vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
• , ի հլ. «հաստատ խօսք, հաստատ առաջադրութիւն, դաշն, իրար մէջ կապուած պայման» ՍԳր. Եփր. համաբ. 187. «վանք. 38-488
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-
• ԳՒՌ.-Առլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. ուխտ, Ջղ. գուխտ, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ուխդ, Ակն. յգ. ըխդիւնաք, Սչ. ուխդ՝, Ռ. ուխթ, Ասլ. իւխդ, իւխ*, Գոր. Ղրբ. օխտ։-Նոր բառեր են ուխտական, ուխտամասիկ, ուխտատեղ, ուխտունաք, ուխտանալ։-Թոռ. քախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ուխտ «մի տեսակ հաց»։
Ընկալցի զուխտս եւ զխնդրուածս սրտից մերոց. (Ժմ.։)
(լծ. այլազգ՛՛. ագթ. ահթ. ուհտէ. ուհտէն, վատ, վասիէթ. յն. էւխի՛ . որ եւ աղօթք. լտ. բա՛քդում ). Խոստումն հաստատուն. խօսք հաւատարիմ իբր երգմամբ չափ. առաջադրութիւն. դաշն. եւ Տենչ եւ փափաք սրտի. աղերս եւ պաղատանք ի սրտէ. եւ Իրն ուխտեալ, նուէր.
Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Այս է նշանակ ուխտին։ Յիշել զուխտն։ Եդ տէր ուխտ ընդ աբրամու, եւ ասէ, զաւակի քում տաց զերկիրդ զայդ։ Տապանակ ուխտին։ Ուխտեցից ուխտ նոր։ Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի։ Նոր ուխտ.եւ այլն։
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Օծեր ինձ զարձանն, եւ եդիր ուխտս։ Յուխտ քո։ Ընծայից եւ ուխտից ձերոց։ Մեծ ինչ ուխտս ուխտեսցէ սրբել զսրբութիւն տեառն։ Զամենայն աւուրս ուխտին իւրոյ սուրբ կացցէ տեառն։ Զուխտս իմ կատարեցից։ Ուխտս դի՛ք, եւ կատարեցէ՛ք։ Կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո։ Տաց քեզ զուխտս իմ, զոր խոստացան քեզ շրթունք իմ։ Ուխտք (կամ աղօթք) ուղղոց ընդունելի են նմա։ Զի՛ ո՛րդեակ ուխտից (այսինքն աղօթից) իմոց։ Ուխտիւք խնդրէի.եւ այլն։
Ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց։ Անձանձրոյթ խնդրել ուխտիւք, զի համբերել կարասցեն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
Պարսպեալ պահեա՛ զուխտս հաւատացելոց։ Էին նոքա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան։ Իմացուցանէր վասն ուխտին քրիստոնէութեան. (Շար.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Վասն սուրբ տեղւոյս շինութեան, եւ բարեկարգութեան ուխտիս։ Ուխտս ասէ, որ ըստ քահանայականին վիճակեալ են։ Ուխտ ասելով եկեղեցւոյ, զի ամենեքին նուիրեալ են ի սպասաւորութիւն եւ ի կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Եպիսկոպոսն ասէ ցժողովուրդն, եւ ցուխտն։ Էառ ընդ իւր զուխտ եկեղեցւոյն։ Ուխտի մանկունք. (Սոկր. ՟Է. 20։ ՃՃ. եւ այլն։)
Կրօնաւոր՝ որ առեալ է զկրօնս սրբութեան, եւ տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ, արգելեալ լիցի. (Կանոն.։)
Չէ՛ պարտ կրօնաւորին յուխտ կանանց մտանել. (Շ. ընդհանր.։)
Ի տես հիւանդաց կամ յուխտի տեղիս երթային. (Լաստ. ՟Բ։)
pilgrim.
pilgrimage.
making a vow;
being under a vow, Nazarean;
allied, confederated;
— լինել, to make a vow;
to conclude a treaty.
Դաշնաւոր. ուխտակից.
Հայոց գունդն ուխտադիր էր ընդ թագաւորին վրաց. (Փարպ.։)
Այսպիսի շնորհաց արժանի եղեւ ուխտադիր եղբայրն իւր (ընդ որում ուխտ եդեալ էր հաւասար ճգնիլ). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
ՈՒԽՏԱԴԻՐ. Որ ուխտէ ինչ աստուծոյ. եբր. նատար. նիսա. կամ Աղօթական. եւ Տենչօղ, փափաքօղ.
Մինչեւ ուխտադիր լեալ իցէ (քո), պատրաստեա՛ զանձն քո. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Առ քեզ ելցեն, եւ ի քեզ ուխտադիր լիցին. (զի ի քեզ աստուած գոյ. Ես. ՟Խ՟Բ. 14։)
Եւ յերկիրս՝ յոր ուխտադիր լինիցին ոգւովք իւրեանց դառնալ այսրէն, մի դարձցին. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 27։)
Ուխտադիր են յաճախ տեսանել զձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ՈՒԽՏԱԴԻՐ. Նուիրական՝ ուխտաւոր աստուծոյ, նազովրեցի. եբր. նէզէր, կամ նէծէր.
Փոքրել զգլուխ ի կենքրեայ. քանզի ուխտադիր էր։ Են ի մեզ արք չորք ուխտադիրք յանձինս իւրեանց. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Ի՟Ա. 23։)
Նազարացւոցն, որ ուխտադիրքն թարգմանին. (Ոսկ. եբր. ըստ հյ։)
to form an alliance or confederacy, to league.
Ուխտադիր լինել. ուխտ դնել. դաշնաւորիլ. ուխտել.
Դեսպան արձակեցին ի պարսս, եւ նամակօք ուխտադրեցին ընդ նոսա. (Փարպ.։)
making a vow;
concluding a treaty;
vow;
profession;
wish, desire.
Ի սուրբն երթայր յերուսաղէմ հատուցանել ուխտադրութիւնս. (Կաղանկտ.։)
Դաշնադրութիւն. եւ Խոստումն. ուխտ (ըստ ամենայն առման).
Պատգամաւորութիւնս առ միմեանս առնէին, եւուխտադրութիւնս։ Այս ուխտադրութիւն հաստատուն կայցէ ի մէջ երկուց ազգաց մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Վստահ եղեալ յուխտադրութիւն ոստիկանին՝ դարձան ի հայս։ Ըստ ուխտադրութեան յառաջաբանին՝ եւ զյաբեթին արկցուք ձեռն ի գործ գրել. (Փարպ.։ Թղթ. դաշ.։ Ղեւոնդ.։ Սամ. երէց.։)
Մինչեւ ի մահ համբերեսցես առ ի նա ուխտադրութեանդ. (Եփր. աւետար.։)
Ուխտադրութիւնք արտօսրագոչ հառաչանօք յամենայն ժողովրդենէն եղեն առաջի կենդանի նշխարացն։ Ի տաճարն ընթանայր տիրամօրն, ուր եւ ուխտադրութեանն էին դաշինք։ Անխափան ուխտադրութեամբ, եւ անմոռաց յիշատակօք. (Ճ. ՟Ը.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Կատարեաց զուխտադրութիւնն աստուծոյ վասն հրէական ազգին. (Ագաթ.։)
Օր ուխտադրութեան». իմա՛, ուխտիւք խնդրելի կամ փափաքելի օր։
cf. Ուխտազանց.
ἅσπονδος, ἁσύνθετος, παραβάτης foederis transgressor vel perfractor, foedifragus. Որ դրժէ ուխտին. ուխտանենգ. ուխտազանց.
Ուխտադրուժն յուդա։ Ուխտադրուժ քոյր նորա յուդա։ Անմիտք, ուխտադրուժք. (Երեմ. ՟Գ. 7=10։ Հռ. ՟Ա. 31։)
Ուխտադրուժք, այսինքն ուխտի ստօղք. (Ոսկ. հռ.։)
Ո՛րքան, զորս առ նոյն ինքն եդաք աստուած, դաշանցս այսոցիկ ուխտադրուժք գտանել։ Ուխտադրուժք լինէին դաշանցն. (Ածաբ. մկրտ.։ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Ողորմելի ուխտադրուժն վասակ. (Փարպ.։)
violator or breaker of a vow, of a convention;
infringer, transgressor, offender;
false-hearted, unfaithful, perfidious.
Որ զանցանէ զուխտիւ. ուխտադրուժ. ուխտակորոյս. եւ իբրեւ Ուխտազանցական.
Ուխտազանց ի միաբանութենէս մերմէ որոշեսցի։ Ի ներքին ընտանեաց՝ դրժողաց ուխտազանցաց։ Զուխտազանցդ օրինացն աստուծոյ. (Փարպ.։ Արծր. ՟Գ. 12։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի.։)
Ուխտազանց եղեն յաստուծոյ հարցն իւրեանց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ե. 25.) յն. ἁθετέω praevaricor.
Ի ձեռն ուխտազանց յանցաւորութեանն. (Եղիշ. դտ.։)
to break or violate one's vow.
violation of a wow, of a convention, contravention, breach, infraction of treaties;
transgression.
ἁσυνθεσία, τὸ ἁσύνθετον praevaricatio. Անցանելն զուխտիւ. պատուիրանազանցութիւն.
Արդարացոյց զանձն իւր ապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբնն յուդայ. (Երեմ. ՟Գ. 11։)
Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեանն ի միասին կռուեմք, եւ դու եւ ուխտազանցութեանն ստութիւն ի միասին էք. (Փարպ.։)
Գովեցաւ անառակ որդին առ անդարձիս ուխտազանցութիւն։ Բազմօրինակ ուխտազանցութիւնս. (Նար. ՟Զ. ՟Ձ՟Գ։)
observing, keeping a vow or convention, faithful, true, loyal, true-hearted.
Որ պինդ ունի զուխտս եւ զդաշինս. ուշտապահ.
Նիզակակից ուխտակալ բարեկամաց մերոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 33։)
votive.
Ուխտադիր. ուխտաւոր. ժառանգաւոր. եւ Նազով րեցի.
Ուխտական սա յորովայնէ, որպէս սամուէլն այն յարգանդէ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Եպիսկոպոսք զեպիսկոպոսաց, եւ ուխտականք (յն. կղերիկոսք) զուխտականաց, եւ ժողովուրդ զժողովրդականաց՝ արեամբ չափ գայցեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Յաղագս դատաստանի մսակերութեան ուխտականաց։ Ուխտական (աստ) յայտ է, զի զամուսնացեալս եւ զկուսանս, եւ որք միանգամ յեկեղեցի են, անուանէ. (Մխ. դտ.։)
Կին եթէ շնայ ընդ ուխտականաց, եկեղեցւոյ, եղիցի ապաշխարութիւն նորա՝ երեքկնոյն. (Կանոն.։)
Ուխտականք հրէից, որ չուտեն ինչ շնչաւոր. (Միխ. ասոր.։)
accomplishing one's vow.
Որ կատարէ զուխտ իւր. ուխտապահ.
Սիրելի ուխտակատարացն իւրոց տալ զպարծանս եւ զհամարձակութիւն. (Փարպ.։)
companion in a vow;
ally, confederate.
Աղուանից ազատք, որ ուխտակիցք էին հայոց։ Ուխտակիցք՝ արք աստուածասէրք։ Քաջ ուխտակցօքն։ Յիւր ուխտակցացն. (Փարպ.։)
cf. Ուխտազանց.
Որ նենգէ ուխտի (հաւատոց կամ դաշանց). ուխտադրուժ. ուխտազանց. ուխտակորոյս. ուրացօղ.
Խոտորեցան զկնի սատանայի ընդ ուխտանենգին վասակայ։ Գրէ ուխտանենգն վասակ։ Զգացուցեալ էր նմա ուխտանենգացն։ Ժողովէր առ ինքն զուխտանենգաց դասն։ Զուխտանենգսն եւ զուրացողսն. (Փարպ.։)
cf. Ուխտակալ.
Որ պահէ զուխտն հաւատարմութեամբ առ աստուած եւ առ մարդիկ. ուխտակալ. ուխտակատար. ճշմարիտ հաւատացեալ.
Բովանդակ ուխտապահքն։ Երանելին վարդան ազգ առնէր ուխտապահացն։ Ուխտապահ ընկերք կամ նախարարք կամ արք։ Զօրն ուխտապահաց։ Մի ոմն ի յուխտապահացն, եւ այլն. (Փարպ.։)
accomplishment, observance of a wow or convention, fidelity.
Պահպանութիւն ուխտի կամ դաշին. հաւատարմութիւն. Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեանն ի միասին կռուիմք, եւ դու եւ ուխտազանցութեանն ստութիւն ի միասին էք։ Լուաց զոգիսն հաւատարմաց՝ ուխտապահութեան ջրովն. (Փարպ.։)
Տատրակ՝ օրինակ իմն իբրեւ դաշնաւոր ուխտապահութեամբ զմտերմութիւն միշտ առ իւրն համանման պահէ զուգակից. (Պիտ.։)
cf. Ուխտակալ.
Սիրօղ եւ սիրով պահօղ ուխտի, ուխտապահ.
Հանդերձ ուխտասէր կամսարականօքն։ Խնայեաց յուխտասէր հօտն իւր. (Փարպ.։)
sanctuary, holy place.
որ եւ ասի ՈՒԽՏ, ՈՒԽՏՔ. Տեղի՝ ուր գնան հաւատացեալք յուխտ. որպէս անօրինական տեղիք յերուսաղէմ, եւ նշանաւոր տաճարք եւ վկայարանք սրբոց.
Եւ զամենայն ուխտատեղին՝ նախատանօք այպանէին. (Ներս. մոկ.։)
place where one makes a vow or convention.
Ընդունարան կամ գործի ուխտին աստուծոյ. որպէս տապան նոյի.
Առ տիրական բանին ուխտարան. (Նար. մծբ.։)
complaisant, obliging, affable.
Որ առնէ կամ վճարէ զուխտ սրտի ուրուք. կամակատար, կամակ հաճոյական.
Ունիմք բանս յայտնիս, ուխտ արարք եւ հանգուցիչք ճառիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
that has made a vow;
allied;
Nazarite;
professed (monk or nun);
pilgrim.
εὑξάμενος, ἡυγμένος vovens, vel orans, votum habens, devotus. Որ ունի ինչ ուխտեալ աստուծոյ, կամ խնդրէ ուխտիւք չափ յաստուծոյ. ուխտադիր. որպէս նազովրեցի. եբր. նազիր, նէծիր. որ եւ Նուիրական. Սրբեալ. Աղօթական. Ընծայաբեր.
Այս օրէն իցէ ուխտաւորին, եւ այլն. (տե՛ս Թուոց. ՟Զ. 13. 18=21։)
Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 5. 7։ ՟Ժ՟Զ. 17։)
Առից յերիտասարդաց ձերոց յուխտաւորս. (Ամովս. ՟Բ. 11։)
Տայ զուխտս ուխտաւորի։ Սրբեցան ուխտաւորք նոցա։ Ածէին զուխտաւորսն՝ որոց լցեալ էր զաւուրս իւրեանց. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 9։ Ողբ. ՟Դ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 49։)
Առ քաջ իմացուած սուրբ դրոց գիտեա՛ ինձ զեբրայական ձայնքս, զի նիտա՝ է որոշումն, զատումն, նուիրումն. նատար ՝ ուխտել. նէտէր ՝ ուխտ. նուէր. նազար ՝ ուխտել, սրբել. նէզէր ՝ սրբութիւն, սրբազան ինչ. իսկ նազիր, նազովրացի, սրբեալ տեառն, նուիրարական, ուխտական, ուխտաւոր. որ եւ սեպհականեալ անուն փրկչին՝ որպէս գլխոյ ամենայն ուխտաւորաց եւ ուխտից։ Ա՛յլ է ըստ եբր. եւ նածար, դիտել, պահել. նէծէր ՝ տեսչութիւն, եւ ծաղիկ. որպէս եւ նաշի ՝ իշխան, եւ այլն։
Կանանց ուխտաւորաց». յն. պահեցողաց. եբր. ծում։
Զկանայս ուխտաւորս». յն. մերձակայս. եբր. նիծապ։
Աշխատեցաւ մովաբ ի մեհեանս իւր, եւ մտցէ ուխտաւոր ի ձեռագործս իւր» իմա՛ աղօթել եւ նուիրել ինչ. (Ես. ՟Ժ՟Զ. 12։)
Յեօթն բագինս մեհենիցն ուխտաւոր լինել պատկերաց կռոց. (Ագաթ.։)
Յաղագս ուխտաւորաց եւ պտղաբերից ի սուրբ եկեղեցի աստուծոյ։ Յիշեա՛ տէր զուխտաւորս եւ զպտղաբերիչս։ Աղաչեա՛ վասն քո ուխտաւորացս։ Ամենայն խնդրուածք ուխտաւորացն կատարին բարեխօսութեամբ սրբոյն. (Ժմ.։ Պտրգ.։ Շար.։ Ճ. ՟Գ.։)
Մտին առաջի սուրբ ոսկերացն յովաննու (մկրտչի). ուխտաւոր լինէին, եւ խնդրէին յաստուծոյ՝ լինել նոցա այցելու եւ օգնական. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Գրեաց թագաւորն եպիսկոպոսաց, ուխտաւորաց, եւ ժողովրդականց։ Ի լիբիա եպիսկոպոսացն առաքեաց, եւ ուխտաւորաց, եւ ժողովրդականաց. (Սոկր. ՟Բ. 23. 24։)
Եթէ ուխտաւոր, լուծցի. եւ եթէ աշխարհական, որոշեսցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Իսկ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ՞ր են մսահատք։ Մեր ուխտաւորքն կարճեն զանձինս ի կերակրոց, զի սրբութիւնն դիւրաւ պահիցեն. (Եզնիկ.։)
Զի՛նչ օրինակ առ ուխտաւոր կուսանսն տեսութիւն արասցուք. (Բրս. հց.։)
ՈՒԽՏԱՒՈՐ ԽՈՐՀՈՒՐԴ ասի՝ բարի կամ չար, այն՝ զոր դնէ ոք ի մտի ի գլուխ տանել ոգւով չափ, կամ ուխտիւք ցանկանալով.
Որպէս թէ ոք մազ կլանէ, այսինքն ուխտաւոր խորհուրդք ամբարշտաց. (Համամ առակ. (ուրեթէ ընթերցցիս՝ ուղտաւոր, լինի ոխակալ)։)
to vow, to devote or dedicate oneself to God;
to deprive oneself of, to abstain from.
Ուխտաւոր լինել աստուծոյ. կրօնաւորիլ. հրաժարել ուխտիւ յանզանազան իրաց ինչ. նուիրել զանձն կամ զիրս իւր աստուծոյ.
Այն որ ուխտաւորի յայսմանէ (կամ յայսմ ամենայնի), եւ դարձեալ լուծանել սկսնու, անհնարին են մեղք նորա. (Մծբ. ՟Գ։)
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին։ Եթէ յայն միտս ուխտաւորէին (կուսանք), եւ այլն։ (Մարկիոնիտք) ուխտաւորեալք հանդերձ աշխարհականօքն ի կուսութիւն՝ ստեն ուխտին։ Մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք. (Եզնիկ.։)
Ամ յամէ ուխտաւորեալ (ի տեղին՝) կատարէր զյիշատակս նոցա. (Կաղանկտ.։)
Այց առնել ըստ պարապոյ ուխտաւորեալ պահոցն եւ աղօթից։ Զի ուխտաւորեալ են բնակիչք, շնորհիւ ուխտին կերակրեսցին։ Ուխտաւորեալ եւ նուիրեալ ընծայիւք երթիցեն ի վանսն. (Կանոն.։)
Իսկ մեք բազմութիւնք ի քեզ ուխտաւորեալ՝ տօնեմք ցնծութեամբ յիշատակի քո սուրբ. (Գանձ.։)
consecration, state or condition of a Nazarene, of a monk;
vow, profession;
pilgrimage.
Վիճակ ուխտաւորի կամ նուիրելոյ աստուծոյ. ուխտադրութիւն. սրբութիւն. եբր. նէզէր. իբր նազովրացի գոլն.
Ուխտաւորութիւն սամուէլի. (Լծ. կոչ.։)
Ի ձեռն կնոջ մարտեաւ ընդ սամփսոնի, մինչեւ եհան ի նմանէ զուխտաւորութիւն նորա։ Գեղեցիկ էր սամփսոն յուխտաւորութեան եւ ի կուսութեան իւրում, եւ պոռնկութեամբ իւրով ապականեաց զուխտաւորութիւն իւր. (Մծբ. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Ի պատճառս ուխտաւորութեան հեռացաք ի սւորբ ծնողացն. (Եղիշ. միանձն.։)
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին, եւ ո՛չ ուխտաւորութիւնն նոցա յուխտաւորութիւն համարէր. (Եզնիկ.։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
διατίθημι dispono, constituo, decerno, pango διαμαρτύρομαι testor, testificor. Ուխտ դնել. խոստանալ. դաշինս կռել. կտակ առնել. առաջադրել. որոշել. դնել վկայութիւն.
Տէր աստուած մեր ուխտեաց մեզ ուխտ ի քորէբ. ոչ եթէ հարցն ձերոց ուխտեաց տէր զուխտն զայն, այլ ձեզ։ Ահա այս արիւն է ուխտին, զոր ուխտեաց տէր ընդ ձեզ։ Ուխտին՝ զոր ուխտեաց աստուած ընդ հարսն մեր։ Զվկայութիւնս նորա՝ զոր ուխտեաց նոցա, ոչ պահեցին։ Դու ինքնին ուխտեցեր մեզ։ Եւ ես ուխտեմ ձեզ, որպէս եւ հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. եւ այլն։
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Ուխտեաց իսրայէլ ուխտ տեառն։ Արասցես՝ որպէս ուխտեցեր աստուծոյ քում։ Զենին զոհս տեառն, եւ ուխտեցին ուխտս։ Ըստ ուխտելոյ շրթանց իւրոց։ Զսրբութեանն օրէնս միաբանութեամբ ուխտէին.եւ այլն։
Մանուկն սամուէլ ուխտեցաւ յառաջագոյն առաջի տեառն». այսինքն նուիրեցաւ. (Տօնակ.։)
Դադարել արժան է եպիսկոպոսի՝ յո՛ր եկեղեցի ի սկզբանէ յաստուծոյ (կամ աստուծոյ) ուխտեցաւ եւ օծաւ. (Կանոն.։)
Ուխտեա՛ ընդ մեզ ուխտ, եւ ծառայեսցուք քեզ։ Անարգեաց զամենայն բանսն, զոր ուխտեաց նմա, եւ օտարանայր ի նմանէ։ Ուխտեցին քահանայքն չառնուլ արծաթ, եւ ոչ կազմել զեբեդեկ.եւ այլն։
Ուխտէր այլ ոչ եւս տեսանել զաշխարհն հայոց. (Փարպ.։)
professed (monk or nun).
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
• , ի հլ. (որ և ուխ) «առատ հոսող ջուր, հեղեղ, հեղեղատ» ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ուղխաջուր Ա. մկ. ժէ. 37. ուղխել Պիտ. Բրս. ծն. ուղխացան Ագաթ. ուղխինահոս նար. տաղ. ևն։
• -Թւում է թէ փոխառեալ է հիւս. Կով-կասեան լեզուներից. հմմտ. կայ. ակ. խիւր. ուրխու «ծով», վար. կուբ. ուխու «ծով», ուտ. ox, ux, uxk «գետ», կուբ. ox «գետ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։
• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.
Ուղխք անօրէնութեան։ Զուխս փափկութեան։ Զուխս (կամ զուխից. յն. յուխից) ի ճանապարհի արբուսցէ։ Ընդ ուղխս անցին անձինք մեր։ Ամենայն ուխք ի ծով գնան, եւ ծով ոչ լնու.եւ այլն։
Գետն՝ ձմեռնական ուխիւքն զայրացեալ։ Եւ ոչ ուխք զգետն ստուարացուցին՝ արբմամբ (անթիւ զօրաց)։ Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Նիւս. սքանչ.։ Խոր. ՟Բ. 12։ Պիտ.։)
Ուխք՝ փորձանքն. ուխք անուանեցան, նորին աղագաւ եւ անկայուն ջուր, զի ուխք են. (Եփր. աւետար.։)
torrent-water;
—ք, torrents;
— հեղեղատ, a flooded or swollen torrent.
Ուղխիւք ջրոյ ողողիչ. յորդառատ. յորդաջուր.
Շինել զքաղաքն, եւ ինչ որ անկեալ էր ի պարսպացն յուղխաջուր հեղեղատաց անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Է. 37։)
ՈՒՂԽԱՋՈՒՐՔ գ. Ուխք ջրոց. ջուր յորդեալ. հեղեղ.
Իբրու ուղխաջուրք յարուցեալ պղտորէին։ Ուխաջուրս կոչէ, զի յանկարծ հաւաքեցան, եւ յարեան ի վերայ։ Եւ տէրն զփորձութիւնն ի յուխաջուրսն առակէ. (Վրդն. սղ.։)
inundating, overflowing.
Ցանիչ ուղխից. յարուցիչ հեղեղաց.
Մի՛ շարժեսցէ ուղխացան ջուրցն բազմութիւն զհիմունս եկեղեցւոյ քոյ. (Ագաթ.։)
having small torrents.
Ունօղ զուխս ջրանցից.
Յատակեաց սպիտակ կճասալ յատակօք, զի ուխաւորք յատակացն դիւրագոյնս կարգեսցեն առ ոչինչ վնասել քաղաքացն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
to inundate.
ՈՒՂԽԵԼ ՈՒՂԽԻԼ. Հոսել զուխս. հոսիլ իբրեւ զուխս. զեղուլ, զեղանիլ.
Հինահարութեամբ ուղխեալ՝ զանվճար աշիտիցն միշտ արկածս յաշխարհ հեղեղեն. (Պիտ.։)
Ուղխեալն չարութեամբ շուրջ զերկրաւս օդ. (Բրս. ծն.։)
to overflow.
rushing like a torrent;
torrential.
(իբր Ուղխահոս. որպէս թէ ուղխեան կամ ուխաւոր հոսմամբ) Հոսեալ իբրեւ զուխս.
Ջուր մանուածոյ՝ ծիծաղ ծաւալ՝ կարկաջահոս ուխինահոս. (Նար. տաղ մկրտ.։)
in torrents, torrentially.
cf. Ողջամիտ.
ՈՒՂՂԱԽՈՀ ՈՒՂՂԱԽՈՐՀ. Ոյր կամ ուր իցէ խորհուրդ ուղիղ. ողջախոհ. ողջամիտ.
Յայտնիք ուղղախոհաց, եւ տարածեալք ի տառս հոգեպատմող մատենից. (Լմբ. հանգ.։)
Ի նկարու զսրբոցն տեսանել պատկեր՝ օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. պատկ.։)
Կանոնական ուղղախորհաց խոստովանութիւն. (Սանահն.։)
Զայս ձեզ աւանդեալ ուղղախոհ իմացուածիւ. (Յհ. կթ.։)
speaking well, correctly or justly.
εὑθυλόγος recte loquens. Ուղղաբան. ճշմարտախօս. արդարախօս.
Ուղղախօսն փրկի ի զրպարտողացն։ Գիտնական, եւ ուղղախօս ճշմարտաբան. (Լմբ. առակ.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to speak correctly or properly.
ὁρθολογέω, εὑθυλογέω recte vel proprie loquor. Ուղիղ խօսել. ուղիղ յօդել եւ բարբառել զխօսս.
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
Յոչն ուղղախօսելոյ։ Ոչ ուղղախօսելով. (Մագ. ՟Ը. ՟Ծ՟Ը. եւ Մագ. քեր.։)
Որք ոչն դիտեն ուղղախօսել. (Երզն. քեր.։)
orthology.
ὁρθολογία, εὑθυλογία recta locutio. Ուղիղ խօսելն. ուղիղ խօսք.
Եւ ոչ յայնցանէ՝ զոր առեալ է բան (կարկատելով), ուղղախօսութիւն գտցես, եւ ոչ բան։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախօսութիւն սերմանել. (Մագ. ՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
given to futile or vain thoughts.
cf. ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՐՀ կամ ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՀ. Որ խորհի զու նայնութիւն կամ զսնոտիս, մոլարս, եւ նորաձեւս. (ըստ կրկին ձայնիցս յն. κενός ունայն, սին. եւ καινός , նոր. թ. եէնի ).
Զայսոսիկ ունայնախորհքն կատարեալ։ Եթէ յաւիտեան, զիա՞րդ վախճան ածեն տանջանաց ունայնախորհքն։ Ընդդէմ մարդադաւան նեստորի ունայնախորհ (կամ խոհ) ամպարշտի. (Սիսիան.։ Լմբ. յայտն.։ Ճ. ՟Բ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Ը.։)
seeking useless things.
shutting one's ears;
disobedient, contumacious.
Որ խցեալ ունի զունկն՝ զի մի՛ լուիցէ. անունկնդիր. անլսօղ. անսաստ.
Իժիս եւ քարբիս ունկնախից եւ լսելափակ անլուր ականջացս. (Նար. ՟Զ։)
Զի ատեցօղ՝ զմարդիկ տեսին, եւ ունկնախից ընդդէմ բանին. (Լմբ. ի շ.։)
dog-headed;
doghead;
Anubis, cynocephalus;
cynocephalus, baboon, monkey;
dog's-head.
κυνοκέφαλος caniceps, canino capite praeditus. Ոյր գլուխն ունի զնմանութիւն ինչ շան գլխոյ. սեկսէր։
Էր այր մի շանագլուխ (յազգէ սկիւթացւոց), որոյ անուն էր մարգարիտ (եւ կոչեցաւ քրիստափոր). (Ճ. ՟Բ.։)
Զգուժն դժնէաբար, եւ զարհուրա տեսակ շանգլուխն սոսկավիթխար, քրիստոսեալ արարեալ՝ անուամբ քո կնքէ (այսինքն զսուրբն քրիստափոր). (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Գտեալ նաւավար յազգէն շանգլխաց։ քարոզեաց շանգլխաց ազգին մարդակերաց. (Ճ. ՟Բ.։ Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։)
ՇԱՆԱԳԼՈՒԽ գ. Շան գլուխ.
Զիար՞րդ, շանագլո՞ւխ եմ ես այսօր ի տունս յուդայեան. (Եփր. թագ.։)
Է եւ անուն խոտոյ.
Ասեն զշանագլուխ խոտն դեղ տապաստի. (Եզնիկ. ըստ Լեհ.։)
price of a dog;
hire of a prostitute.
ՇԱՆՍԽՈՒՐ կամ ՇԱՆ ՍԽՈՒՐ. ἅλλαγμα κύνος commutatio, vel permutatio canis. Փոխարէնք շան. որ է գին՝ կամ ծախք կամ վարձ տուեալ փոխանակ շան. եւ Կապէնք շնութեան.
Մի՛ տարցիս զկապէնս պոռնկի, եւ մի՛ զշան սխուրս ի տուն աստուծոյ քոյ յամենայն ուխտս, զի պիղծ են առաջի աստուծոյ քոյ երկոքեան. (Օր. ՟Ի՟Գ. 18։)
Զնշան փոխանակ՝ ասէ, պատարագ մի՛ մատուցանիցես, զդինս շան եւ զոչխար փոխանակ շան չհրամայէ մատուցանել պատարագ։
bloody, bloody-minded.
Շառագունեալ գլխով, արիւնըռուշտ.
Իբր մեռաւ սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովութիւնն. (Մարթին.։)
talkative, verbose, loquacious, garrulous;
prating, chattering, tattling, prattling;
cf. Շատխօս.
Շատախօսն ի մեղաց ոչ վրիպէ. (Պիտառ.։)
Մի՛ շատախօսք լինել (իբրեւ շատախօս լինիցիք, կամ շատախօսք լինիք) իբրեւ զհեթանոսսն. (Մտթ. ՟Զ. 7։)
Ի բանս մի՛ շատախօս լինել. (Շ. ընդհանր.։)
Շատախօս լինելով ոչ զերծանիս ի մեղաց. (Նար. խրատ.։)
cf. Շատխօսեմ.
multitude of words, loquacity, garrulousness;
chit-chat, babble, tattle, prattle.
Ըստ բազմութեան խօսից եւ շատախօսութեան պարծիցին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տարաք զշատախօսութիւն նոցա իբրեւ զայր երկայնամիտ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Ընդէ՞ր է շատախօսութիւնդ ձեր, զոր բարբաջիցէք առաջի ամենայն ժողովրդեանդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ ընդ վայր շատախօսութեամբ ցնդել. (Տօնակ.։)
Առաւել զգուշացիր ի շատախօսութենէ. (Նար. խրատ.։)
costly, dear, expensive.
Բազմածախ. ծախքը շատ, շատ ծախք ընելով.
Վիմատաշ կոփուածովք, շատածախ գանձիւբ. (Ուռպ. այսինքն ծախելով գանձս բազումս։)
great talker, babbler, tattler;
braggart;
cf. Շատախօս.
Մի՛ շատխօսք լինիցիք։ Չլինել շատխօսս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Կալ հարկաւոր է ընդդէմ շատխօսացն։ Սաբէլ եւ արիոս այնքան ի միմեանց որոշեալք, որքան լեզու շատխօս յանխօսէն. (Առ որս. ՟Զ. ՟Ժ՟Ե։)
Ընդ որովայնամոլս եւ ընդ շատխօսս. (Փիլ. ել.։)
to talk too much, to use vain repetitions, to gossip, to prate, to chatter;
to boast, to brag.
ՇԱՏԽՕՍԵԼ. φλυαρέω nugor. Շատախօս լինել. բազմաբանել.
Որ կամին այլազգ շատխօսել, ոչ երբէք ժամանիսցէ (ի վախճանն). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Բազումք բազում ինչ շատխօսեն վասն մանկաւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
cf. Բարեպաշտ.
Առ ի բարեպարիշտ ծնողացն իւրոց խրատեալ. (Նար. խչ.։)
good, virtuous, pious, religious;
benevolent, indulgent, obliging.
Բարեսէրք եւ առաքինասէրք են։ Ոգի է բարեսէր՝ եւ յամպարշտութենէ խոտորեալ. (Փիլ.։)
Խաղաղասէր եւ բարեսէր առ ամենեսեան. (Յճխ. ՟Ի։)
Բարեսէր եւ ազնուականագոյն մարդկան անձինք։ Բոլոր բարեսիրացն խուսափեալ։ Հի՞մ զհարազատ եւ զբարեսէր եղբայր սպանանես. (Պիտ.։)
Հոգայր իբրեւ զբարեսէր, թէ մի՛ գուցէ դժուար ինչ արանցն ի թագաւորէն դիպի։ Էր այր մտացի, առողջախորհուրդ եւ բարեսէր։ Եւ էր այն օր՝ անսպառ ուրախութիւն աստուածասէր բարեսիրացն. (Փարպ.։)
bounty, goodness, kindness, obligingness.
Որքան իմն յինքան զբարեսիրութեանն կարաց բերել զնախանձ. (Պիտ.։)
well instructed, well brought up, well educated.
Դարձեալ եղբարց երկուց ծընունդ, ըստ աշխարհի գոլ բարեսնունդ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Գինի փոխանակեալ՝ արիւն անմահին՝ բարեսնունդ, լինել ժառանգակից Քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
becoming, conformable, convenient, proper, handsome, pretty;
graceful.
Բարեվայելուչ եւ ցանկալի է աշխարհն աղուանից ամենագիւտ շահիւք ի բարձրաբերձ կոհակացն կաւկասայ. (Կաղանկտ.։)
Փոխանակ նոցա զբարեվայելուչսն եւ զօգտակարագոյնսն ի տեղւոջն արձանացուցանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոչ ընդերկարեաց նախահայրն մեր ի դրախտին բարեվայելուչ բարձրութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
having a good prospect, aspect or countenance, handsome, charming, graceful, genteel, delicate, pretty, agreeable.
Փոխանակ տգեղին եւ զազրատեսակին զգեղեցիկն եւ զբարետեսակն յարդարէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։)
Փոխանակ ամենայն բարետեսակ իրաց զփոշին տեսանէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բարետեսակ.
becoming, proper;
of good figure, genteel.
Քաղցրածաղիկ ծառոյն բարետիպ պտուղ։ Աշտարակ կանգնեաց զբարետիպ պտուղ։ Աշտարակ կանգնեաց զբարետիպ դիտաւորութիւն շնորհին. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
that is of good family, noble, illustrious.
Տացուք որպէս այգի քաջաբեր եւ բարետոհմ, մի՛ փուշ, այլ՝ խաղող. (Սարկ. հանգ.։)
nobility;
noble birth;
grandeur;
fertility.
Նախատես զիս, վասն զի զինուոր եմ, այլ իմացեալ ծանիցես զբարետոհմութիւն ազատութեան իմոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ տոհմից փառաւորութիւն փառաւոր է առ Աստուծոյ, այլ՝ առաքինութեամբ բարետոհմութիւն. (Յճխ. ՟Ի։)
Բարետոհմութիւն՝ փոխանորդութիւն ազգի իւրոյ յառաքինութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Զբարետոհմութիւն հոգւոց՝ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)
Վատնեալ զհայրենի բարետոհմութիւնն խոզարած վարուք. (Սկեւռ. աղ.։)
beneficent, benefactor, friend, obliging, indulgent, favourable, kind.
εὑεργέτης, εὑεργετήσας, ἁγαθοποιῶν, ἁγαθός benefactor, benemeritus, bonus Արարօղ զբարիս. բարի եւ բարեսէր եւ բարեգործ առ այլս. մարդասէր եւ երախտաւոր. աղէկութիւն ընօղ.
Եւ եթէ բարի առնէք բարերարաց ձերոց, ո՞ր շնորհ է ձեր։ Եւ որ իշխենն նոցա՝ բարերարք կոչին. (Ղկ. ՟Զ. 33։ ՟Ի՟Բ. 25։)
Ի խորհրդոց իւրոց ուղղեսցի այր բարերար. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 14.) յն. բարի. որպէս ռմկ. աղէկ մարդ։ Նոյնպէս իմա՛ եւ ի սոսին.
Փոխել զբարերար անուն մեր ի չարարար. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Բարերար բարբառովն կոչէ. (Յճխ. ՟Բ։)
Յերկնայնոցն էութեանց մինչեւ յետինս երկրի թափանցիկ եղեալ բարերարականն նորա նախախնամութիւն յամենայն յէսս. (Դիոն. երկն.։)
to do good, to gratify, to favour, to oblige.
εὑεργετέω, εὑποιέω benefacio Բարի առնել (ըստ ոճոյ սուրբ գրոց). բարիս կամ երախտիս առնել. բարերար կամ երախտաւոր լինել. աղէկութիւն ընէլ.
Ի քոյոցդ խրատեալ բանից, եւ բարերարեալ քոյդ ողորմութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Թ։) Այլ առաւել սովորաբար ասի.
benefit, bounty, good, beneficence, kindness, favour, service, pleasure, gratification, liberality.
εὑεργεσία, εὑεργέτημα, εὑποιΐα, ἁγαθοποιΐα beneficentia, beneficium Բարեգործութիւն առ այլս. երախտաւորութիւն. երախտիք. բարեսիրութիւն. աղէկութիւն.
Ամենասուրբ երրորդութեանն բարերարութիւնքն դարմանօք իւրովք էր եւ առ արարածս իւր, եւ է. (Յճխ. ՟Զ։)
Պարգեւք՝ վաստակոցն են փոխատրութիւնք , իսկ ողորմութիւնք՝ մեղուցելոյս բարերարութիւնք. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Լծակից խնդրեաց բարերարութեան իւրոյ՝ զհաւատսն մեր. (Նար. ՟Ժ. որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
blissful.
blissfulness;
good fortune, happiness.
Ունայնանայ մարդոյ բարերջանկութիւն ի կենցաղս։ Յուսաս դու յԱստուած, եւ նա առաջնորդէ քեզ ի բարիս, եւ ես այնու հետեւմամբն ի բարերջանկութեան։ Սիրոյն բորբոքումն, եթէ առ Աստուած՝ բարերջանկութեամբ, եւ եթէ յախտս՝ թշուառութեամբ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
glorious, illustrious, splendid, magnificent.
Յամենայնի բարեփառ եւ բարեբախտիկ եղեալ, եւ յաղթօղ էր նշանաւ խաչին. (Վրք. սեղբ.։)
Ի քաջատոհմիկ եւ ի բարեփառ գլխոյն իմմէ զրկեալ լինիմ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Թէ ոչ եւ նախանձն եւս բուռն եհար զբարեփառացն. յն. զբարերջանկացն. (Նիւս. կուս.։)
Զանթուելիսն ամբարձեալ բարեբախտութիւնս ... զբարեփառսն կացրդեալ մարդիկ։ Բարեփառ երջանկութիւն, կամ շինութիւն, գրդանք, կամ հրամանք. (Պիտ.։)
Որ առ ներխոհեմսն բարեփառ թուին ամուսնութիւնքն։ Զբարեփառ կենցաղն որսալ. (Պղատ. օրին. ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Բարեփառ առաջնորդն մեր։ Բարեփառ առաջնորդին մերոյ յեռոթէոսի։ Խորհրդազգած լինէին բարեփառ հարքն մեր։ Զբարեփառ մեր հարսն, որք նախ քան զօրէնս եւ յետ օրինաց, հրեշտակք հանէին առ աստուածայինսն. (Դիոն. ստէպ։)
Որոց հնար էր զբարեփառ ընտրել պողոտայ, ընտրեցէք զխոտորնակն եւ զփշաբեր. (Գէ. ես.։)
splendour, grandeur, magnificence, majesty.
Առաքինութեան քան զամենայն ինչ ընտանեգոյն է բարեփառութիւն։ Զէին խնդիր ոչ թողցուք, զհանճար գիտութեան նորա՝ կատարած բարեփառութեան գոլ սովորեալք (այսինքն ուսեալք)։ Կատարած բարեփառութեան՝ յառ Աստուածն նմանութիւն. (Փիլ.։)
Բարի բազում քաղաքաց եւ հրամանքս այս, զի նախապատուիցեն զառ ի բազմաց բարեփառութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to hide, to veil, to dissimulate.
Յունաց մատենագիրք կամ քաղդէացիք զախտն բարեքեն, (այսինքն զնաբուգոդոնոսորոյ պատժիլն) ... եւ Աստուած անուանեն զմոլորութիւնն՝ որ եմուտ ի նա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ եթէ անուամբք բարեքողք եղեն խոստացեալ երանութիւնքն, այլ՝ առնելեաց երանութեանցն. (Եփր. համաբ.։)
at least, at the least.
ԲԱՐԷ. Այսպէս գրեն ոմանք ի գրչաց զնախակարգեալ բառսբարդեալս սովորաբար ըստ ուղիղ կանոնի ԲԱՐԵ. (ի բարի, բարեաւ, բարեաց) օրինակի վասն աստ դնեմք զքանի մի բառս, որովք լիցի զուղիղն դատել գրագիտաց։
Եթէ ոչ ունիս աղօթս հոգեւորս եւ խոնարհութիւնս, ապա բա՛րէ աշխահութիւնս մարմնաւորս արասցես. (անդ. (տպ. գո՛նէ։))
cf. Բաժանեմ.
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Կամ Լաւ, բարւոք. որպէս յն. էւ. ἒυ. էյի, յէիւ, խայր.
Բարի, Բարիք. Բարութիւն, բարեգործութիւն. բարեբարութիւն. իրք բարիք. աղեկութիւն. աղէկ բաներ. էյլիք. խայր. ֆազլ.
Զի՞նչ բարի գործեցից։ Բարւոյ իմիք լիել։ Որ գործէ զբարի։ Մի հայհոյեսցի բարին ձեր։ Բարի արարէք ատելեաց ձերոց։ Ընդ ամենայնի ամենայն բարեաւ եղէ։ Տացէ բարիս այնոցիկ՝ որ խնդրեն զնա։ Բարիս գործել։ Ընկալար անդէն զբարիս քո։ Զբարեաց զհետ երթայք։ Հանդերձելոցն բարեաց։ Դու հատուցեր ինձ բարիս։ Արարեր ինձ բարիս։ Որոց բարիս արարեալ՝ յուղարկես արժանիս աստուածոյ։ Տէր հատուսցէ նմա բարիս. եւ այլն.
Քանզի բարի եգիտ, փոխարէնս հատուցանէ բարերարին. (Սեբեր. Բ։)
Ո՞վ բաւական է բարեաց բարերարին գոհութիւն մատուցանել. (Յճխ. Է։)
Փովանակեսցուք զբարին մեր առ նոցա կարիսն. (Յճխ. ԺԱ։)
Եւ Ողջութիւն. բարեմասնութիւն. բարօրութիւն. յաջորղութիւն. խօշլուգ. քեմալի բարհաթ.
Որ պարգեւեցեր զօրս բարեաւ եւ խաղաղութեամբ անցուցանել. (Ժմ.)
Հասարակ եւ միաբանք՝ ընդ առակեցելումն, սիրելեացքն (իրք բարեկամաց), եւ եւս կարի առաւել՝ բարեացքն, որոց հոգ խնամոյ է հաճոյ լինել աստուածոյ. (Փիլ. Իմաստ.)
ԲԱՐԻ՛. Բարեաւ. ողջամբ. բարով. խօշ.
Բարի եկիր ճանապարհորդ խաղաղութեան... Բարւոք գտաք զձեզ՝ օթեվանք սրբոյ հոգւոյն. (Զենոբ.)
Բարի եկիք աստուածասէր աղախնայք քրիստոսի։ (Հ. Կիլիկ։)
to be angry, provoked, to storm, to rage.
Այն՝ բարկացելոյ էր, եւ այս՝ խրատողի. (Մխ. երեմ.։)
Բարկացան նոքա ի մէնջ ի վէգ եկին. այսինքնոխացան. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 59։)
passionate, apt to be angry, fretful, pettish, peevish, impatient.
Բարկասիրտն գործէ առանց խորհրդոյ։ Մեծամեծքն բարկասիրտք են, գինի մի՛ արբցեն. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 17։ ՟Լ՟Ա. 4։)
Բարկասիրտ ես, եւ խիստ առ յանցաւորս. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Ը.։)
angry, vexed, enraged.
irascibility, ire.
ὁργιλότης iracundia Ախտ բարկութեան. լինելն դիւրաշարժ ի բարկութիւն.
to exasperate, to irritate, to anger, to displease, to offend, to enrage.
Սէր տեսանելւոյն բարկացուցանէ եւ բորբոքեցուցանէ զքեզ ա՛չք։ Նանրութիւն շատխօսութեանն բարկացուցանէ զքեզ լե՛զու։ Ծանրասիրտք եղէք, բարկացայք ի չար ցանկութիւնս ... այլ զբարկանալն յետ ցանկութեանց մեղաց հատէք ի ձէնջ զղջմամբն. (Լմբ. սղ.։)
anger, wrath, ire, indignation, passion;
harshness;
disgrace;
զիջանել, ցածնուլ, դառնալ ի բարկութենէ, to be appeased, to allay one's anger;
թափել զ—, to give vent to one's anger;
— or հրացան —, thunder-bolt;
սրտմտիլ բարկութեամբ, to rage, to get into a passion;
— սրտմտութեան, սրտմտութիւն բարկութեան, furry, ire, wrath.
ὁργή (յորմէ թ. էօրքէ ) θυμός, χόλος ira, indignatio Բարկանալն. կիրք սրտի վասն ընկալեալ անիրաւութեանն հանդերձ բաղձանօք վրէժխնդրութեան. ցասումն, զայրոյթ, սրտմտութիւն.
Բարկութիւն՝ ոխք տրտմութեան եւ յարձակումն բաւական առ ի զրկելոցն փոխատրութիւնս իբրեւ ի զկծեցելոյ անձին ի վրէժառնուլ. (Բրս. բրկ.։)
Անցցէ սրտմտութիւն բարկութեան եղբօր քո ի քէն։ Դարձաւ ի բարկութենէ։ Խօսեսցի ընդ նոսա բարկութեամբ իւրով։ Մի՛ բարկութեամբ քով խրատեր զիս։ Բան խիստ յարուցանէ զբարկութիւն։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն։ Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ։ Գանձես անձին քում բարկութիւն յաւուր բարկութեան.եւ այլն։
Բարկութիւն՝ բնական ինչ է. եւ սակայն յընթակայէ եւ ի կատարմանէ սահմանեմք զնա՝ ասելով, եթէ Բարկութիւն է առանդն զսրտիւն արեանն՝ առ ի տենչումն փոխարէն տրտմեցուցանելոյ. (Սահմ.։)
Է՛ բարկութիւն, որ պարսաւելի ... եւ է՛ բարկութիւն՝ որ ի վրէժխնդրութիւն յանցաւորաց է. որպէս Աստուծոյն անբարկանալի բնութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ախտ բարկութեան հեզութեամբ առողջանայ. (Խոսր.։)
Բարկութիւն է շարժումն խռովութեան՝ բանիւ վերաբերեալ, իսկ դառնութիւն՝ դժնէութիւն ի ներքուստ աղմկեալ ի չարէն. (Ոսկ. եփես.։)
ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. Դնի երբեմն փոխանակ գործոց բարկութեան, պատժոց, կորստեան, սպառնալեաց.
fracture of the leg, broken leg.
σκελιαγές cruris fractio Բեկումն, կամ խորտակումն բարձից, ուստի եւ կաղութիւն.
that sits on the same mattress, that is partaker of the same banquet or dignity;
colleague.
Տիբերիոս զդրուսոս՝ բարձակից իշխանութեանն արար։ Անտոնինոս զկոմոդոս զորդի իւր բարձակից թագաւորութեանն արար. (Եւս. քր. ՟Բ։)
competitor.
Բարձակռիւ լինէին, որ կրկին ախտի էր գուշակ, հպարտութեան՝ միանգամայն եւ որկրամոլութեան. (Երզն. մտթ.։)
search of dignity, pursuit of honour;
competition, rivalry, ambition.
Վասն մարտի մաքառման՝ բարձաձգութեան գլխաւոր իշխանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
president;
— տեղի or —ք, the first place, honourable place.
Գահերէց, եւ Գահերիցական. բարձրագահ յընթրիս կամ յիշխանութեան.
Ետ քեզ զաւագութիւն, եւ զբարձերէց տեղի. յն. մի բառ՝ զնախագահութիւն. ()
ԲԱՐՁԵՐԷՑՔ. գ. Երիցութիւն ի բարձի, կամ ի բազմականի. որ եւ ասի՝ Առաջին բարձ, կամ Գահագլուխք. πρωτοκλισία primus in convivio locus
that seeks the first place, fixed in an honourable place;
— լինել, to seek the first place.
Ընտրեալն յառաջին բարձ. նախագահ. գահագլուխ.
small cushion, bolster;
compress.
Աստուած բարձի թողի արար զնոսա՝ երթալ զհետ սրտից իւրեանց. (Մխ. ապար.։)
small cushions, pillows.
Կարեն կարկատեն զբարձկնեարդ ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին, եւ առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Ահաւասիկ ես ի վերայ բարձկներոյդ ձերոյ, յոր դուք ժողովէիք զանձինս. եւ պատառեցից զայդ ի բազկաց ձերոց ... եւ պատառցից զգլխադիրսն ձեր. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 20։)
act of raising;
carriage;
subtraction;
exception;
suppression, repeal, derogation;
degradation, dissolution, extinction;
deduction, defalcation.
Բարձումն բազկի, ձգումն ձեռին։ Բարձումն (այսինքն բարձիչ) պարտեաց, փոխարկիչ կարեաց. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ղ։)
that has a strong voice;
sounding, that has a loud or shrill sound;
resounding, clamorous, sonorous, clangous;
loudly, aloud.
Բարձրաբար յաղագս նոցա խնդրել. (Անյաղթ պորփ.։)
very high, much elevated, lofty.
Որպէս թէ Բարձր եւ պերճ, եւ բարձրաբարձ. յոյժ բարձր, բարձրակատար, բարձրակառոյց. բարձրացեալ. ամբարձեալ. խիստ բարձր. (յն. պէսպէս).
Փոխանակ բարձրաբերձ եւ վաղաւեր աշտարակին՝ խաչն ճշմարտութեան կանգնեցաւ. (Ագաթ.։)
Բարձրաբերձ քաղաք. (Ոսկ. ապաշխ.։)
that has a long stalk.
whose summit is very high, lofty.
seat, the chair, the highest place;
president, the most honourable;
high, elevated.
Ոյր բարձր է գահ. գահերէց. նախապատիւ.
Բարձրագահ օրհնաբան էիցն խմբակցութեանց. (Նար. մծբ.։)
Արք պատուաւորք, ճոխք, եւ բարձրագահք. (Արծր.։)
Խորին եւ յաւէտ բարձրագահ խորհուրդ։ Բնակեալ ի փառս բարձրագահս։ (Անան. եկեղ։)
Բարձրագահ իշխանութեամբ. (Ուռպ.։)
ԲԱՐՁՐԱԳԱՀՔ, ից. գ. որպէս Յառաջագահք, կամ նախաթոռք. այսինքն առաջին նստարան, կամ երեւելի բազմոց յատենի. προτοκαθεδρία prima cathedra, sedes
higher, sublime;
supreme, grand;
—, —ս, highly, sublimely, boldly.
Ի բարձրագոյն խնդրոյս. (Մագ.։)
Զիա՛րդ է խոնարհ, որ ի ծոց էր բարձրագունին հօր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ այսպէս բարձրագունին ծանուցաւ խոնարհութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եւ թէ ե՛ւս ի բարձրագունացն. (Մխ. դտ.։)
Լի են խոնարհագունիւք եւ բարձրագունիւքն. (Իգն.։)
Բարձրագոյն իմն խորհելով. (Սահմ. ՟Ժ։)
cf. Բարձրաբարբառ.
Եւ բարձրագոչ ձայնիւ գոչէր տէրն ի խաչին. (Շ. տղ.։)
very high, to wer-ing;
observatory.
Պարանոցս բարձրադիտակ՝ խոնարհեալ. (Բենիկ.։)
that flies above.
Արծուի բարձրաթռիչ. (Մխ. դտ.։ եւ Նեղոս.։)
Ահա վերաբերեմք առ քեզ՝ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Ա.) իմա՛, որպէս բարձրաթռիչ (թռչուն) լինելով։
that has a large size, tall.
proud, lofty, arrogant, presumptuous.
ὐψόφρων, ὐψηλόφρων altum et elatum habens animum որ եւ ԲԱՐՁՐԱՍԻՐՏ, ՄԵԾԱՄԻՏ. Ամբարտաւան. փքացեալ. յոխորտ. մենծսիրտ, հպարտ.
fortified in a very high place.
Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն. յն. ակառն կամ բերդ. ( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 35։)
to be proud of, to be selfcon-ceited.
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բարձրամտեմ.
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)