strange foreign, alien;
new, strange, extravagant;
diverse, different.
Կամ Օտար եւ սուտ աստուածք. օտարոտիս։ Բարկացուցին զիս օտարոտւովք, կամ սնոտւովք օտարոտւովք։ Սիրէր զօտարոտիս, եւ երթայր զհետ նոցա։ Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. եւ այլն։
Փոխանակ զի արբին նոքա յօտար աղբերէ, ընկալան նոքա զհատուցումն ջուրբքն օտարոտեօք. (Եփր. ծն.։)
condition of a strange;
alienation, estrangement, separation;
unlikeness, difference;
strangeness, extravagancy;
elimination, proscription;
absence, pilgrimage;
abroad, foreign lands.
Խնդրել ի մարդկանէ փսուս՝ ցոյց է անհաւատութեան, եւ աստուածպաշտութեան օտարութիւն։ Չարութիւն են, եւ օտարութիւն ասբտուծոյ։ Ցամենայն ախտաւոր ցանկութեանց օտարութիւն։ Զքրիստոսի փոխան զինելն օտարութիւն ի նմանէ համարեցաք. (Բրս. հց.։ Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ Լմբ. պտրգ.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
(Ցաւն այն) օր ընդ օրն լինի, եւ ժամ ընդ ժամ, եւ է՛ զի յետ ամսոց, եւ զի միանգամ ի տարւոջն. (Կանոն.։)
Եւ առ նմա ագան այն օր, զիժամ էր իբրեւ տասներորդ. (Յհ. ՟Ա. 59։)
to note lucky & unlucky days.
Մի՛ օրախնդիրք լիցուք, զի մի է ամենայն. (Խոսր.։)
livelihood, daily bread.
Գնացին (ձուկն օրսալ). զի բերցեն զօրապահի աւուրն. (Եփր. յար.։ Ճ. ՟Գ.։)
Գնացին (ձուկն օրսալ). զի բերցեն զօրապահի աւուրն. (Եփր. յար.։ Ճ. ՟Գ.։)
living from hand to mouth.
Որ զաւուր պարէնսհազիւ գտանէ. որ եւ յն. ոճով ասի Անկեաց. ἅβιος. աւուրչիքով ապրօղ.
skilled in the law;
legist, jurisconsult, lawyer, civilian;
doctor in Law;
— առնել, to initiate in the laws, to indoctrinate in jurisprudence.
Օրէնսգէտ առնես զմեղաւորս ի ճանապարհի։ Օրէնսգէտ արա՛ զիս տէր ի ճանապարհիքում։ Դու օրէնսգէտ արարեր զիս.եւ այլն։
cf. Օրինազանցութիւն.
professor of jurisprudence, legist, lawyer;
legislative, instructive.
νομοδιδάσκαλος legis doctor. Ուսուցիչ եւ վարժապետ օրինաց. օրինաց վարդապետ. Գամազիէլ՝ օրէնսուսոյց վարդապետացն մատնեցաւ։ Զքահանայապետսն եւ զօրէնսուսոյցսն. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Զգրիգոր հովիւ կացուցանել մեզ. զի նորոգեսցէ զմեզ օրէնսուսոյց խորհրդով արարչին մերոյ աստուծոյ. (Ագաթ.։)
cf. Օրէնսգէտ.
Օրինագէտք ոչ ծանեան զիս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Այլ ասիցես. մեզ զի. մեզ դնէ, զորս ոչ արար օրինագէտ ... այսինքն օրէնսգէտ չարար չուսոյց. (Լմբ. սղ.։)
to establish, to give laws;
to ordain, to decree, to enact, to emanate, to prescribe.
Զարտաքոյ բնութեանսմեզ զիա՞րդ օրինադրէր։ Օրինադրէ ոչ կեալ յայրարատ ի բնակութիւս արքայի։ Զօրինադրեալ ժամս գիշերոյն կարծէին երկայնագոյն քան զայլօրինադրեն։ (Խոր. ՟Բ. 21։ Փարպ.։ Խոսր.։)
to copy, to transcribe;
to figure, to trace, to delineate, to represent, to show;
to give or present as example or model.
Մանաւանդ՝ նախանկարել. նշանակել. երեւեցուցանել զօրինակ ինչ. յայտ առնել տպաւորաբար. նմանեցուցանել. յօրինակ բերել. Զմշտնջենաւոր քահանայութիւնդ քո օրինակեաց։ Ոմն օրինակէր զիջանել նորա որպէս զանձրեւ։ Ձմեռն զդժնեայ վդառնութիւն դժոխոցն գաղափարեալ օրինակէ։ Որ ի կեանս վերադարձի բնութեանս դարձմամբ յորդանանու օրինակեցեր ... Ձողաբարձնպատակ օրինակեալ քառաթեւ սուրբ խաչին. եփր։ (Զքր. կթ.։ շար։)
interpreter of the laws, legist.
Նոյն կանոն եւ առաքելովք պաշտեցաւ. քանզի միոյ աստուծոյ օրէնք եւ օրինապատումք առաջին եւ երկրորդն ճանաչէր. (Ագաթ.։)
legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.
Օրինաւոր դպիր աստ կոչէ զնա, վասն զի հրէից գրոց տեղեակ էր՞ (Ոսկ. տիտ.։)
Մտեալ ընդ օրինօք, զի զօրինաւորսն փրկեսցէ. (Ագաթ.։)
cf. Օրինադրեմ.
Եւ այլ զի՞նչ օրէն արդեօք իցէ, ով սոկրատէս, եթէ ոչ օրինեալքն։ Այլ ինչ արդեօք օրէնք, եւ այլ ինչ օրինեալն։ Ո՛չ մեք մեզ ինքեանց միշտ նոքօք օրինօքն օրինեմք, եւ ոչ միմեանց այլ մարդիկ։ Ո՞րպէս օրինես. զարդարն անիրա՞ւ, եթէ զարդարն արդար։ Մակացողքն զնո՞նսըն յաղագս նոցունց օրինեն, եթէ այլք այ նչ. (Պղատ. մինովս.։)
in the pangs of death, at the last gasp, dying, expiring;
cf. Օրհասաբեր.
Գայ օրհասական մահն յանցաւորաց։ Յետ օրհասական մահուն յանէծս եւ ի հուր մատնին։ Յո՛րքան օրհասական կորըստական մահուանէ ապրեցուցեր զիս բարերար. (Լմբ. առակ.։ Երզն. մտթ.։ Բենիկ.։)
Պատասխանի ոչ ընկալեալ, օրհասականըն փութացեալ. այսինքն՝ զի կանխեաց մահն. (Շ. վիպ.։)
cf. Օրհնութիւն.
to bless, to shower down or bestow blessings on;
to bless, to consecrate, to offer;
to bless, to glorify, to sing hymns, to praise;
to bless, to prosper, to speed;
to salute, to greet;
to curse, to blaspheme;
— զսեղան, to say grace, to ask a blessing;
— զոք յերեսս, to curse a person to his face;
ո՞չ օրհնեցի զքեզ, didnt I curse you nicely ?
Օրհնեա՛ անձն իմ զտէր։ Օրնեցէք մանկունք զտէր, Երկիր պագի տեառն, եւ օրհնեցի զտէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու։ Ի մէջ եկեղեցւոյ օրհնեցից զքեզ։ Օրհնեսցու՛ք զտէր, զի փառօք է փառաւորեալ.եւ այլն։
Առեալ զհացն՝ օրհնեաց. եւ օրհնելն՝ զհոգին սուրբ ալ ի նմա, զի զհացին միուիւն յորդին աստուծոյ հրաշագործեսցէ (հոգին՝ որպէս յարգանդի կուսին). (Խոսր. պտրգ.։)
Զօրհնութիւնն ընդ ամենեսին օրհնեցար ... զիա՞րդ չհաղորդեսցիս սեղանոյն. (Ոսկ. եփես.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
Թո՛ղ զի եւ մասն հացի օրհնեալ սոսկապէս՝ որ բաժանի ռամկին յարձակման պատարագի, ըստ յն. էւլօղի՛ա, այսինքն օրհնութիւն ասի։
offering.
the thirty eighth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
It was taken at the time of the Crusaders from the Greek, in order to facilitate the writing of foreign words. The ancients used in its stead the letter փ;
φνσιϰος as փիւսկեան;
It is consequently pertinent only to modern Armenian, and if found in some early writers, the words are of foreign derivation.
Նոր այս նշանագիր՝ ձայնեալ ըստ այլ լեզուաց ֆէ, ֆի, էֆֆէ, չիք ի մեր բարբառ. այլ փոխանակ նորին վարիմք զտառդ փ, երբեմն եւ վ, ւ. որպէս եւ լատինք, թէպէտեւ ունին F, բայց զյունական բառս գրեալս տառիւն Φ , վերածեն ի փհ, ph հնչելով ֆ։ Իսկ եբրայեցիք եւ այլ արեւելայք՝ է՛ զի տարաբերեն ֆ, եւ է՛ զի փ։ Ի մեզ յետ ՟Ժ՟Ա. կամ ՟Ժ՟Բ. դարու ի լատինացւոց առին կիլիկեցիք՝ զայլոց բառս դրոշմել ֆ նշանագրով. զոր օրինակ.
Եթէ ամենայն ախորժումն ոչ առանց բանի լինի, զիա՞րդ ախորժումն յախորժման լինի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։
ԱԿՆ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ. Դէտակն կալեալ սպասելով. աչքը ճամբան. կէօզիւ եօլտա.
ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
ՅԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Բերել յանդիման աչաց այլոց. երեւցնել. կէօզիւնէ կէօսթերմէք.
Կորացեալ արկանէր զակն իւր (առիւծն) յալեւորէ անտի, զի մի՛ երկեցուսցէ. (Եփր. թագ.։)
Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)
ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.
Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։
Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)
ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.
Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)
ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.
Արձակեաց զաղաւնին։ Դարձաւ առ նա աղաւնին։ Իբրեւ զաղաւնի այնպէս մնչեցի։ Եղեն իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածերպս։ Եւ էր Եփրեմ իբրեւ զաղաւնի անմիտ՝ որոյ ոչ իցէ սիրտ։ Միամիտք իբրեւ զաղաւնիս։ Ձագս աղաւնեաց։ Տեսանէի զհոգին, զի իջանէր իբրեւ զաղաւնի յերկնից, եւ հանգչէր ի վերայ նորա. եւ այլն։
Որ յաղբիւսաց էառ զիս. (Վրդն. եւ Ոսկիփոր.։)
Փրկիչն զիւր կողն աղբիւրացոյց. (Արշ.։)
Աղերսական. զիս, զքեզ, զնա. (Երզն. քեր.։)
Եւ աղաչաւոր. աղերսօղ. աղօթական. եւ թախանձանօք խօսօղ կամ մխիթարիչ. միւ'թէզիր.
որ եւ Ինքնօրէն. ազատ իշխանութեամբ՝ ըստ կամի վարօղ զիւր օրէնս. αὑτόνομος sui juris, liber ad libitum. ազատէ, միւսէլլէմ, քէնտի պաշընա.
Ինքնօրէն աղիկամութեանն ամք ՟Ժ՟Թ։ Առին ի հռովմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւն։ Զաշխարհին ինքնօրէն աղիկամութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յարուցեալ նոցա դատաւորս. եւ էր զի ամա մէջս արարեալ նոցա. (Ագաթ.։)
Խոնարհեցուցեր զանձն քո, եւ ասացեր, թէ ամբարտաւանեցի։ Մի՛ ամբարտաւանէք, այլ ընդ խոնարհս զիջանիցիք։ Բարձրացաւ սիրտ նորա, եւ ոգի նորա զօրացաւ յամբարտաւանել։ Կամեցան հպարտանալ, ամբարտաւանել։ Յամբարտաւանիլ (կամ նել) ամբարշտին՝ այրի աղքատն. եւ այլն։
Թափել զնա՝ միանգամայն եւ զիս յամենաբեր վշտէ առաջիկայ չարչարանացն. (Պիտ.։)
to take courage, to be inspirited;
—լերեա՛ց, courage ! be courageous, take heart, don't be disheartened, cheer up !.
Քաջալերեա՛ց, զի՛ եւ այդ եւս քո ուստր է։ Քաջալերեացարուքն, պինդ կացէ՛ք։ Քաջալերեցաւ ժողովուրդն բանիւքն եղեկիայ։ Զորս տեսեալ պօղոսի՝ գոհացաւ զԱստուածոյ, եւ քաջալերեցաւ։ Քաջալերեա՛ց, զօրասցի՛ սրիտ քո։ Քաջալերեցարո՛ւք, եւ զօրասցի՛ն սիրտք քո։ Քաջալերեցարո՛ւք, եւ զօրասցի՛ն սիրտք ձեր։ Քաջալերեա՛ց դուստր, քաջալերեա՛ց եւ այլն։
judicious, wise, prudent.
Մի՛ ոք զիւր դատաստանն քան զաստուածայինն յարդունք համարեալ, անշուշտ եւ անսուա զնա եւ քաջախոհագոյն եւ հաստատուն գոլ ասասցուք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
well blossomed, adorned or ornamented with pretty flowers, full-blown, flourishing.
εὑανθής bene floridus. Ունակ գեղեցիկ ծաղկանց. բազմածազիկ. քաջ ծաղկեալ.
well prepared, dressed;
strong constitutioned.
Վառէ զնոսա որպէս եւ քաջակազմ զինու բանիւք օրինացն. (Աթ. սղ.։)
good furniture;
strong or iron constitution.
Զբանականին քաջակազմութեան օրէնս տարորիշ (յանբանից) յարդարէ. վասն զի անբանքն ոչ ունին՝ որով արգելուն զհեշտութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
sightly, comely, handsome.
Գերղեցկագոյնքն ի համբակացն. քանզի զքաջակերպն ասեն եւ քաջաբան գոլ. (Նոննոս.։)
very talented, full of intelligence, witty.
Ընդ այլոյ ումեմն քաջահանճարի զինքն դնել վերակացութեմբ. (Սկեւռ. լմբ.։)
very erudite, well versed, skilful, very learned;
bachelor;
— գիտունեանց, bachelor of sciences;
— լինել իմիք, to be well acquainted with, to be a connoisseur in, to know thoroughly.
Քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողաց (այսինքն կամիմք՝ զի լինիցին)։ Չլինելն քաջահմուտ արքայութեան երկնից եւ յարութեան։ Յարուեստական եւ քաջահմուտ բժշկի դեղոց ողջացայք. (Խոր. ՟Բ. 65։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Երզն. լուս.։)
sweet-voiced, euphonic, harmonious, sonorous, resonant.
Ի ձեռն քաջաձայն առաջինութան եւ չարչարանաց լուսաւորչին։ Կիսաձայնք ասին (տառք ինչ), քանզի փոքր ինչ նուաց քաջաձայնք են քան զձայնաւորս։ Քաջաձայն թնդմամբ բոմբիւն ահագին. (Ասող. ՟Գ. 21։ Թր. քեր.։ Անան. եկեղ։)
having a strong how;
skilful in archery.
Ունօղ նագեղոյն եւ քաջաղեղան։ Քաջաղեղն զինուորաց զնպատակն նշաւակեալ։ Էր յոյցի քաջաղեղն յորսս. (Խոր. ՟Ա. 28։ Մագ. ՟Ա. ՟Լ՟Ե։)
warlike, martial, brave soldier.
Քաջամարտիկ մեծ զինաւորին՝ մերկեռիոս յաղթօղ վկային. (Տաղ.։)
Արհամարհեաց զքաջամարտիկ զինուորութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։)
to set forth one's value or worth, to make oneself known, to shew one's courage or energy, to exert one's abilities, to excel.
Ի գինւոջ մի՛ քաջանար, զի զբազումս կորոյս գինի. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 30։)
fertility, fruitfulness, abundance.
Շտեմարանեսցո՛ւք, զի զայն ընկալցուք զաշխատասիրութեանն զքաջապտղութեանցն ցուցանէ առաւելութիւն։ Զբերս պտղոցն պարսպեալ՝ ոչ թողացուցանէ աւարել օտարացն զիւր քաջապտղութիւնն. (Պիտ.։)
cf. Քաջասլացիկ.
Պատրաստ ի սպառազինութիւն, քաջասլաց իբրեւ զարծուի։ Գթեալ քաջասլաց նորայն երիվար. (Կաղանկտ.։)
swiftly pouncing or springing on.
Պատրաստ ի սպառազինութիւն, քաջասլաց իբրեւ զարծուի։ Գթեալ քաջասլաց նորայն երիվար. (Կաղանկտ.։)
high-born, of good birth, noble, illustrious.