filth, dirt, muck, mire, mud;
filth, obscenity, villany, wantonness;
ի —ի՝ ընդ — թաւալիլ, to get splashed, to be bemired, covered with mud;
—ք պղծութեանց, defilement;
—ք միմեանց, sodomites.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև խոխեր, խո-հեպ) «տիղմ, հոտած ցեխ» Կոչ. 100, 101, 106, 118. Ոսկ. յհ. ա. 2. Խոր. բ. 24 «դան-դիռ, գերեզմանի մութը» Եփր. վկ. արև. 20, 482 «գարշելի, զազրելի բան» Խոր. հռիփ. Յհ. իմ. Նար. որից խոհերական Կոչ. 124. Սեբեր. խոհերիմաց Համամ առ։-Նոյն խո-հեր բառը մէկ անգամ էլ գտնում եմ գոր-ծածուած «անդունդ, վիհ» նշանակութեամբ, ի-ա հլ. «Առ որ կայն ևս բարձրութիւն կաս-եալ, ոչ իջանել համարձակին առ տեսիլս խոհերաց խելագարեալք ցնորիւք».-յն. πρός τὴν ὄώιν τῶν γασμάτων ιλιγγιῶντες, ուր խոհեր բառի համապատասխանն է γάσμα «վիհ, անդունդ» (Փիլ. նխ. Բ. էջ 65)։
walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.
• , ի-ա հլ. «պտոյտ, քայլուածք» Վե-ցօր. որից ճեմ առնուլ «սիգալով ման գալ» Գ. մակ. ե. 12. Ոսկ. ա. տիմ. ճեմիլ ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. ես. ճեմելի Յոբ. խա. 24. Ոսկ բ. կոր. ա. տիմ. Ես. Կոչ. ճեմեցուցանել Իմ, դ. 2. ճեմութիւն Նար. ճեմարան «ճեմելիք, զբօսարան» Նար. Շար. Սհմ. «ճեմական փիլիսոփայական վարժարան, ուսումնարան» Փիլ. Պորփ. Մագ. «մզկիթ» (անշուշտ արաբ. [arabic word] ǰāmi' հոմանիշ բառի նմանա-ձայնութիւնից յառաջացած) Ուռհ. 329, 335, 351. «պտոյտ, ճեմք» Արծր. ճեմարանական, ճեմարանաւարտ (նոր բառեր).-ճեմ գըտ-նւում է նաև բազմաթիւ յետնադարեան բար-դութեանց ծայրը՝ բաւական անյարմար ձե-ւով. ինչ. արեգակնաճեմ, լուսաճեմ, երկնա-հեմ, իմաստնաճեմ, կաճառաճեմ, մաքրի-նաճեմ, գեղաճեմել ևն։
content, contented, pleased, satisfied;
consenting;
satisfaction, contentedness;
— առնել, to content, to satisfy;
— լինել, to be content, satisfied, pleased.
• , ո հլ. «հաճեալ, հաշտ, բարեհամ-բոյր» Բ. մակ.բ 23. Ոսկ. ես. Մամբր. «հա-ճոյական բան, հաճոյք» Ուռհ. «հաճութիւն» Կիւրղ. ել. որից հաճիլ «հաւանիլ, ախորժիլ, սիրել, հաշտուիլ» ՍԳր. հաճել «սիրտը շա-հիլ» ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. Ագաթ. Ոսև. ես «մեծահոռութեամբ ներել» Ոսկ. հռովմ. 86, հաճոյ ՍԳր. Ոսկ. հաճոյք Սղ. ճե. 4. հաճո-յակատար Ագաթ. հաճեցուցիչ Ագաթ. հաճո-յութիւն Ոսկ. գաղ. Եփր. ղևտ. հաճութիւն ՍԳր. դժուարահաճ Փիլ. բարեհաճոյ Փիլ. տհահ Ոսև. ես. տհաճել Ոսկ. եփես. անձնա-հաճ Փարպ. Խոր. մարդահաճոյ ՍԳր. Եւս. պտմ. մտահաճոյ Կոչ. հաճակից Իրեն. հերձ. 95, 102. ինքնահաճ Խոր. կամահաճոյ Մաշտ բազմահաճոյ Ոսկ. սղ. հաճոյախօսութիւն (նոր բառ) ևն։
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
• , ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։
small, minute, little, fine, subtile;
slender, thin, slight;
—, —նունս, scantily, in small portions, minutely;
in retail, in detail;
— or — հատանել, կոտորել, to cut into small bits or pieces, to mince, to hash, to divide into morsels;
to cut thin;
— փշրել, to pound, to beat small, to triturate, to grind, to crush;
— պատմել, ասել, to relate or narrate minutely, circumstantially;
— ժպտել, to smile;
— ծամել, to chew or masticate well, to chew the cud, to ruminate;
to examine, to study, to ruminate on;
—նունս դրոշմել, to write or note down in detail;
— միտ դնել, ի քնին արկանել, to ponder on, to consider or examine minutely, thoroughly.
• (-նու, -նունք, -նունց) «մանր, փոքրիկ, պստիկ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. որից մանրել ՍԳր. մանրուած Ա-մովս. թ. 9. մանրիկ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ման-ռամանր Եփր. ա. կոր. մանրապատում Ա-գաթ. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մանրախին Յոբ. ը. 17. Կոչ. մանրախոտկ Ագաթ. ման-րակծծի Ոսկ. բ. տիմ. մանրամաղ Վեցօր. Ագաթ. մանրավաճառ Զքր. սարկ. Ա. 20 (չունի ԱԲ) ևն։ Գրուած է նաև գւռ. ձևերով՝ մանտր, մանտրունք Կիր. պտմ. մանորուն Կոստ. երզն. 110. սխալ գրչութեամբ ման-նոաւր Սուտ-Շաահ. էջ 3։ Նըր բառեր են ման-րանկար, մանրանկարիչ, մանրանկարչական, մանրանկարչութիւն, մանրամասնութիւն, մանրամասնօրէն, մանրատար. մանրէ ման. րազնին, մանրադէտ, մանրադիտական. մանրավէպ, մանրաճճի ևն։
physician, doctor.
• , ի-ա հլ. «բժիշկ, հէքիմ» ՍԳր. Եզն. որից բժշկել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 16. բժըշ-կիչ Եզն. բժշկութիւն ՍԳր. բժշկարան Ագաթ Ոսկ. Եբր. և մ. բ. 7. բժշկանոց Ոսկ. տիմ. և եփես. բժշկապետ Կոչ. նախաբժիշկ Յայսմ. բժշկուհի (նոր բառ)։
autumn.
• (ն հլ. սեռ. աշնան) «աշուն» Ագաթ. Եզն. ածանցման սկիզբը գտնում ենք երկու ձևով. 1. աշնան. օր. աշնանաբեկ լինել Ոսկ. լուս. աշնանային Փիլ. Պիտ. աշնանայք Եփր. փես. 383. աշնանատունկ Վստկ. աշնանի Կոչ. Յհ. կթ.-2. աշն-. ինչ. աշնանային Փիլ. աշնայնի Փիլ. լիւս.։
filing.
• , ի հլ. «խարտածի փշրտուք» Յհ. կթ. որից խարտել «խարտոցով մաշել, փըշ-րել». Ել. լբ. 20. Առակ. իէ. 17. Սեբեր. 97. Կոչ. 109. խարտածոյ «խարտելով շինուած» Ագաթ. խարտոց Փարպ. խարտուք «խար-տուած փոշին» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. էջ 459 (տպ. խարդուք)։
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• «իր վրայ դառնալը, շրջան, դարձ. պտոյտ» Գնձ. որից ունինք ճախր առնուլ «դառնալ, ժուռ գալ» Պտմ. աղէքս. Խոր. Յհ. կթ. ճախրել «դառնալ, ժուռ գալ» (թրո-չունի, ձիու) ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. ճախրումն Փարպ. ճախրանք Նար. ճախրահոս Շիր. ճախրական Երզն. ոտ. երկն. ևն։
peak, point, summit of a rock, steep rock;
peg, wedge;
steep, cragged, a-peak, precipitous.
• «երիթ, սրածայր փայտ կամ երկաթ. գամ» Մխ. առակ. «ցցուած ժայռ, քար, լե-ռան գլուխ» Խոր. Լմբ. սղ. և իմ. «ցցուած, շեպ, անհարթ» Վեցօր. 143. որից սեպանալ «ցցուիլ, սրածայր լինել» Սարգ. Լծ. կոչ. նոր բառեր են սեպաձև, սեպագիր, սեպագրու-րիւն, սեպագրական։
superhumeral, amice or amict of the Armenian priests;
ephod, high priest's girdle;
— լանջանոց, deacon's stole.
• (սեռ.-ի) «ըստ եբրայեցոց՝ քա-հանայապետի կրծանոցը, իսկ ըստ մեր եկե-ղեցու՝ քահանայական շուրջառի օձիքը կամ սաղաւարտի յետևից կախուած մասը, որ մինչև ուսերն է իջնում» ՍԳր. Եփր. դտ. 344, «խոյր, պսակ, թագ» Կոչ. 31. Կալիսթ. 159. որից վակասակիր Ագաթ. վակասատր Մձբ.։
incestuous;
lecherous, libidinous, lewd;
name of various ancient sectaries.
• = Ասոր. [syriac word] məsalləyāne «Մես-սաղեան կամ Euchitae (աղօթական) կոչ-ուած աղանդաւորները, Մծղնեայք աղանդա-ւորք՝ որ ծաղկեցան Դ դարի վերջում Միջա-գետքում». ասորի բառը ծագում է səlā «թեքուիլ, խոնարհիլ», [arabic word] səlūtā «աղօթք» արմատից (Brockelm. uex. syr. 303)։-Հիւբշ. 311։
rope, cord, string, twine;
tie, band, bond, link;
— շան, leash.
• , ն հլ. (-ռին, -ռունք, -ռամբ, -ռանց) «չուան, կապանք» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 8. Իգնատ. թղ. 131. Կոչ. 235. Սեբեր. 38. որից տոռնիլ «չուանով կապուիլ» Վրդն. սղ. էօ 40I. տոռնեալ «կապուած» Լատտ. Տաթև. ամ. 126, որ և տոռանեալ Սիմ. ապար. 43։
hair, head of hair, long hanging hair.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. կիյսու։ ՆՀԲ սանս. քէսա, պրս. քէյ-սու, կիսու։ Peterm. 21 սանս. kēça։ Windisch. 7 սանս. kēça և լտ. cae-saries, Էմին, Истор. Bарданa էջ 66 ռուս. кoca «մազ» բառի հետ, որ սակայն այլ ծագում ունի՝ ըստ Berneker 580. Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gis, guš, kiš «մազ»։ +ԳԻՏ, ի-ա, ի հլ. «գիտակ, գիտուն, գիտ-ցող» Կոչ. Եւս. պտմ., «ծանօթ, ճանչւոր, բա-րեկամ» Եւս. պտմ., «կախարդ, հմայող, քաղդեայ» ՍԳր. Եփր. թգ., «գնոստիկեան աղանդաւոր» Կոչ. 339, «գիտցուած, ծանօթ» Սկևռ. աղ., որից՝ գիտել «գիտենալ, իմա-ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, «համարել, կարծել» Ագաթ. Կիւրղ. ծն., «մերձաւորիլ, գուռաւո-րիլ» ՍԳր., գիտենալ «գիտենալ, ճանաչել» Պղատ. օրին. Արիստ. առաք. Նիւս. կազմ., «խառնակիլ, զուգաւորիլ» Նոննոս. Վրռն. օ-ոին., գիտոտել «լաւ գիտենալ» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ), գիտուն ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եփր. յես. թգ. և Փիլիպ., գիտակ ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Կոչ., գիտահարց Մծբ., գիտութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն-գիտնական Փարպ. Պիտ., գիտաստութիւն «գիտութիւն» Իմ. իա. 16, արուագէտ Ա. կոր. ա. 10. զ. 10, անասնագէտ Մանդ. Կանոն., մեռելագէտ «մեռելի հետ խառնաևոր» Բառ երեմ. էջ 213 (չունի ԱԲ), երկնագէտ Ոսկ. ես. 335, խորագէտ ՍԳր. Վեցօր., տգէտ ՍԳր., տգիտանալ Ագաթ., տգիտանք Կոչ., չգիտանք Եզն., չգիտուն Սեբեր., յանգէտս ՍԳր. Ագաթ., զանգիտել «վախենալ» ՍԳր., զանգի-տանք «երկիւղ» Սեբեր., անզանգէտ «ան-վախ» Աթան. էջ 556։ Նոր բառեր են՝ գի-տակցաբար, գիտակցական, անգիտակցա-բար, բնագիտութիւն, լեզուագիտութիւն, ձայնագիտութիւն, ձայնագրագէտ, լեզուա-գէտ, աշխարհագրագէտ, բևեռագէտ ևն ևն.
Satan, demon, devil, evil spirit;
cf. Սատան;
cf. Բանսարկու.
• . ի հլ. «հակառակ, դիմակաց. չար ոգի, դև» ՍԳր. Եզն. Կոչ. որից սատա-նայածին Եզն. սատանայական Ոսկ. մ. բ. 13, 26. Ագաթ. սատանայակիր Ագաթ. Կռ-րիւն. սատանայատր Ոսկ. մ. բ. 26. սատա-նայոտ Եփր. ա. տիմ. 240. սատանայութիւն Եզն. ևն։
• Հները ծանօթ էին արդէն բառիս ծա-գումին. հմմտ. Սատանայ յեբրայեցւոց և յասորւոց լեզուէ խոտորեալ թարգմա-նի. Եզն. էջ 52.-Սատանայ անուն ի խստութենէ հակառակութեանն անուա-նեցաւ. Կոչ. 12.-Սատանայդ բայ եբ-րայականաւն զապստամբն ազդեցուցա-նէ. Իրեն. հերձ. 204.-Սատանայ... ըօտ եբրայեցւոց բառիցն՝ հակառակ թարգ-
rain;
— իջանել, to rain;
— արտասուաց, a flood of tears;
յորդ —, violent, pouring rain;
անձրեւաչափ (գործի), rain-guage.
• , ի-ա, ո հլ. (Ս. Գրքի 21 օրինակ-ներից 17 ի-ա հլ., 4ո հլ.) «անձրև» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. որից անձրևաբախ Ագաթ. անձ-հևածին Կոչ. անձրևայոյզք Վեցօր. անձրևել Փիլ. Նար. երկնանձրև Նար. 264. նոր բառեր են՝ անձրեային. անձրևանոզ, անձրևաչափ, անձրևոտ ևն։
carpenter, joiner.
• , ն հլ. (-սան, -սունք, -սանց) «փայտի վրայ աշխատող գործաւոր, հիւս, խառատ, դուրգեար» ՍԳր. Վեցօր. 197. որից հիւսնել «փայտով բան շինել» Կոչ. Ոսկ եբր. հիւսնութիւն Ել. լա. 5. Եզն. հիւսանաձև Ճառընտ. հիւսնական Ոսկ. ես. հիւսնոց Բրս. մրկ. գրուած է նաև հեւսն Խոր. Ա. 32։
condition, quality, state;
kind, species, nature;
details, circumstances, particulars;
attribute, disposition, situation;
way, manner;
model;
proof;
— ժամանակին, actual state of things;
ստիպողական —, emergency;
յամենայն —նս, in any way, at all events.
• , ի-ա հլ. (գործածւում է անեզաբար) «մի բանի պարագաները, որ-պիսութիւնը. 2. կերպ, եղանակ, ձև. Յ. ձև, օրինակ, մօդէլ. 4. պատճառ, ապացոյց. 5. տեղեկութիւն» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 15 և գաղ. Եզն. Կորիւն. Եւս. քր. հանգա-մանօրեն «մանրամասնութեամբ» (նոր բառ)։
verse;
հինգ — գիրք, the five poetical books of the Bible.
• , ի-ա հլ. «ոտանաւոր, տաղա-չափեալ գրուածք» Եւթաղ. 155, որ և գրուած ստիքէրոն Կամրջ. ստիքերովն Կոչ. 70. ստե-քերոն Կներ հաւ. 252. ստիքիրոն Տօնակ. Կնիք հաւ. 99. ստիւքիրոն փ. Սոկր. 338. Նխ. յոբ. ստիքիոն Կնիք հաւ. 256. ստիքիռա Սոկր. 338. ըստիկիր ՀՀԲ.
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
• , ի-ա հլ. «նամակ, գրուածք» ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. որից նամակագիր Բ. մկ. գ. 11, դ. 1, զ. 10. նամականի Փարպ. նամակակիր Նար. խչ. նամակամատոյց Նար. մծբ. շրջա-նամակ Ոսկիփ. հաւատնամակ Յհ. կթ. 99. նոր բառեր են նամակադրոշմ, նամակատուն, նամակագրութիւն, նամակաբեր, նամակա-տուփ ևն։
martyr's shrine;
chapel, oratory.
• . ն հլ. (-տրան, -րունք, -րանց) « լկայարան, մարտիրոսի վրայ շինուած փոքրիկ տաճար» Բուզ. Ագաթ. Կիւրղ. թգ կոչ. «համայն մարտիրոսաց տօնի օրը» Կա-նոն. էջ 258. -որից մատրանոց Ճառընտ. աշխարհամատուռն Տօնակ. Տօնաց. Շար. գրուած է նաև մարտուրն Սոկր. 346, մա-տուրն Սոկր. 320-1 (քանիցս)։
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
• , ռ հլ. «ձեղուն, տան կտուր». Ղկ. և 19. Կոչ. 81. Ոսկ. ճառք 799, 801 (ուղ. ցիւ և հյց. ցիւս ձևով). Շնորհ. թղթ. Մագ. թղ. 189. Իգնատ. ղկ. 129. որից ցուիք «տանիք» Ուռհ. 319, Դրնղ. 403. սեռ. ցվեց Սմբ. դատ. էջ 9, 20o։
• , ի-ա հլ. «ոտանաւոր, տաղա-չափեալ գրուածք» Եւթաղ. 155, որ և գրուած ստիքէրոն Կամրջ. ստիքերովն Կոչ. 70. ստե-քերոն Կներ հաւ. 252. ստիքիրոն Տօնակ. Կնիք հաւ. 99. ստիւքիրոն փ. Սոկր. 338. Նխ. յոբ. ստիքիոն Կնիք հաւ. 256. ստիքիռա Սոկր. 338. ըստիկիր ՀՀԲ.
invitation;
սիրալիր —, courteous -;
— հարսանեաց, յուղարկաւորութեան, եւ այլն —, to a wedding, to a funeral;
— տալ, to invite, to bid;
մերժել զ—ն, to decline an invitation.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կոչ, կոչումն, կոչունք» Նխ. ել. Սարկ. Նար. (Ոսկեդարից չէ աւանդուած. հմմտ. ՀԱ 1914, 329. բայց կայ Ոսե. ես 351 «Ոչ երկիւղ գեհենին, ոչ հրոյն սպառնալիք, ոչ տանջանացն հրաւէրք», ուր իմաստը մի քիչ տարբեր է. միջ. հյ. հաւէր Անսիզք 9). որից հրաւիրել ՍԳր. Եփր. համաբ. հրաւի-րատու Շար. անհրաւէր Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 233 243. Եփր. Գ. 254. փեսահրաւէր Զգօն 373. հրաւիրումն Յհ. կթ. Խոսր. երկնահրաւէր Գնձ. կենսահրաւէր Տօնակ. կոչնահրաւէր Գնձ. համահրաւէր Պետր. սիւն. հրաւիրա-թուղթ, հրաւիրատոմս (նոր բառեր) ևն։ Նոր մասնիկներով աճած ձևեր են՝ հրաւիրակ Երեմ. լա. 6. Վեցօր. 177. Փարպ. հրաւիրան Հռ. ը. 28. Կոչ.։
• -Պհլ. *fraveδ>հրաւէր, *frayeδak>հրա-ւիրակ, *fravēδan>հրաւիրան ենթադրեալ ձևերից. հմմտ. սոգդ. prw'yδ=frawē̄δ-«խուզարկել», farwēδ «խուզարկել, հրաւի-րել, rechercher, inviter» (ըստ Gauthiot, Gram. sogd. էջ 98), զնդ. fravaed-«նկա-տել», fravaēδəmna-«նկատելի». բոլորի աոմատն է զնդ. vaēd-, vaēδayeiti «ռիտե-նալ, գիտցնել», որի վրայ աւելացել է fra-նախամասնիկը։ Նոյն արմատից ուրիշ մաս-նիկներով ունինք՝ զնդ. uz-vaēδayeiti «գիտ-ցընել, ծանուցանել», ni-vaēδayemi «ծանու-ցանեմ», paiti-vaēδayemi «ծանուռանեմ» որոնք տալիս են հյ. նուիրակ, պատուիրակ, պատուիրան բառերը։ Ըստ այսմ հրաւիրել նշանակում է ո՛չ թէ «կանչել», այլ «կոչուն-քի մասին յայտարարել, ծանուցանել», ճիշտ ինչպէս նուիրակ՝ որ նշանակում է «հրա-ւիրակ», բուն նշանակում է «ծանուցանող, յայտարարող»։ Սրանցից տարբեր են զնդ. vaēd-«գտնել» և նրանից ածանցուած ձևե-րը։-Հիւբշ. 183։
• ՆՀԲ լծ. հիւրաւր, Windisch. 43 սանս. pravr։ Lag. Urgesch. 233 սանս. pravr և զնդ. f'ravere «պահպանել, հա-ւատալ, ճանաչել»։ Müller SWAW 42, 256 և Justi, Zendsp. 268 վերջին զնդ. ձևից։-Lag. Arm. Stud. § 1335 յար-մարագոյն է համարում զնդ. frayaēra ձևը։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է նախ Մառ. ЗВО 5, 320, որ համեմատում է զնդ. fra-vid-«գիտցնել»։ Նրանից յե-տոյ Müller WZKM 7, 371 զնդ. tra-waēδa։ Ալիշան, Հին հաւ. 346 իրան. ֆէրուհէր կոչուած ոգիների հետ։ Հիւնք. հրապոյր բառից։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 134 պրս. [arabic word] farūhar (?), որ Սիւանդի բարբառում «հրեշտակ» նշանակութիւնն ունի։ Հիւբշ. 183 դնում է ըստ ձևի զնդ. fravaeδa-, առանց անդ-րագոյն հետազօտութեան։
work, affair, thing, deed, action, operation, business, trade, negotiation, practice, agency, enterprise, labour;
commission;
fact, effect, merit;
manufacture;
make;
— քաջութեան, esploit, signal action in war;
այր —ոց or —ոյ, an active man, a clever man;
օր —ոյ, a working day;
— է գտանել, it is difficult to find;
— առնել, ընդ — արկանել, to make use of, to employ, to use;
to practise, to effect, to accomplish, to execute, to realize;
ի — ածել, to use, to employ, to make use of;
բան ի — առնել, to establish, to advance, to take for granted, to agree;
ձեռն ի — արկանել, to undertake, to begin, to commence;
—, or —ք Առաքելոց, the Acts of the Apostles;
նովին իսկ ով, ipso facto, caught in the act;
— առ —ով, — ընդ —ով, transitorily, indifferently, cf. Երկրորդաբար, cf. Հարևանցի;
ի — or ընդ — մտանել, to enter on one's duties;
— ունել ընդ ումեք, to have to do with some one, to have business with some one;
ի — արկանել զերկիր, to cultivate or till the ground;
— դնել հողմոյ, to make use of the wind;
— օրական, journey work.
• , ո հլ. «գործ, աշխատանք, պաշ-աօն ռանուածք, վարք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա 21. Եւս. օր. Եփր. ծն., որից՝ գործել «բա-նիլ. 2. անել. 3. արտադրել, շինել. 4. ազդել, ներգործել. 5. հողը մշակել. 6. կտաւ ևն հիւ-սել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. գործած ՍԳր, գոր-ծակալ Սգը, գործակից ՍԳր, գործավար ՍԳը, գործատեաց Առակ. ժթ. 15, գործաւր ՍԳը, գործելի «գործող, անող» ՍԳր. Եզն. Կոչ. «անելիք» Նիւս. բն. Փիլ. «ածուխ» Տա-թև. ամ. 79, Անսիզք 39, Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 315 (որից գործելախառն «ածխա-խառն» Վստկ. 117), գործի ՍԳր. Եզն., գոր-ծութիւն «գործողութիւն» Եփր. համաբ. 119. գործօն Դ. թագ. ժբ. 14. Եզն., գործուն Եփր. եբր. և ել. Վեցօր., գործունեայ ՍԳր. Ոսկ Եզն., գիշագործ Կոչ., բարեգործ ՍԳր. Ա-գաթ., գաղտնագործք Մծբ., գթածագործ Կոչ., կաւագործ Իմ. ժե. 7. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թգ., ձեռագործ ՍԳր, երկաթագործ Ա-գաթ., գործանակ «խանութ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ 238 ևն։ Նոր գրականում կազմուած նոր բառեր են՝ ածխագործ, ած-խագործութիւն, թիթեղագործ, ժամագործ. կաշեգործարան, գործադուլ, գործադուլա-ւոր, գործարանապետ, գործաւորուհի, ան-ռործարանաւոր, հանքագործ, գործադիր. գործադրութիւն, գործազուրկ, գործակատար, գործարանային, գործարանատէր, գործարա-նաւոր, գործելակերպ ևն ևն։
cock-crowing;
cf. Խօսք.
• , ի հլ. «խօսք, խօսած կամ ասած բանը» Եւս. պտմ. 467? (կասկածելի). Զքր. կթ. Մագ. քեր. «աքլորի կանչը» Բրս. մրկ. սովորաբար անեզական ձևով խօսք ՍԳր. Սեբեր. Մծբ. Եւս. քր. որից խօսիլ «ասել, խօսիլ. 2. ճառել, պատմել. 3. աքլորի եր-գելը. 4. աղջիկ նշանել» ՍԳր. Ոսկ. խօսա-կից Առակ. զ. 22. խօսարան «լեզու» Ագաթ. խօսելի Գ. թագ. ժ. 7, Ոսկ. յհ. ա. 10. Ա-գաթ. խօսնակից Բուզ. խօսնայր Մխ. դտ խօսուն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. Եփր. ծն. խօսող «ճարտասան» ՍԳր. Կոչ. «աք-լոր» Բրս. մրկ. «ԱՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան, էջ 297), անխօս ՍԳր. Եզն. Կոչ. բարեխօս ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Ագաթ. բազ-մախօս Եւագր. Եւս. պտմ. խօսումն «նշա-նադրութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. Աթան. էջ 609 զարդախօս Մծբ. երկխօս ՍԳր. զրախօս Ես զ. 19. Տիտ. ա. 11. ընդունայնախօս Կորիւն. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. թոթովախօս Ես. իթ. 24. Եփր. ծն. լաւախօս Սիր. զ. 5. խառ-նախօս Ոսկ. Ա. կոր. Եւս. քր. խորախօս Եզեկ. գ. 5. խօսացտէր «իշխանաւոր. մե-ծաւոր, որի խօսքը կանցնի» Աբր. կրետ. 41 ևն. նոր գրականի մէջ հայախօս, տաճկա-խօս, ռուսախօս, համախօսական, խօսակ-ցական ևն։
• Archiv. sl. Phil. 28(1906), 37 և աւե-լացնում է հհիւս. gaukr, հբգ. gouh «կկու», նբգ. gaukeln, լիթ. szaukiu «բղաւել, կոչել, գոչել»։ (Յիշում է Boi-sacq 423)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 222 գւռ. խօրսոնք ձևի համաձայն՝ հինը դնում է խօրսք կամ խօրոսք և այստե-ղից փոխառեալ թրք! խօրօզ «աքլոր»։ Karst, Յուշարձան 426 թթր. sóz եա-կուտ. ós, չաղաթ. öz'e, ույղուր. uče «խօսք»։ lljinskij A. 29, 167 (ըստ Berneker 406-7) ռուս. xулить «թըշ-նամանել, անարգել», xвалить «գո-վել», որոնց երկուսն էլ մերժում է Ber-neker (անդ)։
wicked, iniquitous, rascally, roguish, flagitious.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի կամ ի-ա հլ.) «անօրէն, անարդար, անիրաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9 և յհ. ա. 37, 44. Եզն. «դուրժ վռնտուած» Ոսկ. յհ. ա. 6 (մէկ անգամ). ո-րից ապիրատութիւն ՍԳր. Կոչ. ապիրատիլ, ապիրատել, ապիրատանալ. ապիրատաբար Պղատ. տիմ. և օրին.։
dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.
• , ի-ա հլ. «կերակուր, համառամ» ՍԳր. Կոչ. 62. Եփր. (հրտր. ՀԱ 1912, էջ 666-7), Վեցօր. 65. որից խորտկարար Ա. թագ. ը. 13, խորտակարարութիւն Վրք. ոսկ. Երզն. ժ. խորան. բազմախորտիկ Ոսկ։ Փարպ. թեթևախորտիկ Ոսկ. յհ. ա. 21. լիա-խորտիկ Ոսկ. ղկ. խորտկակերութիւն Վրդն. սղ։
magpie, pie.
• (որ և անձեղ, անձեղն) «կաչա-ղակի նման մի թռչուն է» Գաղիան. Մխ. ա-ռակ. «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն է» Մանրուս. (Արրտ. 257-8).-իսկ Կոչ. ժզ. և Եփր. խր. 224 անծեղք բառը գրչա-գրական սխալ է, որ պէտք է ուղղել անգեղք (յն. γον)։
now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.
• «հիմա» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից ցայժմ ՍԳր. Եզն. առ այժմ Գծ. իդ. 25. Ոսկ. մ. ա. 1. այժմիկ ՍԳր. Ագաթ. առ այժմիկ Կոչ աւժմու Բ կոր. ը. 14. Եւս. քր. Ոսկ. այժմէն Նար. այժմեան Սրգ. յկ. այժմածին Զքր. կթ. նոր բառեր են այժմէութիւն, այժմէական։
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
• , ի, ո հլ. «կատու» Բարուք զ. 21. Կոչ. էջ 97, 270. Ոսկ. մ. ա. 8. «կատուի նման մի անասուն, որ նշանաւոր է հաւ խեղ-դելու մէջ. սամսար» Մամիկ. Վրդն. ել. ո-սից կզակն «կատուի աչք քարը» Պատկ. Драгоцен. камнн, էջ 72. կզաքիս (նոր բառ)։
straw;
— մանրեալ, chopped or small -;
—իւ պատել, լնուլ, to cover, fill or stuff with -;
ծրարել —իւ, to pack in -.
• , ի հլ. «յարդ, երդ, դարման, սա-ման» ՍԳր. Կոչ. 116 (սեռ. յարդից)=մհյ. յերդ Կոստ. երզն. 154. որից յարդիլ «յարդ դառնալ» Փարպ. յարդգող կամ յարդագող Փիլ. Շիր. Ոսկիփ. Պիտառ. յարդլի «յարդով լի» Վստկ. 179. յարդատեսակ Սարգ. Նար. յարդալից, յարդախառն, յարդանոց (նոր գը-րականի մէջ)։
structure, form, ornament;
ի — եւ ի զարդ գալ, to be formed;
ի զարդ եւ ի — եւ ի կերպարանս ածել, to shape or form and embellish.
• , ի հլ. «յարդ, երդ, դարման, սա-ման» ՍԳր. Կոչ. 116 (սեռ. յարդից)=մհյ. յերդ Կոստ. երզն. 154. որից յարդիլ «յարդ դառնալ» Փարպ. յարդգող կամ յարդագող Փիլ. Շիր. Ոսկիփ. Պիտառ. յարդլի «յարդով լի» Վստկ. 179. յարդատեսակ Սարգ. Նար. յարդալից, յարդախառն, յարդանոց (նոր գը-րականի մէջ)։
human respect.
• «նայելը, դիտելը, ուշադրութեան առնելը» Նար. որից նկատել «նայիլ, դիտել» ՍԳր. Ոսկ. գղ. Կոչ. Վեցօր. նկատութիւն Սե-բեր. նկատումն Կիւրղ. գնձ. նկատիչ Նար. լայտանկատ Նար. խչ. նախանկատ Սկևռ. Նար. աննկատելի Բենիկ. Ճառընտ. նոր ձև. ւեր են՝ նկատի առնել, ի նկատի ունենալ, նկատողութիւն, նկատառութիւն, նկատառում են։
caltrop;
— երկաթի, iron-thistle, instrument of torture.
• , ի-ա հլ. «սուր և խոշոր փուշ» ՍԳր. Ագաթ. «երկաթեայ խոցոտիչ մի գոր-ծիք» Ագաթ. որից տատասկաբեր Կոչ. 13. Ոսկ. ես. տատասկանտառ Տօնակ. տատաս-կացան Նար. ևն. յետին ժողովրդական ձևեր են տատաշ, տատաշկ Վրք. հց. բ. 415, Գնձ. Բժշ. Մխ. բժշ. 67 (SAdel § 119)։
bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ՆՀԲ ոգել, գոչել բառերի հետ։-Տէրվ, Նախալ. 105 հյ. գոչել, հեգել, հագագ, ոգել, սանս. և զնդ. vač, լտ. vocare, vox «խօսիլ, ձայն» ևն ձևերի հետ հնխ. vak արմատից։ Bugge, KZ, 32, 34 և IF, 1, 448 ոգել բառի հետ՝ յն. βοղ «կոչ, գո-չիւն», βοάω «գոչեմ», սանս. jóguve
• «հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։
to say.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ՆՀԲ ոգել, գոչել բառերի հետ։-Տէրվ, Նախալ. 105 հյ. գոչել, հեգել, հագագ, ոգել, սանս. և զնդ. vač, լտ. vocare, vox «խօսիլ, ձայն» ևն ձևերի հետ հնխ. vak արմատից։ Bugge, KZ, 32, 34 և IF, 1, 448 ոգել բառի հետ՝ յն. βοղ «կոչ, գո-չիւն», βοάω «գոչեմ», սանս. jóguve
• «հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։
as, about, almost, nearly.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ՆՀԲ ոգել, գոչել բառերի հետ։-Տէրվ, Նախալ. 105 հյ. գոչել, հեգել, հագագ, ոգել, սանս. և զնդ. vač, լտ. vocare, vox «խօսիլ, ձայն» ևն ձևերի հետ հնխ. vak արմատից։ Bugge, KZ, 32, 34 և IF, 1, 448 ոգել բառի հետ՝ յն. βοղ «կոչ, գո-չիւն», βοάω «գոչեմ», սանս. jóguve
• «հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։
hearing, audition;
audience;
news, account, report, relation;
hearsay, rumour;
renown, fame;
discourse, sermon;
obedience;
noise that wakes or rouses;
sound, voice, cry;
Աստուած ամենայնիւ լուր է, the ail-hearing God;
լուր չարեաց, bad news, ill news;
լուր առնել, to warn, to avert;
to acquaint;
to announce;
զխուլս ի լուր առնել;
to cause the deaf to hear;
լուր լինել;
to be heard;
to be announced;
լուր դնել;
to listen;
to hear;
լուր լինել առ ոք, to come to one's knowledge;
ելանել լրոյ ուրուք, to spread one's fame;
լուր ի ականջաց լսել, to hear with one's own ears;
ի լրոյ, by hear-say, by current report;
— ! listen ! — օր, workday.
• «լոկ, միայն, միայն թէ» Կոչ. 108 Վրդն. պտմ. էջ 158, Վստկ. 131. Շնորհ. ա-ռակ. 85, Ուռհայեցի՝ էջ 135, 225, 234, 371 421. «հասարակ, պարզ, սոսկական» Վրդ. պտմ. էջ 158 (լուր աբեղայ). որից լուր օր «ղործի օր, ո՛չ տօնական՝ հասարակ օր» Խոսր. Մաշտ. ջահկ. Մխ. ապար։
• (գրուած նաև զարոշ) «լերդախոտ կոչուած բոյսը. teucrium, chamedrys» Բժշ. Գառիան. (ըստ ՀԲուս. § 704 և § 906. Տիրա-ցուեան, Contributo, § 468 և § 470). կոչ-ւում է նաև կենարար, գետնի կաղնի, տճկ. գըսսուճըգ մահմուտ, ֆրանս. germandrče (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 597 ա)։-Ուրիշ է գւռ. զարոշ «մի տեսակ թռչուն»։
grave, sepulchre, pit, tomb, monument, vault;
churchyard;
հանել ի —է, to dig out of the ground, to disinter.
• , ի-ա հլ. «գերեզման» ՍԳր. Եփր. ծն., որից՝ գերեզմանատուն Ուռհ., գե-րեզմանակրկիտ Ոսկ. մտթ. Կոչ. 402. Փարպ. (ՀՀԲ ունի նաև գերեզմանակիտր սխալ ձևը), գերեզմանակուր Սեբեր., գերեզմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39, գերեզմանատեղի Ոսև. մ. ա-9, գերեզմանօրհնէք Մաշտ. 760. նոր բառեր են՝ գերեզմանափոր, գերեզմանաքար, գե-րեզմաննոց, գերեզմանային ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] garizmān, garazmān, փարս. garz-mān, պազենտ. garōθmān «երկինք», պհլ. garōtmān «մազդեզանց արքայութիւնը, երկինք», զնդ. sarō nmāna-, աւելի հին ձևով՝ oarō (lsmāna-, որ բուն նշանակում է «գո-վեստի տուն» և հասկացւում է «մազդաւա-կանների երկնային օթևանը, արքայութիւն երկնից» (Horn, § 706 b, Bartholomae, 512)։ Պահլաւ ձևը որոշ չէ և կարդացւում է մի ռա-նի տեսակ. մանաւանդ որ անծանօթ է հիւս պհլ. ձևը, որից փոխառեալ պիտի լինի հայե-րէնը։ Մեր բառը կարելի է մեկնել *əarezmau ձևով, որ *գարեզման դառնալուց յետոյ՝ ա-սաջին վանկի ա ձայնաւորը յաջորդ ձայնա-ւորի հետևողութեամբ դարձել է ե. հմմտ դալապր, փիլիսոփայ, երեխայ ևն։ Հնադոյն *գարեզման ձևը պահում է դեռ Ջղ. գ'արեզ-ման, որի առաջին վանկիա ձայնաւորը չի կարող ձայնաբանական օրէնքներով յառաջա-ցած լինել ե ձայնաւորից։ Գալով իմաստի տարբերութեան՝ գերեզման և երկինք գաղա-փարները համաձայնում են իրար հետ՝ առա-ջինը երկրորդի իբր նախադուռը համարելով հմմտ. նաև դժոխք, որ «գերեզման» նշանա-կութիւնն էլ ունի՝ «Եթէ ելանեմ յերկինս, դու անդ ես. և եթէ իջանեմ ի դժոխս, և անդը մօտ ես» Սղ. լր. 7, որի համար Յճխ. էջ 151 տալիս է այս մեկնութիւնը՝ «Դժոխս ասէ ըզ-գերեզմանն ապականիչ՝ որ Աստուծոյ խնա-մովքն պահի ի յոյս յարութեանն»։ Նոյնպէս և Եզն. 279 «Գերեզման երկրի. զոր Գիրք դր-ժոխք կոչեն»։
ձագ —ի, cygnet;
երգ —ի, the tuneful strains of the expiring swan.
cygnus.
• (ՆՀԲ և ՋԲ դրած են ո հլ. բայց կայ միայն սեռ.-ի) «պոր թռչունը» Ղևտ. ժա. 17, Կոչ. 98. Նոնն. Ճառընտ. գրուած է նաև կարափ Մեկն. ղևտ. էլ. արիստ. 86, 138, 95. Առաք. լծ. սահմ. 468 (ըստ վերջի-նիս՝ ոչխարի մեծութեամբ ձիւնասպիտակ թռչուն է Սևանայ լճում)։
cf. Կորովի;
vigour, force, strength, might, power;
dexterity, skill, proficiency, address, ability, ingenuity;
— մտաց, strength of mind;
— մարմնոյ, bodily strength, vigor.
• «քաջութիւն, կտրիճութիւն» Յուդթ. թ. 6, Եփր. ծն. որից կորովի «քաջ» ՍԳո-Կոչ. Ոսկ. Եւս. պտմ. կորովել «պինդ պա-հել» Ոսկ. մ. ա. 16. կորովութիւն ՍԳր. Եփր. փիլիպ. Եւս. պտմ. կորովախօս Եւս. պտմ. կորովաբան Ոսկ. բ. կոր. կորովաձիգ Փարպ. կորովամիտ Մծբ. արդարակորով Ել. ժը. 21. Եզն. ևն։
sack, bag, purse, budget, wallet, satchel;
— զօրաց, knapsack;
— թղթաբերի, courier's bag.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «տոպրակ» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից պարկուճ «թրթուրի պատեան» Վստկ. 79. «տղընդերք» Վստկ. 76. «ընդեղէնների դրսի կեղևը» Վստկ. 20. (վերջին իմաստի համար հմմտ. յն. ϑὸλαϰος «պարկ, տիկ, ընդեղէննե-րի կճեպը», գւռ. պարկուճ «տոպրակ», պար-կուիկ «իւղի տիկ»)։
ass' foal or colt, young donkey or ass.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. -ի) «ձագ չորքոտանիների, յատկապէս իշու, ձիու, նաև եղնիկի» ՍԳր. Եզն. Եւթաղ. 161. Կանոն. ասւում է նաև յովանակ Կոչ-209. Եփր. համաբ. (գրուած ովանակ՝ էջ 189), Նար. սրանցից են յաւանակական կամ յովանակական, յովանակեան, յովանական Եւս. քր. յովանակաճեմ, յովանակաչու Տօ-նակ.։
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
• , ի հլ. «պատիժ, սաստ. ւան-դիմանութիւն. 2. պատժի արժանի գործ, յանցանք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17 և եփես. որից պատուհասել ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. և բ. կոր. պատուհասակոծ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Սեբեր. Ագաթ. պատուհասագոյն Պսկ. բ. կոր. անպատուհաս Կոչ. ժանտապատու-հաս Փիլ. լիւս. ևն։
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
• , ո հլ. «գանգատ, դժգոհու-թիւն, բամբասանք, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. Փարպ. «տրտնջող, գանգատա-ւոր» Ա. մկ. ժա. 39. Կոչ. Եփր. ա. տիմ, էջ 243, Եղիշ. որից տրտնջել ՍԳր. տրտնջալ Խոսր. Լմբ. տրտնջիւն Թուոց ժէ. 10, տըր-տրնջումն Ես. ծը. 9. Ագաթ. անտրտունջ Յճխ. գետնատրտունջ Ոսկ. փիլիպ.։
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
• , ի-ա հլ. «կարծր քար» ՍԳը. որից վիմանալ «քար դառնալ» Ագաթ. Սեբեր. վի-մացուցանել Ագաթ. վիմահատ Սեբեր. վի-մագրել Ես. լա. 9. վիմասոյզ Փարպ. վիմա-շէն Պտմ. աղէքս. վիմածակ Կոչ. 265. լեռ-նավէմ (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 199. նոր բառեր են վիմագրութիւն, վիմագիր, վիմա-տիպ ևն։
by little and little, by slow degrees, insensibly;
yet, still;
— little by little, slowly, by degrees.
• «մերմով. կամացուկ, հետզհետէ» ՍԳր. Եզն. «դեռ, ցայնժամ» Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 17, 22, 24, 34. որից տակաւ տակաւ «քչիկ քչիկ» Կոչ. Եւագր. Եզն. տակաւին «դեռ, դեռ ևս» ՍԳր. կազմութեամբ եզ. գըծ. ձև է. -ին մասնիկի յաւելման համար հմմտ. ամենևին, լիովին, բոլորովին, ազգովին ևն (բոլորն էլ գործիականից)։
quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.
• (անհոլով. յոգնակին արագ( կամ արագունք) «շուտ, փութով» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից արագագիր Սղ. խտ. 2. արագա-գնաց Եզն. Վեցօր. արագագոյն ՍԳր. Կոչ. արագազերծ Ոսկ. տիմ. արագաթև Ագաթ. արագախաբիկ Ոսկ. ես. արագոտն Առակ։ իդ. 34. Վեցօր. արագընթաց Վեցօր. արագել ՍԳր.-բառի երկրորդ ձևն է երագ «արագ, ՍԳր. Եփր. ծն. և ա. գոր. Ոսկ. մ. ա. 25, ո-րից երագագնաց Վեցօր. Եփր. ծն. երագա-գոյն ՍԳր. երագակատար Ոսկ. ես. երագա-ծագ Վեցօր. երագահալ Վեցօր. երագանցուկ Ոսկ. ես. երագաւել. Ագաթ. երագասլաց Վեց-օր. երազել Ել. լդ. 8։ Արդի լեզուի մէջ երկ. րորդ արմատը և նրանից ծագած բոլոր ձևերը ջնջուած են. գործածական են միայն առա-ջիններից, որոնց վրայ իբրև նոր բառեր աւե-լացել են՝ արազախօսութիւն, արագահոս, արագասլաց. արագասոյր, արագավազ, ա-րագազնել ևն։
ասացից զայս ինչ եւ զայն, I shall say this and that, so and so.
• ԳՒՌ.-Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.
• ԳՒՌ.-Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
pure, unmixed, neat, unadulterated.
• , ի-ա հլ. «անջուր, անխառն (գի-նի). լայնաբար՝ զուտ, մաքուր, անխառն (որ և է բան)» ՍԳր. «Եթէ զջուրն (հազարոյ) քա-մեալ անապակ ըմպիցէ ոք» Եզն. 67. «Անա-պակ մատուցանէր առնն» Բուզ. էջ 222։ Հմմտ. նաև Գիրք թղ. 478 «Մարդիկ սովոր են զգինի՝ որ անխառն են ի ջրոյ՝ անապական կոչել, իսկ զջրախառնն՝ ապականեալ ասեն»։ Ամ-պակ ձևն ունի Գիրք մոլութ. 155 ա. «Ջեր-մագոյն թիրակէս ամպակ գինւով»։
irrevocable, irreclaimable;
impenitent;
held in mortmain;
Անդարձաբար.
• Հներից Վրդն. պտմ. էջ 99 և 161 դառնալ բառից է հանում. «Եւ անդարձն անկրկնե-լի կոչի ստուգաբանութեամբ... զի անդ-արձ է ասեն և հաստատուն է զկնի մահու կտակ»։ Այս մեկնութիւնը դնում է նաև Dulaurier JAs. 16(1860), էջ 308, իբր «irrêvocable»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. աներ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. անէր, Գոր. Ղրբ. Շմ. հանէր, Տիգ. mնէր, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. անիր, Հմշ. օնիր. այս բոլորը նշանակում են «աներ, կնոջ հայրը».-Մրղ. անէր, Հճ. անեյ, Զթ. անիր «անէրորդի» (աները կոչւում է Մրղ. կակօ, կէյնաթա, Զթ. զըքըչբոբ)։ Ա-ներ բառի այս նշանակութիւնը երբեմն գըտ-նում ենք նաև հների մօտ. ՆՀԲ տալիս է եր-կու օրինակ. Աներոյ նորա Եւթաղեայ. Խոր. բ. 77. Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. Խոր. բ. 79. որոնց վրայ կարող ենք աւելացնել նաև Օրբ. հրտր. Էմինի, էջ 135՝ Գնայ առ աներն իւր Գագիկ ի Վասպուրական (Աճառ. Արրտ. 1912. էջ 1143)։
daybreak, dawn, aurora;
day-light, morning;
ընդ այգն, ընդ այգս այգուն, այգուցն, at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— լինել cf. Այգանամ;
յայգուէ մինչեւ յերեկոյ, from morning till night.
• ԳՒՌ.-Արմատը պահուած չէ. բայց կան մի քանի ածանցներ. ինչ. էգլաց, այգողք, է-գուց, էգվան.-էքլաց ունի Հմշ. «մեռելի քե-լեխ» նշանակութեամբ. իսկ Այնթապի թրքա-խօս հայերը էքլաս ձևով և «չարչարման գի-շեր» նշանակութեամբ. -այգողք (հնչուած աքօխք) բառը ունին Ատ. Զթ. Մն. Մշ. Մշկ. Ննխ. Սեբ. Սվ. Ք. (Անգորայի թրքախօս հա-յերը այքօհ՝ Բիւր. 1898, էջ 789). Սեբ. կայ նաև աթուէօղ «մի տեսակ հաց՝ որ այգողքի առթիւ են պատրաստում». կոչւում է և ագող-քահաց.-իսկ Ղրբ. իքնա՛վրէղ, Երև. էքնա-ֆօ՛ղէք, Ջղ. նագնախող, Բլ. էքհող, Շմ. ինք-նահօղ, քնահօղ. այս բոլորը գործ են ածւում «այգողք» նշանակութեամբ և իրենց ձևով ցոյց են տալիս որ բառը կազմուած է ո՛չ թէ -ող մասնիկով, այլ հող բառից և հետևաբար այգողք էր հնապէս այգահողք>այգհողք, ինչպէս տւնի Առաք. պտմ. 417 այգահող (այս մասին Աճառ. Արրտ. 1911, 673)։-Աւելի հե-տաքրքրական են էգուց, էգվան բառերը՝ ո-ռոնք հնչւում են Ախց. Խտջ. Կր. էքվան «վա-որ», Երև. Լ. Հբ. Ղզ. Ղրբ. Մշ. Տս. Տր. Տփ. է-քուց, Շմ. էքուց, յէքուց, Հմշ. էքվօն «առաւո-տուն», էքուց, էքունց «վաղը», Ջղ. գեկուց, Ագլ. հեօ՛գ.իւց, յեօ՛գ.իւց։ Կայ նաև հին լեզ-ււմ «վաղը» նշանակութեամբ. հմմտ. Սոկր. էջ 365՝ «Ես և այսօր և այգուց նոյնս եմ». մի-ջին հյ. յեգուցն, յեգցենէ «վաղը, վաղուանից» Անսիզք 13. եգցենն «վաղուանը» Տաթև. ամ. 379. ժողովրդական եգուց, յեգուց ձևը յիշում է Համամ. քեր. 271, այսպէս՝ «Ի վաղիւն տե-սանէ զՅիսուս զի գայ, զոր գռեհիկքն յեգուց առեն, եգուց դառնամք» (նոյնը նաև քանիցս Վրք. հց.). «առաւօտ» և «վաղը» նշանակու-թեանց զարգացման համար հմմտ. գերմ. morgen «առաւօտ և վադը», ռուս. aавтnə «վաղը»<зa-утрo «առաւօտ»։ էգուց ձևից է էքսի (այսինքն էգուցի), որից էքսի օրը, էք-սան օրը, մէկէլ էքսը և ընդհանրացմամբ էքսի տարին։-Ազգագրական նշանակութիւն ունի էքպարէվ (էգբարև, այգբարև) Վն. «պսակի հետևեալ առաւօտը նորապսակ զոյգը նուագածուների հետ կտուր բարձրա-նալով՝ արևի ծագումը երգելն ու ողջունելը» (Ազգ. հանդ. իե 52)։ Կայ վերջապէս Ղրբ. իք-նա՛րօտ «նախ քան լուսաբացը նախիրն արօտ տանելը»։
proconsul.
• (սեռ. ի) «փոխ-հիւ-պատոս» Եւս. պտմ. 268. կամ անթիպատոս Ոսկ. պտճ. եբր. (հրտր. ՀԱ 1913, էջ 43), Վրք. և վկ. ա. 85. որից անթիպատութիւն Ճառընտ. գրուած նաև անթհիպատոս, անթիպատ Ար-ձանագր. 1033 թ. (Շողակաթ, էջ 180), անթ-հիպատ Ոսկ. գծ. 328. լաւագոյն ձևն է ան-թիւպատոս Անկ. գիրք առաք. 277, 280, որից կոչական անթիւպատէ՛ Անկ. գիրք առաք. 281, Վրք. և վկ. ա. 401. անթհիպատէ՛ Անկ գիրք առաք. 162, 164. անթիպատ պատրկու-թիւն Մագ. թղ. 82.
Bamah, high place.
• «բարձր տեղ». գործածուած եմ գտնում միայն Եզեկ. ի. 29. Զի՞նչ է աբբա-նայդ այդ՝ յոր դուքդ մտանէք և կոչեցին զա-նուն նորա աբբանա, մինչև ցայսօր ժամա-նակի։
poor;
Ebionitan;
Ebion.
• «աղքատ». «Աբիոնն աղքատ կոչի ի լեզու հեբրայեցի... զնոսա (զեբիոնիտ ա-ղանդաւորսն) առաջինքն յիրաւի կոչեն ա-բիոնացիս, փոխանակ զի աղքատաբար և տկարաբար ունեին նոքա զՔրիստոս». Եւս. պտմ. 203-4. նոյնը Անան. ժմնկ. 39՝ Քան-զի աբիովն ի հեբրայեցւոց լեզուն աղքատ կոչի։-Ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
cf. Կանափ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտաւի բոյսը». հնագոյն ձևն է բառիս, որ արդի գրականի էլ ընդունածն է. որից կանեփի «կանեփեայ հաստ ձորձ» Յայսմ. կանեփհատ «կանեփի հունդ» ԱԲ. կանեփուկ «մի տեսակ բոյս» Եզն. (ըստ և Ուղուրիկեան՝ Մատիս 1880 յունիս 24 և Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 10՝ vitex agnus castus L. այսպէս կոչուած է, որովհետև տերևները նման են կանեփի տե-րևներին)։-Բառիս աւելի նոր ձևն է կանափ Մագ. թղ. 231. Վստկ. 139. Բժշ.։
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
cat, puss;
— արու, tom-cat;
— էգ, she-cat;
— ոչ մալեալ, he-cat;
ձագ —ի, kitten, young cat;
— քաջ մկնորս, a good mouser;
— վայրի, cat-o-mountain;
նուալ՝ մլաւել —ի, to mew, to caterwaul;
մլաւիւն —ի, mewing;
երաժշտութիւն —աց, caterwauling;
ցնկնիլ —ի, to kitten, to bring forth kittens.
• = Աշխարհիս գրեթէ ամէն կողմը տարա-ձուած մի բառ է. հմմտ. յն. ϰάττα, նյն. ϰάτα, γάτα, լատ. cattus, մլատ. catus, հֆրանս. cat, ֆրանս. chat, իտալ. gatto, սպան. gato, անգլ. cat, հբգ. chazzá, գերմ. Katze, հոլլ. kat, katte, շվէդ. katt, katta. հսլ. kotuka, բուլգ. kotka, ռուս. котъ, кошкa, ուկր. kit, լիթ. katé, լեթթ. kak'e, հպրուս. catto ևն. այս բոլորը հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ։ Միւս լեզուախմբերից աւնենք՝ արաբ. [arabic word] gitt, ասոր. ❇ qattu, ն. առոր. katu, ֆինն. kissa, katti, էստն. kas, kat, վօթ. katti, վեպս. kaši, լիվ. kasi, լապոն. katto, gatto, չերեմիս. koti, վոտյակ kotsis, սիրյ. kas, վօգուլ. kadi, kiskä., օստւաև. ka-ti, մորդվին։ kata, թրք. kedi ևն։ Հին դա-սական աշխարհը ընտանի կատու չէր ճա-նաչում և չգիտենք թէ այս բոլորը ի՛նչ ճամ-բով յառաջացած ու տարածուած են (Meillet, Esq. latine 277)։ Նախապէս գիտունները կարծում էին թէ կատուի հայրենիքը Եգիպ-տոսն է, որտեղից բերուել է Եւրոպա և այդ-տեղից էլ տարածուել ամէն կողմ. հմմտ. նուբիական kadis և արաբ. qitt (վերջինը ժԴ դարից աւանդւած)։ Արդի լեզուաբաններից ոմանք այն կարծիքն ունին թէ կատուն հնդևրոպական բառ է. բուն արմատն է հնխ. qat, որ նշանակում է «ցնկնել». հմմտ. ռուս. котитьcя «ցնկնել», գւռ. котъка «դառնուկ», սերբ. kot «թուխս», kotiti «ցընկ-նել», լտ. catulus «ձագուկ և յատկապէս շան լակոտ», հիսլ. haδna «ուլ», մբգ. ha-tele և միռլ. cadla, cadhle «այծ»։ Այս ար-մատից է ծագել հնխ. qatos, որ նախապէս նշանակում էր ընդհանրապէս «ընտանի և ենռանեների ձագ», իսկ յետոյ զանազան լեզուների մէջ յատկացուեց մի որոշ ա-նասունի ձագին։ Առաջին անգամ կելտա-կան լեզուաճիւղում ստացաւ «կատու» նշա-նակութիւնը. հմմտ. գալլ. cattos, միռլ. catt, Գերմաններին, Սլաւներին, մտաւ Արևելք և տարածուեցաւ ամէն կողմ։ Այս կարծիքը սակայն ամէնքից ընդունուած չէ և կան տարբեր ենթադրութիւններ (Հմմտ Hehn, Kulturpflanzen6 452, 477, 589, Pictet I ❇81, A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinn. Spr. Տէրվ. Երկրագունտ 1894, էջ 100, Thurneysen, Keltoromanisches, էջ 62, Reallexicon 412, Walde 141, Berne-ker 590, Trautmann 120, Kluge 246, Po-korny 1, էջ 338-9 ևն)։ Հայերէնի մէջ կա-տու բառը գործածուած է յետ-ոսկեդարեան շրջանին. (Ոսկեդարում ընտանի կատուն կոչւում էր կուզ). և յայտնի չէ թէ ո՞ր լե-զուից է փոխառեալ։ Մեր բառին ամենամօ-տիկ ձևերն են լատինը և ասորին. և հաւա-նական է որ հայ ձևը փոխառեալ է ասորե-րէնից և մեզնից էլ տարածուած է ամբողջ կովկասեան լեզուների մէջ։-Հիւբշ. էջ 307։
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն իբր յատուկ ա-նուն՝ Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով. որից կարապետիկ Մշ. «Եփ-րատից դուրս եկող մի ձուկ, որ և տաշեղ է կոչւում»։
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
corban, gift, alms;
alms-basket.
• «սաղաւարտ». մէկ անգամ ունի Մաշտ. «Որպէս զօրականացն սաղաւարտն, զոր ի հին արտաքնոցն կորբանն կոչեն»։
a cub or whelp of any wild beast;
— առիւծու, lion's whelp;
— շան, puppy, pup, whelp.
• (սեռ. -րեան, -րեանց) «ձագ (ա-ռիւծի, վիշապի, իժի, գայլի, շան, կէտի)» ՍԳր. Եզն. Եփր. դտ. 341. Վեցօր. 190. փո-խաբերաբար «սօսի, կնձնի և այլ ծառերի տերևների տակ ծածկուած պտղանման բռն-դակներ» Վեցօր. էջ 93 (այս երկրորդ նշա-նակութիւնը երևան հանեց Ս. Վ. Նաղարէ-թեան, Պատկեր 1893, էջ 56, մի ընտրելա-դոյն ձեռագրի ընթերցուածի համաձայն. «Կերպարանք ինչ իցեն սերման և պտղոյ, և զնոյն որ երևին ի ծառ կորիւն կոչեն... Ապա ուրեմն զօրութիւն իմն սերման է ի կորիւնսն՝ որ երևին ընդ տերևօք ծառոյն»). «դդումի, վարունգի և նման բոյսերի արձա-կած թևը» Եփր. նին. 121 (մէկ անգամ գոր-ձածուած. Զկորիւն դդմենւոյն և զծաղիկն նորա պատուես քան զանմեղ տղայսն). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. որթ և երինջ)։ Այս արմատից են առիւծակո-րիւն Վեցօր. 192. գայլակորիւն Մամիկ. ի-ժակորիւն Վեցօր. էջ 192. կորնակ «բորե-նու փոքր ձագ» Վրք. հց. Բ. 433 (չունի ՆՀԲ)։
decorticated wheat.
• ԳՒՌ.-Սլմ. կորկոտ, Ախց. Երև. Կր. Տփ. կօրկօտ, Ալշ. Մշ. կօրգոդ, Խրբ. Ննխ. Ռ. Սչ. գօրգօդ, Վն. կուրկոտ, Շմ. կուրկօտ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Ոզմ. կուրկուտ, Սեբ. գօրգէդ. Հճ. գույգոդ, Ասլ. գէօրգէ՝օդ, գէօրգէ՝օ՝, Զթ. գիւյգիւդ. գիւրգիւդ, Սվեդ. գըրգիւդ, Մրղ. կարկատ, Տիգ. գօրգդիգ։ Նոր նշանակո.-թիւն են ստացած Ղրբ. «մսով ու կորկոտով եփուած մի կերակուր՝ որ նաւասարդին են պատրաստում», Մն. «ջրի մէջ մի բան հա-լեցրած ժամանակ՝ անհալ մնացած մանր փշուրները»։ Նոր բառեր են կորկոտալի, կորկոտխաշիլ, կորկոտծեծ, թերևս նաև կորկտուկ, կորկտինկ կոչուած բոյսերը։
speck, spot, speckle.
• «մորթի վրայ գտնուած խալ. տուց, խայծ, բիծ». մէկ անգամ ունի Տօ-նակ. «Անասուն շիդիրոն կոչեցեալ. ագի սո-րա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս ղեղնագոյն»։ Երկրորդ անգամ գտնում ենք բառս Փիլ. լին. 205 «Կադէս մեկնի սուրբ. իսկ փառան՝ կարկո.տ կամ կորկոտիձ». այստեղ բառիս իմաստը անծանօթ է, որով-հետև «կարկուտ» նշանակութեամբ նմանա-ձայն մի բառ չկայ եբրայեցերէնում։ Հեղի-նակը ուզում է մեկնել եբր. [hebrew word] Fā ran անապատի անունը՝ որի ստուգաբանու-թիւնը անծանօթ է։ Այս պարագային ան-շուշտ պատճառ չկայ կորկոտին բառին մի նոր իմաստ վերագրելու։
cf. Կուսակալ.
• . ըր և կիւրապաղատ, կիւ-ռապաղատ, կորապադատ «յունական մի տիտղոս կամ մի բարձր պաշտօնեայ». (այսպէս էին կոչւում յատկապէս Հայաս-տանի այն կառավարիչները՝ որոնք նշանա-կուած էին Յունաց տէրութեան կողմից) Սեբ. Յհ. կթ. Ասող. Արծր. որից կուրապա-ղատութիւն Ղև. Յհ. կթ. Լաստ։
hammer;
pick;
chisel.
• , որ և կռան բանջար, կռաբանջար. կուաբանջար (անշուշտ ռ և ու տառաձևերի շփոթմամբ) «անստոյդ մի բոյս է» τժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1537. ըստ ոման︎ taraxa-cum, ըստ Յակոբեան, Արևելք 1590, ապր. 27 «dandalian, հինտիպա չիչէյի», ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 573 taraxacum officinale Wigg. որ և կոչւում է հյ. գաղ-տիկուր, խպապի, կաթնուկ, բուբու ևն։
crane;
the -;
crane.
• ԳՒՌ.-Ախց. կռունկ, Ալշ. Մշ. Սլմ. կը, ռունգ. Տփ. կրունգ, Մկ. Վն. կռունգ՝, Խրբ. ննխ. Ռ. գռունգ (բայց Ննխ. նշանակում է կռունկից տարբեր մի թռչուն), Ոզմ. կռօնկ՝, Երև. կռլունգ.-նոր բառ է կռունկի ճղայ> կռնկուճղայ կոչուած բոյսը (Մշ)։
crab;
cancer, gangrene;
cf. Խեցգետին.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «խեցգետին (անասու-նը)» Վեցօր. 143. Նեմես. բն. էջ 30. «խոլ-խեցգետնի, քաղցկեղ հիւանդութիւնը» Լմբ. Յայսմ.-վերջին իմաստով ունինք սխաչ գրչութեամբ կարկիկան Յայսմ. դեկտ. 16 (Կին մի վիրաւորեալ ի ստինսն, զոր կար-կիկան (այլ ձ. կարիկան) կոչեն)։
child, youth;
scholar, pupil.
• = Վրաց. კაცი կացի «մարդ, տղամարդ». որի հետ ցեղակից է լազ. կոչի, կոժի, կոջի «մարդ, ամուսին, կտրիճ»։ Հայերէնը փո-խառութիւն է, որովհետև շատ սահմանա-փեակ գործածութիւն ունի։
clay, argil, potter's earth;
mud, mire, dirt.
• , ո հլ. (Ոսկ. յհ. բ. 9 ունի սեռ. կա-ւու) «շաղուած հող, տիղմ. 2. մի տեսակ հող, բրուտի կաւ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 9. որից կաւագործ «բրուտ, կամ աղիւև շինող» Իմ. ժե. 7. «աղիւսաշինութիւն» Կիւրղ. ել. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թագ. կաւա-գործութիւն Ագաթ. կաւակերտ Գ. մակ է. 23. կաւեայ Դան. ժդ. 6. կաւեղէն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 37. կաւարծաթ «մի տեսակ հանքա-յին մարմին» Փարպ. կաւանալ «ցամքիլ. եաւի պէս պնդանալ» Նիւս. բն. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 166. հայկաւ «հայկական ևաւ» Բժշ. (օտար լեզուներով էլ այսպէս է կոչւում. հմմտ. յն. βῶλος ἀρμένια, լտϰ bolus armeniaca, արաբ. [arabic word] tin ar-manī, թրք. kilermeni, որից փոխառեալ ռում. kilermene ևն). կաւահող, կաւային (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կաւին, որ տե՛ս առանձին։
• ԳՒՌ.-Սչ. գեռաս, Ասլ. Ննխ. գէռաս, Սեբ գէ՝ռաս, Բլ. գեռյազ, Մշ. գըռյազ, Խրբ. գիյ-րազ, Զթ. գէռօս, գէռոս (ծառը կոչւում է գէռիսե, գէռիսինե, գէռասինե), Վն. գիլազ, Պլ. քիրազ, Ախց. քիրmզ, Սվեդ. քրուզ ևն. վերջինները նոր փոխառութիւն թուրքերէնից կամ քրդերէնից։
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
• «ատուև. հողէ աման». միջին հյ. բառ, ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1207բ, որ հնից վկայուած չէ. սրանից են ծափ, ծափ-ծափ Սալաձ., ծափկոտրուկ Ամիրտ. Բժշ. ծիլծափ կամ ծափծիլ Սալաձ. բոլորն էլ բոյ-սի անուններ, որոնք այլուր կոչւում են պը, տուկկոտրուկ, ամանկոտրուկ, յիշում է մի-այն ՀԲուս. § 1180-1182 և § 1190։
old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.
• Հներից Տաթև. ձմ. խա, ծռ. ճժ հա-նում է ծայր բառից. «Վասն այն կոչի ծեր՝ որ է ծայր կենցաղոյս. ժամա-նեաց ի ծայր կենաց, վասն այն ծեր կոչի. Վասն այն կոչի մարդն ծեր՝ ի ծայր կենացն հասեալ»։ Նոյն հեղինա-կը (Տաթև. ամ. 122բ) ծիւր կամ ծայր բառից. «Եւ ծերն կոչի ծիւր, այսինքն ծեւրեալ և մաշեալ. այլ և ծեր՝ ի ծայր կենաց ժամանակին իւր հասեալ. դար-ձեալ ծեր՝ ի ծայր փոփոխմանն ժամա-նեալ, որ յայնմ հետէ ի գերեզմանն փո-խի»։ Klaproth, As. polygl, էջ 99 պրս. zar, զնդ. seorue, օսս. serind, մորդվին syre. իսկ Mémoires 1, 425 սանս. օսս. և պրս. ձևերը. ուստի և ինքն է առա-ջին ուղիղ մեկնողը։ ԳԴ պրս. զէր։ Brosset JAs. 1834, 369 համեմատում է պրս. zāl, յն. γέρων և վրաց. մըջ-վելի ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. zar, յն γέρων և սանս. jarā։ Peterm. 23, 30, 35 սանս. jr, jara, յն. γερουσία։ Win-disch. 13 սանս. ǰr և յն. γέρων։ Go-sche 64, 101 սանս. jarat։ Böttich ZDMG 1850, 356 սանս. ǰarat. զնդ. zaurva։ Այսպէս նաև Müller SWAW 38, 578 ևն։ Տէրվ. Նախալ. 78 յն. և սանս. ձևերի հետ՝ հնխ. gar առ-մատից։ Հիւնք. յն. γέοων, պրս. zar, զնդ. զար, զաուրվա։ Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. ziras «ծեր»։
rite, form, ceremony.
• =Փոխառեալ է վրացերէնից. հմմտ. վը. րաց. წეbი ծեսի «կարգ, բնութեան օ-ոէնք, կարգադրութիւն, կանոն, եկեղեցա-կան ծէս, սովորութիւն, բնութիւն, բարք», წესა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատել, կանոն դնել», წეხება ծեսեբա «կարգադրել, կանոնաւորել, կարգաւորել», გაწვხება գածեսեբա «կանոն, հաստատու-թիւն, հրաման, կարգ» կամ բայական գոր-ծածութեամբ՝ «հաստատել, կարգել, ևանո-նաւորել», განწეხება գանծեսեբա «կար-զադրութիւն, կարգադրել, կանոնաւորել» მოწეხე մոծեսե «ընկերութեան անդամ, քահանայ, աբեղայ, կրօնաւոր», უწესო ու-ծեսը «անկարգ, խառնակ, անկանոն», უδე სօბა ուծեսորա «խառնակութիւն, անկար-ռութիւն»։ Հայերէն բառը յետին, ռամիկ և գործածութեան մէջ չմտած մի ձև է. մինչ-դեռ վրացերէնը ցոյց է տալիս ճոխ ու կեն-դանի գործածութիւն։ Բացի սրանից վրացին ունի բառիս նախանշանակութիւնը. հմմտ. წეხა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատեւ»։ Այս պատճառով չի կարող վրացին հայերէնից փոխառեալ լինել, այլ ընդհակառակը։-Աճ.
wool;
worsted
• ՆՀԲ յիշում է եբր. կիզա, կէզ (իմա՛ [hebrew word] gēz) «բուրդ», պրս. gēs, gesu «դէս», կիյսնէ «թել», խէզզ «բուրդ ոչ-խարի ծովային կոչեցելոյ»։
the extremities of a yoke (for oxen).
• ԳՒՌ.-ՆԲ. կնճակ, Ալշ. Կր. Մշ. կնջագ «լուծի երկու ծայրերը». իսկ Վն. կնճակ են կոչւում աշխատող լծակից եզները կամ լծան երկու տաւարները։
dense, thick, compact, condensed;
full, quite full, abundant.
• . արմատ առանձին անգործածաեան որից հոշական «կոչական» Սիւն. քեր. 202 Թր. քեր. 17, 62. Քերդ. քեր. 172, 176. Մագ. քեր. 247. «բացագանչական» Անյ. պերի-արմ. հոշել «կոչել» Բառ. երեմ. էջ 185, որից նաև ՓԲ։
cf. Սպիտակ;
— երիվար, a white horse.
• = Պհլ. *čermak ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] čarma «ճեր-մակ ձի, շագանակագոյն կարմիր ձի» (Vul-lers), «հասարակօրէն ձի, իսկ յատկաբար այն ձին, որ կոչի թրք. գուլա աթ (իմա՛ «աշ-խէտ, կարմրագոյն ձի») և ուրեք գրի նշա-նակել գորշ ձի» (ԳԴ). գրուած է նաև [arabic word] ǰarma «գորշ ձի». քրդ. čerme «սպիտակ, ճերմակ» (ZDMG 38, 61)։ Իրանականից փոխառեալ են նաև վրաց. ბარმაι ճար-մակի կամ ჭარმაგი ճարմագի «սևերի հետ խառն ճերմակ մազեր», ჭარმალი ճար-մաղի «ալևոր քաջ ծերունի», ჭარმაკი ცხენი ճարմակի ցխենի «ճերմակ ձի», ჭარმაგოხანი ճարմագոսանի «ալեհեր». (սրանք չեն կա-րող հայերէնից լինել՝ առաջին վանկի ա-և պատճառաւ)։-Հիւբշ. 189։
cf. Ճճուեմ.
• «կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
cf. Կնիւն.
• «կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։
den, lair, haunt.
• (ներգ. ի կաղաղի) «գազանի որջ» Փիլ. նխ. բ. 113. Իրեն. ցոյցք 44. Խոր. Վրդն. ծն. որից կաղաղանք «որջանոց» հաստ. ժգ. ժէ. կաղաղացեալ «որջացեալ. բունեալ» Փիլ. լիւս. կաղաղոց «ամբարոց» Բառ. եռեմ. էջ 153. թւում է թէ բուն նշա-նակում է «հանգիստ», ինչպէս ցոյց է տալիս կաղաղանալ «հանգստանալ, խաղաղիլ» նո-րագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Տիմոթ. էջ 93 «Եւ ի վերայ մկա-նանց ծովու ճեմեալ՝ ոտիցն ոչ գնացելոց, իսկ զկոհակացն այտմունս վերասաստելով մրրկին կաղաղանալ, աներկբայապէս է (գործ) Աստուծոյ»։ (Գիրք թղ. էջ 285 Սա-հակ վարդապետ առ Փոտ թղթի մէջ վկա-յութեան կոչելով Տիմոթէոսի յիշեալ խօսքը՝ գրում է «Վերասաստելով մըրկին խաղաղա-ցուցանել». այսպէսով կաղաղանալ «հան-գըստանալ» բառի գոյութիւնը կասկածելի է դառնում. սակայն շատ աւելի բնական էր կաղաղանալ հազուագիւտ բառը վերածել խաղաղանալ, քան ընդհակառակը։ Բացի սրանից «որջ» և «հանգստանալ» համապա-տասխան գաղափարներ են. հմմտ. դադա-րել «հանդարտիլ» և դադարք «որջ»)։
poplar
• = Փոխառեալ է խալդերէնից։ Հայ. բառի հետ նոյն են մի կողմից Սալմաստի թուրք բարբառով k'älämbar կամ k'älämbur «կա-ղամախ», Թաւրիզի թուրք բարբառով [arabic word] qálámā «բարտի» և միւս կողմից լակ, կալախի, ռուտուլ. կալախ «կաղամախ»։ Թէ ո՛րն է այս ծառի նախնական հայ-րենիքը՝ յայտնի չէ։ Գիտենք միայն որ մեր երկրի շրջաններից նա տարածուել է դէպի աւելի արևելք։ Այսպէս՝ Թեհրանի պրս. բարբառով նա կոչւում է täbrizi, որ նշանակում է բուն «թաւրիզեցի». ինչ որ ցոյց է տալիս թէ Թեհրանը նոյն ծառը ստա-ցել է Ատրպատականից։ Կարող է որ բառը բնապէս լինի մարերէն, այդ լեզուից անցած խալդերէնի, հայերէնի և միևնոյն ժամա-նսկ կովկասեան լեզուներին։ Բայց կարող է նաև ընդհակառակը՝ բառը լինի բնիկ խալդերէն, որից անցած մի կողմից Ատըր-պատական և միւս կողմից Կովկաս։-Աճ.
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
• = Յն. ϰαλάνδαι «ամանոր» բառից փո-խառեալ. այս բառն էլ փոխառեալ է լտ. ca-lendae «ամսամուտ» բառից, որ ծագում է calo «կոչել» բայից (Walde 112). անցել է նաև ուրիշ շատ լեզուների. ինչ. Ֆռանս. ca-lendes, անգլ. calends, վրաց. კალენდი կա-լենդի, კალენდობა կալենդոբա «ամսա-մուտ», კალანდა կալանդա «կաղանդ», հսլ. kalandū, koleda «նոր տարի», ռուս. коля-дá «ծննդեան շաբաթը, Ալէլու ման գալը», բուլգար. koleda «ծննդեան տօն», ռում. colinda, ալբան. kol'endre, լիթ. kafdos «ծննդեան տօն», այստեղից նաև кален-дapь «օրացոյց» ևն (Berneker 544)։-Հիւբշ. 354։
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
• = Պհլ. *hazārapat, հպրս. *hazahrapati, պրս. *hazārbad ձևից (ուղղակի փոխառեալ իրանեանից և ո՛չ թէ կազմուած հայերէնի մէջ)։ Իրանեան այս բառերը չեն աւանդուած, բայց ենթադրւում են յն. ἀζαραπατεῖς, áζa-ραβίτης, ասոր. [syriac word] həzārpet, վրաց. λზარაეთი հազարապետի ձևերից։-Հին Պարսից մէջ հազարապետը բարձրպգոյն տիտղոսներից մէկն էր. այսպէս էին կոչւում Բիւրուց Անմահից գնդի 10 հրամանատար-ները, որոնց իւրաքանչիւրը 1000 զինւոր ու-նէր։ Սրանք էին նաև արքունիքի հետ եղած յարաբերութեանց հսկիչը, մեծ դահճապետ, հրամանակատար արքայի ևն։ (Հազարապե-տի տիտղոսի և պաշտօնի նկատմամբ ման-րամասն տե՛ս Marquart, Philologus 55, 227-9, հյ. թրգմ. ՀԱ 1898, 316-320)։-Հիւբշ. 174։
black, white or red-heart-cherry.
• «մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սունկ» (ընդհանուր անուն) Մխ. հեր. Մխ. դտ. էջ 326 (որ Բաս-տամեան համարում է «աբեթ»), «փայտի վրայ բուսնող մի տեսակ սունկ» Կամրկպ. «մի տեսակ սունկ, որ թրք. կոչւում է քար-րան կէօպէյի» Ամիրտ. գրուած է նաև խա-րիկոն Բժշ. ագարիկոն Գաբ. բառ։
small bone, ossicle, cockle.
• ղեկ. ինստ. 2, 80 (խրախ)ան կցում են հյ. տօն, վրաց. ծանա «կոչունք, տօն» և մինգր. ճան «հրաւիրել» բառե-րի հետ։
muraena, sea-eel.
• = Յն, μύραινα, μύρινος, որից փոխառեալ ևն նաև ւտ. muraena, mуrinus, ֆրանս. mu-rène, նոյն նշ. այս ձկան արուն կոչւում է յն. μῦρος որից լտ. mуrus.-Հիւբշ. 518։
cf. Մեռոն.
• Հներից Նար. ղգ. էջ 261-2 տալիս է այլ ընդ այլոյ մեկնութիւններ. «Միռոնս այս օրհնաբանեալ... ըստ քերթութեանն բառի որ ըստ խտրութեանն Հոմերոնի, թարգմանեալ իմանի «ինձ մայր»... Իսկ մառնամուտ՝ որ և այս միւռոն՝ ըստ այլում բառի ցուցանի, այսինքն է «մը-թին», որ և խաւարչուտ գոլ և ծածկե-ռեալ կամ անտեսական... Մեռայ՝ որ է «ռառնութիւն»... որ և միւռոն ստուգա-բանեալ մեկնապէս ըստ մեզ՝ «մեռելու-թեան ազգականութիւն»։ (Սրանց մեկ-նութեան փորձերը տե՛ս Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 531)։-Սարգիս Շնորհալի, Մեկն. թղթուն Յա-կոբայ, Գլ. ժա (էջ 166) մեկնում է մե-ռանել արմատով. «Զոր միւռոնն սուրբ անուանեմք, այսինքն մեռուցիչ բոլոր ախտից. որով և մարդիկ մեռեալք ի մեղաց՝ ի մեծ պատիւն ի վեր ելանեն և որդիք Աստուծոյ անուանին»։ -Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։-ՀԲուս. § 2065 միւռոնածառ բառի տակ յիշելով Դիոսկորիտէսի աւանդածը՝ թէ հայերը mуuron են կոչում Հռովմայե-ցոց majorana կոչած բոյսը, ենթադրում է որ «ի Հայոց բառէն առած ըլլան արև-մըտեայք majorana անունը»։
miller.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-, mōl-«աղալո աոմատից. աւելի մանրամասն տե՛ս մալ. հմմտ. յն. μάλευρον «ալիւր», որ հին ἅλεu-ρον=ալեր բառն է, ա՛յսպէս ձևափոխուած μύλλω «աղալ» բայի ազդեցութեամբ (Boi-sacq 604). հմմտ. նոյնպէս լտ. molinumr «ջաղացք» (>իտալ. mulino, ֆրանս. mou-lin)։ Լատինները ջաղացքը (այսինքն ջրով դարձող տեսակը) արևելքից ստացան, բայց այդ նոր առարկան անուանեցին իրենց հին արմատով, որից էլ ջաղացպանը կոչուեց նոր անունոմ՝ molinárius>ֆրանս. meunier (Meillet, Esq. lat. 277)։ Նկատելի է նոյն-պէս, որ թէև հնխ. mel-«ջարդել. մանրել» արմատը ընդհանուր է բոլոր լեզուներին. բայց յատկապէս «աղալ» իմաստով գործա-ծական է իտալ. կելտ. գերմ. և բալթիկ-սլաւ. խմբի մէջ, որի դէմ հայն ու յոյնը հանում են աղալ=άλέω արմատը (տե՛ս Meillet, Esq. lat. 43)։-Աճ.
Fasgard, Persian sect and book.
• = Զնդ. -. ❇paoi-ryotkaēsa-բառն է, որ կազմուած է ❇ paoiryō «առաջին» և tkaēsa. [other alphabet] «քէշ, կրօն» բառերից. նշանակում է «առա-ջին կամ նախնական կրօն»։ Մազդեզական գրքերը այս անունով են կոչում Իրանի հնա-գոյն կրօնը, ա՛յն որ յայտնուեցաւ Ջէմշի-դին և նրա յաջորդներին, և տևեց մինչև Զրադաշտ։ Զրադաշտի քարոզութիւնով այս վարդապետութիւնը մոռացուեցաւ և նրա փոխարէն սկսաւ Ahuratkaēša-ի վարդապե-տութիւնը։ Զնդ. բառը դարձած է պհլ. ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi I. 58 ❇ poryotkes, որի հետ կարող էր նաև հայերէնին աւելի մերձաւոր մի ձև գտնուիլ։
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.
• , ն հլ. (պճղան, -ղամբ, -ղունք, -ղանց) «ոտքի կոճը» Տոբ. բ. 3. Ագաթ. Ոսկ. ես. լայնաբար «ոտք» Եփր. թգ. էջ 408. Կիւրղ. թգ. գրուած նաև պճեղ, պճիղ և ո հլ. պճղով՝ Եւս. պտմ. 634. (անսովոր մի ձև է զպճղմամբք Ոսկ. ես. 36). որից պճղնաւո։ «կճղակաւոր» Ոսկիփ. Յայսմ. մրտ. 22. «մինչև ոտքը հասնող երկար և ծոպաւոր զգեստ» ՍԳր. (գրուած է նաև պճեղնաւոր). այս զգեստը յետոյ յատկացուեց կրօնաւոր-ներին և նրա երկարութեան համար է որ Բուզ. կրօնաւորներին կանանցահանդերձ է կոչում. (եկեղեցականների զգեստների մա-սին լուրջ մի յօդուած ունի Ս. Վ. Պարոնեան, Արևելք 1890, մայ" 19). ըստ այսմ էլ պճըղ-նաւորիլ «պճղնաւոր հագնիլ, այն է՝ կրօնա-ւորական կարգ մտնել» Կանոն. 232։
amomum;
spice;
cf. Համեմանք.
• , ի-ա, ո հլ. «կծու համ ունեցող սամիթ և լտ. amomum կոչուած բոյսը» Գա-ղիան. Բժշ. «կերակուրի հանդերձանք» Փիլ. քհամադամ, ընտիր կերակուրներ» Մանդ. Երզն. ժ. Խոր. «վարպետ խոհարար» Յճխ. որից համեմել «որևէ համեմով ուտելիքը հա-մեղացնել» ՍԳր. համեմունք Ոսկ. մ. գ. 12 համեմական «քաղցրալուր, անուշ (լեզու)» Վրդն. պտմ. համեմիչ Մանդ. հացհամեմ «արջնդեղ, anethum կամ հու պան, trigo-nella foenum-graecum L» (տե՛ս Տիրա-ցուեան, Contributo § 228) Վստկ. Բժշ. յետ-նաբար գրուած է նաև համիմ Գաղիան. համ-համ Բժշ. (շփոթելով համամայ բառի հետ)։
cf. Համեմեմ.
• , ի-ա, ո հլ. «կծու համ ունեցող սամիթ և լտ. amomum կոչուած բոյսը» Գա-ղիան. Բժշ. «կերակուրի հանդերձանք» Փիլ. քհամադամ, ընտիր կերակուրներ» Մանդ. Երզն. ժ. Խոր. «վարպետ խոհարար» Յճխ. որից համեմել «որևէ համեմով ուտելիքը հա-մեղացնել» ՍԳր. համեմունք Ոսկ. մ. գ. 12 համեմական «քաղցրալուր, անուշ (լեզու)» Վրդն. պտմ. համեմիչ Մանդ. հացհամեմ «արջնդեղ, anethum կամ հու պան, trigo-nella foenum-graecum L» (տե՛ս Տիրա-ցուեան, Contributo § 228) Վստկ. Բժշ. յետ-նաբար գրուած է նաև համիմ Գաղիան. համ-համ Բժշ. (շփոթելով համամայ բառի հետ)։