cf. Որկորամոլութիւն.
Ոչ վասն որկորստութեան։ Որ արածէ զորկորստութիւն, անարգէ զհայր իւր. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 26։ Առակ. ՟Ի՟Ը. 7։)
Յորկորստութենէ մտին մեղք յաշխարհ. (Եղիշ. խաչել.։)
Հոգին սուրբ թշնամանի յանժոյժ որկորստութենէ ... որկորստութեամբ (տպ. (որկորստեամբ). Յճխ. ՟Թ. Եւ եւս Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. ընդհանր.։)
Մեռաւ յետ որկորստութեանն՝ քաղցրութիւն փափկութեանն կերակրոց». յն. յետ կոկորդի (կամ որկորոյ). φάραγξ guttur.
eagerness, diligence, goodwill, cheerfulness;
մտադիւրութեամբ, cf. Մտադիւր.
Դիւրութիւն մտաց եւ կամաց. յօժարութիւն.
Յուսացեալ եւս իցեմք յուղղոց ունկնդրաց ի կամացն մտադիւրութիւն. (Եզնիկ.։)
Մտադիւրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Եւ ոմանք մտադիւրութեամբ իսկ զքրիստոս քարոզեն։ Եւ մտադիւրութեամբ ե՛ւս կայր յաղօթս. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 15։ Փիլիհ. ՟Ա. 15։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 43։)
Մտադիւրութեամբ ծառայել, կամ խոստովանել, ունկն դնել, հայել, ուսանել. (Սկեւռ. ես.։ Կոչ. ՟Զ։ Փարպ.։ Իսիւք.։) cf. ՄՏԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. (ընդ որում շփոթի ի գրչաց։)
attention, application, care, heed, heedfulness.
προσοχή, ἑπιμέλεια attentio, diligentia, cura, curatio muneris. Ուշադրութիւն. զգուշութիւն. հոգողութիւն. փոյթ.
Մտադրութիւն (գրեալն՝ մտադիւրութիւն) օրինաց՝ հաստատութիւն՝ անեղծութեան։ Առեալ դրօշեաց մտադրութեամբ գործոյն իւրոյ. (Իմ. ՟Զ. 19։ ՟Ժ՟Գ. 13։)
Ոչ ամենայն ոգի ընդունի մտադրութիւն եւ զխրատ։ Խրատ մտադրութեան ընդունել։ Գրեցան առ ի խրատ մտադրութեան. (Փիլ. լին.։)
Ունկնդի՛ր լերուք մտադրութեամբ (գրեալ՝ մտադիւրութեամբ. (Ոսկ. ի քանան.։)
Աղօթեսցեն սովաւ՝ մտադրութեամբ, ջերմեռանդ սրտիւ, եւ արտասուօք. (Շ. ի հաւատով խոստ.։)
Յայսմ վայրի ե՛ղբարք մտադրութեամբ վաստակեսցուք, զօրէն առաքինի մշակաց ի խոր հերկեսցուք. (Եղիշ. մատն. տն.։)
brainless, giddy-brained, giddy-pated, crack-brained, foolish, mad.
Թափեալ ի մտաց. թափեալ ուղեղ. անմիտ.
Ովսէէ աղաւնի մտաթափ կոչէ զեփրեմ. (Լմբ. առակ.։)
mental derangement or alienation, lunacy, insanity, madness.
seduction, deceit.
Խաբումն մտաց. խաբելն, իլն. մոլորութիւն. դաւաճանութիւն.
Մեղայ մտախաբութեամբ դիւաց. (Մաշկ.։)
Մտախաբութեամբք ոմանք զինքեանս մոլորեցուցին, զայն վարկանելով բարի՝ յոր ինչ իւրեանց միտքն միտեցին. ընթերցի՛ր ըստ յն. մտաբախութիւն։
meditation, ponderation, reflection.
ՄՏԱԽՈՀՈՒԹԻՒՆ կամ ՄՏԱԽՈՐՀՈՒԹԻՒՆ. περινοία, σύννοια cogitatio, consideratio, consilium. Մտածութիւն. խորհուրդ. խելամտութիւն.
Ի ծովէ բազմացաւ մտախոհութիւն նորա. (Սիր. ՟Ի՟Դ. 39։)
Զիա՛րդ սպասաւորեսցէ մտախոհութեանց լեզու. (Բրս. ծն.։)
Միտքն ընկալեալ զայպիսի յարձակմունս, ինքեան մտախոհութեամբ զառ ի փափաքելին պատճառ պաճարել շահս մարմնոյն. (Նիւս. կազմ.։)
Յայս մտախոհութեան էի՝ գրել առ ձեզ. (Շ. յկ.։)
Տրտմութեան յումեք եղելոյ՝ աչքն մտախորհութեամբ լի են եւ ստրջանօք. (Փիլ. իմաստն.։)
Զիա՞րդ երեւութասցին միտք, եւ կամ զիա՞րդ տպաւորեսցէ մտախոհութեամբ լեզու, զի հայր էր, եւ որդի ծնաւ. (Պիտառ.։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
Խորթ մտածութեամբ հազիւ հաւանելի. (անդ։)
διανόησις, διάνοια, ὐπόνοια , ἑνθύμημα, ἕννοια, λογισμός cogitatio, ratiocinatio, consideratio, consilium, intellectus, sensus φρόνησις prudentia . Մտածելն. մտախոհութիւն. խոկումն. խորհուրդ. տեսութիւն կամ յածումն մտաց. քննութիւն. հոգ. որոճումն. տրամախոհութիւն. կարծիք. իմաստ. խոհականութիւն. հաւաքաբանութիւն. հանճար. հնարք. ճարտարութիւն. շրջահայեցութիւն. եւ այլն.
Վարեսցուք առ շրջաբերութիւնս այսոսիկ, որ առ մեզ են մտածութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
Մարդկային մտածութիւն կամ մտածութիւնք։ Ըստ իմում մտածութեան։ Որքան ինչ ի մերս եկն մտածութիւն։ Բազմաժամանակեայ մտածութիւն իւր։ Մեք որպէս անհաս եղեալ մտածութեամբ՝ լռեմք։ Սիրօղք վերնում վիճակին՝ առանց յետնոցն մտածութեան։ Ի մտածութիւն գամք արարչին. (Դիոն.։ Յհ. կթ.։ Փիլ.։ Իգն.։ Փարպ.։ Խոր.։ Նար.։ Սահմ.։)
Որ վասն քրիստոսի մարմնոյն մտածութիւնք եւ ճառք։ Զբանից եւ զգործոց եւ զմտածութեանց։ Ի սոսկ մտածութեան կայ։ Չարաչար մտածութիւն։ Հերձուածողացն մտածութիւնք։ Կղէանթէս այսպիսի իմն շարամանէ մտածութիւնս. (Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Պորփ.։ Աթան.։ Նիւս. բն.։)
Բանքս սակաւ են, եւ մտածութիւն անհաս ունի։ Խոսր. (պտրգ.։)
Մեծ օգուտ է մտածութիւն վասն անցելոցն, զի մի՛ նմանապէս անդրէն կործանեսցուք ի մեղսն։ Պա՛րտ է յոյժ մտածութեամբ փորձել, առ որ իւրաքանչիւր ոք պատշաճ ունի։ Բազում մտածութեամբ ըստ կամաց աստուծոյ առնել պարտ է. (Բրս. հց.։)
Նստել ի տունս, եւ մտածութիւն առնուլ զաւուրն այնորիկ. (Բրս. արբեց.։)
Եւ զի ասաց՝ ձեր, մտածութիւնս տայ, թէ՝ եւ այլ. (Եփր. աւետար.։)
Բանիւ եւ գործով եւ մտածութեամբ։ Հարցանէր հայրն մինաս՝ զմտածութիւնն ուսանել։ Մտածութիւն մահու զխոկումն մահու ծնանի. (Կլիմաք.։)
presumption;
prepossession, prejudice.
Որպէս Ինքնահաճութիւն. հաւանութիւն ընդ կարծիս մտաց իւրոց՝ իւիք պաշարմամբ. յն. նախադատութիւն. πρόκριμα praejudicium.
Զայդ պահեսցես առանց մտահաճութեան, մի՛ ինչ առնել աչառանօք. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 21։)
Ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ, եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
Տե՛ս զմտահաճութիւնն, զի մեծատունն ըստ հարստութեանն իմն գնայ. (Ոսկ. ես.։)
comprehension.
agitation of mind, care, inquietude, perplexity.
Յետ բազում մտայուզութեան նիրհեալ ի քուն մտանէր. (Ճ. ՟Բ.։)
goodwill, eagerness, willingness.
Յօժարութիւն մտաց. ինքնայօժար կամք.
Ոչ յափշտակութեամբ զտիրելն առեալ, այլ մտայօժարութեամբ (տուողին). յն. առեալ յինքնայօժարէն. (Կոչ. ՟Ժ։)
understanding, intelligence.
Ի միտ առնուլն. խելամտութիւն. հանճար.
Յաստուծոյ շնորհացն ունին զմտառութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
Սոկրատէս իւրով քաջուշեղագոյն մտառութեամբ եւ անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
cultivated mind, ability.
Ուշեղութիւն, եւ ուշիմութիւն. խելամտութիւն. մտառութիւն. ուսումնասիրութիւն.
Զքո մտավարժութիւնն կրթեսցէ. (Սեբեր. ՟Է։)
Զուսմանցն շնորհալի մտավարժութիւնն. (Երզն. լս.։)
Տացէ տէր ընթերցողացդ իմաստութիւն, սաղմոսողացդ մտավարժութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Այսպիսի մտավարժութիւն եւ լսելութիւն ի բաց մերժեն զխորհուրդս մեր յաստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
disquiet, disquietude, anxiety, care, anguish.
perspicacity, sharpness of wit.
Նորահայեաց տեսութիւն մտաց. մտաւորութիւն.
Առաջնորդ հոգիդ (բանական՝) զմտատեսութիւնն թեթեւ եւ սուր ունելով, եւ հանճարեղ. (Մաշկ.։)
intelligence, good sense, judgment.
Մտաւոր, եւ մտացի գոլն. ուշիմութիւն. իմաստութիւն. խոհականութիւն, եւ մտադրութիւն. մտավարժութիւն. խելք, խելացութիւն.
Կենդանական շունչ իմաստակիր մտաւորութեան. (Ագաթ.։)
Գրիգորի աստուածաբանի աշակերտեալ՝ յառաջանայ ի մտաւորութիւն. (Սոկր.։)
Մտաւորութեանցն զօրութիւնք. (Եւագր.։)
Յամենայն գործ մտաւորութեան եւ հանճարոյ առաջին։ (Խոր.՟Բ. 7։)
Զքոյ այդպիսի արարուած եւ զմտաւորութիւն. (Փարպ.։)
Որ զգիրս մտաւորութեամբ ոչ ընթեռնուն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Ոմանք ասեն վասն յիշատակկի, եւ այլք վասն առաւել մտաւորութեան. (Երզն. քեր.։)
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
τὸ γνήσιον, εὕνοια genuitas, sinceritas, integritas, benevolentia. Հաւատարմութիւն. հարազատութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն, միամտութիւն ծառայութեան.
Վասն այլոց փութոյ, եւ վասն ձերոյ սիրոյ՝ զմտերմութիւնդ փորձեմ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 8։)
Մտերմութիւն եղբարց։ Բնաւորական մտերմութիւն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զհանդէս մտերմութեան իւրեանց ցուցանել առ ամենեցուն տէրն. (Յճխ. ՟Զ։)
Այսու կենօքս մտերմութիւն առ արարիչն ցուցեալ. (Խոսր.։)
Զթուղթ մտերմութեանդ քո ընթերցան առաջի իմ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Զանապակ բարեացն ուսոյց պահել մտերմութիւն եւ վարդապետաց առ մանկունսն. (Պիտ.։)
smoky, fuliginous, sooty.
Մրով թաթախեալ՝ շաղախեալ՝ ներկեալ.
Հեփեստոս էր ասեն արուեստիւ դարբին. (վասնորոյ) աստուած մրաթաթախ եւ ծխոտեալ կոչէ զնա. (Նոննոս.։)
fruitless;
— առնել, to shake down the fruit.
Խիստ է հողմն հիւսիսի, եւ մրգաթափ առնէ զտունկս. (Վրդն. սղ.։)
cf. Մրուր.
Ոչ ելանէ ջուր ի վերայ երկրի, որ պարզէ զմրրութիւն նորա եւ զպղտորութիւն. վասն այնորիկ է դառն եւ աղի (ասեն՝ ծով). (Շիր.։)
Ճշմարտութեամբն ոչ դարձեալքն արբցեն զմրրուկ դառնութեան գեհենին. (Արշ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Մրցումն.
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Վասն ադոնին դնելոյ, որ են մրցութեան հրահանգք։ Յայնժամ ստադին միայն մրցութիւն էր։ Փանդռնահարացն մրցութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ըմբշական մրցութեանն ոչ յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին (բանից), դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանեն. (Եզնիկ.։)
Աբէլ առ սակաւ ինչ կալաւ զճգնութիւն, եւ զմրցմունս համառօտս։ Խնդրէ զնա առ ի մրցումն ընդ ինքեան։ Ո՛րչափ համբերութիւն եցոյց ճգնողն մրցմամբքն. (Իսիւք.։)
proximity, nearness, neighbourhood.
Չի՛ք հեռաստան, թէ փախեայց. եւ ոչ խորխորատ մօտաւորութեան կայցէ. (Եղիշ. թղմ.։)
Գիտեն՝ եթէ մօտաւորութիւն թագաւորին՝ ազատութեան նոցա է նշանակ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ըստ հեռաւորութեանն եւ մօտաւորութեանն աշխարհաց. (Վանակ. տարեմտ.։)
Գործոց արդարոց մօտաւորութիւն՝ մեծաձայնութիւն է (առ) աստուծոյ. (Բրս. սղ.։)
Այլ աստանօր անվայելուչ է առանց լծակցի մօտաւորութեան զբանս յառաջ մատուցանել. (Սարկ. լս.։)
cf. Յաբեթեան.
ՅԱԲԵԹԱԿԱՆ ՅԱԲԵԹԵԱՆ. Սեպհական յաբեթի որդւոյ նոյի եւ սերնդոց նորա. cf. ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ, cf. ՀԱՅԿԱԿԱՆ.
Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Նար. յիշատ.։)
Ա՛ղէ հարցիր ընդ բոլոր յաբեթական նահանգի. (Մագ.։)
of or belonging to Japheth;
Armenian;
— տոհմ, the Armenian nation, the Armenians.
ՅԱԲԵԹԱԿԱՆ ՅԱԲԵԹԵԱՆ. Սեպհական յաբեթի որդւոյ նոյի եւ սերնդոց նորա. cf. ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ, cf. ՀԱՅԿԱԿԱՆ.
Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Նար. յիշատ.։)
Ա՛ղէ հարցիր ընդ բոլոր յաբեթական նահանգի. (Մագ.։)
cf. Յագեցումն.
ՅԱԳԵՑՈՒԹԻՒՆ ՅԱԳԵՑՈՒՄՆ. κόρος, πλησμοσυνή satietas, saturitas, fastidium. Յագենալն. յագ. յագումն. յագուրդ. եւ Յափրութիւն.
Յագեցութիւնն՝ թշնամանաց սկիզբն։ Մի՛ վասն յագեցութեանցն թշնամանեսցուք։ Յորժամ յագեցութիւնն գնայ, սով տիրէ. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. յանառակն։)
Եթէ սահման արբեցութեան յագեցութիւն է, ապա եւ սահման ոչ արբենալոյ՝ անյագեցութիւն է. (Մխ. դտ.։)
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
cf. Յագուրդ.
Նա է սեղան լի բարեօք եւ յագութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Յախնթորագոյն.
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
Էղի էղի, եւ ոչ էլի էլի. զի այս թանձր է, եւ յախնթոր. (Արիստակ. գրչ.)
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յորոց երկուքն իմաստասիրականք են, եւ երկուքն յախընթորագոյնք. (Երզն. մտթ.։)
Ախնթորագոյնք, որոց օրինակեմք զէշսն՝ են, եւ այլն. (Վանակ. յոբ.։)
rude, rough, common, vile, low, vulgar, trivial;
servile.
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
Էղի էղի, եւ ոչ էլի էլի. զի այս թանձր է, եւ յախնթոր. (Արիստակ. գրչ.)
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յորոց երկուքն իմաստասիրականք են, եւ երկուքն յախընթորագոյնք. (Երզն. մտթ.։)
Ախնթորագոյնք, որոց օրինակեմք զէշսն՝ են, եւ այլն. (Վանակ. յոբ.։)
hyacinth.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «ընտիր մի աևունո» Ել. իը. 20. Յայտ. իա։ 20. «յակինթ քարից» Յայտ. թ. 17. «նունուֆար ծաղիկը» Կոչ. 344. Ոսկ. ա. կոր. որից յակնթակ Յայտ. թ. 17 յակնթակապ Խոր. բ. 44. յակնթապաճոյճ Անկ. գիրք հին կտ. 156. յակնթեայ Թղթ. դաշ. յետնաբար գրուած է նաև յակինթոս Տօնակ. ակունդ Ոսկիփ. Վստկ. 110. յակունդ Խոր. աշխ. յակինդ Խոր. աշխ. 597. յակունթ Պտմ. վր. էջ 87. աղութ Գնձ. Վրց. առ. 205 խանակ յակինթոս), ակիւնթոս Գիրք. առաք. էջ 257բ։
• = Յն. δάϰινϑος բառից, որ նշանակում է «յակինթ քարը և ծաղիկը», որի հետ նոյն են նաև լտ. hyacinthus «ծաղիկը», մբգ. ia-chant, գերմ. Hyacinth «քարը և ծաղիկը», ֆրանս. jacinthe «ծաղիկը», hyacinthe «ծա-ղիկը և քարը», լեհ. jachant, ուկր. և ՛ռուս. яx-онть, ասոր. [syriac word] уaqunda կամ [syriac word] уuqantā, պհլ. պրս. [arabic word] ︎ уākand, արաբ. պրս. թրք. և քրդ. [arabic word] yāqūt «յակինի քարը», ույղուր. ❇ yaqut, վրաց. օაკინთი իակինթի «ծաղիկը», იაგუნდი իա-գունդի «քարը» ևն։ Բառի բուն աղբիւրը Եգէական կամ Միջերկրեան է (Boisaq, էջ 996, Meillet Esq. lat. 86), որից անցել է ււնարէնին՝ նախ Fαϰινϑος ձևով, որ և յե-տոյ յոնիական մի բարբառում ստացել է նάϰινϑος ձևը (փոխառութեան ապացոյց է և -նթոս վերջավորութիւնը. հմմտ. Կորնթոս, լաբիւրինթոս)։ Յունականից փոխառեալ և լատինը, լատինականից գերմանականը ե գերմանականից սլաւականը (Berneker 443)։ Միջերկրականից են նաև սեմական ձևերը որոնցից արաբերէնը տարածիչն է զանազան արևելեան ձևերի։ Հայերէնի մէջ յակինթոս և յակինթ ձևերը յունարնէից են, աղութ արա-բերէնից է. միւսները ազդուած են ասորա-կանից։-Հիւբշ. 366։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. ձևերի հետ։ Ու ղիղ մեկնութիւնը տուաւ ՆՀԲ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են վրացի ձևե. րը. հայերէնից է տառադարձուած Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յայտ. թ. 17՝ Ոգա յակինթէ ու քիպրիթէ (որպէս յակինթ և ծծումբ)։
ՅԱԿԻՆԹ ՅԱԿԻՆԹՈՍ. ὐάκινθος hyacinthus եւ χρυσόλιθος chrysolithus. գրի եւ ՅԱԿՈՒՆԹ, ՅԱԿԻՆԴ, ՅԱԿՈՒՆԴ. (յն. իա՛գինթօս. լտ. հիա՛չինթուս. թ. եագուտ) Ակն պատուական, է՛ որ երկնագոյն կապուտակ, է որ կարմիր ոսկեգոյն կամ դեղին, եւ է՛ որ կարմիր վարդագոյն։ Ոսկեգոյնն կոչի ըստ յն. եւ Ոսկեքար. Ոսկեակն.
Մետասանն՝ յակինթ։ Կարգն չորրորդ՝ յակինթ եւ բիւրեղ եւ եղունգն. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։ Ել. ՟Ի՟Ը. 20։)
Ի պատուհանսն (աշտարակին) դնելով ակունս լուսատու՝ յակինթս եւ զմրուխտս. (Պտմ. վր.։)
Եւ որպէս ա. ὐακίνθινος hyacinthinus. իբր Յակնթեայ. կապուտակ.
Ունէին զրահս հրեղէնս, եւ յակինթս՝ հրդեհեալս հրով. (Յայտ. ՟Թ. 17։)
Նոյն անձրեւ՝ ծիրանի զմանուշակն երեւեցուցանէ. կապուտակի հարկանի (ի) յակինթ ծաղիկ։ Ի մանուշակն ծիրանի, ի յակինթն՝ կապուտակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Վարդս եւ մանուշակս, եւ շուշանս, եւ յակինթոսս. (Տօնակ.)
Յակունդն է սա. եւ յակնթիցն բազում ազգ։
studded or set with hyacinths.
Յակինթ ակամբք կապեալ՝ յեռեալ՝ ընդելուզեալ.
Տայ Արգամայ պսակ յակնթակապ. (Խոր. ՟Բ. 44։)
hyacinthine.
ՅԱԿՆԹԵԱՅ կամ ՅԱԿՈՒՆԹԵԱՅ. cf. ՅԱԿԻՆԹ, ա. Որ ինչ է ի յակնթէ. յակնթակապ.
Թագս եւ պսակս յակունթեայ եւ յասպիս. (Թղթ. դաշ.։)
great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.
• «շատ, առատ, հսկայ տարածու-թեամբ» Օր. ը. 7. Ամբակ. ի. սղ. Ագաթ. «հսկայ, վսեմ, քաջ, զօրաւոր» Եւս. քր. Ա-գաթ. Բուզ. Մծբ. Ոսկ. ես. «յաղթութիւն» Սկևռ. աղ. «տիրապէս, մի լաւ...» Վանակ. յոբ. որից յաղթել «թշնամուն զարնել, ուժը պատել, նուաճել» ՍԳր. Եփր. թգ. յաղթա-կան Ա մկ. ժ. 49. Կոչ. Եզն. յաղթանակ Պետ. Նիւս. յաղթահասակ Թուոց ժգ. 33. յաղթա-հարել ՍԳր. Եւս. պտմ. յաղթանդամ Օր. թ. 2. Վեցօր. Եւս. քր. որ և անդամայաղթ Ոսկ ես. 345. յաղթաջուր Վեցօր. բարեյաղթ Յհ, կթ. մեծայաղթ Ոսկ. ես. Վեցօր. յաղթկու Պտմ. աղեքս. 33. փիլ. Նանայ. 383. Նեմես էջ 91. Խոսր. 170. յաղթուկ Ոսկ. յհ. բ. 22 սաստկայաղթ Եփր. մն. դիւրայաղթ Ոսկ. գծ դժուարայաղթ Նոնն. աստուածայաղթ Ագաթ. Եւթաղ. 88։
• ՆՀԲ լծ. թրք. alt «տակ», լտ. altus «բարձր, խոր», պրս. saxt «քաջ, մեծ, խիստ». տե՛ս նաև յախճապակ։ Peterm. 33 լտ. victoria հոմանիշի հետ. դնելով յ=v, ղ=c, թ=t։ Müller SWAW 41, էջ 8 զնդ. pərəϑ «փախչիլ»։ Justi, Zendsp. 186 զնդ. parət կամ parəϑ «կռուիլ, փախչիլ»։ Հիւնք. յողդողդ բա-ռից։ Սանտալճեան, L'idiome 16 բևեռ.
• alsuisi։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 մեր-ժում է թրք. alt itmek «յաղթել», որ ծագում է alt «տակը» բառից։ Schefte-lowitz BВ 29, 27 կցում է յն. πλατύς սանս. prthú-, զնդ. pərəϑu-«լայն» բա-ռերին։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 յի-շում է այս բառերը, որոնք ձևով էլ նը-ման է գտնում, բայց մերժում է նշա-նակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ։ (Պէտք է աւելացնել նաև, որ սրանց համապատասխան հայ ձևն է լայն)։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. al «բարձը», 421 թթր. al, ol, ul, ույղուր. alp, alk, չաղաթ. alp, ulup «մեծ, բար-ձըր»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 272 պրս. [arabic word] axtan կամ [arabic word] yāxtan հոմանիշից, որ x ձայնի պատճառաւ չի կարող մեր բառի մայրը լինել։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 սեմական slt արմատի հետ, որից և sultān «սուլ-թան»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. յխթել, Ագլ. յա՛խտիլ, Մշ չախտել, Զթ. հախթիլ, Մկ. հmխթիլ, Երև հախտէլ, Սլմ. ախտել, Մրղ. ախտէլ, Ոզմ. Տփ. ախտիլ, Խրբ. ախդիլ «յաղթել», էխդիլ «ուժը պատել», Ասլ. mխդէ՝լ, Ալշ. «էխթել Ռ. էխթէլ, Շմ. յէխտիլ, Ախց. Կր. էխտէլ, Հմշ. էխտուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. էխդէլ, Ննխ. ըխտէլ, Տր. ըխտուշ, Ղրբ. յէ՛խնէլ, Սչ. էխ-դ'ել։ Նոյն է նաև Ախց. յէխդ, եթէ այս բա-ռը նշանակում է «առատ, վարար» (=յաղթ). հմմտ. Ջրին եխդ գալը կտրելու նշան է (Վարդանեանց, ժող. անգիր բնստ. էջ 85)։
πολύς, -λλή, -λύ multus, -a, -um. Արմատ Յաղթելոյ, որպէս Յաղթական կամ յաղթօղ յիմիք կարգի՝ մեծութեամբ, վսեմութեամբ, բարձրութեամբ, բազմութեամբ, զօրութեամբ եւ այլն. (լծ. թ. ալթ էթմէք կամ այագ ալթընա ալան. լտ. ա՛լթուս, բարձր, եւ խոր. եւ պրս. սախթ, քաջ եւ մեծ, եւն). Վարի որպէս Բազում. բազմաւոր. յորդ. ահագին. ընդարձակ. (յ. բօլի՛, բօլլի՛ ).
Խռովեցան յաղթ ջուրք. (Ամբակ. ի սղ.)
Ի վերայ յաղթ ջուրցն բազմութեան։ Անցին ընդ ծովն յաղթ. (Ագաթ.։)
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալ ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
Տէր Աստուած քո տարցի զքեզ յերկիրն բարի եւ յաղթ. (Օր. ՟Ը. 7. (յն. բազում))
Յաղթ՝ որ յաղթէ ամենայն երկրի պարարտութեամբ։
ՅԱՂԹ. որպէս Յաղթօղ. մեծ. զօրաւոր. վիթխարի. բարձրահասակ. քաջ. վսեմ.
Ճշմարիտ Աստուածն մեր՝ թագաւոր յաղթ է. (Եփր. աւետար.։)
Զյաղթ իշխանութիւնն մակեդոնաց. յն. զմեծութիւն իշխանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զամենայն բնակութիւն մարդկան յաղթ զօրութեամբն երկնից կալայ ես. (Ոսկիփոր.։)
Վէմս արաստոյս յաղթս՝ ծանունս։ Բուռն ոսկերօք, եւ յաղթ մարմնով. (Ագաթ.։)
Երկոքեան արքն յաղթք էին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Ի չափ հասեալ Երուանդայ՝ լինի սրտեայ, եւ անդամովք յաղթ. (Խոր. ՟Բ. 34։)
Անդամօք ոք յաղթ իցէ. (Ոսկ. ես.։)
Յաղթ մարմնով, անճոռնի հասակաւ. (Պիտ.։)
Կիկլոպ այր էր անճոռնի եւ յաղթ. (Պիտառ.։)
Յաղթ եւ ահագինք են գազանք ծովու. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Գալ առ ի գեղեցկութեան յընտրութիւն, զի ամենայնի լիցի՝ որ յաղթն է, հաւուց թագաւոր. (Ոսկիփոր.։)
ՅԱՂԹ. գ. որպէս Յաղթութիւն.
Ի պատճառս լրման ախտին՝ սկիզբն առնու յաղթոյն ի յասպարիզին. (Սկեւռ. աղ.։)
Յա՛ղթ կապեաց զնա. (Վանակ. յոբ.։)
strong-armed;
strong, robust, vigorous, very powerful.
convincing, convictive.
very high;
sublime.
Երանեն զառ յաղթաբերձ բարութեան եկեալն վախճան. (Դիոն. եկեղ.։)
victorious.
ՅԱՂԹԱԶԳԱԾ, մանաւանդ՝ ՅԱՂԹԱԶԳԵԱՑ. νικηφόρος victor, supeans, antecellens, victoriosus. Որ զգեցեալ է կամ կրէ յինքեան զյաղթութիւն. յաղթական. յաղթօղ. վեհագոյն.
Մեծ այր ի քաղաքի եւ կատարեալ սա կոչեսցի՝ յաղթազգեաց առաքինութեամբ։ Առ տունսն՝ որ յաղթազգածս են արիութեամբ (կամ լաւութեամբ). (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Միայն յամենեսեան ես ցուցայ յաղթազգեաց թագաւոր. (Ոսկ. համբ.։)
Յաղթազգեացք պատճառանօք յաղթութեանն կոչեցան. (Ճ. ՟Գ.։)
Յաղթազգեաց վկայքն։ Հատաւ գլուխն յաղթազգեաց վկայուհւոյն. (Միսայէլ խչ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկագիր եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.
Յաղթական լինէր նոցա Աղեքսանդրոս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 49։ եւս եւ Աթ. ՟Գ։ Առ որս. ՟Լ՟Գ։ Կոչ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի, չկարեմք յաղթել. (Եզնիկ.։)
Աղաչեմք չլինել յաղթական մերոց մեղացն քան զքոյ մարդասիրութիւնդ. (Խոսր.։)
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
Եւ իբր Յաղթողական. յաղթութեան.
Յաղթական քեզ օրհնութիւնք. (եւ այլն. Շար.։)
of an immoderate height or size, gigantic, colossal.
ὐπερήκης praelongus, praealtus, praegrandis, procerus. Յաղթ հասակաւ. բարձրահասակ. երկայնահասակ.
Արք յաղթահասակք են. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 33։)
Այր յաղթահասակ (Սաւուղ). (Մագ. ոտ.։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
καταδυναστέω, κατασχύω, κατακρατέω opprimo, sub potestate redigo, praevaleo ἠττάω, ἠσσάω convinco νικάω, πλεονέκτω vinco, supero եւ այլն. Յաղթելով ի գետին կամ առ ոտս հարկանել. պարտել. նուաճել. ընկճել. ի նեղ արկանել, նկուն առնել. հարստահարել. զօրանալ ի վերայ. իշխել. տիրել. վնասել. յամօթ առնել. ոտնառել. բռնադատել.
Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։
Դրունք դժոխոց զքեզ մի՛ յաղթահարեսցեն. (Եպիփ. սղ.։)
Գիրն տեղի տայ, հոգին յաղթահարէ. (Ածաբ. ծն.։)
Խոստովան լինէին, եթէ յաղթահարեցան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Երկնչիմ սիրոյդ ձերմէ, գուցէ յաղթահարեսցէ զիս (կամ վնասիցէ ինչ ինձ). (Ածազգ. ՟Է։)
Ի գարնանային հասարակաւորութեան, յորժամ տիւն սկսանի յաղթահարել զգիշերն. (Սարկ. տոմար.։)
Կորնթոսի ժողովն յաղթահարեալ էր զսէրն. այսինքն առ ոտն կոխեալ. (Նախ. ՟ա. կոր.։)
convincing;
oppressive.
defeat, subduing, subjugation;
conviction;
oppression.
ἤττημα superatio. Յաղթահարիլն. պարտութիւն. նկուն լինելն. յաղթահարանք. վնաս.
Այս ժամանակ ոչ էր ի ժամանակի իւրոյ յաղթահարութեանն վրէժ առնուլ ի յաղթողէն։ Առաքինութեանն նախատանք, են կամ չեն, յաղթահարութիւն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Առաւել զմարմինս դարմանել եւ գիրացուցանել, առաջին՝ իւր մարմնոյն իցէ չար, եւ ապա յաղթահարութիւն հոգւոյն. (Մաշկ.։)
large bodied, big, stout, corpulent.
Յաղթ մարմնով. մեծամարմին. հաստամարմին. բազմամարմին. ստուար եւ բարձր.
Մեծանձունք եւ յաղթամարմին հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն. (Փարպ.։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
ἕπαθλον praemium victoriae, sive certaminis, palma. Վարձ եւ պսակ յաղթութեան. մրցանակ. բրաբիոն. եւ Նշան յաղթութեան կամ յաղթութիւն.
Աստուած որոց զբարիսն գործեն՝ յաղթանակս բաշխէ. (Նիւս. բն.։)
Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Շ. եդես.։)
Որ զմեծ յաղթանակ գովութեանցն երթեալ տանի։ Որք զմեծն գովութեան ունին յաղթանակ. (Պիտ.։)
Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)
Որ շնորհեցեր մեզ յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)
ՅԱՂԹԱՆԱԿ. ա. Իբր Յաղթական. յաղթողական. արժանի յաղթանակի.
Յաղթանակ համբերութեամբ կատարեցիք զընթացս ձեր։ Զյաղթանակ մարտ վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ հաւատացեալքս տօնեմք զյաղթանակ զյիշատակ սոցա. (Գանձ.։)
cf. Յաղթանակեմ.
to triumph, to receive or obtain the honour of a triumph, to be triumphant, to win the victory, to carry or hear away the palm;
to prevail.
Ի ձեռս բերել զյաղթանակ.
Որպէս բժիշկ լուսաւոր յաղթանակես զհոգեւորական զառողջութիւն. (Գանձ.։)
triumpher, conqueror.
heavy, strong-limbed or well-limbed, stout, corpulent, gigantic.
εὑμήκης praelongus, procerus եւ այլն. Յաղթ անդամօք. երկայնահասակ. մեծամարմին. վիթխարի. հսկայ, եւ կորովի.
Զյաղթանդամ զորդիսն Ենակայ. (Օր. ՟Թ. 2։)
Պողիդամոս յաղթանդամն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ազգ սկայից՝ անհեդեդք յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք։ Ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց սկայիցն յաղթանդամք. (Խոր. ՟Ա. 8. 10։)
Յաղթանդամ բնութիւն (առիւծու)։ Գազանք յաղթանդամք մեծութեամբ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ի կանանցն եղեւ կամաց ախտն ի ծնանել զյաղթանդամ կորիւնս. (Վրդն. պտմ.։)
stoutness, corpulency;
size, height, tallness.
μέγεθος magnitudo, proceritas. Մեծութիւն հասակի կամ մարմնոյ.
Առաջնոցն (հսկայից) զօրութեամբ եւ յաղթանդամութեամբ յուղացեալք։ Բէլ յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Ա. 2։)
Վասն կարի ինչ յաղթանդամութեան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Այլ եւ այլ կերպարանք ի մարմնի են, դիմաց, յաղթանդամութեանց (յաղթ անդամոց) հիւթից, յօդուածոց, երակաց, մարմնոց, ոսկերաց. (Ոսկ. թես.։)
victory.
Յաղթութիւն. կամ յաղթանակ.
Որոց եւ վարձս իսկ խոստանայ, եւ պսակս յաղթանաց. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
Ձերբակալ արասցուք զզօրսն յունաց ... զի կալեալս կապեալս տարցուք յաղթանս. կայ եւ ձ. յաղուանս։
to censure, to criticize;
to discuss, to examine, to debate, to sift.
Մեղայ խծբծելով եւ քննելով զանհաս եւ զանքննին տեսչութիւն դատաստանաց. (Մաշկ.։)
to quilt, to stitch, to pink.
Որպէս (ծածկութիւ մարմնոյ) ամենայն կողմանց ինքն առ ինքն խծպի. (Ոսկ. ես.։) (Արմատն կայ ի ռմկ. խծիպ, որ է կար՝ ոլորելով եւ ամփոփմամբ։)
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Ոչ է արժան խղճալ, թէ զիա՞րդ ուտեցեն միս, եւ արբցեն արիւն, որպէս այնք՝ որ յետս չոգան յաշակերտացն Խղճալով. (Վրդն. երգ.։)
ԽՂՃԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ողորմիլ սրտաբեկ կարեկցութեամբ. աղեկիզիլ. խորովիլ գորովանօք. ... κατακλάομαι confringor.
Մի՛ ողորմիր ասէ աղքատին ի դատաստանի. Մի՛ խղճար, եւ մի՛ խորհիր զղջացեալ մտօք, եթէ աղքատն անիրաւ հանդիպի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Առին զտփխիս ի ջափնր ամիրայէն, եւ դարձեալ խղճացին, եւ թողին ի ջափար. (Պտմ. վր.։)
over-scrupulous, over-nice, too rigid;
cowardly, pusillanimous, chicken-hearted.
ԽՂՃԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Խղճմտութեամբ փոքրոգի լինել. կարճամտել. տատամսիլ.
Մի՛ խղճամիտ լինիր յուխտս (կամ յաղոթս) քո. (Սիր. ՟Է. .9։)
conscience, scruple;
խղճմտանօք, conscientiously, scrupulously.
Առաւել ռմկ. որպէս խիղճ մտաց. գիտակցութիւն. խղճմտութիւն. Խղճելն.
Որք ուտեն առանց խղճմտանաց. (Երզն. մտթ.։)
to fill, to heap up, to stuff, to cram;
— զորովայն, to gorge, to gormandize, to stuff or cram one's self, to eat too much.
ԽՃՈՂԵՄ πληρόω, ἑμπληρόω, ἑκπληρόω , ὐπερεμπίπλω impleo, expleo, supra modum impleo. որ եւ ԽՃԵԼ (ըստ ՟բ. նշ) Խիծ եւ հոծ լնուլ, մանաւանդզորովայն անչափութեամբ կերակրոցեւ ըմպելեաց. տխել.
Զթանձրութիւն հոծ եւ կարծրագոյն խճողեալ երկրի. (Երզն. լս.։)
Երթայր ընդ աներկիւղ ճանապարհն բազմախիտ ընդ խճողեալ մարդկան։ Ո՞յք են խճողեալքն՝ եթէ ոչ քաջամարմին այրիքն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. աւետար.։)
stuffing, force-meat;
sausage.
Իբր Խճողումն. կամ խճողեալ ինչ, որպէս թ. սուճուգ. ըստ Լեհ. սիճուղ.
collection of national historical facts;
editor;
compiler.
Գիրք՝ ուր համախմբեալ են պատմութիւնք ազգի միոյ ողջոյն. որպէս գիրք թագաւորաց.
Ոչ եթէ զայլ եւ այլ ազգաց զթագաւորութենէ նշանակէ խմբագիրն, այլ զմիոյ զիսրայէլականէն. (Նախ. թագ.։)
to assemble;
to contain, to enclose.
Իմանալի խմբագողծ դասակցութեանց հոգեղինաց. (Մաշտ.։)
Խմբագործել ժողովեաց զազգս մարդկան ի փրկութիւն։ Ուր գէշն իցէ, անդր խմբագործին արծուիք. (Զքր. կթ.։)
of the same troop or regiment, comrade, companion.
պետութեանց եւ իշխանութեանց արարեր (զիս) խմբակից եւ կաճառակից. (Բենիկ.։)
ԽՄԲԱԿԻՑ. συμπότης compotor, conviva. որպէս թէ Խմակից. Սեանակից. կերուխումի ընկեր.
Բազում հաղորդութեանցն խմբակիցք։ Խմբակցօք բազմօք կրթելով ցուցանել զայն որ առ ըմբելոյն կարեւոր տարբերութեանն է զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
assembly;
— եկեղեցւոյ, nave.
Շինէ եւ զերկնաճեմ խմբարանն, զգմբեթայարդ եկեղեցին. (Ուռպել.։)
to assemble, to rally, to gather together, to convoke;
to excite to blows, to set fighting;
to keep, to celebrate a feast;
— պատերազմ՝ խումբս —, to fight, to come to blows, to join battle.
Զյիշատակսրբոցդ խմբիցէք ձերով ուրախութեամբ։ Ի յիշատակ մեծի երանելի մկրտչին ... խմբել ի մարմին աւանի. (Ագաթ.։)
Զաշակերտութիւն նորագիւն վարդապետութեանն խմբէին ուսանել. (Ագաթ.։)
Հի՞մ զարմիցն քոց խմբես զեկս ջրհեղեղին։ Յաւետագոյն խմբեալ երջանկութիւնք։ Ի բազմահաւաք դիւցազնական խմեցելոցն։ Շուրջ խմբեցելոց. (Պիտ.։)
to drink;
to imbibe, to suck up, to absorb.
Կէսքն լոկզթանիկն ոսպնեայ երիցս միայն խմեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ի վճիտ աղբեղէն ծծելով յինքն՝ խմեաց զանճառելի իմաստիցն զզօրութիւն. (Տօնակ.։)
Ջերմիւթիւն արեգականն ծծեաց, խմեաց զնոսա իւրովք բոցաճաճանչ ճառագայթիւքն. (Վեցօր. ՟Գ։)
to cause to ferment.
ԽՄՈՐԵՄ ԽՄՈՐԻՄ. ζυμόω, -όομαι fermento, -or. Հասունացուցանել խմորոյ զհայսն, եւ հասունանալ զանգուածոյ. զանգանել. իլ. նմանութեամբ՝ Փոխարկել յինքն, եւ միանալ, կամ յարիլ յայլոյ բանս.
Ա՛ռ ժողովուրդն զհայս իւրեանց՝ մինչչեւ խմորեալ էր։ Եփեցին նկանս բաղարջս. քանզի ոչ խմորեցաւ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 34. 39։ տե՛ս եւ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 53։ Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Եթէ կաւն խմորեցաւ, կերպարանն ո՞չ խմորիցի, եւ ընդ աստուծոյ խառնիցի. (Առ որս. ՟Թ։)
Այն զմեզ խմորէ, եւ իւր աստուածապետութիւնն հաղորդեցուցանէ. (Մագ. ՟Ա։)
Խմորեաց զամենայնսն զնոսա՝ շարժելով ի սէրն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Նոյնպէս եւ նոքա խմորեալք ի տառնէ՝ զբազում աշխարհ խմորցին. (Երզն. մտթ.։)
risen, fermented, leavened;
— հաց, leavened bread.
Ոչ խմորուն. (այլ՝ բաղարջ հացիւ։ խմորուն հացն. Շ. թղթ.։ Լմբ. ատ.։)
careful;
cf. Խնամակալ.
ԽՆԱՄԱԾ ԽՆԱՄԱԾԱԿԱՆ. Խնամածու. խնամածօղ. փոյթ ի խնամել. գթած. հոգ տանօղ, հատկսկիծ.
cf. Խնամած.
Որբոց խնամածու։ Խնամածուն այն հօտին քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. կթ.։)
Եւ Գործակալ տէրութենէ. վրակացու իրաց արքունի.
Թագաւոր աղեքսանդրոս ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն։ Հրաման տան խնամածուաց թագաւորութեան. (Պտմ. աղեքս.։)
tutelar, tutelary;
guardian;
trustee, administrator;
regent;
prefect;
curator, custodian.
Տեսե՞ր զսիրելութիւն հօրն խնամակալի. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Մուրթքէի առն հ՟էի խնամակալի ի տան իմում։ Զիա՞րդ եկեղեցւոյ աստուծոյ խնամակալ լինիցի. (Եսթ. ՟Զ. 10։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 5։)
Երկիր խնամակալ մեզ. (Ագաթ.։)
cf. Խնամարկեմ.
Եւ ոչ խրամատել փութացայ, այլ խնամակալել. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Խնամակալ.
Հայր գթած է, եւ խնամակալու. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Հոգւոց նոցա փրկութեան խնամակալու լինել աղօթիւք. (Լմբ. պտրգ.։)
regent.
Գլուխ խնամակալուած կամ հոգաբարձուած տէրութեան. իշխան իշխանաց.
Ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն ... եւ խնամապետ զպերդիկկաս. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Խնամակալ.
Գիտելով աշակերտին զխնամատարս ժողովրդեանն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Կամ Փութաջան. Փոյթ. ուշադիր.
Խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց. (Արծր. յռջբ։)
to take care of, to attend to, to occupy one's elf solicitously about, to patronize.
Խնամարկել բանաւոր հոտն։ Եթէ ապախտաւորիս ընդ երախտաւորացն խնամարկեսցես։ Վասն նոցա խնամարկե արմատոյն։ (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ի գութ դարձեալ խնամարկեսցէ յիւր արարածս։ Հովիւք զընտանիսն արածեն եւ խնամարկեն. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խնամակալ.
Ի խորին կիտին առաւել էր խնամարկու քան ի ցամաքի։ Զնեղութիւնս տառապելոց բառնալ իբրեւ զխնամարկուս. (Անան. ի յովնան.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
matrimonial mediator, go between, match-maker;
— լինել, to arrange a wedding between.
Որ խօսի զխնամութիւն ընդ այլում. կամեցօղ խնամութիւն առնել.
Այր մի մեծատուն գնաց խնամեխօս որդւոյ իւրում։ Խնամէխօս երթալ. (Ոսկիփոր։)
cf. Խնամարկեմ.
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՛ն մեծամեծացդ. (Երզն. մտթ.։)
to hecome related, allied, to be united by marriage.
Խնամի լինել. առնել զխնամութիւն. տալ կամ առնուլ զդուստր.
Խնամացեալ ընդ ումումն քաջի։ Լուեալ էր զխնամեալն շապհոյ ՟Ըստ հնդկաց թագաւորին. (Խոր. ՟Բ. 55. 86։)
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն՝ արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
careful, diligent, attentive;
full of regard, of solicitude, benevolent, charitable.
ἕνοος benevolus ἑπιμελής, κηδεμών curans, diligens φιλόστοργος propensus ad amorem, pius. Որ խնամ ունիմեծապէս. բարեսէր. բարեգութ. մեծ գութ ու խնամք ունեցօղ, շատ գթած, գթոտ։
Ամենայնի խնամոտ եւ առատ հարկաւորութեամբ ոչ երբէք զսահման ձեր պիտոյիցն անցանել. (Բրս. հց.։)
to cause to be sparing, to create thrift or economy.
Տալ խնայել. չթողուլ առնել.
Պատուէին թագաւորքնզոմանս ի մերոց անտի ... եւ յաշխատութիւն զոհիցն (ձգել զնոսա՝) խնայեցուցանէին զհեթանոսս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 1։)
joyful, cheer-ful, gay, merry;
gaily, cheerfully, merrily;
— լինել, to be transported with joy.
Որպէս Խնդալից. ուրախական եւ Արժանի ուրախութեան.
cf. Խնդալի.
περιχαρής circumquaque laetus. Լցեալ խնդութեամբ. Լի ուրախութեամբ. ուրախալից.
Ոչ ասաց՝ թէ ցաւս ոչ կրեցին, այլ թէ գանս կրեալ՝ խնդալիցիք էին. (Ոսկ. գծ.։)
Պատրաստէին խնդալից. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Է։)
Խնդալից կամօք։ Բերկրանք խնդալից ուրախութեան. (Պիտ.։)
Բարբառ խնդալից՝ աւետեանց։ Խնդալից դիմաց զւարթութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Ա։)
ԽՆԴԱԼԻՑ ԼԻՆԵԼ. Լնուլ խնդութեամբ. խնդալ յոյժ.
rejoioing together;
— լինել, to rejoice with any one, to compliment, to congratulate, to felicitate.
ԽՆԴԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Կցորդ լինել խնդութեան. ուրախակից լինել.
Սգակից լինել ի մեղսն, եւ խնդակից յուղղութիւնսն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Տրտմութեանն տրտմակից լինի, եւ խնդութեանն խնդակից. (Գր. հր.։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
Խնդաց այրն, եւ երկիր եպագ աստուծոյ։ Ոչ խնդայ ընդ մահ կենդանեաց։ Խնդային ընդ խոտորումն չարութեան։ Ոյք խնդային ընդ չար իմ։ Որ խնդացին ըստ կործանումն քո։ Լալ ընդ լացօղս, եւ խնդեալ ընդ ուղղութիւնս։ Յոյժ զուարթութեամբ խնդային։ Եթէ արիանամք, խնդաս. (Յճխ. ՟Բ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Հյց. խնդ. իբր. հելլենաբանութեամբ.
Խնդացին զթագաւորելն նորա ի վերայ իւրեանց. (Բուզ. ՟Ե. 34։)
ղեւոնդիոս ... Եպիսկոպոսաց եւ ժողովրդոց ի տէր խնդալ. (Ագաթ.։)
Մովսեսի իսրենացւոյ ... սահակայ բագրատունւոյ խնդալ։ Տիբեր կայսր հռովմայեցւոց՝ աբգարու թագաւորի հայոց խնդալ. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3ծ։)
Տերամբ խնդալ. (Յհ. կթ.։)
ԲԱԶՈՒՄ ԽՆԴԱԼ ԱՍԵԼ. πόλλα χαίρειν φράζω valedico, abdico, renuntio, praetermitto. Բարեաւ մնալ ասել. հրաժարական ողջոյն կամհրաժեշտ տալ. հրաժարիլ. մնաս բարով ըսել՝ կամ ընել, թողուլ՝ երթալ.
Բազում խնդալ ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում։ Անապակաւ առլցեալք զբարեպաշտութեանն փափաքումն, բազում խնդալ ասացեալ այլոց իրացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
gay, merry, cheerful, delighted, glad.
εὕθυμος alacer, hilaris. Ուրախամիտ. խրախամիտ. ուրախ սրտիւ. զուարթ. եւ Ուրախական. խնդալից.
Խնդամիտ յօժարութեամբ, կամ սրտիւ. (Արծր.։ ՃՃ.։)
ԽՆԴԱՄԻՏ մ. εὑθύμως alacriter, alacri animo. Խնդամտաբար. Խնդութեամբ.
mad with joy, too merry;
cf. Մոլախինդ.
Իսկ եթէ խնդամոլ արկիցէ (յիւղ), լինի խնդամոլ իւղ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Խնդամոլ.
κώνιον cicuta. Մոլախինդ կամ մոլեխինդ. խնդակոթ. կոնիոն. խոտ թունաւոր.
ԽՆԴԱՄՈԼԻ. ա. Մոլեալ կամ մոլելի խնդութեամբ. խնդաացօղ կամ խնդալի յոյժ.
Քաղցր եւ խնդամոլի, միապետութիւն. (Պիտ.։)
gaily, merrily.
որ եւ ԽՆԴԱՄԻՏ. Խնդամտութեամբ. զուարթագին. ուրախ սրտիւ.
to rejoice, to be joyful, glad.
Որք խնդամտեալ առ հասարակ հնչեն զցնծութեան երգս. (Պիտ.։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
Տալ խնդալ. ուրախ առնել. զուարթացուցանել.
Խնդացուցանօղ բարի խոստմամբք. (Յհ. կթ.։)
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնաց կայսր փութանակի. (Յհ. կթ.։)
Տկարաց ես ընդունելութիւն, կարոտելոց խնդրակ. (Յուդթ. ՟Թ. 16։)
demand, request.
Զի աստ խնդրել համարձակութիւն է եւ գտանել զխնդրանքն ո՛չ վրիպանք. (Ի գիրս խոսր.։)
Մրտաքնախորհուրդ հեթանոսաց հռետորաց հանճարախոյզ խնդրանաց՝ յիմարութիւն. (Նար. խչ.։)
laugh, laughter, gaiety, toying, dalliance, rapture.
ԽՆԾԻՂՔ որ եւ ԽՆԾՂԱՆՔ. Խինդ, կամ խնդութիւն անչափ. հրճուանք տարադէպ. ծափ եւ կայթ եւ ծաղր խենէչ. քրքիջ.
Հրեշտակացգունդն թախծեալ, եւ սատանայ խնծղիւք պարեալ. մի ձ. խնճոյիւք. (Նար. ՟Դ։)
laugh, to rejoice, to leap with joy.
Խնծիղս առնել. խնծղիւք պարել. կայթել հանդերձ ծաղու.
Միթէ ի հարսանի՞ս խնծղայցես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
that bears or produces aromatic or odoriferous gums.
Ի վերայ լերանց խնկաբերից։ Լերամբք խնկաբերօք։ Խնկաբեր հովիտ. (Զքր. կթ.։ Նար. երգ.։ Գանձ.։)
Խնկաբերացն պատգամաւորութեամբ. (Սկեւռ. յար.։ Երզն. մտթ.։)
carrying incense, aromatic gums, or precious ointments.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
Կցորդելով ընդ խնկազգեստիցն՝ խառնեսցես ի յանուշութիւն կազմութեան իւղոյն. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
cf. Խնկազգեաց.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
Կցորդելով ընդ խնկազգեստիցն՝ խառնեսցես ի յանուշութիւն կազմութեան իւղոյն. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
cf. Խնկալիր.
ԽՆԿԱԼԻ ԽՆԿԱԼԻՐ. Լի խնկօք, կամ իւղովք անուշիւք. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Իւղս այս լուսապատար խնկալիր՝ վերնականիդ սիրոյ տեսութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
full of incense, odoriferous;
praiseworthy, honourable.
ԽՆԿԱԼԻ ԽՆԿԱԼԻՐ. Լի խնկօք, կամ իւղովք անուշիւք. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Իւղս այս լուսապատար խնկալիր՝ վերնականիդ սիրոյ տեսութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
drunk with incense and myrrh.
Արբեալ հիւթով եւ հոտով զմռսյ եւ կնդրակի խառն ընդ գինւոյ.
mixed with incense.
Ծխեն ի վերայ ճանապարհացն զթեփ խնկախառն. (Բարուք. թղթ.) (յն. լոկ թեփ)։