movable, travelling steam-engine;
locomotive.
cf. Արագաշարժ.
Արագաշարժ. որ արագ շարժի.
Երագաշարժ գործի. (Յհ. կթ.։)
musician, composer;
music;
—քն, the Muses.
• (լետնաբար ի, ի-ա հլ.) «երգիչ և կամ նուագող» Փիլ. լին. «նուագ. երաժըշ-տռութիւն» Սիր. իբ. 16. լե. 4, որից՝ երաժըշ-տական Սիր. լե. 8. Յայտ. ժը. 22. Եղիշ., երաժշտապետ Սհկ. կթ. արմաւ. Ճառընտ., երաժշտակ Փիլ. լիւս. Սահմ., աներաժիշտ Փիլ. երաժշտասէր «երաժշտութիւն սիրող» (ի ոչ թէ «երաժիշտ սիրող) (նոր բառ)։
• Հիւնք. պրս. ֆէրաշթու «ծիծառ» բա-ռից։ Աճառ. Բանաս. 1899, 252 -իշտ դնում է մասնիկ (հմմտ. նաժիշտ) և ար-մատը երաժ-, որ կցում է երգ բառին՝ գ և ժ ձայների փոխանակութեամբ, հմմտ. ոյժ և առույգ, տուգանք և տու-ժել, արգ և արժել, բագ և բաժին։ Ny-berg, Hilfsb. 2, 191 իբան. *raji-sta ձևից, որի հետ կապում է սանս. rajya-te «գրաւուիլ, հրապուրիլ, սիրահարուիլ», պհլ. ranǰak, պրս. [arabic word] ranj «ցաւ». սը-րանց հետ նաև հյ. երախտիք, ատե-րախտ, պատարագ։ Նշանակութիւնը անյարմար է և չի թոյլ տալիս այս միա-ցումները։
Զոր օրինակ քերթողքն ասեն զերաժշտացն պար, զի օրհնեսցեն զարարիչն եւ զգործն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 6։)
Որպէս ոք երաժիշտ զհետ երթիցէ քնարին թիւրութեան. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Երաժիշտն զպատերազմականն նուագէր զմատն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Գրեթէ զայն ասեմք գոլ գեղեցիկ երաժիշտ, որ զվեհագոյնսն եւ զբաւականապէս խրատեալսն հրճուեցուցանէ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Առ երաժշտիցն ականջսն հուպ են տեսութիւնքն. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
ԵՐԱԺԻՇՏ գ. Երաժշտութիւն. երաժշտական նուագք.
Երաժիշտք եւ սուգք տարապարտ պատմութիւն». յն. երաժշտութիւն ի սուգ՝ տարաժամ պատմութիւն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 16։)
Մի խափաներ զերաժիշտս. (անդ. ՟Լ՟Ե. 4։)
Տեսարանքն յանձայնից եղեն ձայնաւորք՝ իբրու երաժշտիւք ի վերայ ածելով զգեղեցիկն եւ զոչն։ Յորժամ քերդօղն առ եռոտանովն երաժշտիցն նստիցի (յն. մուսայի, այսինքն չաստուծոյն երաժշտութեան)։ Որչափ քերդողութիւն իսկ, եւ երաժիշտ բաւականապէս ստացեալ իցեն յանձինս իւրեանց, ոչ համարձակել ումեմն երգել երաժիշտ ինչ առանց ընտրութեան. (Պղատ. օրին. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։)
a. singer.
μουσικός Ունակ արուեստի երաժշտութեան, եւ ի բնէ երաժիշտ՝ որպէս հաւք.
Երաժշտակին զուրախականն բախեալ նուագս. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Երաժշտակք ամենազանն հաւուց, որ ի միասին հնչեն. (Փիլ. լիւս.։)
Որպէս Երաժշտականութիւն. μουσική
Ասեն՝ երաժշտակի ուղղութիւն գոլ զայն զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
musical;
musician;
—ն, music.
μουσικός, -κή, -κόν musicus, -a, -um Որ ինչ սեպհական է երաժշտաց եւ երաժշտականութեան. գուսանական.
Որ ըստ երաժշտական արուեստի յարմարէր զնա։ Իբրեւ գործւով երաժշտականաւ կարասցէ ոք յարմարել։ Յարմարական եւ նուագաւոր բաղաձայնութիւն կատարէր, եւ արդարեւ երաժշտական. (Փիլ.։)
Քաղցրացուցանէր ոմանց զկարգս երաժշտական. (Եղիշ. ՟Գ։)
ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ. Նման երաժշտաց. երաժշտակ. երաժիշտ. երգիչ, կամ նուագածու ճարտար. քաղցրաձայն.
Հեթանոսք աղաղակեն, եւ լինին երաժշտական քարոզք (կամ քարոզութիւն) իմոյ աստուածութեանս. (Զքր. կթ.։)
Երաժշտական թռչնոցն երգովք ամենայն վայրք հնչէին. (Նիւս. կազմ.։)
Քերականութիւն՝ քերականին, եւ երաժշտականութիւն՝ երաժշտականին։ Երաժշտականքն եւ քերթողքն վկայեն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Քան զերգս՝ երաժշտականաց ձայնս։ Զերաժշտականաց զերանաւէտ զհոգեղէն հնչմունս. (Շար.։)
Ձայն ... երաժշտականաց արուեստականաց». յն. մի բառ. μουσικός.
Նուագ երաժշտականաց ի քաղցր գինւոջ. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 8։)
Թուականն (այսինքն թուաբանութիւն) բաղկանայ ի տարորոշ քանակէն՝ որ ըստ ինքեան, իսկ երաժշտականն ի տարորոշ քանակէն՝ որ ըստ բաղազանութեան։ Զթուականն փիւնիկեցիք գտին. իսկ զերաժշտականն թրակացիք։ Երաժշտականին յարակայանայ եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Բաժանեալ էր մեզ յայնժամ երաժշտականն. էր տեսակ ինչ երերգոյ՝ իղձք առ աստուածսն. միւս տեսակ՝ ողբք. եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
music.
μουσική musica որ եւ ասի ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆՆ. Արհեստ երգոց եւ նուագաց. երաժշտութիւն. քաղցրաձայնութիւն եւ եղանակ արուեստական. (ի յն. մուսիքի՛).
Երաժշտականութիւն՝ ուրումն մակացութիւն ասի. (Արիստ. որակ.։)
Ըստ երաժշտականութեան՝ եօթնաղի քնարն գրեթէ քան զամենայն գործիս լաւագոյն է։ Որ յերկնին է երաժշտականութիւն։ Ամենայարմար եւ արդարեւ երկնային երաժշտականութիւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Քաղցր եւ ախորժ է մարդկան՝ լուր երաժշտականութեան. (Լմբ. սղ.։)
(Ի թռչնոց) ոմանք բնաւորականք յինքեանց երգեցօղ երաժշտականութեամբն. (Պիտ.։)
music-master;
chief of musicians, leader of the band.
Պետ երաժշտաց. գլուխ երգչաց եւ նուագածուաց.
Գլուխ պարաւորացն, կամ երաժշտապետ երգոցն՝ մարգարէն դաւիթ. (Տօնակ.։)
Ըստ հոգենուագ երաժշտապետին դաւթայ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Յաղթեցան յայսմ երգոց երաժշտապետքն յունաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Երկոտասան փոխելն (սաղմոսաց՝) երկոտասան երաժշտապետաց եկեղեցւոյ՝ առաքելոցն թիւ. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)
Երաժշտականն գործի ի յերաժշտապետէ անտի ունի զհնչելն եւ զնուագելն. (Խոսրովիկ.։)
academy of music;
music-school.
to play music.
music;
— առնել, to play -;
ձայսական՝ գործիական —, vocal, instrumental -.
cf. երաժշտականութիւն.
Զանճահ երաժշտութիւն հաւասար դնեն խօսելոյ ընդ օրէնսն աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
to pout, to be sulky with, angry, offended, in a passion;
to take offence.
Խոժոռիլ. դժկամիլ .... որ եւ ԴԺԳՄԻԼ, եւ ԳԺԴՄՆԻԼ.
Ասէ ցնա դարձեալ գժդմելով. (Ճ. ՟Զ.։)
cf. Գժդմիմ.
δυσχεραίνω indigne, aegre fero որ եւ ԳԺԴՄԻՄ, ԴԺԳՄԻՄ. Խոժոռիլ. դժկամակիլ. եւ Տժգունիլ. տխրիլ.
Թէ, զի զձեզ տրտմեցուցանիցեմք՝ զայս առնէաք, յիրաւի գժդմնէիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Յայտ առնէ երկիր ... եւ օդքն գժդմնելովն եւ քստմնելով. (Եզնիկ.։)
vexation, sulkiness, anger.
ԳԺԴՄՆՈՒԹԻՒՆ ԳԺԴՄՈՒԹԻՒՆ. σύννοια tristitia oris, aegra affectio Խոժոռութիւն. դժկամութիւն.
Զգժտութիւնսն, զգժդմնութիւնսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Գժդմութեամբ եւ խոժոռութեամբ անդէն զնա լի առնէ ակամայ. եւ անուն է ախտիս այսորիկ տրտմութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
harsh, uupleasant.
• «դաժան, մարդու դժուարը գալու (խօսք)» Ոսկ. ես. 399. Գէ. ես. Վկ. արև. 153.
Խոժոռ. խոշոր. դժնեայ. դժկամակելի.
Ոչ խիստ ինչ, եւ ոչ գժիռ բանս խօսեցաւ, այլ՝ թէ չար ինչ խօսեցայ, վկայէ՛ վասն չարին. (Ոսկ. ես.։)
Խօսեցաւ ոչ խիստ ինչ եւ գժիռ, այլ հեզութեամբ. (Գէ. ես.։)
to differ, to disagree, to quarrel.
παροξύνομαι exacerbor Խոժոռիլ. դժկամակիլ. խռովիլ. կագել. թթուիլ. աւրըւիլ.
Ես եւ եղբայր իմ փոքր մի գժտեցաք ընդ միմեանս։ Ոչ կարեմ բնակիլ ընդ եղբարս առանց գժտելոյ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ասէ, յե՛տս երթ սատանայ. եւ գժտեցաւ նմա. (Եփր. համաբ.։)
altercation, contention, dispute, quarrel, discord, dissension, disagreement.
παροξυσμός exacerbatio, concitatio, discordia Խոժոռութիւն. դժկամակութիւն. անմիաբանութիւն.
Եւ եղեւ գժտութիւն ի մէջ նոցա. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 39։)
Զգժտութիւնսն, զգժդմնութիւնսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
nimble, moveable, light, lithe, active, free.
εὑκίνητος mobilis, agilis, pronus, expeditus Որ դիւրաւ շարժի, բերի, փոփոխի. շարժուն.
Նուրբ, դիւրաշարժ. (Իմ. ՟Է. 22։)
Գունդք (գնտակք) դիւրաշարժք են. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Յամենայն տեղ՝ ուր եւ նստցիս, մի՛ դիւրաշարժ լիցիս. (Վրք. հց. ձ։)
Մի՛ անհաստատք, եւ առ քննութիւնս (դատմունս) դիւրաշարժք. (Բրս. հց.։)
Որ ի սրտմտելն կամ ի բարկանալն դիւրաշարժ. (Մաքս. եկեղ.։)
Դիւրաշարժ է ի նախանձ ազգ մարդկան ի բարին եւ ի չարն. (Լմբ. զքր.։)
Ձեռք առ արուեստս եւ տուրեւառութիւնս պատրաստք եւ դիւրաշարժք եղիցին. (Սարկ. քհ.։)
Եղէգն դիւրաշարժ ի հողմոյ. (Իգն.։)
Տրամադրութիւնք ասին, որ են դիւրաշարժք եւ արագափոխք. հիկէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն. (Արիստ. որակ.։)
Ըստ կանացի եւ կնատ բնութեանն դիւրաշարժք. (Պիտ.։)
Ցուցցի դիւրաշարժ առաջարկութիւն ձեր. այսինքն անհաստատ, փուտ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մեղք դիւրաշարժք. այսինքն ի դոյզն իրաց առթեալք. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Ջուրք ի հաստատուն վիմաց բղխեն, եւ ոչ ի դիւրաշարժից. (Լմբ. սղ.։)
ԴԻՒՐԱՇԱՐԺ ԼԻՆԵԼ. Դիւրաւ կամ արագ շարժիլ.
Յամենայն տեղ՝ ուր եւ նստցիս, մի՛ դիւրաշարժ լիցիս. (Վրք. հց. ձ։)
agility, pliableness, mobility, versatility, fickleness
εὑκινησία, τὸ εὑκίνητον mobilitas Դիւրաշարժութիւն. փոփոխականութիւն.
Եւ ոչ ի մի ոք վստահանան յաղագս յերկոսին դիւրաշարժութեան եւ անկայուն գոլոյ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Դիւրաշարժութիւն անուոյ, կամ լեզուի, երիտասարդական հասակի. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ազատագունդ.
Ազատաժողով արեաց գնդին. (Ուռպ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Ազգադաւ
united by nationality;
national assembly.
possessor, successor to any place or dignity.
Սուրբ թագաւորիդ քրիստոսեան աթոռաժառանգ աւանդապահի. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
cheap, cheaply;
— գնել, to buy cheaply.
յաժան. մ. առաւել ռմկ. այս ինքն Դիւրագին. դիւրագնի. ուճուզ.
Զմանկունս եբրայեցիս գնէին յաժան. (Լմբ. յովէլ.։)
value, price.
Արժէք. արժողութիւն. յարդ եւ դին իրաց. պահա, գըյմէթ.
Տուեալ նմա տեղիս, որ յոյժ պակաս էր ըստ աժէիցն անւոյ։ Առնու զաժէքն՝ մինչ նոր էր. (Լաստ. ՟Ժ։ Մխ. դտ.։)
dregs.
Ուր առաւել լինի ծծումբ եւ ժիպակ եւ մրրկանք եւ ախժիք, եղեւ պղինձ, որ է մրուր արծաթոյ. (Ոսկիփոր.։)
Ամենայն ախժինքն ի յատակն նստի. (Վստկ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)
savoury;
sweet, agreeable, delicious;
— բանք, agreeable words;
— վայրք, enchanting places;
— յօժարութեամբ, with great pleasure, willingly.
• , ի հլ. «հաճելի, հաճոյական» Ա-գաթ. «հաճոյք», ախորժակ, յօժարութիւն» Յհ. կթ. Յանայ. Յհ. իմ. «դժուարին1» Մագ. գամագտ. որից ախորժակ «քաղցր, հաճելի» նար. Յհ. կթ. Նար. «մտադիւր» Փարպ. «սըր-տի բերմունք, ցանկութիւն» Խոր. Յհ. կթ. кգործ, զբաղմունք» Փիլ. Խոր. Պիտ. (նոր գրականում «մասնաւորապէս՝ ուտելու և ընդհանրապէս՝ մի բան անելու փափագ, ցանկութիւն»). ախորժական «հաճելի» Ոսկ. Եզն. ախորժել «սիրել, փափագիլ, հաւանիլ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. (կայ նաև ախորժալ Փարպ. Ոսկ. յհ. ա. 24. ախորժիլ Մագ. ժա), ախոր-ժութիւն Ոսկ. մտթ. և Եփես. ախորժակութիւն Դիոն. Փիլ. անախորժ Նար. Մագ. անախոր-ժական Ոսկ. մ. գ. 14. չախորժական Եզն. չարախորժակ Պիտ. բարեախորժ Եզն. մարմ-նախորժ Թէոփ. խ. մկ. յարախորժելի Նար. յօժարախորժ Սարկ. աղ. Գր. հր. մարդաչա-խորժ «անմարդասէր, մարդատեաց» Ոսկ. ես. 154 (գրուած է մարդաչախոժ)։
• Բագրատունի, Քերակ. զարգ. 1470 իբր անխորշ, անխորշելի։ Հիւնք. յօժար բա-
ἠδύς, ἁρεστός, χρηστός. suavis, iucundus, placitus Ախորժելի. ախորժական. հաճոյական. հեշտալի. զուարճալի. քաղցր. խօշ, շադիֆ, հազ էտէճէք.
Ախորժ բանք։ Ախորժ եւ ցանկալի է ճառս. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. քրզ.։)
Ախորժ տենչանօք լցեալ։ Տարար զնա ի քեզ ախորժ հանգստեամբ կամացն հաճութեան։ Յորոյ պտուղ վայելեսցես ախորժ բերկրանաց ճաշակմամբ. (Նար.։)
Զեկուցանէ զերկրին զախորժ եւ զվայելուչ վայրացն. (Համամ առակ.։)
ԱԽՈՐԺ ՅՕԺԱՐՈՒԹԵԱՄԲ. Ախորժաբար. մտադիւր. կամակար. սիրով, ուզելով. խօշլանարագ, հազ էտէրէք.
Ախորժ յօժարութեամբ սկիզբն արասցուք պատմել։ Ախորժ յօժարութեամբ զպարանոցն կարկառէր. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
ախորժք, ժից, ժիւք. գ. յոքն. Ախորժումն. ախորժակ. յօժարութիւն. հաճոյք. կամք. ուզածն. իղթիհա, միւրատ, հազ, քէյֆ.
Ընդդէմ կալ եւ ախորժից կերակրոց։ Վարեցան ըստ բնութեանն ախորժից։ Յանախորժակացն ախորժից հրաժարել։ Խօսել եւ գործել ըստ մտաց ախորժից եւ կամաց։ Ըստ ախորժից իմն ձեռական եւ նոր ստեղծանել պայազատս։ Եւ մեք կամօք եւ ախորժիւք յանձն առնումք. (Վրք. հց. ՟Բ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Մագ. ՟Կ՟Ե։ Նանայ.։ Յհ. կթ.։ Կանոն.։)
appetite;
desire, wish;
savour, taste;
satisfaction, pleasure;
ըստ մտացն ախորժից, ըստ ախորժից իմն, capriciously.
with appetite;
with pleasure, readily, willingly.
κατὰ βούλησιν voluntate sua, ultro Ախորժելով. ախորժ յօժարութեամբ. յօժար կամօք.
Ախորժաբար ծանուցանել, կամ սիրել, ընդունել, լսօղ լինել։ Առկայանալ ախորժաբար. (Փարպ.։ Պիտ.։ Փիլ.։ Յհ. կթ.։ Շ.։)
Ի սոցանէ ոչ ոք գտանի անախորժաբար ասել կամ ախորժաբար ծնանել զորդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
appetising, attractive.
full of pleasure, agreeable.
Լի ախորժիւք. կարի ախորժական.
Ախորժալից ձայնիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
who grants;
accords, listens willingly;
pleasurable to the ear, gratifying.
Ընկալեալ ի յախորժալուր ի տըւչէն զգիւտ խնդրոյ իւրոյ. (Փարպ.։)
taste;
appetite;
affection, will, inclination, willingness;
passion, sentiment;
ունել —, to be hungry;
to have a taste;
չունել — իմիք, to have a taste for nothing;
պակասութիւն ախորժակի, want of appetite;
ախորժակաւ ուտել, to eat with appetite;
շարժել՝ բանալ զախորժակ, to excite the appetite;
բառնալ զախորժակ, to take away the appetite;
ընտիր՝ կիրթ —, անկիրթ —, good, bad taste;
ըստ իմոյս ախորժակի, according to my taste.
Արդ մի՛ ըմբեր խիստ ախորժակ՝ զանցաւորիս սիրոյ բաժակ. (Շ. այբուբ.։)
Ախորժակ բանիւ։ Քաղցր եւ ախորժակ բարբառ Փրկչին. (Փարպ.։)
Որով զպտղոյն դառըն ճաշակ՝ փոխեաց մեզ քաղցր եւ ախորժակ։ Կնդրուկ հաշտութեան՝ նմին ախորժակ։ Մաքուր եւ ախորժակ է լուացեալն ... Մեղր զքաղցր եւ զախորժակ վարդապետութիւնս կոչէ. (Շար.։ Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Ընդ ախորժակացն եւ հակառակքն ... Չի՛ք ինչ յախորժակաց եւ սիրելեաց՝ սմին (երանութեան) արտաքոյ։ Ոչինչ կրելով յախորժակացս՝ որ աստ։ Ախորժակս յիւր լսելիսն զպիղծ հայհոյութիւնսն ամբարեալ. (Լմբ. սղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։ Յհ. կթ.։)
Յօժարակամ. մտադիւր. ...
Լուեալ խնդութեամբ եւ ախորժակ ունկնդրութեամբ։ Որ ընդ լծովն Քրիստոսի ախորժակ կամօք մտեալ եղաք։ Գուցէ վրիպեսցիս յախորժակ խոստմանց քոց որ առ Տէր. (Փարպ.։ Նար. Երգ.։ Մաշտ.։)
Ախորժելով.
προαίρεσις, πόθος, ἕγκλισις. voluntas, desiderium, inclinatio, affectus Ախորժք. ախորժանք նախայօժարութիւն. կամք. բերումն. հաճոյք. իղձ. փափաք. բաղձանք, սրտին ուզածը. արզու, քէյֆ, հէվէս, մէյիլ.
Որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է։ Զախորժակս մտացն յայտնել բանիւք ... Մարդկան է սովորութիւն՝ զկատարումն ախորժակացն՝ հանգիստ կոչել։ Ըստ ախորժակի իւր եւ աջողակ զինուորութեանն։ Ըստ իւրեանց ախորժակացն զբանս եւ զխորհուրդս այլոց դատին. (Խոր. ՟Ա. 1։ Խոսր.։ Յհ. կթ.։ Վրք. ոսկ.։)
Մարտնչելով ընդ մարմնոյ՝ հոգւոյն ախորժակօք։ Ո՛չ թէ ի տկարութենէ վերջացար կատարել զբանս օրինացն, այլ կամաւ ինքնայօժար ախորժակացդ. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։)
Գործ եւ պարապումն ախորժելի գտեալ ումեք. հեշտալի թուեցեալ արարք բարի կամ չար, արուեստ, մարզք, վարժք. ուզած սիրած բանը գործը. սէվտա, իշ կիւճ, եօշ, ատէթ, սէնահաթ, մարիֆէթ. որպէս յն. ἑπιτήδευμα studium, institutum bonum vel malum, quod studiose sectamur
Ամենայն գաւառ եւ ազն եւ քաղաք՝ չար ախորժակօք վարուց լի լինէր։ Զէնս շարժեալ յաջողակաբար, եւ այլ պատերազմականս ուսեալ ախորժակս. (Փիլ. իմաստն.։ Խոր. ՟Բ. 76։)
Ձեռագործականն բոլոր ախորժակք, եթէ զինուորականն, եւ եթէ մշակականն իցէ, եւ կամ նաւաստականն տեղեկութիւն։ Յի՛նչ եւ ձեռնարկիցէ ոք վարժելոցն եւ հրահանգելոց յանցնիւր ախորժակս։ Զկենցաղ օգտակարագոյնս ախորժակացն։ Քերթողականս ախորժակ։ Ընդդէմ ամենաբարի ախորժակի. եւ այլն։ (Պիտ.։)
pleasing, agreeable, sweet, amiable, delightful.
Զախորժականսն ասաց. զի յախորժականն դիւրաւ մեղկէին։ Ասասցուք նմա զախորժական զձայնն։ Ախորժական էր նոցա չարչարել վասն Քրիստոսի։ Զքոյոցդ ախորժականաց կնդրկաց։ Երեւելիքն դաժանք են, եւ աներեւոյթքն ախորժականք. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ Լծ. կոչ.։ Խո եւ Նար. երգ.։)
Յօժարական. կամաւոր. կամակար.
Զընչից չքաւորութիւնն ուրախութեամբ տանէին, եւ բազում ախորժական դիւրութեամբ. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ ի հարկէ էր, այլ ի զեղխ եւ յախորժական կամաց։ Վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեանն։ Չար գոլն՝ ախորժական կենցաղավարութիւն (է) ... Ոչ զբնաւորական մահն, այլ զախորժականն. որով մեռելութիւն գործէ ախտից. (Գէ. ես.։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ը։)
pleasing to the taste, savoury, sweet;
good to eat, savoury.
Ախորժ համով. համեղ. քաղցրահամ. աղէկ համով. տաթլը, լէզիզ, լէզէթլի.
Հայցեմք ի ճաշակողացդ յայսմ սեղանոյ՝ յոքնօրէն եւ ախորժահամ հանդերձելոյ. (Նար. յիշ.։)
cf. Ախորժահամ.
cf. Ախորժահամ. Քաղցր՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ախորժաճաշակ բանապաճոյճ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
appetite;
desire, pleasure;
ախորժանօք, with appetite;
with pleasure.
Ախորժք. ախորժակ. ախորժումն. իշթիհա.
Ախորժանք կերակրոցն երեւեցուցանեն, եթէ որովայնապարարք եմք. (Ճ. ՟Ժ.։)
Եւ ախորժակ, ախորժեալ սովորութիւն ἑπιτήδευμα.
Ոչ անկեալք ի չար եւ ի դժնեայ ախորժանս վարուց. (Փիլ. իմաստն.։)
ախորժանօք. իբր մ. ἠδέως libenter Յօժարութեամբ. սիրով. ախորժաբար. հիւսնի իրատէթիյլէ.
Նա ախորժանօք համբերէ այսմ ամենայնի, եւ ախորժելով քաղցնու, զի դու կերակրեսցիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
desirable, pleasing, agreeable.
Ճաշակ ախորժելի։ Ախորժելի ճաշակումն. (Նար.։ Յճխ.։)
Ախորժելի բարիք։ Պտուղս ախորժելիս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
προσηνής jucundus, suavis Ախո՛րժ. ախորժական. հաճելի. հաճոյական. սիրելի. բաղձալի. ցանկալի. քաղցր. խօշլանաճագ, հազ էտէճէք, խօշ, մագպուլ, լէզիզ, լադիֆ.
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Ախորժելի վերնոցն։ Բարեբանեալ կամաց քոց ախորժելիք։ Ախորժելի (Աստուծոյ) բնակարանք։ Յաւէտ ըղձական եւ ախորժելի խորհուրդ ցուցանի։ Ընդ անտկար կարելոյդ՝ եւ կամելդ է ախորժելի։ Յոր զկենդանութիւն շնչոյս լքանելն է ախորժելի. (Նար.։)
Իբր յօժարամիտ. պատրաստական.
Ընկալարուք ախորժելի կամօք. (Շ. ընդհ.։)
ՈՉ ԱԽՈՐԺԵԼԻ. Անախորժ. անհաճոյ. խորշելի.
Ոչ ախորժելի ելք. (Պիտ.։)
Հանդիսանալ յոչ ախորժելիսն Աստուծոյ։ Զոչ ախորժելիս ստեղծչին կատարէ. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ը։)
Իմանան զախորժելին կամ զոչն ախորժելին. (Շ. թղթ.։)
to taste of, to relish, to like;
to love, to take pleasure in;
to desire, to aim at;
ոչ —, to take a disgust for or to;
Թէ ախորժէք, if you please.
αἰρέω, προαιρέω, θέλω, βούλομαι, εὑδοκέω, ἑπιτηδεύω praeeligo, volo, probo, placet mihi, studeo Նախայօժար կամօք ընտրել. կամել. հաճիլ. հաւանել. սիրել. իսթէմէք. խօշլանմագ. հազ էթմէք. հէվէս՝ ջահթ էթմէք.
Ախորժեցին զմահ, եւ ոչ զկեանս։ Մինչչեւ ախորժեալ զչարութիւն՝ ընտրեսցէ զբարին։ Ոչ ախորժեաց ժողովուրդդ այգ զջուրն Սիլովայ։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց, եւ զգարշելիս իւրեանց՝ զոր անձինք իւրեանց ախորժեցին։ Ախորժելով արբջիք. եւ այլն։
Արժան էր զառաքինութիւն ախորժել. (Փիլ. իմաստն.։)
Սիրելի իմ, զոր ախորժեաց անձն իմ։ Նա միայն ի մեծատանց ախորժեաց զաղքատացն հանդերձս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Եթէ զհաւուց ախորժեսցես միս։ Որպէս իմս ախորժեն կամք. (Արշ.։)
Ոչ ախորժես չար. (Նար.։)
Է՛ ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է՛ ինչ՝ զոր ոչ ախորժեն։ Խորհրդով ա՛րբ զգինի. այս ինքն զօգտակար շնորհսն հոգւոյն ախորժեա՛, որպէս այլք զերեւելին ախորժեն գինի։ (Եզնիկ.։ Համամ.։)
Զյաղթողն լինել ախորժէ։ Ոչ ախորժեալ առնուլ զգեղ։ Ոչ ախորժել (կամ ախորժելով) լսել զբանս չարութեան. (Լմբ.։ Յհ. կթ.։ Շ. աղ.։)
Զիւրսն ցուցանէ ախորժօղս։ Ախորժողացն զերկնիցն կայան։ Զախորժողաց բանին. (Պիտ.։ Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Կալցի զայս ոք, որպէս եւ ախորժէ. (Նախ. ՟ա. մակ.։)
Առցուք, թէ ախորժէք, նախ զօրէնս Աստուծոյ ի ձեռս մեր. (Լմբ. ատ.։)
Պղատոն ոչ ախորժէ յանձնէ եւ ի մարմնոյն գոլ զկենդանին։ Արիստոտելէս ի միայնոյ յարենէ ախորժէ լինել զմարմինս կենդանեացն. (Նիւս. բն.։)
to inspire gratification, taste, pleasure.
Ախորժ ընծայել. հաճեցուցանել. զուարճացուցանել.
Մեռոնն ըստ ինքեան ե՛ւ զմարդիկ ախորժեցուցանէ, եւ զխոզսն սատակէ՝ ոչ կարացեալ բերել զանուշահոտութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Ախորժեմ.
Եթէ ախորժիս, այժմ թողից զայսոսիկ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
pleasure, taste.
Աստուածայնովն ախորժութեամբ լնուն. (Դիոն.)
Հպարտանայ այնպիսին յախորժութենէն։ Յառաջակամ ախորժութեանն շարժման. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ախորժութեանն են կարիք, եւ ոչ բնութեամբ ինչ ի հարկէ. (Նիւս.։)
Ոչ ըստ մարմնոյ ախորժութեան բաղձանաց, այլ առ գութ սիրոյն Քրիստոսի. (Եղիշ. երէց.։)
Դարձցի մրրկին սաստկութիւն ի սիկ ախորժութեան։ Այս ախորժութիւն ճաշակաց՝ բարեբանեալդ քո քաղցրութեան. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Հ՟Դ։)
physician;
that cures diseases, restorative.
Բուժիչ ախտից. ապաքինիչ ցաւոց. ըռընտցնօղ. սաղալտըճը.
Զթարախածուծս ի կենդանեացդ (զտզրուկս) իբրեւ զախտաբոյժս մեծարեալ՝ զնոսա Աստուածս անուանեցին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
sick, ill, of a bad constitution or temperament;
unhealthy.
bad temperature, indisposition, languor, sickness, cacochymia.
oculist.
without desire, — wish or inclination;
involuntary, forced.
Որ ոչ յօժարի, կամ չէ յօժար. չյօժարօղ, չուզօղ, անսիրտ. իրատէթսիզ.
Յուլացեալ եւ անյօժար յունկնդրութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Անյօժար կամք, կամ միտք. (Խոսր.։ Մխ. երեմ.։ Գէ. ես.։)
Գասն այսոցիկ՝ անյօժարիցն. (Նիւս. բն.։)
Ոչ յօժարելի. չկամեցեալ.
Եւ ոչ անյօժարք եւ անխորհուրդ դիպմունք. (Փարպ.։)
immovable, fixed, stable, firm;
not commutable;
real, not personal.
ἁκίνητος, ἁνήλατος, ἁσάλευτος. immobilis, immotus, immutabilis. Որ ոչ շարժի ի տեղւոջէն կամ ի վիճակէն. անսասան. անդրդուելի. կայուն. հաստատուն. անփոփոխ. անվրդով. դէփրէնմէզ. հարեքէթսիզ. cf. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 16։ ՟Ի՟Է. 15։ Օր. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Ա. 18։ Յով. ՟Խ՟Ա. 15։ Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 48։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 58։)
Անշարժք ի յուսոյ աւետարանին. (Կող. ՟Ա. 23։)
Որ նախ շարժէն, անշարժ է. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Է։)
Զանշարժ կենացն ի վերայ ելանել. (Բրս. ընչեղ.։)
Անշարժն յառաջագոյն է քան զշարժունն. զի անշարժն սկիզբն է շարժման. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Յառնէ ի գերեզմանէ անշարժ կնքովք. (Սարկ. մարդեղ.։)
Հայ ամիսքդ չեն անշարժ. (Տօնակ.։)
Անշարժ խորհուրդ, կամ օրէնք, գիտութիւն, բարութիւնք, խաղաղութիւն, յոյս, հաւատ. եւ այլն. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 6։ Պիտ.։ Փիլ.։ Ագաթ.։ Ոսկ. հռ.։ Վեցօր. եւ այլն։)
Անշարժ լինել կամ պահիլ արդարութեան, թագաւորութեան, եկեղեցւոյ. եւ այլն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 7։) (Շար.։)
Աշխարհն հաստատուն լիցի, եւ անշարժ ի նմանէն. այսինքն մի՛ օտարասցի յիւրմէ. (Բուզ. ՟Բ. 34։)
Անյօժար. որ ոչ բերի. անընդոստ. Քարացեալ կռապաշտութեանց սառնամանիքն անշարժ առ քաջ պտուղսն մնայր. (Խոր. հռիփս.։)
Անշարժ են այնքան մեծի տեսութեան. (Իգն.։)
Անշարժ գոլ սիրոյ անցաւորիս. (Սկեւռ. աղ.։)
անշարժաբար. ἁκινήτως, ἁκατασείστως. immobiliter, immoto animo. Առանց շարժելոյ. հաստատութեամբ. անխռովաբար. առանց այլայլութեան.
Ի նմա բնակեալք անշարժ։ Անշարժ հաստատեալք ի հաւատս. (Փարպ.։)
Հեզաբար եւ անշարժաբար հարկանողին համբերէ. (Բրս. բարկ.։)
Գեղեցկաբար առաջնորդէ եւ անշարժաբար. (Առ որս. ՟Է։)
Առ արդարեւ բարձրեալն բոլորիւք զօրութեամբք անշարժաբար բարւոք կայիւք հաստատեալ. (Դիոն. երկն. ՟Է։)
Անշարժաբար հիմնացուցանել, կամ արձանացուցանել. (Յհ. իմ. ատ. ՟Գ։)
Լեռանց նըման անշարժաբար զեկեղեցւոյ կանգնեալ կամար. (Շ. յիշ. առակ.։)
immovably, firmly.
ԱՆՇԱՐԺ ԱՆՇԱՐԺԱԲԱՐ. ἁκινήτως, ἁκατασείστως. immobiliter, immoto animo. Առանց շարժելոյ. հաստատութեամբ. անխռովաբար. առանց այլայլութեան.
Ի նմա բնակեալք անշարժ։ Անշարժ հաստատեալք ի հաւատս. (Փարպ.։)
Հեզաբար եւ անշարժաբար հարկանողին համբերէ. (Բրս. բարկ.։)
Գեղեցկաբար առաջնորդէ եւ անշարժաբար. (Առ որս. ՟Է։)
Առ արդարեւ բարձրեալն բոլորիւք զօրութեամբք անշարժաբար բարւոք կայիւք հաստատեալ. (Դիոն. երկն. ՟Է։)
Անշարժաբար հիմնացուցանել, կամ արձանացուցանել. (Յհ. իմ. ատ. ՟Գ։)
Լեռանց նըման անշարժաբար զեկեղեցւոյ կանգնեալ կամար. (Շ. յիշ. առակ.։)
immobility, immovableness, stability, firmness.
ἁκινησία. immobilitas. Անշարժ գոլ. հաստատութիւն անդրդուելի. անփոփոխութիւն.
Ո՛չ ամենայն ներգործութիւն՝ շարժութիւն է. այլ է ինչ, որ ի ձեռն անշարժութեան ներգործութեամբ, ըստ որում նախ ներգործէն աստուած. քանզի որ նախ շարժէն՝ անշարժ է. (Նիւս. բն.։)
Վէմն հաստատութեան անշարժութիւն է. (Ագաթ.։)
Հիմն անշարժութեան. (Նար. կուս.։)
Մշտնջենաւոր անշարժութիւն (լերանց). (Առշ։)
Զանշարժութեանս (եկեղեցւոյ) յարակայութիւն. (Անան. եկեղ։)
Հաւատալ անշարժութեամբ. (Փարպ.։)
Անշարժութիւն քարոզութեան կամ աթոռոյ. (Լմբ.։)
Ի վերայ հասին մտացն անշարժութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Տարածեալ զբազուկս անշարժութեան (այսինքն անշարժս). (Արշ.։)
Զամէն ամէնն դնելով՝ իբր երդմամբ իմն զանշարժութիւն բանին նշանակէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Զանշարժութիւն ի թշնամեաց պատերազմէ. (Ժմ.։)
Բարձրանան մոլարքն ի վերին անշարժութիւն մերձ. (Ոսկիփոր.։)
without force, feeble.
ἅτονος. infirmus, ἁσθενής, invalidus. Ուր կամ ոյր չիք ոյժ. տկար. անզօր. անգործ. անձեռնհաս. եւ Անվաւեր. (գրի եւ ԱՆՅՈՅԺ, ԱՆՈՒԺ). գուվվէթսիզ, կեչմէզ.
Տկար եւ անոյժ ի նրբութենէ (այսինքն առ նրբութեանն) իցէ փայտն. (Նիւս. երգ.։)
Նետս անոյժս. (Ագաթ.։)
Քամահելով զանոյժ բանս. (Եղիշ. դտ.։)
Անոյժ արարից զամենայն որոգայթս նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Քրիստոնէից գոլով անոյժ. (Լմբ. յիշ. առակ.։)
Անոյժ եւ անհաստատ լիցի ձեռնադրութիւն. (Կանոն.։)
yellow millet.
• «խոշոր դեղին կորեկ. holcus lanatus L (ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora dell' Armenia, էջ 31)» Ագաթ. գրուած կավարս, կապարս Բժշ.։
Կորեկ, կապարսն, տուխն։ (Բժշկարան.)
vestibule, court, forecourt, porch, portico, —, — ոչխանրաց, sheepfold, sheepcote;
— եկեղեցւոյ, parvise.
• . ի, ի-ա հլ? «տան, ապարանքի կամ տաճարի բակ կամ նախասենեակ» ՍԳր. «ոչխարի փարախ» Յհ. ժ. 1. 16. նմանո։ թեամբ «եկեղեցի, երկնից արքայութիւն» Կիւրղ. գանձ. Լմբ. սղ. և ժղ., որից՝ վայրա-գաւիթ Եզեկ. խէ. 1 (ի-ա հլ.), սրովբէագա-ւիթ Նար. խչ., նախագաւիթ (նոր գրակա-նում), Նորագաւիթ (գիւղի անուն՝ Երևանի մօտ)։
• մայր» բառերի հետ։ Պատկանեան, Փորձ, 188Ո մարտ, էջ 84 պրս. gāv «կով» բա-ռից։-Տէրվ. Նախալ. 108, vas «բնակիլ» արմատից, իբր> գահ-իթ> զաւիթ. «կրնայ նաև զնդ. գաւյա-իտի, հնդ. գա-ւյու տի «մակաղատեղի» բառերուն հետ համեմատութեան բերուիլ և այն թերևս աւելի հաւանականութեամբ»։-Հիւբշ. 126 մերժում է զնդ. և սնս. բառերի հա-մեմատութիւնը, որոնք ո՛չ նշանակու-թեամբ և ո՛չ էլ ձայնապէս համաձայն են հայերէնին.-Հիւնք. գօտի բառից։-Datrubány, ՀԱ, 1908, 154 հնխ. vəbhā-«հիւսել» արմատիզ։ ԳԻՌ.-Առհասարակ պահուած է «եկեղե-ցու գաւիթ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Պլ. գավիթ (հին լեզւով), քավիթ (նոր լեզւով։, Ախց. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ա-վիթ, Ռ. քավիթ, Ասլ. գ'ավիթ, գ'ավի՝ ևն։
Հելլենացի փիլիսոփայիցն կարծիք (վասն աշխարհի) արտաքոյ է մերս գաւթաց։ Այս կորուսանէ զանձն իշխանականն, եւ արտաքոյ է գաւթացս մերոց. (Լմբ. ժղ.։)
home, house.
• «տուն, բնակարան». անստոյց բառ, որ մէկ անգամ ունի Լաստ. ժը. տպ. 1844, էջ 78 «Ջայս լուեալ իշխանացն, գնա-ցին առանց պատասխանի տալոյ յիւրաքան-չիւր գբայաթ» (մէկ ձ. «գբայաթ, այն է տե-ղիս», իսկ մէկ ձեռ. բառի վրայ սրբագրում է «ի պալատ». տպուած է պալատս)։
cf. Հէն.
• = Եբր. [hebrew word] gədūd «յարձակող թըշ-նամի բանակ, աւազակների խումբ» բառն է, որ Ս. Գրքի յոյն թարգմանութեան մէջ սխալ ընթերցմամբ տառադարձուած է γεδδούρ, իբր թէ բնագրում լինէր [hebrew word] gədur և այստեղից էլ անցել է մեր թարգմանութեան։ -Նուն բառը սակայն Ա. մնաց. ժբ. 21 հիշտ տառադարձուած է γεδδούδ, ուրիշ ձեռադիր-ներ ունին στρατια, որից էլ հայերէնում նոյ-նը թարգմանուած է «հէն»։
valley;
ditch, trench;
grave;
flock, herd.
• «փոս, վիհ, դերեզման, կարկառա-կույտ» (ըստ ՆՀԲ և ԱԲ), «վիհ» (ըստ Հին բռ.). գործածում են միայն Երեմ. խթ. 3. Եզեկ. լթ. 11, 15 (Գեհ գերեզման Գովգայ), Լմբ. սղ. ժէ. Սիւն. քեր. 206 (յիշում է իբրև հաւաքական բառ)։
• ԳՒՌ.-Վերոյիշեալ բառի հետ ձևով և ի-մաստով նոյն է Հմշ. գեհ «բարձունք», պէտք է դնել գահ «բարձունք, ժայռերի գլուխը» բառից. ըստ այսմ եբր. բառը, ինչպէս ասեր ենք, գործ չունի հյ. գեհ բառի հետ, բայց ձևափոխուած է նրա համեմատ՝ անշուշտ յետնաբար։ ԳԵՀ «ոչխարի հօտ» Վստկ. 215, 216, 217. Թր. քեր. 20. Սիւն. քեր. 210. Սմբ. դատ. 211. Վրդ. առ. 238, 256, 259 (չորս անգամ). Տաթև ոսկիփ. 480, «ոչխար» Բրս. մրկ. 78, որ և գիհ Վրդն. առ. 160, 188 (ձեռագիրնե-րից ոմանք ունին գեհ, ոմանք՝ գիհ)։-Սրանց հետ հմմտ. գհուկ Լ. Ղզ. կամ գվուկ Երև. «ոչ-խարների փարախ», որ դարձած է Ղրբ. կհօկ։
gehenna, hell.
• (սեռ. ի, յետնաբար՝ ի, ռ հլ.) «դը-ժոխք, հանդերձեալ կենաց անշէջ հնոցր» ՍԳր. Ագաթ. (կրկնագրում՝ Յուշարձան, էջ 113բ). Կիւրղ. ել. Փարպ. դարձած է գեհեան «հասարակ հնոց» նշանակութեամբ՝ Ճառոնա. որից ունինք՝ գեհենաբորբոք Լաստ., գեհե-նազարդ Գնձ. Մեսր. եր., գեհենաժառանգ Անան. եկեղ., գեհենահոտ Վրդն. պտմ., գե-հենակից Սարգ. յուդ. Ճառընտ. ևն։
• = Եբր. [hebrew word] gēi-hinnom ձևից, որ Ս. Գրքի միջոցով տարածուել է ամէն կողմ. այսպէս՝ յն. γέεννα, լտ. gehenna (ֆրանս. géhonne, իտալ. geenna), ասոր. [arabic word] géhannā, արաբ. [arabic word] jahannam (աղաւ. թրք. jehennem, jehellem, jahandam) գոթ. gaiainnan, ռուս. reеннa ևն։ Եբրայե-ցի բառը նախապես ասւում էր [hebrew word] gēi ben Hinnom և կամ պարզապէս gēi-Hinnom և նշանակում էր «Հիննոմի ձորը». որ Երուսաղէմի պարիսպների տակ զբօսա-վայր էր։ Այստեղ էր, որ Հրեաները Մողո-քին տաճար շինեցին և մարդազոհ հաստա-տեցին. Յովսիա թագաւորը կործանեց տա-ճարը և այդ տեղը գարշանքի առարկայ դարձնելու համար՝ քաղաքի կեղտոտութիւն-ները այնտեղ բերաւ ու տարածեց։ Այսպէսով նոյն տեղը կեղտի, զզուանքի ու սոսկման նշան դարձաւ, յետոյ էլ ստացավ «չարչա-րանք» և «դժոխք» նշանակութիւնները (տե՛ս M Devir Dirt êtvmol des mots frane. ϑ'origine orientale, Paris, 1876, géne «նե-ղութիւն» բառի տակ, որ ծագում է գեհեն-ից)։-Հիւբշ. 345։
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Иnпoл. 63 հ ձայնի պատճառաւ հայերէնից փոխառութիւն է վը-րաց. ვეჭენია գեհենիա, որ և გეენია գեենիա «գեհեն, դժոխք»։
γεέννα Gehenna Բառ եբր. կեէննօմ. այսինքն վիհ ենոմայ, կամ ձոր տրտմութեսն, ուր իսրայէլացիք զորդիս իւրեանց ընդ հուր սնցուցանէին. ուստի ի նոր կտ. վարի որպէս Հնոց անշէջ, այն է Դժոխք. ճէհէննէմ, ճէհիմ, հէճիմ, եւ վէյլ (իբր վիհ, ձոր)
coursor, steed.
• «արու ձի». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. հոմանիշների պարզ մի շարքի մէջ՝ «Եւ ձիոց՝ յովատակ, նժոյգ, փահլ, երիվար, գեղազատ (կամ գելազատ). այսոքիկ արականք են».
Արականք ձիոյ, յովատակ (կամ յովտակ), նժոյգ, փահլ, երիվար, գեղազատ (կամ գելազատ). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
rotation, turning, rolling, wallowing.
• «անիւ, գլորում, թաւալում կամ դիւրագլոր, դիւրաշրջիկ». ունի միայն Եզեկ. ժ. 13 «Եւ անուոցն անուն կոչեցաւ գեղ-ռեղ», որից առնելով Դիոն. երկն. ժե. «Կոչե-ցաւ նոցա, որպէս ասէ աստուածաբանն, գեղ-գեղ. և երևի այս ըստ եբրայեցւոց ձայնին վերաշրջութիւնս և վերայայտնութիւնս»։ Հին բռ. դնում է «Գեղգեղ. հոլովումն», իսկ Բառ. երեմ. էջ 69 «Գաղգաղ. անիւ»։-Ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
• = Եբր. [hebrew word] galgat «անիւ» բառն է, որ ռռռծածուած է Ս. Գրքի եբրայական բնագրի համապատասխան տեղը. յոյն թարգմանու-թեան մէջ տառադարձուած է γελγελ, որից էլ հայերէնը։ (Sophocles, 326 յիշում է բա-ռրս և մեկնում է «αναϰνλισμός, τρογός, թա-ւաւում, հոլովում, անիւ». բայց վկայու-թեան մէջ չի յիշում Եզեկ. ժ. 13, այլ միայն սուտ-Դիոն.)։
yew;
cartilage, kernel, gland;
cf. Գեղձումն.
• «սաստիկ փափագ» Լմբ. սղ., որից՝ գեղձալ կամ գեղձիլ «սաստիկ փափագիլ, փղձկիլ, վառիլ» Պիտ. Պտմ. աղէքս. 69, գեղձումն «ուժգին փափագ, տենչանք, փղձը. կումն, գութ, արգահատանք» Նիւս. կազմ. Փիլ. լին. Պիտ. Լամբ. մատ. 381. Տօնակ., գեղձանք (գրուած գղձանք) Աթան. էջ 354 (նորագիւտ բառ), ընդ գեղձանիլ «սաստիկ լալ, փղձկիլ» Ոսկ. մ. բ. էջ 739 և Բ. տիմ. ա. էջ 171 (առաջին վկայութեան մէջ բոլոր ձե-ռագիրներն ունին ընդեղձանէր, իսկ երկրոր-դից մի ձեռ. ընդեղձանալ). արմատն ունի ու-րեմն կրկին նշանակութիւն՝ «փափագ և լաց. մորմոք». (գեղձումն կերակրոյ «ախորժակ» Նիւս. կազմ.). հմմտ. տենչալ «փափագիլ», Սուրմալուի գաւառականով «սիրտը կսկծալ, մորմոքիլ»։
• ՆՀԲ իրար ետևից շարում է «իղձ և բաղձանք... առ գեղեցիկ... գելմամբ սրտի կամ փղձէումն»։ Bugge, KZ, 32, 5 և IF, 1, 449 դնում։ է հսլ. že-lèti, želati «փափաքիլ» բառի հետ հնխ. g2hel արմատից։ Այս մեկնութիւնը յի-շում է նաև Հիւբշ. 433, նախորդ զեղձ «խոյլ» բառի մօտ։ Meillet, Kevue crit. 1897, 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL, 11, 393 մերժեց այս մեկնու-թիւնը և տուաւ վերի մեկնութիւնը։ Այս մասին եղած վէճերը տե՛ս ցեղձ «խոյլ» բառի տակ։ Հիւբշ. IF, Anz. 10, 45 համաձաւնւում է ընդունելու գեղձ «փափագ» բառի համար կա՛մ Bugge-ի և կամ Meillet-ի մեկնութիւնը։ Schef-telowitz, BВ, 28, 298 սանս. upa-val-hate «հարձուփորձել»։ Petersson, Ar u Arm Stud. 127-128 այս մեկնա-թիւններն ընդունում և նրանց վրայ աւելացնում է օսս. varzum. varzin «սիրել», որ դնում է հնխ. uelgh, uolgh արմատից։
ԳԵՂՁ որ եւ ԳԵՂՁՈՒՄՆ. ὅρεγμα, ὅρεξις extensio, appetitus, desiderium Իղձ եւ բաղձանք սաստիկ առ գեղեցիկ իմն, կամ ի լաւ թուեցեալն. ուժգին ձկտումն եւ բերումն յօժարութեան, իբր գելմամբ սրտի, կամ փղձկումն.
Ատամն, աճառք, գեղձք, շաղկապք։ Գեղձքն՝ որ ի խինձսն մարմնոյն։ Գեղձքն հաստատումն են ամանիցն, զի մի՛ խորտակեսցին ի բռնի շարժութեանցն. (Նիւս. բն. Դ. եւ ԻԵ։)
Եթէ զգեղձս քաղելով այժմ՝ զբժշկութեամբ ծառ մաքրեալ՝ պտղաբեր կենաց կազմիցէք. (Պիտ.։)
river.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «գետ» ՍԳր., որից՝ գետաբար Ոսկ. Եբր., գե-տամեռ Ոսկ. Եբր., գետավէժ Ագաթ.. «ե-տարծուի Ղև. տ. ժա. 13. Օր. ժդ. 13, գե-տափն Գծ. ժզ. 13, գետաքար Եւս. քր., գետ-եզր Թուոց իբ. 5. Եւս. քր., խեցգետին Վեց-օր., ձիագետի Պտմ. աղէքս., Միջագետք ՍԳր. և շրջուած՝ գետամէջք Եփր. Եբր., գե-տորայ «գետեր» Սոկր. 188, գետհետիլ «ռռռ-գուիլ» Հաւաք. 27, գետափնեայ (նոր գրա-կանում), գետառ «տեղափոխուած գետի տե-ղը, ուր հերկում սերմանում են» Օրբ. էջ 167 (Տայ նախ զայգին մեծ որ ի Հալէից գետա-ռին և յետոյ զգիւղն իսկ զՀալիս.-ԱԲ մեկ, նում է պարզապէս «գետեզր». վերի ձևով ունի Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 129, որ հաստատում են Մուշի և Երևանի բարբառ-ները). ըստ Ամատ. անդ՝ էջ 123 ունինք նաև գետ «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. գետճոխ «նոյն» անդ։
• միւս հնդերոպական լեզաների մէջ ո՛չ ved-ձեն էր գտել և ոչ էլ «գետ» նրա-նակաթիւնը. բայց այժմ այս երկասն էլ գտնտ ած լինելով՝ կասկածի տեղիք չկայ այլ ևս։ Այսպէս է մտածում նաև Scheftelovitz, BВ, 29, 28։
ποταμός flumen, fluvius, amnis Ջրանցք երեւելի. առու մեծ անոյշ ջրոյ ժողովելոյ ի վտակաց, որ ոռոգանելով զերկիր՝ թափի ի ծով.
weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
on, up, above;
more, very, much.
• «ողբ, լաց, կոծ» (ունի միայն ԱԲ), որից գեր գործել «լալ, ողբալ» Ոսկ. պօղ. հտ. Ա. էջ 260, 492, 751, 832։ Բառս գտնում ենք նաև Գ. մակ. դ. 2 «Եւ քաջացն սուգ անհնա-րին և գեր արտօսրալից գոչմամբ եռանդն ի վեր հասեալ՝ զսիրտս ճմլէր» =յն. τοῖςδε *lουδαίοις (քաջացն) ἀνήϰεστον (անհնարին) πένϑος (սուգ) ὴν ϰαὶ (և) πανόδυρτος μετն δαϰρύων (գեր արտօսրալից) βօղ (=գոչ-մամբ)։ ՆՀԲ գրելով մէ՛կ բառ (գերարտօս-րալից), թարգմանում է «սաստիկ առ։ տառուიօ լի», իբր կազմուած գեր-ոչ-ոսկե-դարեան մասնիկով և համապատասխան յն. λανόδυοτος «յոյժ ողբալի» բառին։ Սակայն այս պարագային առանց թարգմանութեան է մնում με τα δαϰρύων «արտօսրալից»։ Նո-րայր, Կորիւն վրդ. և թարգ. էջ 455 ուղղում է հատուածը՝ «Եւ քաջացն սուգ անհնարին և գեր՝ արտօսրալից գողմամբ..», գեր առնե-լով իբր առանձին բառ և գոյական՝ «ողբ» նշանակութեամբ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ, 1911, 48-49 ցոյց է տալիս, որ յունարէնին համապատասխան լինելու համար պէտք է առնել գեր (ածական) «πανόδυρτος, յոյժ ողբալի», որով արտօսրալից ճշտիւ լինում է μετά δαϰούων։ Գեր ածականը գտնում ենք նաև Եղիշ. գ. էջ 44 «Ոմանք զգեր արտօսրն եբրև յաղբերականց հոսէին յաչաց իւրեանս» (ՆՀԲ գրում է իբրև մի՛ բառ՝ գերարտօսր, որ շատ անյարմար է գալիս տեղին)։ Նոյնը նաև Ոսկ. փիլ. էջ 482 «Մի ծոյլո, մի՛ մեղկս, մի՛ ի զեր մտաց», ուր յունարէնը երեք բառի դէմ ունի միայն օῦϰ ἀναπεπτωϰιτα «մեղկ, թոյւ»։ (Բայց ինչպէ՞ս պէտք է հասկանալ այստեղ հյ. գեր, «ողբալի՞» թէ՜ «ծոյլ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. uer «բարձրանալ» արմատից, որի միակ ժառանգորդն է յն. ծεἰρω, αίρω (<αfεριω, fαριω) «բարձրա-նալ, վերանալ, բարձրացնել, վերացնել»։ Կարծւում է թէ նոյն հնխ. uer պարզ արմատի աճականներն են հնխ. uers և uerd. առաջի-նից ծագում են սանս. váršman-«բարձրու-թիւն, բարձունք, ծայր», váršiyān «բարձ-ռագոյն, գերագոյն», հսլ. vruchu «ռառաթ բարձունք», լիթ. virszús «վերևինը», լտ. verruca «բարձրութիւն, պալար, բիծ», անգլ-սք. wearr «մարմնի վրայ կոշտ», հիռլ. ferr «լաւագոյն», Նիռլ. farr «սիւն, մոյթ», -իսկ երկրորդից՝ հբգ. warza, հիսլ. varta, հսաքս. warta, անգլսք. vearte, անգլ. wart, հոլլ. wrat, դերմ. warze և պրս. [arabic word] bālū, բոլորն էլ «պալար, շիտ» (Walde, 823, Boisacq, 15, Kluge, 519, Pokorny, 1, 267, Ernout-Meillet, 1049, Trautmann, 362)։
Գե՛ր ելոց, եւ նուաստից։ Գեր ի վերնայինսն զնոր ժողովուրդ առ քեզ մատուսցես. (Նար. ՟Գ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
Սովորութիւն եղեւ ասել, որ գեր ի վերոյ գլխոյս է, ի վեր։ Ամենայն զօրութեան գեր ի վերոյ աստուածութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 68։)
Ճոխանամք նոքօք գեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)
bitter;
sour, acrid, sharp, harsh, grievous, painful, disagreeable, tiresome, tedious, disgraceful, fatal, sad, tormenting, austere;
maddening;
biting, satirical.
• , ն հլ. (-ռին, -ռանց, -ռինց) «լեղի» ՍԳր. Եզն. Մծբ., «դժնդակ, անտանելի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. Փարպ., «դառնիճ խոտը» Փիլ, ել., որից՝ դառնանալ «լեղինալ. 2. վշտա-նալ, զայրանալ» ՍԳր, դառնացուցանել ՍԳս. դառնացուցիչ Օր. լա. 27. Եզեկ. բ. 3, ղառ-նացութիւն Եփր. համաբ. 126, դառնութիւն ՍԳր, դառնէնի «դառն պտուղ ունեցող» Վե-ցօր. 97, դառնապէս ՍԳը, դառնաշունչ Ոսկ. ես. և մ. բ. 6. Եփր. թգ. 401, դառնադառն Ոսկ. յհ. ա. 9, դառնահոգի Եփր. թգ. 401, դառնաբեր Ագաթ. Կոչ., խաղողադառն Մծբ.. դառնին «դառն, լեղի» Ագաթ. «խիստ լեղի մի բոյս» (որ և դառինչ) Ոսկ. Եբր. Փիլ. ել. (հմմտ. յն. πιϰρὸς «լեղի» և πιϰρίς «դառնիձ. ղի հազար»), դառնագոյժ (նոր բառ) ևն։
• ԳՒՌ.-Կր. Ջղ. դ'առն, Երև. դ'առը, Ալշ. Ախց. Մշ. դ'առ, Տփ. դա՛րը, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռն, Շմ. տmռնը, Ոզմ. դ'mռ, Ագլ. դէօռնը «դառն», դռնm՛նիլ «դառնանալ»։ Նոր բառեր են՝ դառնաժամ, դառնակողինձ. դառնաջուր, դառնիկ, դառնարիւն, դառնճի, դառնինուկ, դառնուշք։
πικρός amarus Անախորժ եւ խորշելի ճաշակելեաց. աղի. կծու. լեղեհամ. լեղի. եբր. մառ, մառա
ԴԱՌՆ. δεινός dirus, durus, acerbus Դժնդակ. խիստ. չար.
order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.
• , ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խումբ. կարգ, կարգաւորեալ բազմութիւն (մարդոց, անասունների, զինւորների, հրեշտակների ևն)» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ., «կարգ, աս-տիհան» Փիլ. Շար., «եկեղեցում ժամերգու-թեան յատուկ տեղը» Յհ., իմ. ատ., «ուստց-չի սովորեցրածը» Կրպտ. ոտ., որից՝ ղասա-դաս Բ. մակ. գ. 18. Ագաթ., դասասաց «ա-Արմատական բառարան-40 նագանոս» Կանոն. 175, դասալիք Ոսկ. ղկ Պիտ. Փիլ., դասակ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և. Եփես., դասական «հետևակ զօրք» Ա. թագ. ժե. 4, դասակարգ Ղուկ. ա. 5, դասաւորել Ոսկ. յհ, բ. 12, դասել Սահմ. Շար. Նար., դասատուն «դպրոց» Վրդ. աշխ., գեղեցկադասութիւն Նիւս. երգ. Փիլ., շարադասութիւն Փիլ. Նոնն., գերադասել Շնորհ. ա. յհ., նախադաս Եղիշ. մատն. Պիտ.։ Նոր գրական բառեր են՝ դա-սարան, դասատու, դասատուութիւն, դասա-ցուցակ, միդասեան, երկդասեան, դասարան-ցի, դասարանական, դասաբաշխութիւն, դա-սագին, դասաղուլ, դասախօս, ղասախօսու-թիւն, դասախօսել, դասընկեր, դասընթաց, դասաւանղութիւն, դասաւանդել ևն։
• ԳՒՌ.-Տփ. դաս. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. դ'աս, Շմ. դmս, Ոզմ. դ'mս, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmս, Ննխ. Պլ. Հմշ. Ռ. թաս, Ագլ. դաս, ղօս, Զթ. դ'օս, դ'ոս, Հճ. դ'օս։ Բոլորն էլ «ժամու կամ դըպ-րոցի դաս» նշանակութեամբ և անշուշտ գրա-կան փոխառութիւն։ Անկախ ձևեր են՝ դաս Բւ. Մշ. «մէկ հօր տնից բաժանուած եռօռ եղբայրները», դաս ու դրացի Ակն. «բոլոր դրացիները», ղասակել, դասակուիլ «շարքը դասել, դասուիլ», -և աւելի կարևոր Ագլ ղա՛րսիլ, Ղրբ. տm՛րսիլ, Տփ. ղա՛րսիլ, Սլմ. կmրսել, Երև. ղա՛ռսէլ «դիղել, շարել», դար-սոտել «բոլորն էլ շարել», դարսողութիւն «կարգադրութիւն». այս բոլորը ցոյց են տա-լիս, որ բառիս հնագոյն ձևն է դարս, ինչպէս որ գտնում ենք իսկապէս Ղրդ. դարս «աշա-կերտի դաս»։-Ատանայի թրքախօս հայերը ունին դասընգէլ «դասընկեր».-կայ և Հզ. դասդլէք «ուխտադրուժ», նոյնը Խրբ. ԶՉրս. իբրև անիծական բառ, որ Բիւր. 1900, էջ 628ա մեկնւում է գրբ. դասալիք ձևից։
Դաս դաս խորդոց հաւուց եկեալք ըստ գարնայնոյն ժամանակս. (Ագաթ.։)
Դաս ասի, յորժամ կարգաւորութիւնն ընտրի ըստ աստիճանի. (Երզն. քեր.։)
ԴԱՍ եկեղեցւոյ. Տեղին ժամերգութեան՝ յերկուս կարգս.
ԴԱՍ ուսման. Համար, զոր տայ վարժապետն աշակերտին. (լծ. թ. տէ՛րս)
handkerchief;
towel, napkin.
• , ի-ա հլ. «ջնջոց» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. «անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Եղիշ.-«ոտքի սրբիչ» Իսիւք. «վարշամակ, մաքուր կտաւ» Մաշտ. Վրք. հց.։
empty, void;
hollow;
vain, useless;
idle, indolent, unoccupied, lazy;
— ինչ, in vain.
• . հ-ա հլ. «պարապ, անգործ, փուճ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր., որից՝ դատարկա-բան Կոչ., ղատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3, դա-տարկաձեոն Ել. իդ. 15. Ոսկ. մ. բ. 10, ոա-տարկանալ ՍԳր, ղատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. դատարկապէս Ոսկ. յհ. ա. 3. Կոչ. 17, դատարկապորտ Տիտ. ա. 13. Եփր. բ. թես., ռատարկասուն Ագաթ. Կորիւն, դատարկա-ցուցանել Ոսկ. բ. թես. Եւագր., դատարկու-թիւն ՍԳր. Եւս. քր.։ Նոր բառեր են՝ դատար-կախօս, դատարկախօսութիւն, դատարկել ևն։
Զամենայն զերկիրն դատարկ թողուլ, ոչ սերմանել եւ ոչ վարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cupboard;
watch, ambush, ambuscade;
trap, caltrop, gin, snare;
subterraneous passage;
plot, cheat, deceit, intrigue;
— գործել՝ դնել, ի — մտանել, to lay an ambush, to lie in ambuscade, to be on the watch;
to dupe, to cheat, to plot;
— մատենից, book-case.
• , ի-ա հլ. «ծածուկ տեղ, ուր պահ-ուելով՝ թշնամու վրայ անակնկալ յարձաևում են գործում. 2. որոգայթ, թակարդ. 3. դաւա-ճանութիւն» ՍԳր, «առիւծի որջ» Յայսմ., «ամրանալու տեղ» Նար., որից՝ դարանա-մուտ ՍԳր, դարանակալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 85, դարանակալութիւն Յոբ. իե. 3, դարանայոյս Դ. թագ. զ. 10, դարանիլ Սղ. թ. ժ. ժզ. ևն. հոոադարան Վրդն. ել. յետին ձև է դարանալ Վանակ. յոբ. (իբրև թէ դարանիլ)։
• = Ըրանական փոխառութիւն է, պհլ. *da-ran ձեից. հմմա. զնդ. darana «ամրաթիւն, բնակաթիւն, ապաստարան» (ըստ fartho-lomae, 692--3), «ձոր, կիրճ» (ըստ Horn, § 560, որ և սրան է կցում պրս. [arabic word] darra «ձոր, կիրճ»), dāuru-upa-darana «փայտա-կերտ հիւղակ» (Bartholomae, 739)։ Այս բոլորը ծագում են dar-արմատից. բայց այս ձևով կան իբանեան երեք տաբ-բեր արմատներ. I. dar-«ճեղքել», 2. dar-«հսկել», 3. dar-«ունել, պահել» (Bartho-lomae, 689-690)։ Արդ՝ յիշեալ ձևերը սրանցից որի՞ն են պատկանում։ Bartholo-mae, 693 դնոմ է «ունել, պահել» արմա-տից, որով հյ. դարան «ծածուկ տեղ, թա-քըստոց» նոյնանում և միանում է ճիշա նախորդ դարան «պահարան» բառի հետ, ինչպէս դնում են և մեր բառաբանները, և սրանց համեմատ էլ Հիւբշման։ Բայզ կա-րելի էր նաև դնել առաջին արմատից (dar-ճեղքել), որով զնդ. darana-նոյնանոմ է սանս. dārana «փապար, խոռոչ, ծերպ» բառի հետ և հյ. դարան «թաքստոց» բառի նախնական իմաստն է լինում «լեռան մէջ ճեղք ևն», ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. դարանի «քարայր, ճեղք՝ ժայռի կամ հողի մէջ»։ Այսպէսով իրարից բաժանւում են հյ, դարան «պահարան»=սանս. dhárana=զնդ. dārəna և հյ. դարան «թաքստոց» = սանս. dārana=զնդ. darana, առաջինը սանս. dhar = իրան. dar «ունել» արմատից, երկրորդը ւանս. dar=իրան. dar «ճեղքել» արմատից. վերջինիս հետ հմմտ. և սանս. drnáti, dāra-yati, պհլ. daritan, պրս. darridan, աֆղան. dāral, լիթ. diru, յն. δέρω, հյ. տեռել, հնխ. der-«ճեղքել, պատռել»։ Իրանեան լեզու-ները զանազանութիւն չդնելով նախաձայն d և dh ձայների միջև, երկու տարբեր բա-ռերը ի հարկէ մէկ ձևի պիտի վերածուէին։ -Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. დარანი դարանի «քարաւս. ժայռի կամ հողի մէջ ճեղք», სადარილო սադարիլո, სადარნო սադարնո, სადარნო-ვანი սադարնովանի «ծածուկ տեղ՝ դարա-նակալաթեան համար», დადარნება դադար-ներա «դարանակալել». დადარნებულა դա-դարներուլի «դարանակալ», დარნეულა դար-նեուլի «դարան, դարանակալութիւն», ❇არ. ნეულება դարնեուլեբա «դարան մտնելը».-ըոտ Մառ, Иппoл. 63 կայ նաև դարանի «պաշարում», დარნებული դարներուլի «դա-րանակալ», որոնք նոյնպէս հայերէնից փո-խառեալ է համարում։
cf. Դարապան.
• , ի-ա հլ. «դռնապան» Նոռաս ա. մնաց. ժե. 24. ժզ. 42, Կոչ. էջ 289, Մծբ. էջ 371, 391. Եփր. տնընդ. 43. Թէոդոր. խչ. 163, սրից՝ դարապետական «դժոխքի դռնապա-նին պատկանող, սանդարամետական» Թէո-դոր. խչ. 161։-Դարապետ բառը յետոյ գոր-ծածութիւնից ընկնելով՝ տեղ տեղ սխալմամը գրուած է դարանապետ և կարապետ (սրանց սրբագրութիւնը տե՛ս Վարդանեան և Նո-րայր, ՀԱ, 1913, 296)։-Բառ. երեմ. էջ 74 մեկնում է «հարիւրապետ», հետևցնելով ղար «հարիւր տարի» բառից! իր աղբիւրն է անշուշտ Փիլ. ել. 500 «Եթէ զօրագլուխն ոչ իցէ ընդ նոսա, երկրորդ իշխանք և դարա-պետք և դասապետք լինելով՝ զերկրորդսն մատուզանեն պէտս»։
Դարապետք դժոխոց զնա տեսեալ՝ սարսիցիք. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Արգելելոցն ի դարապետացն դժոխոց. (Թէոդոր. խչ.։)
pimento
• , որ և դարի պղպեղ «եր-կայն պղպեղ, piper longum» Բժշ. Գաղիան։
որ եւ ԴԱՐԻ ՊՂՊԵՂ. ըստ յն. երկայն պղպեղ. μακροπέπερι piper longum պաճ պիպեռ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
garden;
orchard, place planted with trees.
• . ի-ա հլ. «ծառաստան, պար-տէզ» Եզեկ. ժթ. 11. Եփր. ել. Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Նար. 115.
forger;
brasier;
lock-smith;
ironmonger.
• = Հնխ. dhabhro-նախաձևից՝ -ին մաս-նիկով, հմմա. լտ. faber «վարպետ, արհես-տաւոր (երկաթագործ, պղնձագործ, հիւսն, քարտաշ ևն)», իբր ած. «արուեստաւոր կեր-պով, վարպետօրէն, արուեստաևեռա». fabrē Քճարտարօրէն, վարպետ կերպով», fabrica «արուեստ, արհեստ, գործատուն, արհեստա-նոց», fabrire «պատրաստել, յօրինել», fab-ricare «գործել, շինել, ձևակեր պել». գոթ. ga-daban «յարմարիլ, պատշաճիլ, յարմա-րեցնել», ga-dōbs «պատշաճ, յարմար». հիսլ. dafna «ուժով, ամուր դառնալ», անգսք. ge-dafan «պատշաճ», ge-daeftan «կարգա-ւորել», լիթ. dabinú «ղարդարել», darbi-niñks « մշակ, գործաւոր», daba «կերպ, ե-ղանակ, յատկութիւն», dabšnus «գեղեցիկ», հոլ. doba «յարմարոթիւն». udobinū «դիւ-րին», dobru «գեղեցիկ, լաւ», podobati «պատշաճիլ», dobli «ուժով», ná-do «պէտք է». չեխ. dobry «քաջ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է հնխ. dhabh-«յօրինել, գեղեցիկ կերպով յարմարել» (Walde, 264, Berneker, 203-5, Trautmann, 42-3, Pokorny, 1, 824, Ernout-Meillet, 305)։-Հիւբշ. 438.
cinnamon.
• , որ և դարիսեն, դարսենեկ, դարսենի, դարիսենի ևն «կինամոն բոյսը, նրա փայտը և ծեծած փոշին. դարչին» Խոր. աշխ. 616, Բժշ. Անկ. գիրք հին կտ. 14։
ԴԱՐԻՃԵՆԻԿ ԴԱՐԻՍԵՆԻ. ռմկ. դարսենեկ, դարսենի, տարլին. cf. ԿԻՆԱՄՈՄՈՆ։ (Խոր. Բժշկարան.։)
cf. Դարիճենիկ.
• «դափնի» Ամիրտ. կամ «ճփնի» Բժշ. այսպէս ունի ՀԲուս. § 562։ Տարբեր է դարիսենի, որ տե՛ս վերը դարինենիկ։
ԴԱՐԻՃԵՆԻԿ ԴԱՐԻՍԵՆԻ. ռմկ. դարսենեկ, դարսենի, տարլին. cf. ԿԻՆԱՄՈՄՈՆ։ (Խոր. Բժշկարան.։)
turn, circuit, return;
reference;
reduction;
increase;
burden (of a song);
conversion, change;
— յետս or ընդ կրունկն, recoil, putting or drawing back, retreat;
— հիւանդութեան, paroxysm;
— փոխարինի, recompense, return;
retaliation, compensation, retribution;
— առնել, to turn, to turn about, to return;
again.
• , ի հլ. «գնացած տեղից յետ գալը 2. մի վիճակից մի ուրիշ վիճակի անցնելը կամ փոխուելը» ՍԳր. Ոսկ։ ես., որից՝ դար-ձուցանել ՍԳր. Եզն., դարձեալ «նորից, կըր-կին, վերստին» ՍԳր, դարձադարձ Գ. մակ. ա-11. Եւագր., դարձդարձիլ Սեբեր., դար-ձուած ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն., դարձընթաց Կոչ. 409, անդարձ Յոբ. ժզ. 21. Ոսկ. մտթ. և ես., գերեդարձ Բ. մակ. ժ. 1. Ես. ժդ. 17, կապարճադարձոյց Մծբ., դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ոսկ. ես. մտթ. և Փիլիպ. Ագաթ., ընդդէմդարձութիւն Կոչ., դարձեակ «գերան» (նորագիւտ բառ) Նչ. եզեկ.-յետ-նաբար կազմուած են վերադարձ, ապաթարց (տե՛ս այս բառը), գրադարձ ևն։ Նոյն ար-մատի բայական ձևն էր նախապէս *ոարձ-նալ, որից ձ կրճատուելով յառաջացաւ *դար-նալ և ն-ի պատճառաւ ր թաւանալով՝ դառ-նալ (կտր. դարձայ, հրմ. դա՛րձ, դարձի՛ր ՍԳր. Եփր. ծն. (սրա «շրջիլ, պտոյտ գալ, տճկ. dunmek» նշանակութիւնը գաւառական է և յատուկ արդի գրականին)։ Այս ձևափո-խութեան համար համեմատել բառնալ< բարնալ<*բարձնալ, որից՝ վերադառնալ Տօնակ. Լմբ. պտրգ., դիւրաղառնալի Շնորհ. ամ. չար. անդրադառնալ (նոր բառ)։-Դարձ «բացի» բառի վրայ տե՛ս թարց։
Ի մասունս զբեռնն բաժանեն, եւ դարձիւք կրեն. (Արշ.։)
Յեգիպտոս միշտ ունիս զսրտիդ զդարձն։ Զկնի դարձին առ նոյն դարձ դաժանական։ Պաղատիս դարձին իմ առ քեզ։ Առ քեզ դարձին սպասես. (Նար.։)
cure, dressing;
culture;
remedy, reparation;
refreshment;
provender, provision, victuals;
subsistence, nourishment, maintenance;
— տամ, cf. Դարմանեմ.
• = Պհլ. [arabic word] darmān «բժշկութիւն, դեղ», պրս. [arabic word] darmān «ճար. ճարակ, դեղ», սանս. dhεrman-«յենարան, նեցակ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև աֆղան. րելտճ. darmān, քրդ. darman, ասոր. [syriac word] ︎ darmānā, թրք. derman, սերբ. derman, վրաց. დარმანი դարմանի, ավար. darman. ուտ. därman, այսպէս նաև գրեթէ բոլոր կովկասեան լեզուների մէջ։ Իրանեան բառի արմատն է dar<հնխ. dhar «պահել, պահպանել» (Horn, § 554). հմմտ. նոյն արմատից զնդ. drva «առողջ», պհլ. dāruk, պրս. [arabic word] dāru «դեղ, դարման» (Horn, § 523), ուրիշ ածանցներ են հյ. դարան, դա-րիլ (տե՛ս այս բառերը)։ Հայերէն բառը բնիկ լինելու պարագային էլ պիտի ունե-նար վերի ձևը, բայց -սան մասնիկը և բա-ոի նոր նշանակութիւնը՝ որ միալն իրանե-աններիոն է յատուկ, ցոյց են տալիս, որ բառը փոխառեալ է։-Հիւբշ. 138։
ἑπιμέλια cura, remedium, χορηγία, δίαιτια suppeditatio, victus, aimentum Ճար, եւ ճարակ. պ. տարու, տէրման. Հնարք. դեղ. հոգ. խնամ. եւ Պարէնք. ռոճիկ. պէտք ապրելոյ. կարգաւորեալ կուր եւ ումպ ըստ կանոնի բժշկաց. պէտ. թիմար, չարէ. եւ պիտոյք, ապրուստ, ուտելիք.
Ձեռք ժրաց ի դարմանս։ Բժշկութիւն եղիցի մարմնոյ քում, եւ դարման ոսկերաց քոց։ Դարմա՛ն տար սմա։ Հրամայեաց տալ զամենայն դարման.եւ այլն։
Եւ մեք դարմանովք կարեմք բժշկել։ Վասն պէսպէս դարմանից (այսինքն խնամոց աստուծոյ). (Եզնիկ.։)
penny, denier, denarius.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ դրամ» Յհ. ժբ. 5. Յայտ. զ. 6. Նար. ժէ. էջ 39. գրուած է նաև դինար Պղատ. օրին. 393. Վրք. հց. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
rough, stiff, rude;
scabrous place.
• Buςxe, Lуk. Stud. 1, 73 Եւրետ կղզու Ἀερφος լեռան անուան հետ Scheftclowitz. BВ, 29, 20 հհիւս. pjarfr «անխմոր, հում, հասարակ», անգլոք, peorf «անխմոր», հրդ. derb, derp, ՀՖրիզ. derք «բուռն» բառերի հետ՝ հնխ. terbho-ձևից։ Այս մերժելով leters-son, KZ, 47, 283, միացնում է հհիւս. djarir, շվէդ. djart «կտրիճ», հսաքս. derbi «քաջ, ուժեղ, չար», հֆրիղ. der-ve «հաստատան, աւղղակի»։ Շատ աւե-լի նման է գերմ. derb «ուժեղ, կոշտ, կոպիտ, խիստ», բայց ինչպէս ցոյց է աալիս Kluge, 93, այս իմաստը փոխա-բերական է և ծագում է «անխմոր» հում (հաց)» իմաստից։
ԴԵՐԲՈՒԿ գրի եւ ԴԱՐԲՈՒԿ. Խորտաբորտ վայր քարուտ. դար եւ փոս ապառաժուտ վայրաց եւ աւերակաց. ապառաժ.
Ապառաժք եւ դերբուկ ... ոչ պտղաբերին յորդաբուխ աղբիւրաց. (Ճ. ՟Թ.։)
Առ ի յոյժ թանձրանալ դիականցն իբրեւ զքարակոյտս դերբկաց երեւէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ամրանայր ի դերբուկս ձորոցն մասեաց։ Անց ի քարաժայռ դերբուկս անձաւացն. (Պտմ. վր.։)
cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
— ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
— յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.
• , ի-ա հլ. (յատկապէս անեզաբար գործածուած) «երես, կերպարանք» ՍԳր, «ա-ռարկայի ճակատը, առջևի կողմը, երեսը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ., «անձ, մարդ» Թր. քեր. Յհ, եմ. Երև., «աչք, տեսութիւն» Ոսկ. հ. ա 1. «դէպի, դէմ» Ճառընտ. Տօնակ. Վանակ. յոբ., որից այլևայլ ոճերով՝ ի դիմաց, ի դէմս «մէկի կողմից» Բ. Կոր. բ. 10. Ոսկ. ես Փարպ. Եղիշ., ղէմ յանդիման ՍԳը, դէմ ընդ-դէմ ՍԳր, դէմ առ դէմ Լմբ. սղ., դէմ ի դէմ Փիլ. լին., դէմ ղնել «դիմել, երթալ» Երեմ. խբ. 17. Ղկ. թ. 53, զդէմ անել կամ ի դիմի նարևանել «ռէմ ռնել» ՍԳր. բարդութեամբ և ածանցմամբ՝ դիմագրաւել Ագաթ. Ոսև մ ա 17, դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ա-դաթ. Ոսկ. ես., դիմակալ ՍԳր, դիմակաց ՍԳր. Եզն., դիմել «վրան երթալ, ուղղուիլ» ՍԳր, «ապաւինիլ» Եղիշ., դիմեցուցանել «վարել, քշել» Եզն., բարէդէմ Ոսկ. սղ. ծ., խո-ժոռաղէմ Իմ. ժէ. 4. Բուղ. Սեբեր., ապադէմ «տգեղ» Երզն. քեր., բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ, երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., ընդ-դէմ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր., ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, յառաջաղէմ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. Վեցօր., յորդաղէմ Ա-գաթ., նախանձ-ընդդէմ Ղևտ. ժը. 18. Սիր. իզ. 9. Ոսկ., ներդիմել «մի բան մեկնել, բա-ցատրել» Ասող. հրտր. Մալխ. 225. Մազ. գա-մառտ. (ՀԱ, 1911, 376), դիմատիա «տեռու-թեան սահման կազմող առարկան» (նորա-գիւտ բառ) Տաթև. ամ. 72 (Աչքն տեսանէ մինչև ի դիմատիպ ինչ, որպէս զորմն կամ զլեառն կամ զերկինս և յայնկոյս ոչ անցա-նէ), բացադիմի Եփր. մատ. Դ. 246 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 269)։-Նոր բառեր են՝ անդիմադրելի, դիմագիծ, դիմա-նկար ևն։-Առանձին տե՛ս դիմակ և յանդի-❇հ.
Տխուր դէմ։ Դիմօք ժպտեալ։ Ի դիմաց եւ ի թիկանց։ Ապտակն դիմաց. (եւ այլն. Նար.։)
Մինչ անձն ասես, ընդէ՞ր հրաժարես զնա դէմ ասել ... քանզի իւրաքանչիւր առանձնաւորեալքն ի տեսակին դէմ անուանի. որպէս ի մարդկանէ պօղոս յատկացեալ՝ դէմ առկոչի. իսկ յանմարմնոցն գաբրիէլ առանձնացեալ՝ դէմ անուանի. սապէս, յանեղագոյն էութենէն՝ հայր կամ որդի կամ հոգի առանձնակի յիշեալ՝ դէմ առասի։ Զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի դիմաց ժողովրդեանն, կամ պարտաւորաց։ Ի մերոց կամ յումեմն դիմաց. (Նար.։)
Դիմօք քաղաքին զժողովուրդն ուսուցանէ. (Մխ. երեմ.։)
Յորժամ ի բացուստ կացեալ՝ ձգէ նետս, եւ ախոյեանն ոչ յաղթի, ապա ի դէմս գալ. (Լմբ. սղ.։)
ԶԴԷՄ ՈՒՆԵԼ զուրուք. Դիմակաց լինել. հակառակ կալ. յաղթահարել. դէմ դնել .... Տե՛ս (՟դ. թգ. ՟ժը. 24։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 53։ ՟Ժ. 73։ Ես. ՟Կ՟Գ. 5։ Գծ. ՟Զ. 10։)
Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին. (Յիսուս որդի.։)
Ոչ ժուժկալեմ դէմ հզօրիդ, գօտէկռիւ ըստ յակոբին։ Կայսերակերպ ասէ պճնեալ, որ ներհակին դէմ մարտուցեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)
Եդ միմեանց դէմ ընդդէմ։ Բաժանեալք դէմ ընդդէմ են։ Դէմ ընդդէմ հաստատեալ են. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5. եւ 3։)
եւ մ. ԴԷՄ ՅԱՆԴԻՄԱՆ. նխ. եւ մ. κατὰ πρόσωπον, ἁπέναντι contra, coram եւ այլն. իբր Դէմ ընդդէմ. հանդէպ. յանդիման. առաջի. Տե՛ս (Եզեկ. ՟խա. 21։ ՟խբ. 8։ Ել. ՟ժդ. 2։ Յուդթ. ՟ժզ. 24։ ՟ա. մն. ՟ժթ. 11։ ՟բ. մն. ՟լդ. 4. եւ այլն։)
Դէմ յանդիման օրէնսդրեցան նովաւ միայն (այսինքն աստուծոյվ)։ Որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
guard, guardian, inspector;
spy;
sentinel, sentry;
informer, emissary;
examiner;
object, design, end;
observatory;
— ունել, առնել, to look, to observe attentively.
• , ի-ա հլ. «դիտող, պահապան» ՍԳը. Վեզօր. Եփր. թգ., «լրտես» Ա. մկ. ե. 38. Եզն. Ոսկ. գաղ., «նպատակ, նշաւակ» Յոբ. ժզ. 3, «դիտանոց, բարձրաւանդակ» Ես. խա. 9. Ա-գաթ., որից՝ դէտակն ունել ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր., դիտել ՍԳր, դիտանոց ՍԳր. Եւս-քր., դիտապետ «արքեպիսկոպոս» Բենիկ. Նար., դիտաւոր «դիտող» Ոսկ. ես., «բարձր դիրքով շրջապատի վրայ իշխող (լեռ)» Օրբել. 169 (Յարևմտից կողմանէդ սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթափովն մինչ ի խոռին ճանապարհն), դիտաւորութիւն «մտադրութիւն, նպատակ» Ես. իա. 4. Բուզ. Եզն. Սեբեր., դիտակ «աչքի երևացող մի բան», յատկապէս «թզենու վրայ կախուաձ պտուղը՝ վաղահաս թուզը» Ովս. թ. 10. Նաւ, գ .12. Ոսկ. ես., «դէմք, աչք» Յհ. կաթ. Նար.. դիտակ տեղի «թատրոնի վերնայարկը. bal-гon» Մանդ. էջ 132 (չունի ՆՀԲ), ճարտարա-դէտ Մծբ., հրաշադէտ Զաք. գ. 8, դիւրադէտ Փիլ. ել., հաւադէտ «թռչնահմայ» Ղևտ. ժթ. 26. Ոսկ. ես., բազմադէտ Փիլ. նխ., գիշերա-դէտ «գիշերապահ» Լաստ., գեղեցկադիտակ Խոր. Յհ. կթ. ևն։ Նոր գրականին յատուկ են ակնդէտ, դիտարան, մանրադէտ, հեռադի-տակ, դիտաւրեալ, դիտմամբ ևն։
• -Պհլ. *dēt բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. dītan «տեսնել», հպրս. didiv «տես», զնդ. diδāiti «նայում՝ նկատում է», dōiϑra-«աչք». vī-δეeta-«դէտ, դիտող», պրս. [arabic word] dīdan «տեսանել», [arabic word] drd «տեսաւ, յալտնի, ակներև», [arabic word] drda «աչք, դիտարան, դէտ. դիտող, տեսնուած», [arabic word] drdār «տեսու-թիւն, աչք, դէմք, ակներև, յայտնի», [arabic word] dīdabān «դիտապան», աֆղան. Iidal «տես-նել, լրտեսել», բելուճ. dīδ, dīδār «նայու-ածք», dīdōx «բիբ», քրդ. drtin «նշմարել, տեսնել, դտնել, հնարել», düar «հեռուից ե-րևացող մի բան, լեռան զագաթ, երևույթ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. dhī-«տեսնել, դիտել»։ Իրարից զանազանւում են հնխ. dei-, deyā-, dī-, «փայլիլ, երե-վալ» (որի ժառանգներից է հյ. տիւ. մանրամասն տե՛ս այս բառը և Pokorny, 1, 772-4) և հնխ. dheyā-, dhī-«տեսնել, դիտել», որի ժառանգներն են՝ սանս. ádīd-hēt «դիտում էր», dhyā-ti «խորհրդածել, քտածել» (այն է հոգու մէջ ռիտեւ). dbīrá-«տեսնող, իմաստուն», յն. σῆμια, դոր. çάμα (*dhyā-mn) «նշան», σημαίνω «նշանակեա», ալբան. dlture «իմաստութիւն», գոթ. filu-deisei «խորամանկութիւն», լիթ. dimst, ding «թուալ, թուիլ», ինչպէս նաև յն. ϑαδμα «զարմանալիք, հրաշք», ϑέα «դիտումն, թատերախաղ» (Pokorny, 1, 831-832, Boisacq, 861)։-Հիւբշ. 141։
price;
value;
tax, estimate, valuation;
rate, tariff;
purchase, bargain;
— հատանել, արկանել, to rate, to appreciate, to value, to estimate, to tax, to set a price on a thing;
անարգ — հատանել, to undervalue;
գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy, to purchase for money;
գնոյ ըմպել զջուր, to drink water that has cost money;
բարձրացուցանել, աճեցուցանել, իջուցանել, նուազեցուցանել զ—, to buy dearly;
վիճել վասն գնոյ, to raise, to augment, to reduce, to lower the price;
վիճել վասն գնոյ, to bargain;
սովորական —, price-current;
որոշեալ —, no abatement;
դնելով դնեցից ի քէն դնոց, I will pay you the price.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մի բանի արժէքը» ՍԳր. Կիւրղ. ել., «գնում» Ա. մակ. ժգ. 49. Գ. թագ. ժգ. 28, «նաւի վարձ» Յովն. ա. 3, որից՝ գին հատանել, գին արկա-նել «արժէքը որոշել» ՍԳր., գնոյ առնուլ «ծա-խու առնել» Կող. դ. 5, Եփր. համաբ., գինս տանել կամ խնդրել «վճարքը պահանջել» Եզն., գնել ՍԳր. Ոսկ. եփես., գնածոյ Պղատ. օրին. Վրք. հց., գանձագին առնել «դրամով գնել» Ասող. Յայսմ., մեծագին Մրկ. ժդ. 3. Յհ. ժբ. 3. Սեբեր., մեծագնի ՍԳր., առգին «ապրանքի նմոյշ, որ ցուցադրում են» Ոսկ. ես. 274, առգնող «վաճառական» Ես. իգ. 8, տժգին Ոսկ. մ. գ. 3, 8, տժգնել Ոսկ. ես. 419, ծանրագին Մտթ. իզ. 7. Վեցօր. Եզն., մար-դագին Բ. մակ. ը. 11, 25, 34, նորագին Ոսկ. ա. տիմ., դիւրագին Մանդ., անգին «շատ թանկագին» Ոսկ. բ. կոր. «առանց փրկանքի» Պտմ. Ներս. հյր. 70, ձիթագին, խնկագին «ձէթի՝ խունկի համար եկեղեցուն տրուած դրամ» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճը. գնուրդի «դրամով առնուած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 21. նոր բառեր են՝ գնորդ, թանկա-գին, սակագին, գնահատել, անգնահատելի, գնահատական, արժեգին, լուսագին, հացա-գին, դասագին, գնում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vēs-no-ձևից. սրա ves-no, vos-no համազորներից են ծագում սանս. vasna-«գին», vasnám «վար-ձը», vasnayāmi «սակարկել», պհլ. vahák, պրս. [syriac word] bahā «գին», յն. ῶνοσ «գին», ὥνή «գնումն» (լեսբ. ὄννα), ὥνέομαι «գնել», գորտ. ωνὴν «ծախել», լտ. *vēnus (պահուած է միայն հյց. venum և տր. veno ձևերով) «վաճառ», vēnum dare «տալ ի վաճառ»։ որից vendere «վաճառել» (ֆրանս. vendre, իտալ. vendere, սպան. vender, ռում. vin-de, բոլորն էլ «ծախել»), կամիս. uššaniya «ծախել» և waš «գնել», որ ներկայացնում է պարզական արմատը՝ առանց -no մաս-նիկի (Pokorny, 1, 311 և Ernout-Meillet, 1044)։ Բառիս կրկին նշանակութիւնները նրանից են յառաջանում, որ վաճառումը հնապէս փոխանակութեամբ էր և վաճա-ռողը միաժամանակ նաև գնող էր (Walde, 818, Boisacq, 1082, Horn, § 242)։-Հիւբշ. 434։
τιμή pretium, aestimatio Յարդ իրին. արժողութիւն. պատուականութիւն.
Զնոսա բժշկութեանց գինս տարաւ։ Զբժշկեալն ի գլխովին գինս բժշկութեան խնդրիցէ. (Եզնիկ.։)
ear-ring, buckle, ear-drop.
• = Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։
wine;
զգինեօք անկանել, ընդ գինիս մտանել, ի գինւոջ լինել, to be merry with wine, to drink, to get drunk;
թափել զ—, սթափել ի գինւոյ, to sleep one's self sober;
զուարթացուցանել ի գինւոյ, to make tipsy, to fuddle;
պարզել զ—, to clear the wine.
• (-նւոյ, ւով, եաւ, ւոց, եաց, եօք) «գինի» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. Մծբ. ածանց-ման մէջ մտնում է սովորաբար գինե-ձևով. ինչ. գինեակ Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ., գինեզէն Գ. մակ. ե. 1, 5. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեհարիլ «հարբիլ» Ես. ժզ. 12, գինեմոլ Եզեկ. իգ. 41. Տիտ. բ. 3. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեսէր Ա. տիմ. գ. 8, սակայն կայ նաև գին-ձևով. ինչ. գին-ըմպելիք Ոսկ. մ. բ. 23, գինըմպուք Ոսկ. մ. բ. 23, գինարբուք «խնջոյք» ՍԳր. գինաւէտ Ես. լզ. 17. նոր բառեր են՝ գինեպան, գինե-տուն, գինեգործ, գինեգործութիւն, գինեգոր-ծական, գինեվաճառութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. ծագում է նախաւոր գէ-նի ձևից, որի մայրն է հնխ. voinio-սրա հետ հմմտ. լն. οϊνος «գինի» (
Ոչ արժան է նմա զգինեօք անկանել. (Մծբ. ՟Զ։)
coriander.
• , ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա հա-տիկները. coriandrum» Ել. ժզ. 14, 31 Թուոց ժա. 7. որից գնձահատ ԱԲ, գնձաջուր ԱԲ.
night;
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.
• , ո հլ. (երբեմն նաև ի-ա հլ. սեռ. գիշերին ունի կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, էջ 126բ) «գիշեր» ՍԳր., որից՝ գիշերի «գի-շերանց» ՍԳր. Եւս. քր., գիշերայն «գիշե-րանց» ՍԳր., գիշերախառն Բ. մակ. ժբ. 9. Գ. մակ. ե. 10, գիշերական ՍԳր., գիշերակերպ Կոչ., գիշերամարտ Ագաթ., գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ., գիշերավար «Արու-սեակ» Յոբ. թ. 9. լը. 32. Կոչ. միջագիշեր Յհ. իմ. ատ., մշտագիշեր Նար.։ Հազուագիւտ ձե-ւեր են՝ գիշերաց Ես. իզ. 9 (որից գիշերեաց Յհ. իմ. եկ.) և գիշերոյն Դ. թագ. ը. 24 մակ-բայները։ Նոր բառեր են՝ գիշերազգեստ, գի-շերօթիկ։
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են յն. հոմեր. ἔσπερος «երեկոյ», τα ἔοπερα «ե-րեկոյեան ժամանակ», յետնաբար ήεσ-πέρα «երեկոյ», լտ. vesper «երեկոյ», ves-bera «երեկոյ ժամանակ», ֆրանս. vèpres «երեկոյեան աղոթք», հիռլ. fescor, կիմր. ucher, լիթ. vākaras «երեկոյ», yakaraī «արևմուտք», լեթթ. vakars «երեկոյ», հսլ. večerù, ռուս. вeчepь «երեկոյ», вeqepя «ընթրիք», գերմ. Vesperbrot «իրիկնահաց, ընթրիք», փոխառութեամբ հունգ. vacsora «ընթրիք» (Walde, 827, Boisacq, 288, Trautmann, 348)։ Այս բառերին նախաձև են դրւում հնխ. vespero, veqero, առանզ սակայն ձայնական տարբերութիւնները լիո-վին պարզելու։ Հայերէնը, որ գալիս է հնագոյն *գեշեր ձևիզ, հայում է veqero նախաձևին. հմմտ. շուն, եշ. -թոխարերէնն ունի. wse ձևը, որի հետ նոյն է քուչ. yasl «գիշեր» (Pokorny, 1, 15 և 311, Kluge, 510, Ernout-Meillet, 1054)։ -Հիւբշ. 435։
• Հներից Վրդն. ծն. մեկնում է գէշ բա-ռով. «Յորժամ գոյն գէշ և թուխ ղգենուն օդ և երկիր, գիշեր կոչի»։ Յայսմ. մրտ. 17 գեշ+իր կամ «Երր. եւ զխաւարն կո-չեաց գիշեր, որ է գէշ իր կամ գէշ երր, այս է մութն ու խաւար» Տաթև. Յմ. կզ. «գիշերն գարշ իր կոչի»։ Նոյն, հարց. 196 գիշեր՝ զի գարշանայ երր, որ է օդ. Քաղուածք ինչ Մեկն. արրծ. հանում է քշել բառից. «Որպէս թէ ի մտանել արե-գականն՝ քիշ արկեալ ժողովին մարո և անասունք և թռչունք. և գազանք յորջիցն քշեալք՝ ելանեն յորսս» (ըստ Մսեր Մա-գիստ. Խմբագիր չափածոյ, էջ 152)։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asla polygl. էջ 99, որ համեմատում է հսլ. večer բառի հետ սրանց կցելով նաև իտալ. sera, լտ. sero, օսս. achsar։ ՆՀԲ «կիսեր, կէսն աւուր, լծ. թրք. oije, goje «գիշեր»։ Böttich. Wurzel-forsch. 23 viš արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունի Müller, SWAW, 38, 576, որ կրկնում են Տէրվ. Altarm. 51, Նախալ. 108 ևն։ Մսեր մագիստր. (անդ) դնում է գորշ երր։ Karst, Յուշար-ձան, 405 սումեր. gisi «մթութիւն», gig «ստուեր, գիշեր», 423 ալթայ. ket, keê «երթալ, հեռանալ», օսմ. gečen «անցե-
Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։ (լաւ եւս՝ կիսեր. կէսն աւուր. լծ. եւ ՟Թ. կիճէ, կէճէ).)
ԶՀԱՍԱՐԱԿ ԳԻՇԵՐԱՒ. այսինքն Զկէս գիշերաւ. (Ել. ժա։ 4։) Կամ՝ Ի հասարակ գիշերի. (Ել. ժբ. 29։) կէս գիշերուն.
ԶՏԻՒՆ ԱՄԵՆԱՅՆ, ԵՒ ԶԳԻՇԵՐՆ ԱՄԵՆԱՅՆ. այսինքն Զցարդ եւ զցերեկ։ (Ել. ժ. 13։)
letter, character;
hook, volume, writing;
letter, epistle;
letters, soience, literature;
holy scripture, Bible;
— or թուղթ մեկնելոյ, act of divorce;
cf. Ապահարզան;
— առնել՝ հանել՝ հաստատեմ, to publish, to write, cf. Գրեմ;
— հաստանել, to post up or stake on the wall a bill, writing or advertisement;
ի —՝ ընդ գրով արկանել՝ լինել, to be written or registered;
զգրով or զրովք գալ, to dedicate one's self to reading;
ի —՝ ընդ գրով արկանել, ի գրի առնել՝ հարկանել, ի — դրոշմել՝ արձանացուցանել, to write, to write down, to registrate;
to treat a subject;
to circumscribe.
• ՓՈԽ.-Բոշայերէն գրխիկարել «գրել», որի մէջ խի-կար բոշայական յաւելուածներ են։ Այս յաւելուածների համար հմմտ. ծամխը-կարիչ «ծամօն, մազտաք», ծասխըկարիչ «ծածկել, խնամել», կարխը «կար, կարկա-տան», կարխըկարիչ «թել, մանած», կաշիչ, քաշիչ «ծխախոտ» (յառաջացած քաշել բա-ռից)։-Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დაკრულვა դակրուլվա «անէծք, նը-զովք», որ յիշեցնում է մեր -գրող, գրո-ղը տանի ևն-ժողովրդական դարձուածները,
Յորժամ հանաւ գիրն (այսինքն գիծն) բոլորակ. (Շիր.։)
Ոչ արժանաւորեցաւ մեծատունն ընդ աղքատին (ղազարու) ի գիր անկանել, ըստ մարգարէին, ընդ արդարս քո մի՛ գրեսցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Բան է ի գիրս անկեալ յըստ մովսիսեանն աշխարհագրութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
delicate, soft, downy, tender, genteel.
• «գիրուկ, փափուկ մեծացած» Սր. իը. 54, 56. ես. խէ. 1. ա. տիմ, ե. 6. Ոսև. ա-տիմ. «յոյր, դատարկապորտ» Եղիշ. Կանոն. էջ 368, որից՝ գրգել «խնամք տանիլ, վրան գուրգուրալ, փայփայել» Սիր. լ. 7, Բ. մակ, ժա. 25. Եզեկ. ժզ. 13, գրգիլ Մծբ. 128, Եփր. ծն.. գրգալ Եփր. ծն. Կիւրղ. ծն.. «րօեամ Եփր. աւետ. 316, գրգանք Բ. մակ. ժդ. 24. Ե-րեմ. լա. 20, գրգանալ «յօրանալ, փափկա-նալ» Գր. սարկ. լուս., գրգարան «փափկու-թեան վայր, եդեմ» Պիտ., գրգիչ Եփր. ծն., գրգութիւն Օր. իը. 56. Գ. մակ. զ. 19, ան-գիրգ «անսաստ» Վրք. հց. Բ. 461, գրգուանք «գրգանք, փափկութիւն» ԱԲ (կառմուած ու մասնիկով. հմմտ. ցց-ուիլ, դր-դուիլ)։
Գիրգն որ ի քեզ, եւ փափուկն յոյժ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 54. եւ 56։)
village;
country;
գնալ՝ բնակել ի —, to go or live in the country.
• ՆՀԲ (գեղ բառի տակ) լծ. թլք. kóy «գիւղ»։ Gosche, 64 լտ. vicus, սանս-veca։-Justi, Zendsp. 281 սանս. vie զնդ. vīs։-Bötticher, Horae aram. 2 արամ. [hebrew word] gailā բառի հետ համե-մատում է հյ. գիւղաքաղաք, որ մես-ժամ է Lag Arm. Stud. § 495։ Տէրվ. Altarm. 65 և Նախալ. 76 զիւղ<*գիսղ <*վիսղ. իրր լտ. villa
invention, discovery, findling;
profit;
artifice;
salvation;
finder;
առ —, for the want of;
չքնաղ —ք, fine or rare inventions or discoveries;
—ք ձկանց, fishing;
— որսոյ, hunting;
—ք որովայնի, tape-worm;
եղիցի քեզ անձն քո ի —ս, you will save your soul;
ի — ածել, to invent;
ի — ածիլ, to be invented.
• , ի հլ. «մի բանի գտնուիլը, գըտ-նուած բան, հնարք, շահ, վաստակ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ել., «գտնուած, դիւրագիւտ» Երզն. քեր. Շնորհ. թղթ., «գտնող, գտիչ» Կաղնկտ. Լմբ. պտրգ., որից կազմուած են անգիւտ Ագաթ. Կորիւն. Բուզ., չքնաղագիւտ Ագաթ., չգիւտ Եւս. քր. ա., հնարագիւտ Եզն. Սեբեր., դիւրագիւտ Ոսկ. մ. ա. 1, յանկար-ծագիւտ Կորիւն., ստգիւտ կամ ըստգիւտ «թե-րութիւն, յանցանք» Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. մ. բ. 15։-Արմատի երկրորդ ձևն է ԳԻՏ «գիւտ» որ միայն յետնաբար գործածուած է առան-ձին (ինչպէս Համամ առկ.), իսկ հների մօտ գտնում ենք միայն ածանցման ժամանակ ինչ. գտանել (կտ. գտի, եգիտ) ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ., գտակ «գտնող» Եւս. քր., գտա-կաւ «ճիշտ ու ճիշտ» Եւս. քր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. մ. և Եբր., ըստ գտանել կամ ստգտա-նել «մի թերութիւն գտնել» ՍԳր. (հմմտ. յն. ϰατα-γιγνώσϰω «նկատել. 2. կարծիք կազ-մել, դատել. 3. դատապարտել, նախատել»). ըզբանգտանք «հնարովի սուտ բան» Եզն. էջ 98 (հմմտ. բանագտակ լինել «սուտ պատ-ճառներ հնարել». տե՛ս և ՀԱ, 1914, 123 և 243)։
• Գ' Դ.-Ալշ. գ'դնել, Ջղ. գ'դ'նել, Սեբ. գ'ըդ-նէլ, Ննխ. գդնէլ, Մշ. Պլ. գդնալ, Ախց. Կր. «'տնիլ, Խրբ. գ'դնիլ, գննալ, Ակն. գ'ըննիլ, Սչ. գ'դնուլ, Ագլ. գիդm՛նիլ, Յղ. քրթm՛նmլ. Շմ. քիթmնmլ, Տփ. գթնիլ, Ռ. քղնէլ, Երև. քթնթէլ, Տիգ. քդնmլ, Ոզմ. կընդընիլ, Վն. կընդնել, Մկ. կընդնիլ, Հմշ. կդնուշ, Ասլ. գ'ը*նալ, Հճ. գ'ը'ննել, Սլմ. գինել, Մրղ. գին-նէլ։ Նոր բառեր են՝ գտելուկ, գտնովի. գըտ-նողչէք, գտուկ, գտում, գտունի, իսկ գիտ Ակն. «ուտելեղէնների առատ ժամանակը, երբ ամէն բան առատ է գտնւում»։
bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.
• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։
Ջրոցն բնութիւն ի գո՛գս ժողովեալ ծոցս. (Մաշկ.։)
to say.
• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։
Ջրոցն բնութիւն ի գո՛գս ժողովեալ ծոցս. (Մաշկ.։)
as, about, almost, nearly.
• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։
Ջրոցն բնութիւն ի գո՛գս ժողովեալ ծոցս. (Մաշկ.։)
content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.
• «գոհունակ» Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ա. թես., որից՝ գոհանալ ՍԳր, գոհութիւն «շնոր-հակալութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր, «Հա-ղորդութիւն» (թրգմ. յունարէնից) Ոսկ. մ. ա-25. Ագաթ., գոհացողութիւն Սիր. ժէ. 25. լթ. 20, գոհաբանել Շար. խոսր. Նար. կուս., դժգոհ Ոսկ. մ. ա. 25. Եւագր. գրուած է նաև տժգոհ Ոսկ. Կող., տժգոհիլ Փիլ. Յս. որդի, որոնք յետին տառադարձութեան արդիւնք են։ Նոր բառեր են՝ գոհունակ, գոհունակութիւն, անգոհունակ, ինքնագոհ, գոհացուցիչ, անգո-հացուցիչ ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Սեբ. գ'օհ, Ակն. գ'օյհ, Ոզմ. գ'օհանալ, Ալշ. Մշ. գ'օյ, Տիգ. քoհmնmլ', Տփ. գուհանակ, Զթ. գ'օհօթը՝ն, գ'ուութը՝ն.-իսկ Պլ. ջէշգուհալ, Եւդ. Պլ. ջուշգուհալ, Խրբ. չուչգ'օհանք, Ասլ. ջօշգ'ալ «դժգոհիլ, գանգա-տիլ, տրտնջալ» ծագում են դժգոհ բառից ջժգոհ ձևի միջնորդութեամբ։ Ակն. ջրշգօհալ, Ախց. ջ'ըջ'գուհիլ «դժգոհիլ»։ Գւռ. ջշգոհալ ձևի նախնականն է տժգոհալ, որ երկու ան-գամ գործածում է Գիրք առաք. 433բ (փո-խանակ դժգոհիլ ձևի)։
Բայց դու այժմու ի մէնջ պարգիդ գո՛հ լեր. (Փարպ.։)
thief, robber, bandit;
sharper.
• , ո հլ. «գող» ՍԳր, որից՝ գողանայ ՍԳր. Եզն., «վարպետութեամբ խաբել» Ծն. իս. 20, 26. Եղիշ., «վարպետութեամբ ծած-կել, պատրուակել» Նանայ., «անհետացնել, վերացնել, ջնջել» Եփր. ծն. Ոսկ. Եղիշ., «թրշ-նամու ձեռքից կռուով մի տեղ գրաւել» Սմբ. պտմ. 105, գողակից Ես. ա. 23, գողութիւն ՍԳր, գողօնք Ծն. լ. 33. լա. 39. Եփր. թգ., գողունի Տոբ. բ. 21. Առակ. թ. 17. Մծբ. Եզն., գողանք Եփր. գող., գողացիկ Ոսկ. մ. ա. 1, գողուղի Ա. մակ. ժ. 82, գողումն Ոսկ. ես. Եփր. ել. Մծբ., գաղտագողի ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8, յարդգող Փիլ. Շիր. Պիտառ., ջրգողեալ Ղկ. ժդ. 2. Ագաթ., մարդագող Օր. իդ. 7.-այս-տեղ է պատկանում նաև գողել «ծածկել, թագցնել» Մծբ. Վրք. հց. Միխ. աս. անծանօթ մասնիկով է գողախէժ Վրք. իգն. 151, որից գողախիժաբար «գողի կերպով, հնարքով» Ղևոնդ, էջ 96 (մի ձ. գողաիժաբար, ԱԲ ունի և գողաղիժաբար)։
Մեռցի՛ գողն։ Իբրեւ գողք գիշերոյ։ Բաժանակից լինի գողոց։ Գող է եւ աւազակ։ Օր տեառն իբրեւ զգող գիշերի այնպէս հասանէ։ Ահա գամ իբրեւ զգող, եւ այլն։
to be, to exist, to subsist.
• , ո, ի-ա հլ. (բց. ի գոմոց Ոսկ. ամ-բակ. ի գոմաց Նորագիւտ Ա. մնաց. ժէ 7) «փարախ, ախոռ» ՍԳր. Ոսկ. ամբակ. Խոր. փիլ. (հների մօտ նշանակում էր թէ՛ ոչխարի և թէ՛ տաւարի ախոռ, հիմայ ասւում է տա-ւարի գոմ, ոչխարի փարախ, ձիու ախոռ). ո-րից գոմամուտ լինել «ախոռը քաշուիլ տա-ւարի» Վեցօր. 186։
• ՆՀԲ լծ. յն. ϰώμη «գիւղ» (տե՛ս շէն բառի տակ). ԳԴ հանում է պրս. ❇ kam «գոմ, փարախ» ձևից, որին հետե-վում է նաև Հիւնք.։-Հիւբշ. Arm. Stud. 25 գոմ, գոս, գոյ բայի հետ հնխ. vosmō-ձևից, իբր սանս. vasati «բոյն, բնա-կարան» ևն։ Justi, Litt.-Blatt. 1883, էջ 66 մերժում է was ձևը, և դնում է իրր. տիրոլ. gampe «գիշերր կովը պա-հեւու տեղ», քրդ. guw «փարախ»» Հիւբշ. Arm. Gram. էջ 436 մերժում է իր մեկնութիւնը։ Ուղիղ մեկնոթիւնը ատաւ Lidén, Arm. Stud. 14-1ն։ Justi, Kurd. gram. 103. վրաց. զոմի, քրդ. gaua «փարախւ»։
Գուցէ ոչ գուցէ աստուածապաշտութիւն ի տեղւոջս յայսմիկ։ Գոն իմ վարձք առաջի քո։ Միթէ գո՞յ եւս մեր այսուհետեւ բաժին։ Պատմեցէք առնն, թէ գուցէ ձեր եղբայր։ Ոյր գուցէ. ոյր ոչն գուցէ.եւ այլն։
Այր ժանտ է, եւ ոչ գոյ խօսել ընդ նմա. այսինքն ոչ լինի. (Ա. Թագ. ԻԷ. 17։)
Անհնար է յոչէիցն ի գոլ գալ, յորժամ ոչ առցի յառաջագոյն պատճառք ինչ առ ի լինելութիւն լինողացն. (Փիլ. նխ. ա.։)
buffalo.
• , ո կամ ի-ա հլ. «գոմէշ» Օրին. ժդ. Խոր. աշխ. Յայսմ. Վրք. հց. Բ. 420. Վրդն. ծն. Ոսկիփոր.։
being, existence, that is, substance;
goods;
ըստ գոյին, գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ, as much as his means or property allow, as much as he had;
entirely, completely;
ի — ածել, to create, to cause to exist.
• . ի հլ. «էութիւն. եղած բան, գոյա-ցութիւն. 2. Աստուած. 3. հարստութիւն, ինչք» Հռ. դ. 17. Բ. Կոր. բ. 11, 12. Եզն. Մծբ., «գո-յութիւն, գտնուիլը» Եփր. համաբ. 216, որից՝ գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ «լրիւ, ամբող-ջապէս» Ոսկ. յհ. բ. 3. Ագաթ. Եզն. Մրկ. ժբ. 44, գոյարար Եզն., գոյապէս Ոսկ. յհ. ա. 17, գոյաւոր «հարուստ» Ոսկ. յհ, բ. 31 և ես.. գո-յաւորութիւն Իմ. ժզ. 21. Ոսկ. մ. ա. 21, գո-յութիւն Եզն. Մծբ., չգոյ Հռ. դ. 17. Բ. կոր. ը. 12. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6, գոյափոխիլ Մ. Մաշտ. էջ 177 բ., առ ի չգոյէ ՍԳր. Եփր. Բ. կոր. բա-յական ձևով ունինք գոլ (անորոշը) «գտնուիլ, լինել, գոյութիւն ունենալ» Կիւրղ. թգ. պակա-սաւոր բայ, որից մնում են միայն գոմ, գոս. գոյ, գոմք, գոյք, գոն, զոյր, գուցէ, գոլով ձե-վերը. ոսկեդարեան մատենագրութեան մեջ սրանցից գործածական են միայն երրորդ դէմքերը, այն է՝ գոյ, գոն, գոյր, գուցէ. միւս դէմքերը նմանողութեամբ շինուած են յետ-նաբար և խիստ քիչ գործածական են. շաղ-կապի կարգ է անցած գուցէ «մի՛ գուցէ, չլի-նի որ» ՍԳր. «թերևս» Եւս. քր. յետնաբար ստեղծուած են նաև գոյանալ, գոյացութիւն, գոյացողութիւն, գերագոյ, ինքնագոյ, ինքնա-գոլ ևն. Տիմոթ. կուզ, էջ 195 ունի գուութիւն փխ. գոյութիւն։-Նոր բառեր են՝ գոյականա-բար, գոյականակերտ, գոյականացուցիչ։
Հրաժարումն ի գոյից. (Մաշկ.։)
colour;
complexion, ornament;
tint, dye;
jaundice;
թափել, հատանել or բառնալ զ—, to discolour.
• , ո, ի հլ. «գոյն, երանգ, ներկ» ՍԳր. Եւս. քր., «դալուկ, դեղնցաւ» Օր. իր. 12. նո-րագիւտ Բ. մնաց. զ. 28, «կերպ, ձև, տեսակ» Եւս. քր., որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել» Բ. մակ. բ. 30, «ձևացնել, կեղծել» Փիլ. լին. Խրսր. պտրգ., գունաւոր Մծբ., գունաւորել Ոսկ. մ. բ. 21, գունատ Ոսկ. եբր., գունատու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 9, գունեան Խոր. Յհ. կթ., գու-նեղ Վրդն. դան. Ոսկ. գծ., գոյնագոյն Եսթ. ա Բ Դ. մակ. է. 11. Ադաթ., անգոյն Ոսկ. եբր., բազմագոյն «շատ տեսակ» Կոչ., այնգունի «այնպիսի» Ոսկ. սղ. (նորագիւտ բառ), բազ-մագունի Եզեկ. ա. 4, 27. ը. 2. Փարպ., երկ-նագոյն Ես. գ. 23. Եղեկ. ժզ. 10. Ագաթ., շա-ռագոյն Ծն. իե. 25, կապուտակագոյն Ագաթ., կարմրագոյն Ղևտ. ժգ. 43, կանաչագոյն Կոչ., տգոյն «անգոյն» Ոսկ. եբր. եփես. 631. Սարգ. յկ. դ. էջ 60 բ., տգունիլ Եփր. պհ., գոյնզգոյն (նոր գրականի մէջ) ևն։ Այս-տեղ են պատկանում նաև գոյն «երաժշտա-կան մի խազ» ԱԲ, գոյնիկ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (հմմտ. պրս. [arabic word] rang «գոյն» և Կովկասի թրք. [arabic word] rangi «մի տեսակ եղանակ») և -գոյն՝ իբրև սաստկական մասնիկ գործա-ծուած ածաևանների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրա-գոյն, ընդարձակագոյն, խոնարհագոյն ևն։ Կրճատուած է գոն ձևով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր» բառի մէջ (գրուած նաև որգովն) Պիտ. Պորփ. Թր. քեր. որ կազմուած է ճիշտ պհլ. čygwn>պրս. cigōn, բուն «ի՛նչ գոյն» բա-ռի պէս, որ յետոյ սղուելով եղել է čiūn, cun «իբր, պէս»։ Վերջապէս այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն, հանգու-նակ բառերը, որոնք սակայն ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ կազմուած ձևեր են, այլ իրանեանից փոխառեալ պատրաստի ձևեր (սրանց վրայ տե՛ս առանձին)։
• = Պհլ. gūn «դոյն, տեսակ», սոգդ. γwn «գոյն, եղանակ, ձև», պազենդ. gūn «գոյն». պրս. [arabic word] gūn «գոյն, երանգ», [arabic word] gūnāgūn «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, կանազան», զնդ. gaona-«կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայ-րը, ինչ. zairigaona-«դեղնագոյն) (=պրս. [arabic word] zargūn), hamagaona-«նոյնագոյն»= պրս. [arabic word] hamgūnևն). (Horn, § 946, Bar-thiolomac, 482)։ Իրանեան բառի առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատ-կապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն և յետոյ ընդհանրապէս գոյն. Յ. տեսակ, ձև, եղանակ»։ Այս երեք յաջորդական նշանա-կութիւնները պահում է դեռ զանդկերէն gaona-, մասամբ նաև աֆղաներէն γuna. որ նշանակում է «մազ. 2. գոյն»։ Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնա-պահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաև (ըստ Lidén, IF, 19, 317) ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշա-նակութիւնները։-Հիւբշ. 128։
as, like;
so, thus, in this manner.
• , ո, ի հլ. «գոյն, երանգ, ներկ» ՍԳր. Եւս. քր., «դալուկ, դեղնցաւ» Օր. իր. 12. նո-րագիւտ Բ. մնաց. զ. 28, «կերպ, ձև, տեսակ» Եւս. քր., որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել» Բ. մակ. բ. 30, «ձևացնել, կեղծել» Փիլ. լին. Խրսր. պտրգ., գունաւոր Մծբ., գունաւորել Ոսկ. մ. բ. 21, գունատ Ոսկ. եբր., գունատու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 9, գունեան Խոր. Յհ. կթ., գու-նեղ Վրդն. դան. Ոսկ. գծ., գոյնագոյն Եսթ. ա Բ Դ. մակ. է. 11. Ադաթ., անգոյն Ոսկ. եբր., բազմագոյն «շատ տեսակ» Կոչ., այնգունի «այնպիսի» Ոսկ. սղ. (նորագիւտ բառ), բազ-մագունի Եզեկ. ա. 4, 27. ը. 2. Փարպ., երկ-նագոյն Ես. գ. 23. Եղեկ. ժզ. 10. Ագաթ., շա-ռագոյն Ծն. իե. 25, կապուտակագոյն Ագաթ., կարմրագոյն Ղևտ. ժգ. 43, կանաչագոյն Կոչ., տգոյն «անգոյն» Ոսկ. եբր. եփես. 631. Սարգ. յկ. դ. էջ 60 բ., տգունիլ Եփր. պհ., գոյնզգոյն (նոր գրականի մէջ) ևն։ Այս-տեղ են պատկանում նաև գոյն «երաժշտա-կան մի խազ» ԱԲ, գոյնիկ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (հմմտ. պրս. [arabic word] rang «գոյն» և Կովկասի թրք. [arabic word] rangi «մի տեսակ եղանակ») և -գոյն՝ իբրև սաստկական մասնիկ գործա-ծուած ածաևանների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրա-գոյն, ընդարձակագոյն, խոնարհագոյն ևն։ Կրճատուած է գոն ձևով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր» բառի մէջ (գրուած նաև որգովն) Պիտ. Պորփ. Թր. քեր. որ կազմուած է ճիշտ պհլ. čygwn>պրս. cigōn, բուն «ի՛նչ գոյն» բա-ռի պէս, որ յետոյ սղուելով եղել է čiūn, cun «իբր, պէս»։ Վերջապէս այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն, հանգու-նակ բառերը, որոնք սակայն ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ կազմուած ձևեր են, այլ իրանեանից փոխառեալ պատրաստի ձևեր (սրանց վրայ տե՛ս առանձին)։
• = Պհլ. gūn «դոյն, տեսակ», սոգդ. γwn «գոյն, եղանակ, ձև», պազենդ. gūn «գոյն». պրս. [arabic word] gūn «գոյն, երանգ», [arabic word] gūnāgūn «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, կանազան», զնդ. gaona-«կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայ-րը, ինչ. zairigaona-«դեղնագոյն) (=պրս. [arabic word] zargūn), hamagaona-«նոյնագոյն»= պրս. [arabic word] hamgūnևն). (Horn, § 946, Bar-thiolomac, 482)։ Իրանեան բառի առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատ-կապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն և յետոյ ընդհանրապէս գոյն. Յ. տեսակ, ձև, եղանակ»։ Այս երեք յաջորդական նշանա-կութիւնները պահում է դեռ զանդկերէն gaona-, մասամբ նաև աֆղաներէն γuna. որ նշանակում է «մազ. 2. գոյն»։ Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնա-պահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաև (ըստ Lidén, IF, 19, 317) ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշա-նակութիւնները։-Հիւբշ. 128։
fierce, bold, haughty, warlike, martial;
noise, anger, crash, attack, assault.
• «գոչիւն, բոռալու ձայն, բղաւոց» Մագ. «կռիւ, պատերազմ» Խոր. Ասող. Լաստ. «խրոխտ, սարսափելի» Բ. թագ. ը. 10. Ղևոնդ. «բառ» Բառ. երեմ. էլ. 68, որից՝ գոռալ «խի-զախել, խրոխտալ, հպարտանալ, կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 40. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն. «մեծա-բանել» Եղիշ. Ոսկ. մ. բ. 23, Եբր. «գոչել (գե-տի, առիւծի, ցուլի համար ասուած)» Երզն, քեր. Վրդն. խրատ. Ոսկիփ., գոռական Ոսկ. ես., գոռութիւն Իմ. ժա. 19. Եզն., գոռումն Մագ., չարագոռ ԱԲ։
• է կցում սանս. ghar, ռուս. гоpeть, քրդ. guri «զոհ, բոց», որոնք բնաւ հա-րաբերութիւն չունին։ Հիւնք. գոռոզ բա-ռից. Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. gu-rás? «գոռ, մեծ» ձևով մի բառ է գըտ-նում՝ եռր ածաեան թագաւորի և համե-մատում է մեր բառի հետ։ Աճառ. ՀԱ, 1899, 204 համարում է բնաձայն, իբր գ արմատական ձայնից կազմուած. այսպիսի բնաձայններ գտնում ենք շատ ուրիշ լեզուներում, բայց հայերէնի մէջ գոռ բառը բնաձայն չէ. այլ՝ ինչպէս վե-րի վկայութիւններից երևում է, առաջին իմաստն է «խիզախ, հպարտ, ահաւոր» (այսպէս է ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ) և յետոյ միայն դարձել է բնաձայն՝ նշանակելով «գոչիւն, բղա-ւոզ»։ Scheftelovitz, BВ, 28, 310 սանս. grsu «առոյգ, աշխոյժ» բառի հետ. Գառանճեան, Արև. մամ. 1907, 935 համեմատում է թրք. gurlemek «որոտալ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 401, 405 սումեր. gur «աղմկել», 416 հմմտ. ոռնալ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. gur-lemek, gūrultu «գոռալ, գոռոց»։ Սանտալճեան, ՀԱ. 1913, 400 խալդ. kuri «կռիւ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի ջավայ. gora «մեծ աղմուկ», gheroq «գոռալ», մալայ. geroh «մռնչել, խռկալ», guruh «որոտ», արս. [arabic word] γurridan (Շահն. Է. 1190) «գոչել, գոռալ», քրդ. korin «մռնչել», սանս. ghora «սարսափելի, ահաւոր. գոռ, սոսկում», ghorā «զարհուրելի գի շեր, մթին», բոհեմ. goru «սոսկալի», յն. γαυρόω «հպարտացնել», γαυριάω «հպար-տանալ», լազ. gor «բղաւել, հալհոլել»։
Նա էր այր ժանդ եւ գոռ պատերազմաւ. (Ղեւոնդ. ՟Գ։)
arrogant, proud, haughty, imperious, insolent;
tyrant.
• , ի, ի-ա հլ. «խրոխտ, հպարտ. 2. բռնակալ. 3. սատանայ. 4. թագաւոր, կայսր» Փիլ. Պիտ. Խոր. հռիփս. Յհ. իմ. ատ. Նար.. որից՝ գոռոզութիւն «ամբարտաւանութիւն» Ես. ժդ. 25. «բռնակալութիւն» Փիլ. Պղատ. օրին. Պորփ., գոռոզանալ Փարպ. Եղիշ. Կիւրղ. ղկ., գոռոզաբար Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. ղկ., գոռոզասաստ Ուխտ. հտ. Բ. էջ 51։
Կարծեալ գոռոզին (սատանայի)։ Գոռոզն ապստամբ։ Խորտակեսցի եղջիւր գոռոզին։ Գոռոզն, եւ սպառազէնք իւր։ Ընդ դժնեայ գոռոզի մարմնոյս բռնութեան մարտուցեալ. (Նար.։)
Ուժգնակի գոռոզ բռնութեամբ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
didrachm, piece of money;
cf. Երկդրամեան.
• (սեռ. ի) «երկդրամեան» ՍԳր. Եւս. քր. Շիր. Երզն. մտթ. 376. գրուած է դիդրաքմեան Պրպմ. 330 (ըստ Մանան-դեան, Տեղեկագիր ինստիտուտի, 1, 11 Շի-րակացու ժամանակ դիդրաքման հաւասար էր արդի 25 կոպէկին)։