». այս բո-լորը ծագում են հնխ. dhuol նախաձևից։

• Տէրվ. Մասիս, 1881 ապր. 28 լծ. հյ. դադարել, դանդաղ, որոնց բոլորի ար-մատն է հնխ. dhar «կալ, կացուցանել, ունել, տանիլ, կրել»։-Հիւնք. թոյլ բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. St. էջ 17։

• ԳՒՌ.-Կալ միայն Ալշ. դ'ուլ ու դ'ադ'ար, Սեբ. դ'ուլ-դ'ադ'ար, Ասլ. դ'իւլ-դ'ադ'ար, Պլ. թուլ-թաթար։

• «քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։

• ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։

• «կարճ սուսեր» ՋԲ կամ «դաշոյն» ԱԲ. չունի ՆՀԲ. թուի թէ պէտք է կարդալ դան, որ տե՛ս։

• . ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։

• (դստեր, -երք, -երաց կամ -երց) «աղջիկ զաւակ» ՍԳր. նմանութեամբ դստերք քաղաքի «քաղաքի գիւղերը» Յես. ժե. 11. Բ. մն. ժգ. 19, որից՝ դստերագիր կամ դստրա-գիր «հոգեզաւակ առնուած աղջիկ» Մխ. ա-պար., դստրասէր ԱԲ, դստրիկ Վրք. հց. Ճա-ռընտ., խոստովանադուստր Ոսկիփ., արքա-յադուստր (արդի գրականում)։

• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակից հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ գտնում ենք սանս. [other alphabet] duhitár-, թոխար. ckacar, քուչ. tkacer, զնդ. duγδar-, հզնդ. dugədar-, պրս. [arabic word] duxtar, [arabic word] duxt, քրդ. duxt, ditt, մինջ. ləγdá, աֆղան. lur, յն. ϑνγά́τηი լիթ. dukté, գոթ. dauhtar, հբգ. tohter, անգլ. daughter, գերմ. tochter. հհիւս. շվէդ. dotter,ζհսլ. düšti, հպրուս. duckt, ռուս. дочь, սեռ. дбчepи, բուլգար. düšterá, լեհ, cora ևն. հնդևրոպականներից փոխառռթե-ամբ նաև ֆին. վօտյ. tytār, էստ. վէպս. tütar, լիվ. tūdār, չերեմ. adər, մորդվին, štir «աղջիկ»։ Հնխ. մայր ձևն էր dhughə-tér-և սրանից թեթևացած՝ dhughtr-, dhughdr-։ Երկու բուների յարմարութեամբ և միւս -ter յանգող ազգականական անուն-ների ազդեցութեամբ (հմմտ. հնխ. pətér-«հայր», māter-«մայր» ևն) յառաջ եկաւ նախնացոյն հլ. եզ. ուղ. *dhuktér, յգ. *dhuktères, որից նախնի հյ. եզ. ուռ. *դուստիր, յգ. *դուստերք, որից հյ. դուստը, դստերք։-Առաջ ենթադրում էին թէ հնխ. dhughətér-ծագում է հնխ. dhugh-«կթել» արմատից և թէ «դուստը» նշանակում է բուն «կաթ կթող». այժմ այս մեկնութիւնը ոչ ոք չի ընդունում. հմմտ. Berneker, 243. Trautmann, 62, Boisacq, 355, Horn, § 541, Kluge, 490, Bartholomae, 748, Po-korny, 1, 868.-Հիւբշ. էջ 440։

• Հներից Առաքել Սիւնեցի բառախա-ղով ստուգաբանում է «դուրս տալ» բայից. այսպէս՝ Առամ. էջ 138-4 «Դարձեալ ասեն դուստր նորին, զի դուրս երետ զմարդն ի դրախտին. այս-պէս և այժմ ամենայն կին զմարդն հանէ կամաց Փրկչին» -Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polyg. էი 105 և Mémoires 1, 425, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, Windisch. 10 ևն։ Էմին, Ист. A-coxикa 1864, էջ 53 դ մասնիկով ուս-տըր բառից կամ վերի ձևերի հետ։

• ԳՒՌ.-Սչ. դ'ուստրը (սեռ. դ'ըսդեր) կամ դ'րուսդ (սեռ. դ'ըրըսղեր) «աղջիկ զաւակ». ու-րիշ ամեն տեղ փոխանակուած է աղջիկ բա-ռով. և այս հին հնդևրոպական բառը, ինչպէս լատիներէնում, նոյնպէս և մեզ մօտ, գոյու-թիւնից զրկուած է. այնպէս որ հայերէնի մէջ «աղջիկ» մասնաւոր և ընդհանուր իմաստով միևնոյնն է (Հօրեղբորս աղջիկը. Մի աղջիկ տեսայ). «իշտ ինչպէս ասում ենք՝ Կինս և Մի ինչ որ կին. (գերմ. Welu և Frau, Tocht r և Mádchen)։

• «այպանումն, նախատանք» Նար., որից՝ դսրով առնել «նախատել» Ոսկ. եբր. է, դսրով լինել «նախատանք կրել» Ոսկ. եբր. դ, դսրովել «անարգել, թշնամանել» ՍԳր. կոչ. 30, 224. Եփր. ծն., դսրովանք Կոչ. Ոսկ ա. թես., դսրովիչ Երեմ. ծա. 2, դսրովութիւն Եփր. ծն, Ոսկ. յհ. ա. 1. մ. ա. 22. Բուզ. կոչ. 42, ինքնադսրով Նար. գրուած է նաև դրսով. դրսովել ևն։

• -Պհլ. *dusrav բառից, որ աւանդուած է dusrub գրչութեամբ և «վատահամռաւ. ան-պատիւ» նշանակոթեամբ (Nyberg, Hilts-buch, 2, 61). հմմտ. պազենդ. dusrav (գրուած է dusrub) «վատահամբաւ, ան-պատիւ», զնդ. dəušsravā «վատահամբաւ». նախաւոր ձևն է զնդ. *duš-srava-, որ կազ-մուած է duš «դժ, վատ, զէշ» և sray «խօ-սիլ» բառերից (հմմտ. հսլ. slovo «խօսք»). ճիշտ ինչպէս սրանց հականիշը պազենդ. պհլ. xusrav (գրաած xusrub) «րարեհամ-րաւ, լաւանուն» = սանս. suçrávas-«անաւա-նի, հոչակաւոր»՝ կազմուած է hu-(su-xu-) «լաւ» և srav «խօսիլ» բառերից (հայ. փոխառութեամբ Խոսրով յատուկ անունը)։ Հայուն նախաձևն էր *դուսրաւ>*դսրաւ, որից դսրով և շրջեալ ձևով դրսով։-Հիւրշ. 145։

• ՆՀԲ հյ. դուրս և յն. διασύρω «քաշ-քրշել»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ նախ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 109, որին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 663։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 5 և Նախալ. 73 լսել և պարսաւել բառերի հետ սանս. çru. զնդ. sru, յն. ϰλόω, լտ. cluere, սլ. sluti, գոթ. hliuma «ւռե-լիք», լիթ. klausa «հլութիւն», հբգ. klosen ևն։ Հիւնք. յն. διασύρω։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ.) «ծաո-նոց, պարտէզ» ՍԳր. Վրք. հց. Վրդն. ծն., «Ադամի պարտէզը, Եդեմ» ՍԳր. Եզն., «երկ-նային արքայութիւն» Ղկ. իգ. 43. Բ. կոր-ժբ. 4, որից՝ դրախտաբաց Փարպ., դրախ-տապան «պարտիզպան» Եփր. ծն. քս. 31, դրախտատունկ Վրդն. յանթառ., դրախտա-ճուն Պիտ. դրախտանալ Արշ. Լծ. Կոչ. Յայսմ. Նոր բառեր են՝ դրախտաբնակ, դրախտահաւ, դրախտային. դրախտանման ևն.-հին գա-ւառական մի ձև էր դրաստ «ծառաստան, պարտէզ» Պիտ. Փիլ. այլաբ. (գրուած ղա-րաստ Բառ. երեմ. էջ 74), որի վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս բախտ։

• = Պհլ. պազենդ. [other alphabet] ︎ draxt «ծառ». պրս. [arabic word] diraxt «ծառ», բելուճ. dračk. drāč, քրդ. derext «ծառ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև արամ. drht' «գերեզմանի առաջ շինուած պարտեզ», որ գործածուած է Սարդիկէի լիւդերէն և արամերէն երկլե-զուան արձանագրութեան մէջ (Meillet, KEA, 7(1927), 315)։-Հիւբշ. 145։

• Հներից Վարդան, Մեկն. ծննդ. բ. 8 մեկնում է. «Դրախտ, որ է դիր աւտ մար-դոյն և կամ դիրք խիտ ծառոց և կամ դրեալն Ադամ անդ ախտացաւ զառա-ջինն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Շրէօդէր, Thesaur. 47, համեմատելով պրս. dirext բառի հետ։ Ինճիճեան, Ե-ղան. Բիւզանդեան, 1820, էջ 210 դերև յախտից։ Նոյն, Հնախ. Գ. 17 մեկնում է «տեղի անախտութեան»։ ՆՀԲ դարաս-տան և պրս. տիրէխթան «ծառեր»։ Lag Urgesch. 636 դրաստ ձևի հետ՝ լիթ. daržas«պարտեզ» և պրս. diraxt «ծառ»՝ իբր drh «աճիլ» արմատից։ Մ. Մսե-րեանց, Ճռաքաղ, 1859, 426-430 մէջ է բերում մինչև այն ժամանակ առաջար-կուած ստուգաբանութիւնները, և ծաղ-րելով պրս. dirext ձևից հանել ուզողնե-րին՝ մեկնում է «եդեմականն, ասեն, դրախտ՝ վայր երջանիկ էր և տարախտ», Müller SWIAW. 38, 577 սանս. dru Նոյն, kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 82 արս. diraxt։

• ԳՒՌ.-Տփ. դրախտ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. դ'րախտ, Խրբ. Սեբ. դ'րախտ, Պլ. Ռ. թրախդ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տրախտ, Ոզմ. դ'րmխտ, Մկ. Սլմ. Վն. տրmխտ, Զթ. դ'օ-րօխդ, բոլորն էլ «Ադամի դրախտը կամ երկ։ նային արքայութիւն»։

• , ի, ո? հլ. «դիրհամ, երկու ունկի, կէս սիտղ» Ել. լը. 25. Տոբ. ե. 29, «դրամ, ստակ, փող» Ղկ. ժե. 6. Եղն. Խոր. բ. 10, որից՝ դրամաժողով Բ. մակ. ժա. 3, դրամակշիո Անան. շիր. Ճառընտ., դրամակոփ Մխ. դտ.։ դրամել Վրք. հց., դրամիկ Օրբ. հկճռ. ժբ. Անան. գիտ. 23, երկդրամեան ՍԳր, չորեք-դրամեան Յոբ. խբ. 11, կնքադրամ Կանոն., խոստովանադրամ Կիր. Երզն. խր.։ Նոր բա-ռեր են՝ դրամագլուխ, դրամանենգ, դրամա-տուն, դրամարկղ, ոսկեդրամ, դրամատէր, դրամափոխութիւն, դրամագետ, դրամագի-տութիւն, դրամաշորթ, դրամապանակ ևն։

• = Պհլ. dram, պրս. [arabic word] diram «մի փոքրիկ կշիռ, դրամ. 2. դրամ, փող», քրդ. dirāw «փող»։ Իրանեան բառը փոխառեալ է յն. ὄραχμή բառից, որ նշանակում է «մի փոքր քաշ. 2. մի տեսակ դրամ, որ արժեր 6 օբոլ, մօտ 1 ֆրանկ». (անցել է *draxm, *drahm միջին ձևերից. հմմտ. արաբ. [arabic word] dirham).-յոյն բառը բուն նշանակում է «բուռ, մի բռան պարունակութիւնը (լատ-կապէս մետաղեայ ցպիկների մի բուռը)» և կցւում է δρασσομαι «բռնել, բուռով վերցնել» բային (Boisacq, 198-9)։-Հիւբշ. 145։

• Հներից Անան. շիր. (հրտր. Պատկ. էջ 28) գիտէր բառի ուղիղ ծագումը և ա-ռում է. «դրամ ըստ պարսկական լե-զուին անուանեցաւ»։ Այլուր գտնում ենք համեմատուած մարդ բառի հետ. «Անդրադարձելով (հակառակ կարդա-լով) մարղ=դրամ վերընդարձակի վեր-ծանութեամբ» Կամրջ. «դրամն օրի-նակ բնութեանս մեր, զի մարդ տա-ռիւքն է անդրադարձութեամբ». Մխ. դտ.։ Ուղիղ մեկնեց նախ Շրէօդէր. չփ. և կշռ. էջ 79, ԳԴ, ՆՀԲ։-Feterm. 68 արաբ. dirham։ Windisch. 10 յն. δραχμή։-Müller, SWAW, 38, 576 ա-րաբ. dirham։

• ԳՒՌ.-Տիգ. prmմ, Զթ. դ'ը'րօմ։ Շմ. տրէմ. միւսները զանազան օտար բառերով։

• ՓՈԽ-Վռար. თრამა« դրամայ կամ დრამი դրամի «դրամ» (Մառ, Teксть и paзc. IV յաւել. և VII էջ կդ. համարում է հալե-րէնից փոխառեալ). ըստ Չուբինով, էջ 48։ կայ նաև დრამა ղրամա «մի տեսակ հին դրամ. 2. պտղի կոչուած տուրքը, որ էր 2112 փութ ալիւր»։

• . ու. և հլ. «դրօշակ» Բ. մակ. ժե. 21. Եղիշ. Փարպ., «գունդ, վաշտ» Բուզ. Ճառ-ընտ., որից՝ դրօշակ (-ակ մասնիկով) «դրօշ» Մագ., դրօշակիր Ոսկ. գաղ. Մարթին. Ճառ-ընտ. (գրուած է նաև դրովշակիր), խաչադրօշ Մամիկ. Արծր., աղաւնադրօշ Բուզ. դ. 3. նոր բառեր են՝ դրօշակակիր, դրօշակակալ, դրօ-շակաւոր, արծուեդրօշ, սպիտակադրօշ, ղրօ-շահամբոյր ևն։

• = Պհլ. dr,iš, զնդ. drafša-, պրս. [arabic word] dirafš, օսս. tərəša «դրօշակ», որոնք կցւում ևն սանս. drapsá «դրօշակ», drāpi-«զզեստ, վերարկու», լիթ. drāpanos «սպիտակեղէն, կանացի տակի շոր», իտալ. drappo «կտաւ», drappello «դրօշակ», ֆրանս. drap «կտաւ», drapeau «դրօշակ» բառերին և յն. ορετω «կտրել», δρεπανον «մանգաղ» (>ալբան, drapen, թրք. tərpan), մրգ. trabe «ծոպ», հհիւս. trefill «ցնցոտի», ռուս. զւռ. dra-pátъ. սերբ. drápati, լեհ. drapac' «պատ-ռել, քերել» բառերի հետ հանւում են հնխ. dre-p արմատից (Pokorny, 1, 801-2), որ աճած է der-, «պատռել» պարզականից (>հյ. տեռ. աւելին տե՛ս այս բառի տակ)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [arabic word] dlraisa, արաբ. [arabic word] dirafs «դրօ-շակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 238)։-Հիւբշ. 147։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Eöt-tich. ZDMG, 1850, 353 և 363 (ուր յիշ-ուած է նաև սանս. drāpi «զրահ» և ա-սոր. ձևը), նոյնը կրկնում են և միւսնե-րը։ Մորթման, ZDMG, 26, 692 բևեռ.

• dirusi=դրօշ։ Բառիս վրայ ընդարձակ բայց աւելորդ մի յօդուած ունի Ներսէ-ռեան. Արևել. մամ. 1909. էջ 13-18։

• ԳՒՌ.-Գռռծածւում են զանաղան օտար ձե-վեր. վրացերէնից փոխառեալ ձև է Տփ. դրոշա, որ գտնում ենք նաև Մխ. այրիվ. էջ 81 «Փոխե-ցաւ ի Քրիստոս՝ Վասակ իշխանաց իշխանն և էառ զդրօշայն որդի նորա քաջն Պռօշ»։