stereotomy.
skilful archery.
Հաստատ եւ կորովի ձգողութիւն (հաստատաձիգ աղեղան).
Ի հաստատաձգութիւն եւ յանվրէպ ձգողութիւն առն վստահացեալ. (Փարպ.։)
stereometry.
Երեսնիցս չորք՝ հաստատաչափութեան սկիզբն. (Փիլ. լին.։)
Քառեակն՝ հաստատաչափութեան ի ձեւսն սկիզբն. (Սարկ. հանգ.։)
stereotyping.
stability, firmness, solidity, fixedness, consistence;
constancy, resolution;
strengthening, consolidation, confirmation;
prop, stay, support, base;
affirmation, assertion, acknowledgment, authorization, certifying, approbation, ratification;
solidification;
— երկնից, the firmament;
— մտաց, constancy, firmness of purpose;
— առնուլ, to be vouched for, of a certainty, to prove true, to be confirmed, attested, certified;
հաստատութեամբ, cf. Հաստատ;
հաստատութեամբ եդեալ էր ի մտի, he was resolved, he has taken a resolution, he decided to.
Հաստատութիւն խաղաղութեան։ Ընկեցին ի բաց զհաստատութիւնս իւրեանց եւ զդաշինս։ Ամենայն հաստատութեամբ ետու հրաման։ Հաստատութեամբ զօրութեամբ իմոյ։ Ո՞վ եկաց ի հաստատութեան տեառն։ Բեկանեմ զհաստատութիւն հացի։ Թագաւոր հանճարեղ՝ հաստատութիւն ժողովրդոց։ Հաստատութիւն իմ եւ ապաւէն իմ դու ես։ Ետուր նմա օգնական զեւայ, հաստատութիւն նմա զկինն նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ.եւ այլն։
στάσις, βεβαίωσις, στήρυγμα , κραταίωσις, ὐπόστασις statio, confirmatio, firmitas, fulcimentum, subsistentia, substantia եւ այլն. Հաստատ կամ հաստատունն գոլ. հաստատելն եւ հաստատիլն՝ ըստ ամենայն առման. եւ Հաստատուն ինչ. հաստարան, նեցուկ. ամրութիւն. սերտութիւն. զօրութիւն. ստուգութիւն. ապացոյց.
Հաստատութիւն հաւատոյ, բանից, մտաց, ոգւոյ, խորհրդոց, կամ նորոյ խորհրդոյս, եւ եկեղեցւոյ. եւ այլն։
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԻՒՆ. στερέωμα firmamentum. Հաստատուն միջոց տարածութեան որ յօդս եւ յերկինս.
Արար աստուած զհաստատութիւն։ Եւ կոչեաց աստուած զհաստատութիւնն երկին։ Եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից.եւ այլն։
Երկինք, եւ երկիր, եւ որ ի միջոցիս են հաստատութիւնք. (Շիր.։)
Ջուրն որ ի վերոյ երկնից՝ կոչի հաստատութիւն. (Ճշ.։)
Հաստատութիւն՝ թուի թէ զներքին երկինսդ ասէ, յորս լուսաւորքդ են. (Նչ. եզեկ.։)
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. βεβαίως, ἁσφαλῶς, ἱσχυρῶς firmiter, diligenter, fortiter, vehementer. Հաստատապէս. հաւաստեաւ. փութով պնդութեան։ ՟(Ա. Մակ. ՟Բ. 27։ ՟Ժ՟Դ. 34։ Առակ. ՟Ի՟Բ. 3։ ՟Լ՟Ա. 17։ Իմ. ՟Ժ՟Ը. 6։ Եւս. քր. եւ այլն։)
creation.
Հաստիչն գոլ. արարչագործութիւն.
Տալ մի ձկամբն որ հաստատ եցոյց (կամ նոր հաստատելոյ) զհաստչութիւն իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
granulation.
divination by means of grains.
ՀԱՏԱՀԱՐՑՈՒԹԻՒՆ ՀԱՏԱՀՄԱՅՈՒԹԻՒՆ. Դիւթութիւն ի ձեռն հատից. հմայք հատահարցից.
Ի հմայս, եւ ի հատահարցութիւնս, եւ ի թովչութիւնս. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Ի թովչութիւնս եւ ի հատահարցութիւնս. (Մանդ. ՟Զ։)
Գլուխ դիւթութեանցս այսոցիկ հատահմայութիւնն է. (Կանոն.։)
Ի տաճարէն հանէ զանասնական անբանութիւնն՝ որ ի մեզ, զհատահմայութիւն կործանելով. (Տօնակ.։) (ուր լոմայափոխութիւնն շփոթի ընդ հմայութեան հատից։)
desertion, running away.
Ո՛չ կոչէր զնոսա ի հատուածութիւ եւ յապստամբութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
solvency.
legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
ἁδελφότης fraternitas γνησιότης germanitas, sinceritas συγγένεια affinitas եւ այլն. Հարազատ եղբայրութիւն, ազգականութիւն, ազգակցութիւն, որպէս եւ բնութենակցութիւն. հարազատ որդիութիւն. ընդակցութիւն. մտերմութիւն. մերձաւորութիւն. ճշգրիտ նմանութիւն. իսկութիւ, անկեղծութիւն.
Հաւանութիւն հարազատութեան. յն. եղբայրութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 10։)
Որոյ (յակոբայ) պատիւ եւ փառք հարազատութիւնն յիսուսի էր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Արիւն եւ հարազատութիւն։ Արիւն հարազատութեան. (Խոր. ՟Բ. 25. 35։ Արծր. ՟Ե. 2։)
Զհայր եւ զորդի ոչինչ հատանել կամ անջատել ի հարազատութենէն՝ որ ըստ էութեան։ Յոյժ մեծ է հաւասարութիւնն, եւ բնութեանն հարազատութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27. 31։)
Ձայնն հայրական զհարազատութիւն քո յայտնէր աշխարհի։ Այսօր հնչեցուցանէր հայր զհարազատութիւն որդւոյ. (Բենիկ.։ Գանձ.։)
Մտերիմ հարազատութեամբ։ Սերտ կամ հոգեւոր սիրոյ հարազատութեամբ։ Հարազատութեամբ պաշտել զաստուած։ Ել յաստիճան հարազատութեան սիրոյն աստուծոյ. (Փիլ.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ձ։)
Բազում հարազատութիւն է օրինակին առ ճշմարտութիւն. յն. ազգակցութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
Խնդրեմք զհարազատութիւն առաջիկայ շարադրութեանց։ Վասն խորթ շարադրածութեան յիրաւի զհարազատութիւն խնդրեմք. (Անյաղթ պորփ.։)
Ծանօթասցին քեզ հարազատութիւնք գրոհի մերոյ. իբր պայազատութիւնք, կամ հարազատ պատմութիւնք. (Յհ. կթ.։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
• ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
• Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։
Եղիցին առապարքն ի հարթ ճանապարհս. (Ղկ. ՟Գ. 5։)
Հարթ ճանապարհ եղեն դիւրագնալի. (Շ. մտթ.։)
Թէպէտեւ բազմամանուածոյ (ճանապարհն), սակայն հարթ եւ հորդ. (Ոսկ. գծ.։)
Ճանապարհակից լինէր, առաջի նորա հարթ առնէր. (Ճ. ՟Գ.։)
Եղջերու ի հարթոջ ոչ կարէ հարկանել. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Թ։)
Հարթ յարմարութիւն սիրոյ. (Յհ. կթ.։)
Ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն եւ ոչ հարթ։ Ունելով հարթ իմն յաստուծոյ (կամ առ աստուծոյ) ամենեւին, որ թուի մեզ անհարթ. (Ածաբ. աղք.։)
Հարթ եւ հաւասար։ Հարթ եւ կազմ. (Շ. բարձր.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
Հարթ եւ ուղիղ հասակաւ, վայելուչ եւ պայծառ երեսօք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Գոդեալ գմբեթաձեւ են երկինք, եւ ոչ իբր զհարթ ինչ ձեղուն. (Ոսկ. ես.։)
Խոնարհութիւն սրտի, եւ առողջութիւն հաւատոց, եւ ի սգաւորութիւն հարթ Բրս. (ճգն.։)
Սեղան շնորհաւոր ... հարթից եւ ինքնապատրաստից կերակրոց. (Բրս. պհ.։)
Որդին միածին, որդի հարթ, որդի անօրինակ. (Թէոփիլ. ծն.։)
Ձայն հարթ եւ ծանօթ. (Պրպմ.։)
Լինի հարթ եւ բութ ձայն. ((իբր վայրիջեալ, կամ թաւ). Երզն. քեր.։)
ՀԱՐԹ. նխ. ἵσος ὀμαλός aequalis Հաւասար. նման. զերթ.
Իջին հարթ եղեն գետնոյ. յն. նստան ի գետին. (Ողբ. ՟Բ. 10։)
Ընդ ռնգունսն հոսեալ, հնչէր հարթ երկրի։ Որ եւ մկան հարթ եւ ճագարի եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ. ՟Հ՟Բ։)
Հարթ հաւասար ամենեցուն ծագէ զնշոյլս իւրոյ ճառագայթիցն. (Նանայ.։)
Ոչ երբէք հարթ ընթանայ երիվար։ Ի հարթ տարածման գետնի։ Դիմադրութիւնն ի հակառակացն հարթ պահեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ. ՟Ձ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
Հարթ եւ արդար պահել զիրաւացին. (Մխ. դտ.։)
Միայն թէ ընդ նմա յուխտ խաղաղութեան միաբան հարթ հաւասար դարձցի. (Յհ. կթ.։)
Անձնասիրութիւնն լինի արգել հարթ իմանալոյ զիրաւունս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
equally stretched, plain, flat.
Հարթ ծաւալեալ, եւ ծաւալմամբ ընդ ամենայն կողմն. համասփիւռ.
Հարթածաւալ ճառագայթից ծագմանն ընդունակ. (Աթ. ի կոյսն.։)
Ճառագայթքն յելս առաւօտուն հարթածաւալ տարածէին. (Պիտ.։)
iron.
Ո՞ւր հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հաւասար. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
to iron, to hot-press, to smooth.
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
ՀԱՐԹԱՅԱՏԱԿ որ եւ ՀԱՐԹՅԱՏԱԿ. ἱσόπεδος solo aequalis. Հարթ յատակի, այսինքն հաւասար գետնոյ. դիւր եւ տափարակ որպէս զյատակ. հարթարդակ. հարթ հաւասար. գետնի հաւսար, դուրան, տափակ, տփկած.
Զսուրբ քաղաքն հարթյատակ եւ անմարդի կացուցեալ։ Զայդ տաճար աստուծոյ հարթյատակ արարից. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 14։ ՟Ժ՟Դ. 33։)
Լեառն բարձրագոյն է քան զհարթայատակ դաշտն երկրի. (Զքր. կթ.։)
Դադարեալ էր ի հովիտս հարթայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն. (Յհ. կթ.։)
Հարթայատակ դաշտաձեւ առնէ զերեսս երկրի. (Պիտառ.։ Ծովն այն հարթայատակ է, եւ նաւ ոչ կարէ գնալ ի վերայ նորա. Ոսկիփոր.։)
Հարթայատակ ձեղուն. (Գէ. ես.։)
Երկիր նախ հարթայատա՛կ հաւասարի այրմամբ հրոյ. (Երզն. մտթ.։)
level;
— ջրեղէն, water-mark or water-line;
— պղպջակաւոր, spirit-level.
to level.
levelling.
plano-concave.
cf. Հարթուռուցիկ.
planoconvex.
to plain, to smooth, to make even or equal;
to plane, to polish;
to level, to put on a level with, to pull or beat down, to demolish, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to raze.
ὀμαλίζω aequo, complano. Հարթ առնել կամ կացուցանել. տափարակել. հաւասարել գետնոյ. ուղղել. կոկել. ողորկել. կրթել. իջուցանել. ցածուցանել. դուրել, շտկել, տփկեցընել.
Զլերինս հարթեցից. (Ես. ՟Խ՟Ե. 2։)
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս. (Դտ. ՟Ե. 22։)
Զհպարտութեանն թեւս հարթել։ Հարթէ զլերինս։ Հարթեալ տապալեցեր. (Նար.։)
Հարթեաց կործանեաց ընկէց զմոլութիւն յերկրէ. (Ագաթ.։)
Հարթէ եւ զլեռնացեալ թագաւորութիւն սատանայի. (Իգն.։)
Զխոշորութիւն վարուցն հարթէ։ Զվարսն հարթելով. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ուստի՞ է մանուկս այս, կամ ո՞վ հարթեաց զսա. (Կլիմաք.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Բութն ի խոնարհ իջուցանելով հարթէ։ Մեղմագոյն զիջմամբ հարթէ զբանն. (Երզն. քեր.։)
Ամբարտաւանից բարձրաթռիչ թեւոցն հարթող. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Հարթեաց նատալիա զհերս իւր գլխոյն, եւ զգեցաւ առն զգեստ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)
Մորուք հարթել։ Զհերս հարթել. (Ոսկիփոր.։) cf. ՀԱՐԹՈՒՑԱՆԵՄ։
planisher, polisher, leveller.
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
ՀԱՐԹՆՈՒՄ ἁναπηδάω resilio. որ լինի եւ ՀԱՐԹՉԻՄ. (լծ. սարտնուլ. շրտնուլ. խրտնուլ, եւ զարթնուլ) Ի վեր ոստնուլ. ընդոստնուլ. առ ահի ի վեր վազել. ահիւ խուսափել. օցտել. դուրս ցաթկել, վախէն վեր ցաթկել, քաշուիլ՝ փախչիլ.
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Սատանայ արկանէ ուռկան աշխարհի ... եւ արդարքն հարթնուին, եւ արտաքս քան զուռկանն ելանէին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Անդուստ հարթուցեալքն ի թակարդսն շաղեցան. (Պիտ.։)
Զհարթուցեալս եւ զհեռացեալս հանդատեցուցանէ. (Յճխ. ՟Ե։)
Հարթուցելոց խաղաղարար. (Անյաղթ բարձր.։)
Հարթուցելոց յուղխից պղտորմանց թշնամւոյն՝ հաշտեցուցիչ. (Անան. եկեղ։)
Յամենագիտէն աստուծոյ երեսաց հարթուցեալ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Յորո՞ց խաշանց, արդեօք ի հարթուցելո՞ցն, ի փախուցելոց. (Ագաթ.։)
Մի՛ կշտամբեր զհարթուցեալս։ Թէ զհարթուցեալս յանձանձեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Է. եւ ձ։)
Անձն ձանձրացօղ միայնակեցի հարթուցեալ ի դուրս անդր. (Նեղոս.։)
level, levelling, planing, smoothing;
equality.
ὀμαλισμός complanatio, aequalitas Հարթ գոլն. տափարակութիւն, եւ Հաւասարութիւն. զուգակշռութիւն. միաբանութիւն. ուղղութիւն. եւ Մեղմութիւն. ցածութիւն. cf. ՀԱՐԹԱՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹՒԻՆ.
Լնուլ ձորոց ի հարթութիւն երկրի. (Բար. ՟Ե. 7։)
Ոչ հաւասարէ այնր հարթութեամբ համազուգակցել։ Զուգաձայն սրբաբանութեամբ՝ հանգունատիպ հարթութեամբ. (Նար. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Դ։)
Զխորհուրդն հարթութեամբ հաւասարէր. (Յհ. կթ.։)
Արդարակ հարթութեամբ բերել։ Պիտ.։
Թէ ըստ վերսաստութեան՝ շեշտիւն, թէ ըստ հարթութեան՝ բթիւն. (Թրակ. քեր.։)
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
σοβέω, ἁποσοβέω abigo, repello. Տալ հարթնուլ. ընդոստուցանել։ երկիւղիւ շրացուցանել. փախուցանել. տալ օցտել. ի բաց փարատել.
Անծանօթ կերպարանօք զտեսողսն հարթուցանիցէ. (Ագաթ.։)
Հարթուցանելով ի ճշմարտութենէ անտի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հարթուցեալ զկռուողսն կոչէ, որք պատերազմին ընդ միմեանս. իբր ի կռիւ կաքաւեալս. (Շ. բարձր.։)
(Բայց բանն Անյաղթին, որպէս եւ Անանիայի՝ հայի եւ ի խռովեալս եւ ի բաժանեալս. իբր կր. եւ չէզ։ cf. ՀԱՐԹՆՈՒԼ։)
Գազանք զայրանան, քանզի եւ հարթուցանին (յն. շարժին), եւ խոցին եւ գրգռին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Աչաց լոյս երեւեալ՝ ի բաց հարթուցանէ ի տեսանելեաց զքունն. (Նիւս. երգ.։)
Հարթուցանելով զվարսս (գլխոյն). (Բրս. արբեց.) իբրու դիզացուցանել. մազերը վեր տնկել։
centurion's or captain's rank.
ἐκατονταρχία centurionatus. Պատիւ եւ իշխանութիւն հարիւրապետաց.
Զհարիւրապետութեան պատիւ ընկալեալ ի թագաւորացն. (ՃՃ.։)
rosa centifolia.
ἐκατόφυλλον centifolium. Ազգ բազմաթերթ վարդի։ Բժշկարան.։
constraint, violence, force;
impost.
the collecting of taxes, exaction or recovery of tribute or imposts;
նեղել հարկահանութեամբ, to oppress, squeeze, grind or vex with excessive taxation, to load or burden with extortions.
Շահի զմասն ինչ աշխարհիս՝ հարկահանութեամբ խնամել. զկնի ապա զբոլորս. (Խոր. ՟Ա. 19։)
Քնչաթափ առնեն տ դէմս հարկահանութեան. (Ոսկ. ես.։)
tax-gathering, collection of taxes.
Ծանրաբեռա հարկապահանջութեամբ։ Նեղեալք ի վտանգից եւ ի հարկապահանջութենէ։ Հարկապահանջութեամբ խոշտանկէին, կամ խոշտանգէր դառն հարկապահանջութեամբ։ Զպէսպէս նեղութիւնս եւ զհարկապահանջութիւնս. (Արծր.։ Ի գիրս խոսր.։ Ղեւոնդ.։ Երզն. մտթ.։)
Խափանեսցէ զմահուն հարկապահանջութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Հարկատրութիւն.
Հարկս տալն. հարկատու լինելն. ստրկութիւն. ծառայութիւն.
Ի բաց կալով ի հարկատուութենէ շապհոյ։ Դադարեցին ի հարկատուութենէ արքային յունաց, կամ նոցա. (Արծր.։ Ղեւոնդ.։)
Ծառայեաց եւ ինքն ոդւոցն յակոբայ հարկատուութեամբ. (Վրդն. ծն.։)
Ազատք եւս ի զազրալի եւ ի ծառայական գարշելեացն հարկատուութենէ. (Պիտ.։)
act of paying tribute;
thraldom, servitude.
Ի հարկատրութիւն կացուցանել զաշխարհս. (Փարպ.։)
Ընդ հարկատրութեամբ լինել. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծառայել կամ հնազանդիլ հարկատրութեամբ։ Գալ նմա ի հնազանդութիւն հարկատրութեան. (Ղեւոնդ.։ եւ Պտմ. վր.։)
Ծառայութեամբ եւ հարկատրութեամբ դրամոց։ Կորուսիչ արծաթոյն իբրեւ տեառն կայ ի հարկատրութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Ի զինուորական հարկատրութիւն համարով կարգեցան. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Եղեւ տունն առանց երկաթոյն շինեալ ի հարկատրութիւն աստուծոյ. (Եփր. աւետար.։)
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
ἁνάγκη necessitas. Հարկ. հարկաւորն գոլ. եւ Բռնադատութիւն. եւ Պէտք.
Ոչ հարկաւորութեամբ, այլ յօժարութեամբ. (Ոսկ. յհ.։)
Կոչեն զնա յեպիսկոպոսութիւն բազում աղաչանօք եւ հարկաւորութեամբ. (Սոկր.։)
Զպատմողականին համառօտաբար յառաջ վարեսցուք հարկաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 12։)
ՀԱՐԿԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. λειτουργία ministerium. Ծառայութիւն. սպասահարկութիւն. արբանեկութիւն. մտերիմ կամ մտադիւր պաշտօն.
Ոչ ոք նմա հրամանատու, եւ ոչ ընդ հարկաւորութեամբ կապեալ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Լծեալ են ի գործ հարկաւորութեան։ ի ծառայս հարկաւորութեան. (Եղիշ. Իսիւք.։)
Զլուծ հարկաւորութեան մերոյ դժուարըմբերելի համարէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Մի՛ անիրաւաբար վարիք առ հնազանդեալսդ՝ ծանր եւ դժուարակիր հարկաւորութեամբ, զոր ոչ կարեն բառնալ։ Սիրով եւ հարկաւորութեամբ հատուցանել։ Որ հոգիքդ էք հարկաւորութեան՝ սպասաւորիչք տեառն. (Շ. ընդհ.։ Իգն.։ Շար.։)
concubinage.
Կնութիւն՝ երկրորդաւոր.
Ածել ի հարճութիւն արտաշեսի. (Խոր. ՟Բ. 48։)
to set free.
measles;
wild poppy.
betrothal, betrothing.
Հարսնացուցանել իւր (կամեցեալ) զկաթողիկէ սուրբ զեկեղեցի՝ առաքէ հարսնախօս զերջանիկ եւ զնախատես սուրբ մարգարէսն. (Զքր. կթ.։)
uterine fury, hysterics.
marriage, wedding;
wedlock;
ածել հարսնութեան, to marry, to wed, to espouse;
գնալ ումեք ի հարսնութեան, to be married.
γάμος nuptiae, connubium. կամ բայիւ sponsam assumere եւ այլն. Հարսն գոլն. կնութիւն. հարսնանալն. եւ Հարսանիք.
Խնդրեցի ածել ինձ հարսնութեան. (Իմ. ՟Ը. 2։)
Խօսեցայ զքեզ հարսնութեան իբրեւ կոյս մի սուրբ։ Փեսայ հարսնութեան սորա որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Ո՞ւր է պաճուճեալ հարսնութիւն քո. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Եփր. ծղկզրդ.։)
Տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան սաթինկանն։ Այսոքիկ յաւուրս հարսնութեան վայելեն. (Խոր. ՟Բ. 47։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Յորժամ առն թագաւորի հաճոյ լինիցի ի հարսնութիւն, եւ չգտանիցէ հանդերձս արժանիս հարսնութեան յիւրմէ ուրոյն կազմել. (Ոսկ. ես.։)
oppression, violence, vexation, exaction, extortion.
τυρρανίς, -ίδος tyrannis, -idis եւ oppressio. Հարստահարելն, իլն. գոռոզութիւն. բռնութիւն. բռնաւորութիւն. ուժենութիւն.
Բռնագոյն վարեցեալ հարստահարութեամբ. (Պիտ.։)
Հարստահարութեամբ բազմաւ ընդարձակել զսահմանս, կամ ընդ իւրեւ զոք հնազանդեցուցանել. (Յհ. կթ.։)
Ոչ սակաւ հարստահարութիւն արարեալ գլխոյ սմբատայ՝ առնու հարկս բազումս. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Ի հարստահարութենէ արիագոյն ասես լինել զքաղաքսն, որպէս երեւի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Սուղ իշխանութիւն, եւ հարստահարութիւն. (անդ. ՟Ը։)
Հարստահարութիւն խոկայ ընդդէմ արարչին. (Սահմ. ՟Ը։ Մագ. ՟Խ՟Ը։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
πλοῦτον divitiae, opulentia. Մեծութիւն. ճոխութիւն. առաւելութիւն յո՛ր եւ է կարգի. առատութիւն.
Վասն չքաւորութեան, եւ հարստութեան. (Լմբ. իմ.։)
Ոչ մեծութիւն խոստանայ, եւ ոչ հարստութիւն տալ նոցա ըստ աշխարհիս. (Շ. մտթ.։)
Մամոնայ՝ հարստութիւն եւ մեծութիւն ընչիցն է. (Մեկն. ղկ.։)
Աստուածայնոյ բնութեան նորա հարստութիւն։ Հարստութիւն աստուածութեան, կամ փառաց խորհրդոյն. (Պրպմ.։)
Ի լրումն առաջնաստեղծ հարստութեանն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Իմաստայեղց հարստութեամբ խոհեմամիտ երեւեալ. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ. Յերկարութիւն, երկայնութիւն, շատութիւն.
Թէ զաւուրցս հարստութիւն համառօտեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ. δυναστεία potentia, imperium, dynastia. Իշխանութիւն. տէրութիւն. գոռոզութիւն. բռնակալութիւն. տիրապետութիւն. հզօր ինքնակալութիւն կամ թագաւորութիւն.
Ի տեառնէ տուաւ մեզ հարստութիւն, եւ իշխանութիւն ի բարձրելոյն.
Ի ձեռին քում է զօրութիւն եւ հարստութիւն։ Յաղագս ամենայն թագաւորութեան եւ հարստութեան նորա. (Իմ. ՟Զ. 4։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 12. եւ 30։)
Առաջին հարստութիւն եգիպտացւոց։ Երրորդ հարստութիւն մեմփացւոց։ ՟Ժ՟Էերորդ հարստութիւն պարսից։ Ի վախճանել ասորեստանեայց հարստութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ յորմէ եւ Խոր. ՟Ա. 6։ Արծր. եւ այլն։)
Բռնութեամբ յաղթէ ասիցելոց հարստութեանց. (Փիլ. իմաստն.։)
inquisitiveness.
Փորձպետին հարցագիտութիւն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
desire of knowledge, of information, of learning;
inquisitiveness.
Սէր հարցման. բանասիրութիւն. հետաքրքրութիւն. հարցասէր եւ բանասէր անձն.
Հարցասիրութեամբ խնդրէ մարգարէս ուսանել եւ վասն ձիթենեացն. (Լմբ. զքր.։)
Երկրորդեմք այժմ քո հարցասիրութեանդ։ Ի քումմէ հարցասիրութենէ. (Խոր. ՟Ա. 8. 31։)
Ուսեալ պատմեմք քում հարցասիրութեանդ. (Մխ. դտ.։)
cf. Հարցափորձ.
Օր յայտ արարեալ, յորում հարձափորձութեամբ դատապարտեսցէ զնոսա. (ՃՃ.։)
Երիս հարձափորձութեամբ խոստովանեալ քո. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Ոչ ժողովք իրաց ինչ հարձափորձութեան. (Ոսկ. ես.։)
examination;
interrogation.
ἑξέτασις inquisitio. Հարցմամբ քննութիւն. հարց եւ քնին. հարցափորձ յատենի, եւ հետազօտութիւն. խնդիր.
Բազում հարցաքննութեամբ խուզէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի միմեանց հարցաքննութենէ՝ ծածկելոց իմաստիցն գիւտն յայտնի. (Վրք. ածաբ.։)
Բազում հարցաքննութիւնս արարեալ՝ ոչ կարաց խոտորեցուցանել ի քրիստոսի հաւատոցն. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ընդ իմում նուաստութեանս միայնոս զհարցաքննութիւնդ առնել. (Աթ. արիան.։)
Հարցաքննութիւն առնելով ծառայից եւ ստեղծուածոց իւրոց. (Երզն. մտթ.։)
Ի հարցաքննութիւն ածել. (Ոսկ. յհ.։)
Հարցաքննութիւն՝ որ ըստ եսայեայ. (Իգն.։)
Հատոյց (այսնիքն եհատ) ի բերանոյ իւրմէ զամենայն ցանկութիւնս կերակրոց, եւ հարցաքննութիւնս խորտկաց. (Վրք. ոսկ.։)
divination;
—ս առնել, to divine, to prognosticate.
Հարցուկն գոլ. եւ գործ հարցկի. դիւթութիւն. սուտ պատգամախօսութիւն.
Ի ձեռն ապողոնի հարցկութիւնս առնէին. (Նոննոս.։)
Դեւն այն՝ զոր ապողոնն անուանէին, որ եւ զհարցկութիւնս առնէր. (Ոսկ. ես.։)
demand;
divination.
Որպէս Հարցուած, եւ Հարցկութիւն.
Միտք իբրու պատճառս հարցութեան կալցի զտեղի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ինձ այսպէս թուի, թէ այս եւ զառ ի մեռելոցն հարցութիւնս նշանակէ. (Ոսկ. ես.։)
panification.
who weighs, judges equitably, just, equitable.
Արդարութեամբ կշռօղ (անձն), կամ կշռեալ (ինչ).
Արդարակշիռ դատողութեամբ զմարմինն հնազանդեցուցանել ոգւոյ, որպէս եւ զծառայ՝ տեառն. (Լաստ. ընթերց.։)
Արդարակշիռ իրաւունք, կամ ստուգութիւն, կամ դատողութիւն, կամ քննութիւն. (ՅՃԽ. ՟Է։ Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
ԱՐԴԱՐԱԿՇԻՌ, իռք. գ. կշիռ արդար. արդար կշռութիւն. զուգակշռութիւն.
Որպէս զարդարակշիռս (յն. զարդար կշիռս) այնպէս միաձայն միմեանց բարբառին բոլոր աստուածեղէն գիրք. (Աթ. ՟Ը։)
very just, upright.
Որ իցէ կորովի եւ քաջ յարդարութեան.
Արդարակորովքն երանութեամբքն պսակին. (Յճխ. ՟Է։)
Արդարակորով երկրագորք, կամ ծերք. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Եւ Որ ինչ լինի ամենայն արդարութեամբ.
Արդարակորով իրաւունք, կամ ուղղութիւն, կամ կշիռ, մեծութիւն, կեանք. (Պիտ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Շ. հրեշտ.։ Յճխ. ՟Է։) (Խոսր.։)
innocent, just, honest.
Արդարամիտ եւ պարզ սրտիւ. (Յհ. կթ.։)
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
Արդարացաւ իմաստութիւն յորդւոց իւրոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա 19։)
Ածդարանալ թուի առասպելին։ Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն. (Խոր. ՟Ա 11։ ՟Բ 58։)
justly, equitably, deservedly, rightly, fitly, exactly.
δικαίως juste Արդարութեամբ. իրաւամբք.
Եւ Ստուգութեամբ. ստուգիւ. յիրաւի. իսկապէս.
Արդարապէս ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս. (Խոր. ՟Ա 18։)
that loves justice, just, upright.
Սիրօղ արդարութեան. առաքինասէր. իրաւասէր. ճշմարտասէր.
Որպիսի ճշմարտութեամբ պատմեն, ուստի եւ արդարասէր բարք նոցա յայտնի լինէին. (Ոսկ. մտթ.։)
just, equitable, legitimate;
justly, legitimately.
δικαίος, -ον justus, -um Որ ինչ իցէ ըստ կարգի արդարութիւն եւ իրաւանց. արդար. իրաւացի.
Զգաստացեալ՝ ողորմութեան արդարացւոյ հանդիպի, եւ թողութեամբ մեղաց։ Որ արդար ունակութիւն ունի, արդարացիս գործէ. (Նիւս. բն. ՟Ա. ՟Լ՟Ա։)
Ոչինչ վայրապար թուեցելոց լաւից եւ արդարացեաց, այլ արդարեւ էիցն փափագեն. (Դիոն. եկեղ.։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Արդարացուսցեն զարդարն, եւ պարտաւորեսցեն զամպարիշտն։ Արդարացուցանեն զամպարիշտն վասն կաշառոց. Մերձ է, որ արդարացուցանէ զիս։ Արդարացոյց զանձն իւրապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն յուդայ։ Արդարացուցեր զնոսա յոյժ քան զքեզ։ Արդարացուսցէ զդատաստան իմ։ Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Դուք էք՝ որ արդարացուցանէք զանձինս առաջի մարդկան։ Կամեցաւ զանձն արդարացուցանել։ Զի եղիցի նա՛ արդար, եւ արդարացուսցէ զայն՝ որ ի հաւատոցն Յիսուսի. Զոր կոչեացն, ըզնոսին եւ արդարացոյց. եւ զորս արդարացոյցն, զնոսին եւ փառաւորս արար. եւ այլն։ Յորոց յայտ է, զի մարդ զմարդ արդարացուցանէ ջատագովելով. եւ Աստուած զմարդ՝ սրբելով. որպէս եւ մարդ զԱստուած փառաւոր առնելով. ըստ այնմ.
Ոչ արդարացուցանէ զհայհոյիչն ի շրթանց իւրոց։ Արդարացուցանելով ոչ արդարացուցանէ տէր. (Իմ. ՟Ա 6։ Նաւ. ՟Ա 3։)
Զնոցուն բանս արդարացուցեալ. որպէս ասէն, որ արդարացուցանէն զբանս ծառայից իւրոց մարգարէից. (Ագաթ.։)
Արդարացուցանել զմարգարութիւնն, կամ զանգիր հին ասացեալ զրոյցս, կամ զամբաստանութիւնն, կամ զգրեալն բան. (Իգն.։ Խոր. ՟Ա 9։ Եղիշ. ՟Է։ Նար. հ։)
Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)
justifying, justificative.
Մկրտութիւնն արդարացուցիչ տուաւ. (Եփր. եբր.։)
Արդարացուցիչ զօրութիւն տեառն. (Տօնակ.։)
Աստուածութեան արդարացուցիչ. (Նար ՟Խ՟Ը։)
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Զսուրբն Յովսէփ զարդարեւ զկաթուղիկոսն հայոց. (Փարպ.։)
Դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)
Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Գիտութեան արդարեւ էին Աստուծոյ։ Զարդարեւն փրկիչ. (Փիլ. ստէպ։)
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
Շանց նմանելով արդարեւ ի միտս։ Աստուածային արդարեւ արմաւենի. (Յհ. կթ.։)
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)
Դաշինս ընդ նմա դնէին որպէս (ընդ) արդարեւ ընդ թագաւորական զարմի. (Յհ. կթ.։)
Քեզ շնորհ հատուցանեմ որպէս արդարեւ սիրելւոյ. (Շ. թղթ.։)
cf. Արդի.
Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս. (Խոր. ՟Գ 48։)
Ոչ յարդեան ժամանակի, այլ ի սկզբան լինելութեանն։ Մինչեւ յարդեանս ամանակ։ Արդեան տարակուսանացս։ Արդեանս աղէտք. (Պիտ.։)
already, even now;
before.
ԱՐԴԷՆ կամ ԱՐԴԷՆ ԻՍԿ. ἥδη, ταχύ jam, cito իտ. gia (առընթեր անցեալ բայից). Նախ քան զարդեան ժամս. Կանխաւ. յառաջագոյն. յառաջնմէ իսկ քան զասելն իմ. մինչեւ ցարդ. նոյն հետայն, եւ այլն. պահ մը առաջ, առաջուց, ինչուան հիմա.
Հուր եկի արկանելյերկիր, եւ զի՞նչ կամիմ, թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Արդէն իսկ յագեալ իցէք, եւ արդէն մեծացարուք։ Իբր ոչ եթէ արդէն առեալ իցէ, կամ արդէն կատարեալ իցեմ, եւ այլն։
Հրամայեալ է ա՛րդէն ի ձեռս երկաթոյ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե 22։)
Եւ ἥδη, νῦν mox, abhiuc (առնթեր ներկայ բայից). Ահա այժմէն իսկ. այժմ. ի մօտոյ. արդի՛. հիմակուընէ հիմակուց, առջեւնիս.
Զներկայի՞ցս զոր արդէն ունիմ, թէ զանցելոցն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Ապա թէ արդէն ոչ պատժիմք, մի՛ յայն ապաստան լիցուք. (Գէ. ես.։)
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ, եւ ադէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
Որպէս թէ արդի ինչ ի ծայրագոյնս եկեալ երեւի չարիս. (Պիտ.։)
Վասն առաջին սիրոյ ձերոյ, եւ վասն արդի համբերութեան ձերոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եւ արդիքս բազում ամբաստանութեան են արժանիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 36։)
Յառաջասացեալ օրհնութիւնք զներկայումս եւ զարդիս ունի զդիտաւորութի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։
cf. Արդիւնաբեր.
Երկնընթաց դիտակք արդիւնականք. (Նար. առափ։)
Զակնարկութեանցն իբրեւ զարդիւնականաց մեղաց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Արդիւնական լիցին մերն ծախք, եւ նորայն ջանք. (Շ. թղթ.։)
Սա զարթուցիչ ներբուսական՝ հանօղ յաճումն արդիւնական. (Յիսուս որդի.։)
Կարծիցէ ոք զինքն բաւական ի ճարտասանականն հանճար, այլ ոչ արդիւնական ինչ համեղութիւն գուցէ ի բանս նորա. (Տօնակ.։)
to be carried into effect, to produce some effect or fruit.
Յարդիւնս գալ. արդիւնս առնուլ. անթերի ի գլուխ ելանել արդեամբք եւ պտղովք. պտղաբեր գտանիլ.
Այս խորհուրդ թշնամեացն մի՛ արդիւնասցի գործով. (Լմբ. սղ.։)
Աղօթք դանիէլի արդիւնասցի. (Վրդն. դան.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Առատ պտղաբերութեամբ. յուռթի. պտղալից. բազմարդիւն.
Արա՛ պաղաբերս արդիւնաշատ առաքինութեան. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զուարճացոյց զնոսա ծաղկալից եւ արդիւնաշատ վարդապետութեամբն. (Գէ. ես.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Զնորա պատգամն խօսիմք ... պտղաբերս եւ զարդիւնատուս. (Ագաթ.։)
fruitful;
husbandman
γεωργός (յորմէ անունս Գէորգ). agricola Որ առնէ արդիւնս՝ գործելով յանդաստանս. արդիւնագործ. երկրագործ. մշակ. վաստակաւոր ժիր եւ փոյթ ի գործ հասարակաց.
Եթող այգէգործս եւ արդիւնարարս, (կամ յայգեգործս եւ յարդիւնարարս). (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե 12։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ 16։)
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Արդնւնարարաց գործք. յն. մի բառ γεωργία agricultura երկրագործութիւն. (Կոչ. ՟Ե։)
Զարդիւնարարս գովէ վասն համացեղիցն կարեկցութեան. (Տօնակ.։)
Որ բերէ արդիւնս յիւրմէ. պտղատու. պտղաբեր. եւ տուօղ պտղաբերութեան.
Սերմանեաց ի նմա զբուսական զօրութիւն ... եւ բազում արդիւնարար ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Յօղով բժշկութեանդ քո զբազումս արդիւնացուսցես յաստուածային շտեմարանս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ստեփանոս արդիւնացոյց զանունն՝ իւրական յօժարութեամբ պսակեալ. (Տօնակ.։)
Զոր արդիւնացուցանէր զասացեալն մահուամբն եւ յարութեամբն. (Երզն. մտթ.։)
Զայս յորժամ յինքն արդիւնացուցանէ, յայնժամ ասէ ցանձն իւր, ե՛կ երթիցուք առ Աստուած. (Կլիմաք.։)
meritorious, useful, fruitful.
Ըստ ներգործութեան եւ արդիւնաւոր գալստեան. (Մաքս. եկեղ.։)
Զի՞նչ օգուտ է համբերութիւնս, եւ կամ զի՞նչ արդիւնաւոր են մեզ հաւատքս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Արդնակիր.
Ըստ քերթողին, երկոցունց իրաց թագաւոր՝ քաջ բարի, եւ արդնաւոր կռուօղ. (Փիլ. լին. ՟Դ 183։)
tilter;
— լինել, to tilt;
— խաղարկութիւն, joust, tournament.
cf. Հարթակ.
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
ութերորդ ամիս հայոց՝ շարժական, որ յայլ եւ այլ դարս համեմատի այլ եւ այլ ամսոց այլոց ազգաց։ Արմատ է բառիս Արեգակն.
Արեդ, որպէս թէ յառնեն բոյսք. (կամ) Արի՛ ասէ հիւսիսի, եւ ե՛կ հարաւ. որ է գարնան ամիսն. (կամ) Արեգակն, մեծ ակն ասի, կամ լուսոյ ակն։
ըստ եբր. է՛ զի նիսան դնի, եւ է՛ զի ադար։ (Եսթ. ՟Բ 16։ ՟Ը 9։ ՟Ժ՟Ա. 2. Ասող. ՟Բ. 2.) Յամսեանն արեգի, որ է փետրվար, ասէ։ Իսկ (Լաստ. ՟Ի՟Ա։ եւ Շ. թղթ.) զարեգն յաշուն կամ ի հոկտեմբեր վերածեն։
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
ԵՐԵԳ ԴՈՒՌՆ ՔԱՂԱՔԻՆ. կամ Ի ՅԱՐԵԳ ԿՈՒՍԷ. Իմա՛ (Արեւելեան։ Ագաթ.։ Նար. խչ.։)
balcony.
Կա՛մ է նմանութեամբ որպէս Փոքրիկ արեգակն, լուսաւոր եւ պայծառ վայր. եւ կամ Տեղի արեւահայեաց ի բարձունս ապարանից.
burnt by the sun, tanned.
Արեգակնակէզ գարուն, կամ միջօրեայ, կամ խորշակ, կամ տօթ. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Կ՟Զ։ Վրք. ոսկ.։)
Ի տապ խորշակի ջերմոցն արեգակնակէզ լինելով. (Ագաթ.։)
where the sun shoots or enters, bright;
solar.
Արեգակնաճեմ լեառն՝ սպիտակափառն ունելով գագաթն. (Խոր. ՟Ա 11։)
solar.
Արեգակնային լոյս, կամ ճառագայթ, կամ տապ. (Սահմ. ՟Ը։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
Յարեգակնայինդ ընկալեալ շարժմանէ։ Արեգակնային պարգեւութիւն. (Պիտ.։)
Ջերմութիւն եւ ճառագայթ արեգական՝ արեգակնայինք ոմանք են, եւ ոչ անձնաւոր արեգակունք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Յարեգակնային ճառագայթիցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զարեգակնայինսն ճառագայթս։ Յաղագս արեգակնայնոյն ճառագայթի. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ. եւ Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Բոցաճաճանչ փայլմամբք արեգակնայինցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. առ կոստանդ. յորմէ Շար.)
Արեգակնայիցն յաղթէր ճառագայթից։
cf. Արեգակնաբար.
Եւ ոչ ծագել արեգակնապէս կարեն. (Թղթ. բարուք.։)
Արեգակնապէս բնակեալ է. (Յհ. կթ.։)
where the sun shines or shoots, luminous, clear.
Ունօղ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ինչ արեգական. արեգակնակերպ.
shining like the sun, brilliant, resplendent, clear.
Արեգակնափայլ ճառագայթ, կամ ջահ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Երզն. զուս։)
strong, violent.
Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
bloody, sanguinary.
Որ ճեմի յարեան. կամ արիւնազգեաց. արիւնաթաթաւ.
day-break, dawn, sun rise.
Ժամ գալստեան կամ ծագման արեւու. որ եւ ԱՐԵՒԱԾԱՅՐՔ. ԱՐԵՒԱՑԱՅԹ. ԱՐԱՒԱՀԱՐՔ. արեւցաթ
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
Արեւակէզ եղեալ տոչորի նիւթն. (Արծր. ՟Ա 3։)
who worships the sun.
Նոքա արեւապաշտք, եւ սոքա ծառայք արեգական։ Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. (Եզնիկ.։)
Ժպրհեցան ասել արեւապաշտքն, թէ ի նորա տեսչութենէ է ամենայն. (Վեցօր. ՟Դ։)
splendid, brilliant.
that has appeared or shone in the East.
Արեւելանշան ճառագայթք. (Թէոդոր. խչ.։)
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
Զարեւելեայ տնկագործութեանն վերակացութիւն. (Պիտ.։)
Զարթուցից զհիւսիսայինն եւ զարեւելեայն. (Ես. ՟Խ՟Ա 25։)
Ոչ միայն մօտաւորացն, այլ եւ բացական արեւելեաց. (Ագաթ.։)
Բոլոր արեւելեացս գրլխաւորի. (Յհ. կթ.։)
oriental, eastern;
հողմն —, east-wind;
երկիր, կողմն —, East, eastern region.
Աշխարհս արեւելեան. (Յհ. կթ.։)
Արեւելեան արեգականն ճառագայթ. (Շար.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
Վասն է՞ր ի մեծացուցչէն վրիպեալ, եւ զչքաւորն թախանձես. զհատուցիչն խլխլես, եւ զարեւիշուշտն հատուցանել հաշուիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ 3։)
a sunny day;
fine weather.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
Զի՞նչ արդեօք եւ արեւմուտք աստեղաց. վասն մերոյ օգտի՞ եղեն, քան թէ հարկի շրջաբերութեանն պատեալք ընդ բոլորին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
(Արեգակն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քովք ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Արեգակն մտանէ յարեւմուտս։ (եւ նմանութեամբ) Արեգակնն՝ որ պարունակեցաւ արեւմուտիւք մարմնոյն. (Լմբ. սղ.։)
Յարեւմտից հարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Արեւմուտք տապանն (Յիսուսի) եղեւ արեւելք ... ի խաւարէ լոյս մեզ ճառագայթեաց. (Գանձրն.։)
Արեւմուտք յարեւելս ընթացեալք հասին. (Շար.։)
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
Արձակեալ զարեւմտեայ բազմութիւնն։ Վարդապետեցին զկողանսն արեւմտեայ՝ որպէս զարեւելեայն. (Խոր. ՟Բ 6։ ՟Գ 58։)
Ծառայեցուցանել իւր զբոլոր իսկ արեւմտեայսն։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ. (Յհ. կթ.։)
laudable, praise-worthy.
ԱՐԺԱՆԱԳՈՎ ԱՐԺԱՆԱԳՈՎԵԼԻ Ըստ արժանւոյն գովելի. արժանաւոր գովութեան.
Արժանագով օտարասէր։ Արժանագով աշխատութիւն. (Վրք. ոսկ.։) (Կլիմաք.։)
that deserves to be heard.
justly demanded;
that demands worthily.
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
Արժանահայց բարեխօսութիւն. (Նար. կուս.։)
Սիրալիր սրտիւ զարժանահայց խնդիրն ընկալեալ. (Յհ. կթ.։)
that happens deservedly, worthy.
Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.
ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.
Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Արժանահաւատ քննութեամբ այսպէս ծանիցուք. (Սկեւռ. յար.։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)