cf. Քաղցումն.
ՔԱՂՑՈՒԹԻՒՆ ՔԱՂՑՈՒՄՆ. Քաղց. քաղցնուլն. անօթութիւն.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
sweet tongue, kind things, honeyed, fine or soft words, flattering discourse, flattery, wheedling, blarney.
ունիցիք բանս քաղցրունս ... քաղցրաբանութեամբն կակղացուցանէ ... քաղցրաբանութեամբ շահել զամենեսեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Լսէր զքաղցրարանութիւնն եւ զշնորհալի բանս երանելոյն. (Փարպ.։)
Քաղցրաբանութեամբ եւ օրհնութեամբ պատրեն զսիրտս անմեղաց. (Հռ. ՟Դ՟Զ. 18։)
Զկեղծաւոր քաղցրաբանութիւն նոցա յանդիմանելով. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ի դէպ է ի հասակակցացն պատրիլ, եւ ի քաղցրաբանութենէն մոլորիլ ... Քաղցրաբանութեամբ ասէ ջանան արբուցանել քեզ հրապոյրս պղտորս. (Լմբ. առակ.։)
Եւ որպէս Քաղցրաձայնութիւն, մեղեդի.
Ալէլուն քաջահնչօղ ձայնիւ զհրեշտակացն քաղցրաբանութեանն օրհնաբանութիւնսն նշանակէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
good-temperedness, mildness, meekness.
որպէս Քաղցրաբարոյութիւն. հեզութիւն. ցածութիւն.
Քաղցրաբարութեան առաւելութիւն ցուցեալ Տկարութիւն զխոնարհութիւն եւ զքաղցրաբարութիւն ուսուցանէ. (Փիլ. յովն.։ Յճխ. ՟Է։)
temperature.
εὑκρασία temperies. Բարեխառնութիւն.
Յաղագս օդոյ քաղցրախառնութեան։ զառ ի յօդն քաղցրախառնութիւն։ զքաղցրախառնութիւն օդոյդ կարգեալ բաշխեաց։ Անձրեւք ի ժամու եւ քաղցրախառնութիւնք օդոց ի վերայ տարեւօր ժամանակացն լիցին. (Փիլ.։)
Յորոցլ օդոցն քաղցրախառնութիւն փչեցեալ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
savouriness, relish.
Քաղցրահամն գոլ. համեղութիւն. բարեհամութիւն.
Քաղցրահամութիւն երկնային հացին։ Այգի տեառն պտղազարդեալ քաղցրահամութեամբ։ Յիւրեանց ջրոյ քաղցրահամութենէ զովացուցանել. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Ա։ Ոսկիփոր.։ Գր. տղ. թղթ.։)
sweet-voice. melody, harmony, euphony, music;
քաղցրաձայնութեամբ իւրով, by his harmonious voice.
ἠδυφωνία vocis suavitas εὑμέλεια, -λία apta modulatio μελῴδημα hymnus. Քաղցրութիւն ձայնի. երգ ի ձայն քաղցր. եղանակ. գեղգեղ. մեղեդի.
Երաժշտական երգոցն քաղցրաձայնութիւն։ Ազգի ազգի նուագաւոր հընչմանցն քաղցրաձայնութիւնք։ Ի քաղցրաձանյութիւն հոգեւոր օրհնութեամբ։ Քաղցրայայնութեամբ օրհնէին զԱստուած. (Լմբ. սղ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ.։)
Զսրբազան քաղցրաձայնութիւնն (ալելուիա) բարբառեալ. (Դիոն. եկեղ.։ եւ. Մաքս.։)
Ի բարբառոցն քաղցրաձայնութենէ՝ մոռանայ, եւ ի բաց հալածէ զախտս, եւ զյուզմունս խորհըրդոցն. (Աթ. սղ.։)
Կամ որպէս Քաղցրաբանութիւն. Իէ ձեռն այսր քաղցրաձայնութեանն արբուցանէր անմտացն ղլեղին մահաբեր. (ՃՃ.։)
grape sugar.
sweetsong, melody. hallelujah.
μελῴδημα melos. Քա՛ղցր երգ. քաղցրաձայնութիւն. մեղեդի ալէլու.
Սրբազանն քաղցրերգութիւն աստուածընկալ մածգարէիցն փչման (ալէլուիա) ... օրհնեցէ՛ք զՏէր. (Դիոն. եկեղ.։)
sweetness, suavity;
saviour;
softening;
gentleness;
affability, meekness, amiability, benignity, amenity, urbanity;
քաղցրութեամբ, sweetly, softly, gently, mildly;
քաղցրութեամբ օձն ի ծակէն ելանէ, a smooth tongue draws (gentleness is better than force).
Քաղցրութեամբ աղբերացն բղխէր նոցա. (Ագաթ.։)
Մեղր վասն քաղցրութիւն առնելոյ քաղցր ասի. (Արիստ. որակ.։)
γλύκασμα, γλυκασμός dulcedo ἠδονή suavitas χρηστότης bonitas, benignitas. Քաղցր գոլն. անուշութիւն. համ ախորժ. համեղութիւն. համեղ իրք, զուարճութիւն. անուշութիւն.
Խորիսխ մեղու բանք բարիք, եւ քաղցրութիւն նորա բժշկութիւն հոգւոց։ Կոկորդ նորա՝ լի քաղցրութեամբ։ Բզխեսցեն լերինք զքաղցրութիւն։ Երթա՛յք կերա՛յք զպարարտութիւն, եւ արբէ՛ք զքաղցրութիւն։ Եւ էր քաղցրութիւն նորա իբրեւ զխորիսխ.եւ այլն։
Ռետին քաղցրութեան. (Շար.։ Տաղ.։)
Բարեխառնութեան օդոց, անձրեւաց քազցրութեան. (Ժմ.։)
Օդոց քաղցրութեամբ շրջեցուցանէ ընդ ծով. (Լմբ. իմ.։)
Քաղցութեան երգոցն արուեստականաց։ Ի ձայն քաղցրութեան գոհանային զԱստուածոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 11։)
ՔԱՂՑՐՈՒԹԻՒՆ. Քաղցրաբարութիւն. հեզութիւն. բարութիւն. բարերարութիւն. մարդասիրութիւն. գթութիւն. բարիք.
Ի բարերար քաղցրութեանց աստի ստէպ ստէպ պատուեալք։ Մերժեալ ի մերմէ քաղցրութենէ աստի։ Քաղցրութիւն արարեր ընդ ծառայի քում։ Խօսեցաւ ընդ նմա քաղցրութեամբ։ Ոչ ոք է՝ որ առնէ զքաղցրութիւն.եւ այլն։
Եցոյց քաղցրութեան հօրն ի վերայ դարձի անառակին։ Քաղցրութեամբ աղբիւրացեալ։ Քաղցրութիւն եւ խոնարհութիւն. (Իգն.։ Նար. կուս.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
ՔԱՂՑՐՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. ἠδέως suaviter χρηστῶς, εὑμενῶς benigne, benevole. Քաղցրաբար. մարդասիրապէս. ախորժաբար. հաճութեամբ.
Այլ հոգւով քաջ քաղցրութեամբ վասն սասատիցն տեառն ընդունիմ։ Դարմանէ զամենայն քաղցրութեամբ։ Ի շաւիղս երեւի նոցա քաղցրութեամբ։ Քաղցրութեամբ լսէր նմա։ Բազում ժողովուրդ լսէր նմա քաղցրութեամբ.եւ այլն։
cf. Քայքայումն.
Տեսանե՞ս զվիմին հաստատութիւնն, եւ զաւազոյն զքայքայութիւն, զիա՛րդ վաղվաղակի կործանի։ Ոչ քայքայութիւն ինչ, եւ կամ լուծումն։ (Ոսկ.մ. ՟Ա. 24։ Ճ. ՟Է.։)
Իշխանաց եւ նախարարարց քարշանք եւ քայքայութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Զքայքայումն աւերածոյ ցրմանն առեալ տանէին։ Քայքաղումն յիշխանութենէն։ Ոգւոյ մեղկութիւն, մտաց քայքայումն։ Միութիւն խոստովանիմ, եւ ոչ քայքայումն ինչ, կամ լուծումն այսի նութեան յայն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 46։ Մանդ. ՟Ժ՟Է. Յհ. իմ. երեւ.։)
quantity.
ποσότης quantitas. Քանակ. չափ. չափաւորութիւն. որքանութիւն.
Քանակութեամբ բազմութեամբ անդր բանի ձգեալ. (Փիլ. լին.։)
Առանց թուոյ եւ քանակութեան համարոյ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ընդ քանակութեամբ եւ ընդ քննութեամբ արկանել զանճառելի խորհուրդն. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Սակաւ է սա քանակութեամբ, եւ յոգնակի՝ ունակութեամբ. (Շ. այբուբ.։)
Վասն է՛ր ոչ ունի ընթացս բանք աղօթիցս ընդարձակգոյն, այլ՝ ի քանակութիւն տանց է բաժանեալ։ Աստուած ի յօդուածոց քանակութենէ մարմնական անդամոց օտար է. (Լմբ. սղ.։)
Քանակութիւն այսր սրբոյ իրի ասել կարելի է. իսկ յաղագս որակութեան անկա՛ր է ճառել. (Կլիմաք.։)
sculpture, carving, chiselling, chasing.
Զսողոմոնեան տաճարին զանազան քանդակագործութիւնս. (Կաղանկտ.։)
quantity.
πόσον quantum, quantitas. Որքանութիւն. եւ Քանակութիւն.
Ըստ քանիութեան մեղացն, ուր ոչ էր թիւ. (Վրդն. սղ.։)
Որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ոչ յաղագս քանիութեան ասաց տէրն, թէ որ ի փոքուն, եւ այլն։ Ոչ ի քանիութենէն, այլ ի նմին իսկ յիրէն պարտական է. (Եփր. աւետար.։)
Ոմանք ամենեւին հեռագոյնք են, եւ կէսք քանիութեամբ մերձեցեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
quantity, number, measure.
πόσον quantitas. Որքանութիւն. չափ. քանակութիւն. քանորդն.
Լուեալ զքանիօնութիւն բազմութեան ոսկւոյն, ուրախանայր. (Փարպ.։)
Ըստ որպիսութեան կամ քանիօնութեանն շարժմանն. (Առ որս. ՟Ե։)
Զիւրաքանչիւր իրի զժամանակս ի ներքոյ դրոշմեալ՝ զքանիօնութիւնն կանովնեցին. (Արծր. ՟Ա. 1։)
արարչական զօրութեան փրկչին, եւ քանիօնութեան մարմնոյն. (Բրս. թղթ.։)
Ուսուցանեն զքանիօնութիւն. եօթն անգամ ասէ յաւուր օրհնեցից զքեզ. (Փարպ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ի վերայ քանիօնութեան ամսոյն՝ ուրանօր հանդիպեցաւն՝ հաստատեցաւ. (Շիր. յայտն.։)
Ի տօն զատկին՝ զոր տօնէին ամ յամէ ի քանիօնութեան լուսնականին. (Եպիփ. ծն.։)
hiding one's talent.
Որ թաթուցանէ կամ թաքոյց զաստուածապարգեւ զքանքարն՝ ըստ առակի ապաշնորհ ծառային.
Որ զքանքարաթաքոյցն տանջեաց չարաչար։ Զի մի՛ իբր զքաքարաթաքոյց զայծ ծառայն։ Զի ապրեսցիս ի քանքարաթաքոյց ծառային որոգայթից. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Որպէս քանքարաթագոյցն սոյնպէս եւ վայրավատնօղն. (Երզն. մտթ.։)
eloquence, fluency of speech.
εὑλογία . Քաջաբանն գոլ. եւ Ուշիմութիւն. ուշեյութիւն. եւս եւ Բարեբանութիւն. օրհնութիւն.
Գտանել կարացեալ երագութեամբ եւ սրութեամբ ըստ քաջաբանութեանն։ Եղէց ընդ քեզ, եւ օրհնեցից զքեզ. քանզի Աստուածոյ առ մարդիկ միաբանութիւն՝ քաջաբանութիւն եւ քաջաբանակութիւն ի հարկէ մատուցանէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 207. եւ 179։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
καλοκαγαθία, εὑήθεια probitas, integritas, innocentia, simplicitas. Անստգիւտ բարութիւն. բարութիւն. քաջալաւութիւն. բարելաւութիւն. լաւաբարոյութիւն.
Զքաջաբարութիւն՝ պատուեցին՝ (առաքինիք)։ Աստուածոյ հաճոյ եղեւ. քաջաբարութեան երեւելի յանդիմանութիւն։ Վասն արդարութեան եւ այլ եւս քաջաբարութեան։ Զառն զքաջաբարութիւնն եւ զբարեպաշտութիւն Աստուած արժանի արար ցուցանել։ Քան զքաջաբարութիւն ոչ ինչ է ընտանեգոյն այնոցիկ, որ զրբարի խորհուրդսն առաջի արկեալ է. (Փիլ.։)
Չարացն ընդ կրունկ հարեալ՝ ակամայ ի զգաստ համեստութեանցն լիցին եկեալ քաջաբարութիւն. (Պիտ.։)
Անձնական առաքինութիւնք իւրաքանչիւր ումեք, որ կոչի քաջաբարութիւն. (Սարկ. քհ.։)
ՔԱՋԱԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. εὑδαιμονία fortuna, felicitas. Քաջաբաստութիւն. Բարօրութիւն. Բարեբախտութիւն.
Ի ծայրն հասեալ քաջաբարութեան։ Իրագործութիւն (նաւարկութեան) որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.)
fertility, fecundity.
εὑφορία, εὑθηνία fertilitas, faecunditas, ubertas. Քաջաբերն գոլ. առատ պտղաբերութիւն. արգաւանդութիւն.
Ամենազան պտղոց քաջաբերութիւն յեգիպտոսի գետոյն։ Ի քաջաբերութիւն ածեալ լինի։ Ըմպելով զքաջաբերութիւնս օրինացն։ Քաջաբոյսքն բազումս ծնանին աւելորդս քաջաբերությամբք. (Փիլ.։)
Դաշտքն ունին զթանձրութիւն խոտոց, եւ զքաջաբերութիւն սերմանաւոր պաղոցն. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Վասն բարեխառնութեան օդոց, քաջաբերութեան պաղոց երկրի. (Բրս. պտրգ.։)
Զառաքինութեան ծառոց քաջաբերութիւն։ Ի քաջաբերութեանն լիցի ժամանակի։ Արմատն ի ձեռն պաղոյն ցուցանէ զզօրութիւն քաջաբերութեան իւրոյ։ Անդաստանին քաջաբերութիւն։ Ըստ քաջաբերոթեան ամիս. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։ Ոսկ. Խոսր.։ Մխ. դտ.։)
fine vegetation;
good temper or nature;
happy disposition.
εὑφυΐα bona indoles, naturalis dexteritas. Բարի բնաւորութիւն. գեղեցիկ բոյս բարուց. պիթիմը՝ ասլը աղէկ ըլլալը.
Իսկ մտաց ընդհանուր զի՞նչ այլ, զոր ոչ Աստուած յառաջագոյն գործեաց՝ մտօք սերմանեալ քաջաբուսութիւն. (Փիլ. նխ. ՟Բ։)
great deed, achievement, exploit, feat.
opportunity;
քաջադիպութեամբ, opportunely, at the proper time.
εὑτυχία prosperitas. եւ մ. εὑτυχῶς feliciter, apte. Քաջ դիպողութիւն-Բարեյարմարութեան. վայելուչթիւն.
Թերեւս արդեօք եւ զգեստուս իմոյ զխոշորութիւն սագասանես, եւ զերեսացս գրութիւն, որ ոչ քաջադիպութեամբ է։ Պէտք՝ են բացայիշատակք համառօտ՝ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. (Առ որս. ՟Ը։ Պիտ.։)
cf. Քաջազուարճ.
ՔԱՋԱԶՈՒԱՐԹ ՔԱՋԱԶՈՒԱՐՃ. εὑανθής pulchre floridus εὑθηνούσα vigens, bene crescens. Զուարթագեղ. սաղարթազուարճ. քաջածաղիկ. ուռճացեալ. յուռթի. առոյգ, դալար. ծաղկեալ. զուարճալի. վայելչացեալ.
Քաջազուարթ եւ պտղաբեր այգի։ Դրախտ քաջազուարթ սաղարթացեալ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Տունկ քաջազուարճ երեւեալ։ Զքաջազուարճ եւ զսաղարթալի տունկն։ Մանկունք՝ որպէս տնկոցն քաջազուարճք՝ պահոց ջրով ոռոգեսցին. (Ճ. ՟Ը.։ Երզն. լս.։ Բրս. պհ.։)
Պարտէզ քաջազուարճ, զամենայն անկոցն ունելով յինքեան զգեղեցկութիւն։ Կին քո իբրեւ այգի քաջազուարճ. (Նիւս. երգ.։)
Բարունակ՝ յորմէ զքաջազուարճ ողկոյզն կթեցաք. (Սկեւռ. աղ.։)
well proportion.
τὸ εὕζυγον bene junctio. Քաջ եւ ընտիր զուգաւորութիւն. լծակցութիւն, յարմարութիւն.
Վասն այնր՝ որ ի համեմատութիւնն քաջազուգութիւնն է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 102։)
vigour, valour, power.
Ուժեղակութիւն. (հակառակ Անզօրութեան կամ տկարութեան).
Յառողջութեան եւ ի քաջազօրութեան եւ ի մարմնոյ առոյգութեան կեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 43։)
of a fine colour.
very dark, as black as ebony;
— հերք, raven locks.
Կարի թուխ. սեաւ յոյժ.
Վարոք նորա կռածոյք սեաւք իբրեւ զագռաւ. զի վարսք քաջաթուխք կարի յոյժ են երիտասարդաց. (Նար. երգ.։)
soaring very high.
Քաջ ի թռիչս. արագաթռիչ. սրաթռիչ.
Թռչին նշոյլք ճառագայթից՝ իբրեւ թեւք քաջաթռիչք յամենայն կողմանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
in haste, hastily, diligently, promptly, rapidly, quickly, soon.
σπουδῇ, ἑν σπουδῇ, μετὰ σπουδῆς, σπουδαιοτέρως, εὑθέως, ταχύ studiose, statim, confestim, cito συντόμως concise, breviter. Փութով. փութանակի. անդանդաղ. եւ Ի կարճոյ. ի մօտոյ.
Գնաց ի լեռնակողմն փութապէս։ Փութապէս տարաւ զդանիէլ առաջի թագաւորին։ Ելեալ փութապէս յերուսաղէմ։ Յայնժամ փութապէս յոտս հասանէին ոնեայ։ փութապէս յղեցի զնա։ Ամք նոցա փութապէս անցին.եւ այլն։
Գտեալ զըղյալին՝ բերզէ զստոյգն փութապէս. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ոչ առ յապայ կատարելոց, այլ փութապէս վճարելոց. (Շ. եդես.։)
Վաղվաղակի փութապէս տագնապաւ հանէ զնա առ ի ծառոյն օրհնելոյ. (Եփր. ծն.։)
Եւ Փութով խնամոց. ἑπιμελῶς diligenter.
Որ զմարմինն փութապէս ստեղծնու (այսինքն ստածէ). (Պղատ. տիմ.։)
diligent, eager, careful, attentive, studious.
eager, impatient, in haste.
Որ փութայ սրտիւ. վաղվաղակոտ. կարճամիտ. անհամբեր.
Որպէս զի տեսլեամբ տեսլեամբ տապանակին քաջալերեսցին փութասիրտքն եւ ծանծաղասիրտք՝ կանայք եւ տղայք. (Եփր. յես.։)
haste, eagerness, ardour, zeal.
ՓՈՒԹԱՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՓՈՒԹԱՑՈՒՄՆ. σπουδή studium, diligentia. Փութալն, փոյթ. ջանք. եռանդն.
Ապա ամենայն հնարախոհութիւնն եւ յԱստուած փութացողութիւնն է ընդունելի. (Մեկն. ղեւտ.։)
Նամակաւ կարօտոյ տեառն եւ գրով փութացողութեամբ ղաղօթս իւր ազատեաց յամենայն ծուլութենէ. (Կլիմաք.։)
Քանզի աստուածապաշտութեամբ էր փութացումն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Վասն այսորիկ ճգունք օրինադրեցաւ, վասն այսորիկ փութացումն, վասն այսորիկ աղօթք. (Մաշկ.։)
Ոչ ապրէր մարդս ընդ չարութեան փութացմամբ անկեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
Կարեւորացն յաւէտ ունել պէտս փութացմանց. (Պրպմ. ձ։)
Կենցաղոյս իրաց ի բաց գրութեամբ, եւ սնոտի փութացմանցս. (Մեկն. ղեւտ.։)
to make haste, to hasten, to urge, to solicit, to accelerate, to dispatch, to expedite.
Տալ փութալ. ի փոյթ շարժել. ստիպել. Յորդորել. փութացնել, արտորցընել, խայրէթի բերել
Փութացոյց վաղվաղակի հասուցանել։ Փութացուցանէին հրեշտակք զզովտ։ Փութացոյց զծառայսն իւր գնալ.եւ այլն։
Փութալ եւ փութացուցանել ի հատուցումն պարտուցն։ Ահ ահեղ ատենին փութացուցանէ զիս ապաշխարել. (Նախ. առակ.։ Մանդ.։)
Զարթուցանեն ի քնոյ զկանուխս եզանցն փութացուցանել։ Փութացո՛ զդա՝ ասէ, յամուրն ողկան։ Այլքն զոհս եւ պատարագս փութացուցանէին. (Ագաթ.։ Զենոբ.։)
Զուսումնասէրսն փութացուցանէր յունկնդրութիւն։ Զայս ասաց առ ի փութացուցանել ի հաւատս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4. 22։)
Պարապմամբ արդ վայելեմք, եւ ոչինչ է՝ որ փութացուցանէ զմեզ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
urgent, earnest.
Այն՝ որ փութացուցանէ. յորդորիչ.
Սպանութեանն եղեւ փփսւթացուցիչ։ Փութացուցիչս կարգեաց մեզ զընթացեալսն եւ զյաղթողս. (Մագ. ՟Ի՟Ը։ Իսիւք.։)
diligent, careful, attentive, heedful.
σπουδαῖος . cf. ՍՊՈՒԴԷՔ. Ունօղ զփոյթ - փոյթեռանդն. ճգնազգեաց.
Ո՛վ քահանայ պատերազմօղ եւ փութաւոր եւ զրահավոր. (ՃՃ.։)
Յաղագս փութաւորացն վշտակրութիւն վարկանելով. (Մաքս. եկեղ.։)
very diligent, active, quick, speedy, prompt.
Այր էր նա փութկոտ եւ թեթեւ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
cf. Փութանակի.
(ի գործիականէ բառիս Փոյթ) σπουδὴ, ἑν σπουδῇ, σπουδαίως studiose, diligenter εὑθέως, ταχύ statim, cito, celeriter. Փութանակի. փութապէս. անդանդաղ. եւ Խնամով. շուտով, թեզով, շուտ մը.
Փութով եկն ի դուբն առիւծուց։ Ելին փութով յերուսեղէմ։ Հրեշտակքն ելին փութով կատարել։ Փութո՛վ արձակեսջիր.եւ այլն։
առաքել փութով։ Փութով կուտէին։ Յանդիման լիէին փութով կատարել զհրամանն զամենայն։ Վասն այսորիկ փութով. լուծաւ հարսանիքն. (Խոր.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Մխ. առակ.։)
cf. Փութաւոր.
Փութաւոր. փութկոտ.
Ի չորիցն նուրբքն փութոտք եւ ժիրք են. (Եւագր. ՟Լ՟Դ։)
cf. Փութացումն;
փութութեամբ, cf. Փութապէս.
σπουδή . Փոյթ. փութալն, եւ փոյթ տանելն. խնամ. ջանք եռանդն.
Յայնժամ վարդապետն շահս պտղաբերէ, յորժամ աշակերտն զփութութիւն ցուցանէ. (Ոսկ. ղկ.։)
Զձանձրութիւն անգիտանալ, զփութութիւն բազմացուցանել. (Կլիմաք.։)
ՓՈՒԹՈՒԹԵԱՄԲ. Փութով եւ խնամով. σπουδῇ studiose ἑμμελῶς diligenter.
Ընթանան փութութեամբ։ Ի խորշս եւ ի յայրս փախչէին փութութեամբ։ Փութութեամբ հարցումն զպատասխանին հատեալ լինէր. (ՃՃ.։)
Զոր եթէ զմտաւ ածէ ոք փութութեամբ, տարակուսեսցի. (Պղատ. տիմ.։)
Զձանձրութիւն՝ թէ փութութեամբ ինչ իցեն։ Զեկեղեցւոյ ինչս արժան է պահել ամենայն փութութեամբ. (Կանոն.։)
misshapen loaf.
variability, mutability;
transmutability.
fickle-mindedness, fickleness, inconstancy.
cf. Փոփոխումն.
low expression.
μικρολογία oratio tenuis, et incompta. Նուսատաբանութիւն. բան նուազ եւ ստորին զարժանն.
Հետեւի անազատականութեանն փոքրաբանութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Ի հրէական փոքրաբանութիւնն անկանել (զհայր միայն Աստուած ասելով, եւ ոչ զորդի եւ զհոգի). (Առ որս. ՟Բ։)
Որք ի նորայսն հակամիտեցին փոքրաբանութիւնս. (Լմբ. հանգ.։)
Փոքրաբանութեամբ իմաստասիրել կամիմք. (Կլիմաք.։)
pusillanimity.
μικροψυχία pusillanimitas, animus demissus. Իբր փոքրահոգութիւն. Փոքրոգութիւն. փոքրամտութիւն. վատասրտութիւն. կարճմտութիւն. լքումն. (գրի վրիպակաւ եւ Փոքր հոգութիւն. Փոքրահոգողութիւն. )
Փոքրահոգութիւն է չարութիւն անձին, ըստ որում անկարողք լինին հանդուրժել բարեբախտոթեան եւ վատաբախտութեան։ Հետեւի անազատականութեանն փոքրաբանուիւն, փոքրահոգութիւն, եւ հետեւեալ լինի փոքրահոգութեանն փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեան փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեամբ ո՛չ պատիւ, ոչ անպատուութիւն, ոչ բարեբախտութիւն, ոչ անբախտութիւն կարելն բերել. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
Հարկեալք յերկիւղէն՝ փոքրահոգութեամբն զերկրորդ կամացն բուռն հարին։ Փոքրահոգութեամբ եւ հեղգութեամբ ընդունիս զապաշխարութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։ Մաշկ.։)
Իւրոյ մտացն փոքրահոգութիւն անգոսնէ. (Կլիմաք.։)
cf. Փոքրահոգութիւն.
Սոքա վասն սնափառութեան համբերեն, եւ նոքա փոքրամտութեամբ խայտառակին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
littleness, smallness, tenuity, diminution, decrease, lessening;
extenuation.
μικρότης parvitas, exiguitas, pusillitas. Փոքրիկն գոլ, նուազութիւն. նուաստութիւն. պզտկութիւն.
Շռինգգ մեծ եւ յոյժ դարձցի ի փոքրկութի ի մէջ ազգաց. (Բար. ՟Բ. 29։)
Փոփոխումն առցեն ի փոքրկութենէ զմեծութիւն, յանարգութենէ զպատիւ. (Յճխ. ՟Գ։)
Փոքրկութիւն մտաց մերոց. (Խոսր.։)
Ոչ թէ առ փոքրկութիւն մարդկային մտաց հայցեմ ներութի։ Ահաւորութիւն էին ընդ փոքրկութիւն բնութեանս ընդհարեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Գ։)
Յաղագս փոքրկութեան երկրի առ երկին համեմատոթեամբն. (Շ. մտթ.։)
Ի մերս փոքրկութիւն կրօնաւորութեանս մնասցուք. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ ճշմարտութեամբ փոքրկացաւ, եւ փոքրկութիւն զգեցաւ, չէր ինչ մարթ փոքրկութեանն ոչ երկնչել եւ ոչ խռովել (ի մահուանէ խաչի). (Եփր. համաբ.։)
lightness, slenderness;
pusillanimity;
low-mindedness, baseness, cowardliness.
Որպէս Փոքրահոգութիւն, կամ տկարամտութիւն.
Զմարդկային զփոքրոգութիւնն տեառն իբր զտակար իմն անկատար ի ձեռն տրաշիցն կերակրելով. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Փոքրկութիւն.
Ըստ չափոյ մեծութեան եւ փոքրութեան (լուսամտից՝ լոյսն) ձեւանայ. (Երզն. խրատ.։)
Կան պատրաստեալ ազգի ազգի տանջանք ըստ մեղացն մեծութեան եւ փոքրութեան. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ կարծէք, թէ Աստուած զուրուք բարեգործութիւն վասն փոքրութեան արհամարհէ, որպէս թագաւորք զսակաւ ընծայսն. (Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ վասն փոքրութեան, այլ վասն գերազանցութեան եդաւ ի վերջոյ. (Տօնակ.։)
Փոքրութիւն ոչ ուստեք տանել կարացեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
mat, rush-mat.
• «պրտուից (ճիլից) կամ արմաւի տերևից հիւսուած ծածկոյթ, խսիր» Վրք. հց. որից փսիաթեայ «խսիրից շինած» Վրք. հց։ Արևմտեան գրականում գործածական է փսիաթ, մինչ արևելեանը ունի միայն խսիր.
բառ յն. փսի՛աթօս կամ փսիա՛թիօն ). ψίαθος, ψιάθιον storea, tapes, teges. Պարիխ. կապերտ կամ գորգ հիւեսալ ի պրտուոյ, որպէս ի տերեւոյ արմաւոյ. խըսիր.
Երկոցունցն մի փսիաթ, որ է նաճայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Ունէր նա զդեցեալ փսիաթ (տպ. փսիաթի), այսինքն է հիւսեալ տերեւ արմաւոյ. նմա՛ զգեստ փսիաթեայ. խըսրէ հագուստ։
mat-maker.
conjuror, diviner.
μάντις vates, hariolus Որ պատմէ ըղձութիւնս ըստ սրտի իւրում կամ հարցողին. հմայօղ. սուտ գուշակ. հարցուկ. երազատես.
Ըղձապատումքն, որ զհայցուածս աղօթիցն յայտնէին. (Մխ. երեմ.։)
eager, greedy;
lovely, affectionate.
Կարի փափաքօղ. տենչօղ. տարփօղ. խանդակաթ.
very desirable;
— առնել, to make one's mouth water;
— լինել, to desire passionately.
Վասն փափաքանաց ըղձափափաք փափկութեանցն փութասցո՛ւք յապաշխարութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Ըղձափափաք աղօթիւք ձեռնարկելի է մաքուր մտաց սրբոց. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
desire, wish, fancy.
Ըղձութիւն՝ իբր ըղձանք, բաղձանք. փափփքումն.
Խանդակաթ ըղձմամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ ըղձումն մահու ինքեան լսիցէ, այս՝ ասէ. (Նար. չ։)
to shut a persons mouth, to put to silence;
to leave one not a word to say, to dispirit, to convince, to put to a nonplus;
— զեզն կալոտի, to muzzle the ox.
Ըմբերանել զյանդգնութիւն։ Զանչափն չափովք ըմբերանելով. (Փիլ.։)
Մերթ՝ նիւթապէս Խնուլ, փակել՝ կապել զբերան, զցռուկ.
tolerable, bearable, light.
Թեթեւ եւ ըմբերելի՞ յանցանք. զուգեսցի՛ եւ ապաշխարութիւն (ըստ նմին). (Բրս. հայեաց.։)
wrestler;
athletic;
—ք, wrestling.
Ըմբշամարտիցն եւ արիացելոցն ընդդէմ երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամոյն. (Շ. բարձր.։)
Որ ըմբշամարտ սկայազօր քաջութիւնս գործեաց ի մարտս պատերազմաց. (Ագաթ.։)
Յորժամ ըմբշամարտ մրցութիւնքն կոչիցեն յառաքինութիւն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 8։)
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏ. ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՔ. գ. որպէս Ըմբշամարտութիւն. ագոն. եւ Ասպարէզ մրցանաց. ողոմպիական խաղ.
Յըմբշամարտս յունաց զցլուցն ձեռամբ թափէր զեղջիւրսըն. (Խոր. հռիփս.։)
Ի պատերազմունս կամ յըմբշամարտս տկարանան եւ յաղթին. (Շ. բարձր.։)
Ժամանակք ողոմպիադայց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
athlete, wrestler.
Զոր իմաստունն (կարծեցեալ՝ եղիմաս) ոչ էած զմտաւ, նմանեալ զըմբշամարտկացն զանփորձայաղթսն. (Դիոն. ածայ.։)
to wrestle, to contend in wrestling.
Ընդ գազանս կռուան՝ ըմբշամարտեցան, եւ յաղթօղ գտան. (Գանձ.։)
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Եւ եւս ասի նմանութեամբ.
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
cf. Ըմբոշխնեմ.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Եւ եւս ասի նմանութեամբ.
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
to resist, to kick, to disobey, to revolt, to mutiny;
to grow insolent, bold, proud.
Որպէս յն. Ի վեր կամ ի բաց ոստնուլ. ἁναπηδάω, ἁποπηδάω resilio, desilio, subsilio Ի բաց վազելով եւ զայրացմամբ հրաժարիլ. հեստել. անսաստել. ապստամբիլ. եւ Զչարիլ. դժկամակիլ. վեր կամ դուրս ցաթկել, վեր վեր ինկնալ, գլուխ քաշել, թօթվել.
Ըմբոստացաւ, եւ ասէ. ո՞ Դաւիթ, կամ ո՞ որդին յեսսեայ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Զըմբոստանալն խոնարհութիւնն նուաճէ, եւ ոչ զչարելն։ Մեր ըմբոստանալն եւ անհնազանդութիւնն օրինաց նորին. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
Զդա՝ զոր ըմբռնեցաքդ, հարցաք։ Եթէ ըմբռնեսցի (գողն), եւ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն։ Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Կին մի ըմբռնեալ ի շնութեան։ Որ ըմբռնէ զիմաստունս ի խորագիտութեան իւրեանց։ Զի ըմբռնեսցեն զնա բանիւք։ Եւ ոչ կարացին ըմբռնել զնա բանիւք առաջի ժողովրդեան։ Ըմբռնի բանիւ բերանոյ իւրոյ։ Մի՛ ըմբռնիցիս աչօք քովք։ Զարքայութիւնն սուրբք ըմբռնեցին.եւ այլն։
Ըմբռնեաց զաթոռն։ Ոչ զհայրենի տէրութիւն ինչ ըմբռնեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
to let ones self be taken, to be taken, surprised;
— յորոգայթ, to be caught in a trap;
to entangle one's self;
— ի շնութեան, to be taken in adultery;
— խաւարաւ, to be surrounded by darkness;
— յարատոյ մեղաց, to be contaminated, or stained by sin;
— բանիւ բերանոյ իւրոյ, to be surprised, or convinced in argument, to be confounded;
— ի պատրանս, to be deceived, caught, duped;
— մտաց, to wonder;
— աչօք, to be deceived by the eyes, to deceive one's self;
— ցաւով երկանց, to be in travail, to be surprised by the pains of childbirth;
ըմբռնեցան ծածուկք նորա, his secrets were discovered.
having the virtue or power to take, to apprehend, to understand;
— մէգ, surrounding, circumambient;
foggy;
— կոկորդ, attracting, swallowing.
Որ ունի զզօրութիւն ըմբռնելոյ. ըմբռնիչ. ըմբռնօղ.
Ի մթութիւն ըմբռնողական միգին կորստեան վրիպեալ դանդաչեմ։ Եբաց զկոկորդն ըմբռնողական, եւ եկուլ զդադան. (Նար. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Կ՟Ը։)
cup, drinking-glass.
ԸՄՊԱԿ որ եւ ԸՄՊԱՆԱԿ. ԸՄՊԻԿ. Անօթ ըմպելոյ՝ մեծ կամ փոքր. իբրու ποτήριον poculum, calix κρατήρ crater որ եւ Խառնարան. գաւաթ. թաս.
Ըմպակս եւ բաժակս։ Ըմպակս եւ նուագս։ Բազում ըմպակս եւ սպասս, եւ բազում կազմուածս ոսկեղէն եւ արծաթեղէն. (Յհ. կթ.։)
commensal, mess-mate.
Ի Կրետէ մին սա է յայլոց օրինացն՝ զորս եդ Մինովս, ոչ ըմպակից լինելն միմեանց ի հարբեցութեանն. (Պղատ. մինովս.։)
contempt;
insolence, impudence.
Ապարասանութիւն. ստահակութիւն.
Ըմպահկանաց պատմութիւն, հեղգացելոց օրինակ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
to resist, to growproud, ferocious, to rebel;
cf. Ըմպահկեցուցանեմ.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Ըմպահկեալ ըստ անառակին իրաց. (Երզն. մտթ.։)
Զառաջին յարձակմունսն ոգւոյն ընդ կրուկն դարձուցանէ՝ ըմպահկեցուցեալ նախախնամութեամբ, զի մի՛ գահավէժ լիցի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 65։)
cf. Ըմպահկեմ.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Ըմպահկեալ ըստ անառակին իրաց. (Երզն. մտթ.։)
to restrain, to bridle, to repress, to tame, to break in.
Զառաջին յարձակմունսն ոգւոյն ընդ կրուկն դարձուցանէ՝ ըմպահկեցուցեալ նախախնամութեամբ, զի մի՛ գահավէժ լիցի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 65։)
cf. Ըմպահկանք.
ԸՄՊԱՀԿՈՒՄՆ որ եւ ԸՄՊԱՀԿԱՆՔ. Ընդվզումն. ապերասանութիւն.
drinking vase;
dish, mug, cup.
Ըմպանակք երկու յերկոսին ձեռին, մինն արեամբ, եւ միւսն կաթամբ։ Գինիս յեղաշրջեալ ... ըմպանակս կորուսեալ. (Նար. լ. եւ ՟Կ՟Զ։)
fabulous monsters, Erinnys, Furies.
Իբրեւ զդեւս հալածականս. իբրեւ զընգղայք ծովու վնասակարս. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 15։)
innate, native, natural, habitual.
ἕμφυτος insitus գրի եւ ԸՆՏԱԲՈՅՍ. Ընդ նմին բուսեալ ընդ բնութեան անդստին. տնկեալ ի բնէ. բնածին. բնաւորական. ընտանի.
Հեզութեամբ ընդունիջիք զբանն ընդաբոյս. (Յկ. ՟Ա. 21։)
Չար է արար նոցա, եւ ընդաբոյս չարութիւն նոցա. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Ըստ ընդաբոյս առատութեան քո. (Պտրգ.։)
Ընդաբոյս է ինքնաբոյսն (ի բնէ). այսինքն թէ բոյս բնութեանդ քոյ է ողորմութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
that eats pulse.
Կենդանեաց ետ բնութիւն ... մսակերաց՝ բարս խիստս, եւ ընդակերացն եւ խոտակերացն՝ ցածունս. (Ոսկիփոր.։)
dwelling with;
neighbouring, familiar;
playfellow, comrade.
Ագահութիւն ... եւ այլ ամենայն հոյլքն՝ ընդակից մարդկան՝ ախտիցն. (Նիւս. կուս.։)
seeing dimly;
— առնել, to darken, to obscure.
Ընդ աղօտ տեսօղ. նսեմ տեսութեամբ.
cf. Անդաճեմ.
Ընդաճէր զմոգութիւն եւ զքաւդէութիւն եւ զամենայն ուսմունս աշխարհին իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Ընդ առաջ ելանեմ.
Ընդ առաջ ելանել, լինել, երթալ.
Գթալի սիրով ընդառաջեցիք նմա. (Ոսկ. մելիտ.։)
Քառասնօրեայ պահօքս ընդառաջեսցուք քառասնաթիւ մարտիրոսացս. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Սպասեսցուք պատրաստեալք արթնութեամբ ընդառաջել. (Շար.։)
diffuse, extended;
prolixious.
Ունիմք եւ առ այս ճշգրիտ եւ ընդարձակաբան վկայութեամբ հարցն զթուղթ Գերմանոսի. (Գր. տղ. թղթ.։)
dissolute, licentious.
Պղծութեան կտղուցք եւ ընդարձակագնացացն մաշէ զմարմինն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
larger, vast;
very long, lengthy, more diffuse, very prolix;
more diffusely, minutely, in all its details.
Ոչ ունի ընթացս՝ բանք աղօթիցս՝ ընդարձակագոյն. (Լմբ. սղ.։)
magnanimous, patient.
Նա թշնամանող, իսկ դու ընդարձակամիտ. (Բրս. վաշխ.։)
Դաւիթ, որ ընդարձակամիտն էր ի նեղութիւնսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
vast, spacious, extended.
Զհրացանկն գաւիթ ընդարձակայարկ յատակաց վայրիցն ագինայ. (Նար. խչ.։)
widely, amply.
Գետ՝ որ ընդարձակապէս հոսի ընդ հարթաձեւ դաշտ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի ճառս պատմութեանց նոցա ընդարձակապէս ասացեալ է. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
reared in ease, dainty, delicate, commodious;
unbridled, dissolute.
Նախդիր անպէտ (բաց ի բաղադրութենէ, ուր լինի եւ Ըմ) որպէս Ընդ. ներ. ն. ի. յ. ց։ Ի տրական հոլով, որպէս յն. εἱς ad
Հիւանդութիւն եւ ողջութիւն ըն մարմնոջ կենդանեաց. իսկ սպիտակութիւն եւ սեւութիւն պարզաբար ըն մարմնոջ. իսկ արդարութիւն եւ անիրաւութիւն ն՝ոգւոջ մարդոյն. (Արիստ. հակակ. ՟Թ։)
Որպէս ըն ձայնի ստորասութիւնս ըն խորհրդում ինչ լինիցի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Մի՛ ոք ընդարձակասուն՝ ունիցի ակն կենաց. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
cf. Ընդարձակ.
Ուրա՛խ լեր ընդարձակատար տեղի անտանելւոյ բնութեանն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
to dilate, to enlarge, to make greater, to increase, to augment, to extend, to prolong;
to disband, to relax, to spread, to widen, to reach, to stretch, to give ground, to amplify;
— բանիւ, to exaggerate;
to relax, to give repose to;
to tranquilize;
ընդարձակելով — զձեռն յօք or ումեք, to open the hand, to give freely, to be generous;
— ումեք, to give rest or repose, liberty, license.
πλατύνω, ἑμπλατύνω dilato ἁνοίγω aperio Լայնել. բանալ. տարածել. համարձակ եւ ազատ առնել. անդորրացուցանել. դիւրել. ճոխացուցանել. թողացուցանել. լանցընել, մենծցընել.
Ընդարձակեսցէ Աստուած Յաբեթի։ Որ ընդարձակեաց Գադայ. (Ծն. ՟Թ. 27։ Ել. ՟Լ՟Դ. 24։)
Ընդարձակեցաւ բերան իմ ի վերայ թշնամեաց իմոց. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 1։)
Դաւիթ հարկանէր զքնարն վասն Սաւուղայ, զի ընդարձակեսցի նմա. (Մծբ. ՟Թ։)
Ի նեղութեան մեծ անդորրութիւն մեզ ընդարձակեաց։ Ընդարձակեալք ի զօրութիւնս, եւ առատացեալք յայցելութիւնս. (եւ այլն. Նար.։)
cf. Արձակ.
Երիւար արքունի է լեզուդ. եթէ ընդարձակերասանակ թողուցուս օցտել եւ խայտալ, սատանայի եւ դիւաց հեծանելիք լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
cf. Արձակեմ.
Տուրք մարդոյ ընդարձակեցուցանել զբնակութիւնս իւրեանց. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
cf. Ընդարմացեալ.
Արմատ Ընդարմանալոյ. իբր Ընդարմացեալ ինչ. զոր Անյաղթն ստուգաբանէ ըստ համեմատութեան յունականին ի վերայ մարմին բառի այսպէս.
Ի մարմնի գոլ, որ է ընդարմն, թմուր, խօլ. զի ընդարմացեալ է հոգի ի նմա, եւ ինքն ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Վրդն. յանթառամն.։)
to grow stupid, numb, to fall asleep;
to be benumbed, dulled;
— ի ցրտոյ, to be benumbed with cold, to be frozen, to become torpid;
— աչօք յիմն, to gaze at, to stare at;
— զբաղանօք, to preoccupy one's self, to plunge in, to engulf one's self;
զբաղմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց, he has benumhed the multitude of his bones.
καταπλήσσω, -ττω, ναρκόω obstupeo, torpeo Զարմանալ յոյժ յոյժ. ապշիլ. թմրիլ, զըմբրիլ. կամ թառամիլ. լուծանիլ. լքանիլ. անզգայանալ. անշարժ մնալ՝ յերեսաց երկիւղի, ցաւոց, թմրեցուցիչ իրաց. փատ կտրիլ.
Լուծան լքան ընդարմացան, ի պարտութիւնս վատթարութեան մատնեցան յԱստուծոյ զօրութենէ անտի. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 24։)
Ընդարմացեալն թարախօք վիրացն. (Արշ.։)
Մասն ինչ անդամոց ի յախտէ իմեքէ ընդարմացեալ՝ ոչ զգայ ցաւոց. (Շ. մտթ.։)
Ընդարմացեալ ի տգիտութենէ։ Աչօքն ընդ երեւելի վայելչութիւնս ընդարմանեալ։ Ընդարմացեալ եմք զբաղանօք աշխարհիս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to benumb, to lull asleep;
to chill;
to stupefy.
ναρκόω obtorpefacio, obstupefacio Տալ ընդարմանալ. թմբրեցուցանել. թմրեցնել.
Այսօր անմահութեան հոտ անոյշ բուրեաց ի Թաբօր, թմբրեալ ընդարմացոյց զդասս առաքելոցն. (Շար.։)
to cover with sand, to bury.
Ընդ աւազով ծածկել. թաղել ընդ հողով.
cf. Ըմբերանեմ.
to fall on one's knees;
to coil one's self up.
Ընդգճեալ ի ծունկս՝ երկիրպագանէր։ Ընդգճեալ առաջի արտօսրաթոր կականմամբ. (Յհ. կթ.։)
Ուղղորդ ոտքն ... եւ չեն ընդգճեալ յիւրեանցն բարձրութենէ. (Լծ. եւագր.։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
Ընդգոգեալ ոսկի եւ արծաթ բազում։ Ո՛վ քաջ, առ ի՞նչ զայս ընդգոգես. (Պտմ. աղեքս.։)
Զայս աւետիս եւ վստահութիւն ընդգոգեալ ունէր։ Սեռք մերմանց անճառից ընդգոգեալ ի մի ասպարէզ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
Ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ՝ ընդգրկեալ բերէին. (Ագաթ.։)
Ընդգրկել զկենակիցն։ Հեռացի՛ր յընդգրկելոյ զօտարն։ Ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զորդին միածին։ Զլոյս հոգւոյն ընդգրկել։ Ընդգրկել զերկեղ Աստուծոյ։ Զբարին ընդգրկել։ Զնոյն երանութիւն ընդգրկել. (Լմբ.։)
Օտարացն նուաճօղ մարդս զանձին իւրոյ բնութիւն է՞ր վասն ոչ կարաց ընդգրկել. (ա՛յլ ձ. ընկրկել). (Շ. յկ. ՟Խ՟Դ։)
Երասանաւ բանին ընդգրկեալ զոտս մեր ի ճանապարհէ աշխարհիս՝ դարձուցանէ յընթացս վկայութեանն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
to divide in opposite parts, to place one against the other.