angel;
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
• , ի-ա հլ. «սուրհանդակ, թղթա-տար, պատգամաւոր. 2. առաքեալ, մարգա-րէ, նախակարապետ. 3. կանխայայտ նշան-4. երկնային հրեշտակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ոգի, բարի դև» Պղատ. օրին. գրուած է նաև հրըշ-տակ Վեցօր. էջ 33, 94, 199 (երեք անգամ), հրիշտակ Եփր. ա. կոր. 59, 61. գաղ. 131. որից հրեշտակութիւն «պատգամաւորութիւն» ՍԳր. հրեշտակօրէն Կոչ. հրեշտակապետ Յուդ. 9. ա. Թես. դ. 15. (որ և գրուած հրեշ-տապետ Անկ. գիրք առաք. 310), հրեշտակա-գնաց Եւս. քր. զուգահրեշտակ Նիւս. երգ. և կազմ. համահրեշտակ Ճառընտ. ևն։
• -Պհլ. *frēštak բառից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. մանիք. պհլ. [hebrew word] frištag «մարգարէ, հրեշտակ» (Salemann, Manicháische Stud. ЗАН 8, 119), պրս. [arabic word] firesta, նորը՝ [arabic word] firista «հրեշտակ», հպրս. *fraišta-և զնդ. fraēš, ta-«պատգամաւոր». բուն նշանակութիւնն է «ուղարկուած, առաքեալ» և ծագում ի fra-մասնիկով՝ aēš-«շտապել, շարժու-մի մէջ դնել, ուղարկել (զօրք, բանակ ևն)» բայից (անց. դերբ. išta-). ձևի հա-մար հմմտ. հպրս. frāišayam «ուղարկեմ», սանս. prēšayati «ուղարկել» (Bartholomae 975, Horn § 8196*), իսկ իմաստի զար-գացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ma-lāk «հրեշտակ. 2. դեսպան», բուն «ուղար-կուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 72 և 110), ինչպէս նաև չեչէն. elča «մարգարէ», որ թրք. ︎ elči «դեսպան» բառն է։ Պրս. բառից փոխառեալ են նաև բելուճ. p'irištaγ, ուտ. faršta (Մ. Լ. Բարխուդարեանց, Առուա-նից երկիր, էջ 93), քրդ. firište։ Հայերէնի մէջ հրեշտակ համապատասխանում է իրան. firešta (>*հիրեշտակ) ձևին.-պհլ. *frēstak տալիս է *հրէշտակ>հրիշտակ, իսկ նորա-գոյն firišta(k) ձևը տալիս է հիրիշտակ >հրշտակ. երկուսն էլ գործածական միայն գաւառականների մէջ-Հիւբշ. 184։
• Schroder, Thesaur. 44 հանում է հուր բառից՝ մեկնելով «ignis flamminus» ըետ ակնարկութեան Սղ. ճռ. 4. «Ո՞ արար զհրեշտակս իւր հոգիս և զպաշ-տօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ»։ Ուղիդ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատելով պոս-ֆէրիշթէ բառի հետ. նոյնը նաև ՆՀԲ։ Peterm. 22, 26 պրս. firistāda «ուղար-կուած» ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Horae aram. 31, Arica 76, 253, Lag. Urgesch. 152, Spiegel, Huzw. Gram. 190. Müller SWAW 38, 572 են։ Գ. կ., Արշալ. արրտ. 1843, л 130 մեկնում է հուր+շատ կամ շուտ
• +ակ։ Տէրվ. Մասիս 1882 դեկտ. 15-16 և Լեզու, էջ 152-5 նախաձևը դնում է պրայստակ, ուր պրա-նախդիր է, իս. իշ (անց. ընդ.) և ակ մասնիկ։ Պարոն-եան, Բանաս. 1900, 172 զնդ. սրաօշա և պրս. ֆէրիշթէ ձևերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 202 հրաշք բառից և կամ հուր + եշտ (ինչ. զաւեշտ)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. հրեշտակ, Ագլ. Ախց. Երև. հրէշտակ, Սչ. հրէշդագ, Տիգ. հրէշդmգ, Տփ. հրիշտակ, Ալշ. հրիշտագ, Մշ. հրիշտակ, հի-րիշտակ, հրշտագ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. հրիշ-դագ, Հմշ. հրիշդագ, հռըշդագ, Ղրբ. հրի՛շ-տակ, հրի՛շտրակ, Ննխ. հրիշտագ, հրըշտագ, Զթ. հիյիշդօգ, հիրիշդոգ, Հճ. հmյէշտօգ, Սվեդ. հրէշդիւգ, Կր. հրըշտակ, Խրբ. հրշդագ, Ասլ. հրշդագ, հրշդայ, Եդ. հրըշտէկ (Գաբի-կեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325), Գոր. Շմ. ճրըշտրակ, Շմ. հարաշտարակ, Ոզմ. Վն. խը-րէշտակ, Մկ. Վն. խրիշտակ, Սլմ. խրըլտակ, Մրղ. խռըշտակ։ Նոր բառեր են հրեշտակա-կոխ, հրեշտակամորթ, հրեշտակամակարդ։
ՀՐԵՇՏԱԿ ἅγγελος angelus. գրի եւ ՀՐՇՏԱԿ. (լծ. պ. ֆիրիստէ, ֆէրիզթէ որ է Առաքեալ, եւ Թեւաւոր) Պատգամաւոր երկնային. դեսպան աստուծոյ՝ զուարթուն երկնից.
Հրեշտակ տեառն։ Բանակ հրեշտակաց տեառն։ Ո արար զհրեշտակս իւր հոգիս։ Հրեշտակք նոցա (պահապանք՝) հանապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ։ Երեւեցաւ ինձ հրեշտակ աստուծոյ, որոյ եսն եմ, եւ պաշտեմ զնա.եւ այլն։
Հրեշտակն անուն զսպասաւորութիւն նշանակէ։ Վեհագոյնքն համանունութեամբ հրեշտակք կոչին, այլ եւ ո՛չ հրեշտակքն՝ սերոբէք կամ քերոբէք անուանին. (Շ. հրեշտ.։)
Երկնաւորքն կոչին հրեշտակք. իսկ հրեշտակն զսպասաւորութեանն գործն (յայտ առնէ). (Լմբ. ժղ.։)
Հրեշտակ՝ պաշտաման է նշանակ, եւ զծառայական մեզ ցուցանէ չափ. (Պրպմ. ՟Լ։)
Աղաչանք իմոյն հրեշտակի. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
ՀՐԵՇՏԱԿ. ἅγγελος nuncius, legatus βιβλιοφόρος cursor, tabellio. Պատգամաւոր երկրաւոր. սուրհանդակ, լրաբեր, թղթաբեր.
Առաքեաց յակոբ հրեշտակս առ եսաւ, կամ մովսէս առ արքայն եդոմայ։ Հրեշտակ հաւատարիմ, կամ մահու։ Հրեշտակք արձակեցան։ Առաքեցան հրովարտակքն ի ձեռն հրեշտակաց.եւ այլն։
Նոյ զաղաւնին հրեշտակ առաքէր. (Շ. բարձր.։)
Իւրաքանչիւրում հրեշտակին պատահմանց ձգելով զնա. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ՀՐԵՇՏԱԿ. որպէս Մարգարէ կամ առաքեալ, եւ կարապետ եւ այլն. ի դէպ եկեալ եւ անուանցս մաղաքիա (իբր մէլայիք ) եւ անգէոս. (մերձ ի յն, անղէլօս ).
Առած բանի տեառն ի վերայ իսրայէլի ի ձեռն հրեշտակի իւրոյ (մաղաքիայ). (Մաղաք. ՟Ա. 1։)
Եւ ասէ անգէոս հրեշտակ տեառն. (Անգ. ՟Ա. 13։)
ՀՐԵՇՏԱԿ. որպէս Նշանակ եւ ազդարարող.
Որպէս ծուխ հրեշտակ է հրոյ, նոյնպէս եւ գործ ինչ չար՝ հրեշտակ է բարկութեան. (Ոսկ. ես.։)
in an angelic manner, angelically;
like a messenger.
Իբրեւ զհրեշտակ. որպէս զպատգամաւոր, եւ որպէս զզուարթուն.
Զճշմարիտն հրեշտակաբար պատմէ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 38։)
Ի պատմել զհրեշտակաբար կարգացն զուղղութիւն։ Վասն հրեշտակաբար կրօնիցն առաքինութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Կորիւն.։)
inhabited by angels.
Շինեաց հրեշտակաբնակ վանքն։ Ի հրեշտակաբնակ ուխտէ յսկեւռայ. (Սամ. երէց.։ Յիշատ.։)
Ուր հրեշտակք կամ հրեշտակակրօն անձինք բնակին.
Զաստուածեղէն յարկս հրեշտակաբնակ տաճարացն. (Անան. եկեղ։)
to send an embassy or a deputation;
ՀՐԵՇՏԱԿԱԳՆԱՑ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. πρεσβεύω, -ομαι legationem, vel legatos mitto եւ այլն. Հրեշտակս արձակել. խօսել ի ձեռն պատգամաւորաց.
Հրեշտակագնաց անդր առնել։ Հրեշտակագնաց արարեալ խօսէր։ Յուդա մակաբէ առ հռովմայեցիս հրեշտակագնաց լեալ խօսէր։ Յովհաննէս հրեշտակագնաց առ հռովմայեցիս լեալ՝ դաշինս հաստատէր. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Գայլք առ ոչխարս հրեշտակագնաց եղեալ՝ ասեն. (Ոսկիփոր.։)
to be sent on an embassy, on a mission, on an errand or message.
embassy.
πρεσβεία legatio. Հրեշտակութիւն. պատգամաւորութիւն.
Ըստ հրեշտակագնացութեան ... որ յօտար աշխարհի ինչ է. (Փիլ. իմաստն.։)
Բազում անգամ երթեւեկութիւն հրեշտակագնացութեանն լինելոյ. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Առ միմեանս մեր միաւորութիւն զնոյն իմանողացս առ տէր հրեշտակագնացութիւնս հասանելով. (Բրս. թղթ.։)
cf. Հրեշտակագունդ.
ՀՐԵՇՏԱԿԱԳՈՒՄԱՐ ՀՐԵՇՏԱԿԱԳՈՒՆԴ. Գումարեալն ի բազմութենէ հրեշտակաց ի մի գունդ, կամ ի գունդս գունդս.
Հրեշտակագումար դասուց բազմութիւն. (Գանձ.։)
Առաջի ամենայն հրեշտակագունդ զօրուն. (Ագաթ.։)
Հրեշտակագունդ խառնուածով տուն առ տուն երգ առեալ՝ ընդ վերին զօրացն միաւորին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
assembled, composed of angels.
ՀՐԵՇՏԱԿԱԳՈՒՄԱՐ ՀՐԵՇՏԱԿԱԳՈՒՆԴ. Գումարեալն ի բազմութենէ հրեշտակաց ի մի գունդ, կամ ի գունդս գունդս.
Հրեշտակագումար դասուց բազմութիւն. (Գանձ.։)
Առաջի ամենայն հրեշտակագունդ զօրուն. (Ագաթ.։)
Հրեշտակագունդ խառնուածով տուն առ տուն երգ առեալ՝ ընդ վերին զօրացն միաւորին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
in the company of angels.
Ուր է խուռն բազմութիւն հրեշտակաց. եւ Խառն ընդ հրեշտակս.
(Յակոբ) ի միջի լինէր հրեշտակախառն բնակացն. (Ագաթ.։)
Սաղմոսանուագ եւ հրեշտակախառն փառաբանական ձայնիւ. (Թէոդոր. խչ.։)
angelica;
cf. Թոքախոտ.
cf. Հրեշտակային.
ἁγγελικός angelicus. որ եւ ՀՐԵՇՏԱԿԱՅԻՆ. Սեպհական կամ յանկաւոր հրեշտակաց.
Հրեշտակական մականունութիւն կամ անուանակոչութիւն, կարգ, քահանայապետութիւն, կարգաւորութիւն, տեղի, դասք, պարք, զօրութիւնք, օրհնութիւն, ազդումն. (Դիոն.։ Ագաթ.։ Յճխ.։ Նար.։ Խոսր.։ Սարկ.։ ՃՃ.։)
Զի գոյր տեսլեամբ հրեշտակական. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Հրեշտակական ճառագայթս յերեսաց անտի արձակէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Առ հրեշտակականն թափուր տեղի ստորանկելոց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Զհրեշտակականացն ասել կարծեմ զօրութեանց. (Սարկ. քհ.։)
like an angel, angelic.
Ունօղ զկերպարան կամ զնմանութիւն ինչ հրեշտակի.
Հրեշտակակերպ տեսլեամբ։ Հրեշտակակերպ դասուց քահանայական երաստուց։ Հրեշտակակերպս արասցէ. (Շար.։ Ժմ.։ Ղեւոնդ.։ Ագաթ.։)
Հրեշտակակերպ դիւազդեցութիւն (աղանդաւորաց). (Մագ. ՟Ա։)
endowed with angelic prerogatives.
Կրօղ յինքեան հրեշտակային ձիրս.
Աստուած զմարդն հոգէխառն հրեշտակակիր հաւասարագոյնս արար. (Ագաթ.։)
living, behaving in an angelic manner, leading an angelic life.
Որ բերէ յինքեան զկրօնս կամ զքաղաքավարութիւն հրեշտակաց.
Որք հրեշտակակրօնք զանձինս կարգեցին։ Որք հրեշտակակրօնք լինիցին. (Եղիշ. խր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Նոյնպէս եւ զայլ առաքինիս եւ զհրեշտակակրօնս. (Վրթ. քերթ.։)
Հրեշտակակրօն վարք, կամ կարգ, կարգաւորութիւն, կեանք. (Ագաթ.։ Կիւրղ. խչ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ Փարպ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Հրեշտակակրօնն անտոնիոս. (Կլիմաք.։)
like or resembling an angel, angelic.
ἱσάγγελος aequalis angelis. Հանգէտ հրշետակաց. զուգահրեշտակ. հրեշտակի նման կամ հաւսար.
Հրեշտակահանգէտ արագահասն նիկողայոս. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրեշտակահանգէտ կարգօք հրահանգեալ. (Նար. խչ.։)
angelic, belonging to an angel.
Հրեշտակային ձայն, կամ օրհներգութիւնք, կարգաւորութիւն, վարք. (Շար.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի. ՟Ի՟Գ։ Ժմ.։)
Լուաւ նմա հրեշտակային այրն. (Կլիմաք.։)
Ի տիպ առաքելոցն փողոց, եւ հրեշտակայնոյն ի տեառն գալուստն. (Նախ. թուոց.։)
Իսկ (Նար. ՟Ձ՟Զ.)
Օդականաւն հրեշտակայնովն յառիցիմք ի քեզ. իմա՛, ձեւով կամ երագընթացութեամբ իբրեւ ի թռիչս ընդ օդս։
to become an angel, to live angelically, to lead an angelic life.
Իբրեւ հրեշտակ լինել. հրեշտակի պէս ըլլալ.
Ինքն էջ ի ջուրս, զի ամենեքին ի ջուրցն հոգւովն նորոգեալ հրեշտակասցին. (Ագաթ.։)
Յաղթեցին բռնաւորաց, եւ հրեշտակացան. (Յճխ.։)
Մի հրեշտակի երեւումն այնքան տագնապ հրեշտակացելոյն եբեր դանիէլի. (Խոսր.։)
Հրեշտականամ յերեսս, եւ ի խորհուրդս դիւանամ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Խաչիւն մեք հրեշտակացաք. (Սիւն. եկեղ.։)
Հրեշտակացեալք ի դասս նորուն վերակարգեցան. (Շար.։)
Քանզի հրեշտակաց ուղեկից էր, հրեշտակացաւ եւ ինքն. (Վրդն. ծն.։)
adb. resembling an angel, like an angel.
ἁγγελομιμήτης angelorum imitator. Նման կամ նմանօղ հրեշտակի.
Մարդատեսիլ եւ հրեշտականման երեւէր. (Ագաթ.։)
Մեծ եւ հրեշտականման հանդարտեալն արսէնիոս. (Կլիմաք.։)
Իմանալիս այս ի մեզ (հոգիս՝ է) հրեշտականման, եւ ի նոյն էութենէ, այլ ոչ հրեշտակ, այլ՝ հոգի միայն (բանական). (Եղիշ. հոգ.։)
Հրեշտականման փոխումն, կամ երեսք։ Հրեշտականման ակն, կամ վարք, պարաւորութիւն. (Փարպ.։ Հ. կիլիկ.։ Վրք. ոսկ.։ Պիտ.։)
Երեւէին ցանկալի շղթայիւքն երջանիկք եւ հրեշտականմանք. (Փարպ.։)
Հրեշտականմանիցն հեղինակ եղեր. (Գանձ.։)
archangel, chief or prince of the angels.
ἁρχάγγελος archangelus. Պետ դասուց հրեշտակաց. գլխաւոր ի հրեշտակս. զոր օրինակ գաբրիէլ, եւ այլն. եւ ուրոյն դաս ի վերոյ քան զհրեշտակս.
Միքայէլ հրեշտակապետն։ Ի ձայն հրեշտակապետի. (Յուդ. 9։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 15։)
Հրեշտակապետք երկնաւորք, եւ հրեշտակաց զինուորութիւնք։ Երրորդ զպետութեանցն, զհրեշտակապետացն, եւ հրեշտակացն դնէ քահանայապետութիւնս. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։)
like an angel, angelically.
Ի մարմնի հրեշտակապէս երեւէր. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրեշտակապէս՝ որ եմք յաշխարհի, տօնեսցո՛ւք աստուծոյ. (Ժմ. յն.։)
Ունի եւ հրեշտակապէս կենցաղավարութիւն։ Հրեշտակապէս արագահասութեամբ. (Գանձ.։)
fond of angels.
φιλάγγελος angelorum amans. Սիրօղ հրեշտակաց.
Ոչ անուանեցար հրեշտակասէր, առաջին դասեալ զմարդասիրութիւնն. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Հրեշտակասիրացս մեզ յայտնել. (Դիոն. երկն.։)
proper, becoming to an angel, worthy of an angel, angelic.
that has seen an angel.
cf. Հրեշտակատիպ.
ՀՐԵՇՏԱԿԱՏԵՍԱԿ ՀՐԵՇՏԱԿԱՏԵՍԻԼ. ἁγελοειδής angelicae formae. Որ ունի զտեսիլ հրեշտակի. հրեշտակակերպ.
Հրեշտակատեսակս պատկերագրութիւնս։ Ո՛չ հրեշտակականս, այլ հրեշտակատեսակս անուանեաց. (Դիոն. երկն. ՟Բ։ Մաքս. անդ։)
Գո՛նէ ի հրեշտակատեսիլ երեսացն պարտ էր ցածնուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Ոչ սարսափեաց ի հրեշտակատեսիլ երեսաց նորա. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Զարդափայլեալն գոլով։ Եւ ինքն մարիամ հրեշտակատեսիլ կուսութեամբն անկապուտ գոլով. (Զքր. կթ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
Հովիւ բարի, որ յերկնայինսն նմանեալ հրեշտակատեսիլ. (Տաղ ի լս. քերթ.։)
of celestial form, of angelic appearance, or beauty.
Որոյ տիպն կամ կերպարանն է ըստ հրեշտակի. հրեշտականման. հրեշտակահանգէտ.
Հրեշտակք, եւ հրեշտակատիպ մարդիկ։ Հրեշտակատիպ գոյութիւն. (Լմբ. յայտն.։ Գանձ.։)
Պատկառեալ ի հրեշտակատիպ փառաց երեսաց նորա. (Ոսկ. գծ.։)
to announce, to herald.
πρεσβεύω legatione fungor. Պատգամաւորութեամբ զեկուցանել, աւետարանել.
Որ զայսոսիկ ձեզ հրեշտակեմ. (Ածաբ. կիպր.։)
the hosts of the angels.
Խառնեա՛ զնոսա ի հրեշտակերամ դասս վերին բանակաց. (Ճ. ՟Բ.։)
little angel, cherub;
—ս, my -.
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
Հրեշտակային բնութիւն, եւ պաշտօն.
Պատիւ հրեշտակութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
Մանաւանդ՝ ատգամաւորութիւն. դեսպանութիւն. հրեշտակագնացութիւն. πρεσβεία legatio ἁποστολή missio. էլլելիք.
Հրեշտակութիւն առաքեալ՝ աղաչեսցէ ի խաղաղութեան։ Ի ժամանակի հրեշտակութեանն։ Ոչ գո՛յ հրեշտակութիւն (կամ պատգամաւորութիւն) յաւուր պատերազմի. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 32։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 11։ Ժող. ՟Ը. 8։)
Ի կրկին միտս բերի ասելն վասն քահանայի,
Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց. (Խոսր.։)
cf. Հրեշտակաբար.
Տօնեմք հրեշտակօրէն յստակամտաբար. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ի հրեշտակօրէն գնացս զանձինս իւրեանց մատուցին. (Կոչ. ՟Դ։)
Առաքումն (հոգւոյն սրբոյ) ոչ հրեշտակօրէն, այլ համակամաբար. (Լծ. ածաբ.։)
"cf. Հրետս արձակեմ."
"cf. Հրետս արձակեմ."
cannonade.
cf. Հրետաձիգ լինել.
jewish, hebrew, judaical;
— օրէնք, the jewish law;
— հնութիւնք, judaical antiquities.
ἱουδαϊκός judaicus. Սեպհական հրէի, կամ ազգին եւ կրօնից հրէից.
Մի՛ հայեսցին ի հրէական առասպելս. (Տիտ. ՟Ա. 14։)
Ի հրէական նախնեացն պատմութենէ։ Դիմադարձ եղեւ եւ իւիք հրէական օգնականութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հաւասարասէր զինքն ազնիւ ազգին հրէականի (որոշելոյ ի սամարացւոց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Մի՛ անհաւատութեամբ հրէականաւն. (Պրպմ. ձ։)
Նեստոր հրէական իմացմանց հետեւեալ։ Սաբէլի՝ հրէականին խորհողի աղանդից. (Խոր. ՟Գ. 61։ Շ. մտթ.։)
Ի բա՛ց ընկեսցուք զառագաստ հրէական ծածկութեան. (Խոսր.։)
cf. Հրձգութիւն.
Շարժմանց ահագնից, եւ հրընկեցութեանց եղեալ ի բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 52։)
fire-hurling, thunder-striking, fulminating;
— բարկութիւն, thunder.
πυροβόλος ignes jaculans. Ընկեցօղ զհուր. հրացան. շանթառաք.
Ամպք հրընկէցք, կարկտածուք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
ՀՐԸՆԿՂՑ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. κεραυνός fulmen. Շանթ. կայծակ.
Շիջուցանել զհրընկէց բարկութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
inheritance;
legacy, bequest, gift by will, endowment;
— առնել, to bequeath.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտակով ժառանգութիւն թող-նուած ինչք» Մխ. դտ. Կանոն. էջ 125. Սր-բել. հրտր. Էմ. էջ 151. որից հրիտակատար (իմա՛ հրիտակակատար) Մխ. դտ.։
Ինչք սեպհական թողեալք կտակաւ ի ժառանգութիւն. ... յն. խրի՛մադա. պրս. խրիյտէ, խրիտ. լտ. հէրէտիդաս կամ լէկադում.
Զշարժուն ինչ կամ զհրիտակ, որում իշխան է՝ թէ օտարի տայ։ Առցէ զհրիտակն. (Մխ. դտ.։ Կանոն.։)
Ետու զտաթեւ (գիւղն) վասն իմ հոգեացս ի ձեզ, յիմ հօրէն հրիտակ հասեալ ամենայն սահմանօք. (Ուռպ.։)
heir;
legatee.
Որ տանի յինքեան զհրիտակ. կամ իբր հրիտակակատար. կտակակատար. (լտ. լէկադօռիուս ).
Եթէ հրիտակատարն ոչ առցէ զհրիտակն, ստիպեսցեն ազգականց կտակագրին. (եւ այլն. Մխ. դտ.։)
roucou-tree or annotto-tree.
burnt, kindled, on fire;
fire;
— առնել, to burn, to kindle, to consume by fire;
— լինել, to burn, to be burnt or consumed by fire.
ՀՐԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑμπυρίζω comburo, concremo եւ այլն. Հրով կիզուլ. այրել, իլ. հրձիգ առնել, լինել. կրակ ձգել, էրել.
Հրկէզ առնել զայգի, կամ զտաճար։ Դրունք հրկէզք. (Ես. ՟Գ. 14։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 55։ Նեեմ. ՟Բ. 17։)
Զբարբարոսսն հրկէզ արարեալ. (Թէոդոր. ծն.։)
Յաւուրս հեղեայ քահանայի իզիոն հրկէզ եղեւ. (Շիր. քրոն.։)
Զհրկէզ կամելն լինել տանն հրէից. (Նախ. ես.։)
Ոմանք հրկէզ լինէին։ Արամազդ հրկէզ գոլով ի կրետէս կղզւոջ անկեալ կայ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Հրկէզ առնեմ.
Զաշտարակս նորա հրկիզեցին հրով։ Դրունք նորա հրկիզեալ հրով. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 55։ Նեեմ. ՟Ա. 3։)
Աստուած տեսանէ զայն, եւ ոչ հրկիզէ զնա։ Զարտորայս նոցա հրաբորբոք հրկիզեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ։ Յհ. կթ.։)
cf. Հրկէզ առնեմ.
Կարմրագոյն շամփրօք զմարմին սրբոյ վկային հրկիզուին. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Հրկիզումն.
որ եւ ՀՐԿԻԶՈՒԹԻՒՆ. Հրձգութիւն. հրով կիզուլն եւ կիզանիլն. հրդեհ. էրելը, էրիլը, կրակ.
Հրկիզութիւն շինուածոցն։ Հրկիզութեամբ առկայթեալ մաշէ։ Հրկիզութիւն տաճարին կամ քաղաքին։ Ելաք ի սոդոմայ, եւ փախեաք ի հրկիզութենէն. (Խոր. ՟Բ. 46։ Յհ. կթ.։ Նախ. տոբ. եւ Նախ. եզեկ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Խորտակէին եւ զնմանութիւն պայծառացեալ խաչին քրիստոսի, եւ հրկիզութեամբ բառնային ի միջոյ. (Ղեւոնդ.։)
Սերոբէ հրկիզութիւն թարգման։ Բոցեղինացն սրոբէից, եւ քրովբէականացն հրկիզութեանց. (Շ. բարձր.։ Անան. եկեղ։)
burning, conflagration, fire.
Հրկէզն լինել. հրկիզութիւն.
Լցաւ ՟Հ ամ ի հրկիզմանէ տաճարին. (Նախ. ՟ա. եզր.։)
cf. Աճառ.
gladdening, cheery, joyous, mirthful.
τερπνός jucundus. Ուրախական. զուարճացուցիչ. զուարճալի.
Հրճուական են բանքս. (Վրդն. երգ.։)
to rejoice with, to congratulate.
ՀՐՃՈՒԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Ուրախակից, խնդալից լինել. հրճուիլ ի միասին.
Հրճուակից լինել անմարմին զինուորութեանցն. (Նանայ.։)
cf. Հրճուական.
Հրճուողական հնչմամբ, կամ ձայնիւ, կամ խնդութեամբ. (Դիոն. թղթ.։ Շար.։)
Զրուցատրութեամբ հրճուողական ի մէջ բերեալ՝ ասէր. (Ճ. ՟Ա.։)
banditto, bandit, cf. Հրոս.
Զօրական յանդուգն լ իբրեւ ասպատակաւոր. որ գրի եւ ՀՐԱՀՈՍԱԿ. (լծ. ընդ խրախոյս. եւ ընդ թ. եիւրիւյիլ էտէն ). վրայ վազօղ.
Բազմութիւն անկարգ հրոսակի ամբոխոյն բէլայ։ Ինքն (հայկ) առաջի, եւ զայս հրոսակին զկնի իւր կարգեաց. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Հանդերձ իւրովքն եւս հրոսակօք։ Առաքէ հրոսակ արշակայ արքայի։ Չուեալ իբրեւ զհրոսակ իմն՝ վաղվաղակի հասանեն. (Յհ. կթ.։)
Ի հինից հրոսակաց, եւ յարշաւանաց ասպատակողաց. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
potato, truffle;
camomile.
χαμαίμηλον chamaemalum, poma terrae իտ. patata Բերք երկրի ընդ հողով՝ խորտաբորտ. գետնի խնձոր. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Է եւ անուն խոտոյ, որ եւ Երիցուկ. պապունիճ. (լտ. ըստ յն)։ (Բժշկարան.։)
that stretches it self, that lies on the ground.
ԳԵՏՆԱԽՇՏԵԱՅ ԳԵՏՆԱԽՇՏԻ. χαμαιεύνης, χαμαικοιτής, χαμαικοίτος humi cubans Որոյ խշտին է մերկ գետին, կամ անկողինն է որպէս զգազանաց հող մերկ.
Անկողինն աղքատաց գետնախշտեայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տեսի արս կուսակրօնս, խարազնազգեաց, գետնախշտիս, բոկագնաց. (Յհ. կթ.։)
ԳԵՏՆԱԽՇՏԻ ԼԻՆԵԼ. χαμαικοιτέω humi cubo, jaceo Ընկողմանիլ ի վերայ մերկ գետնոյ. (Եղիշ. ը։ Իգն.։ Ոսկ. յհ. իզ։ Ճ. Գ։)
cf. Գետնախշտեայ. to stretch one's self, to lie on the ground.
ԳԵՏՆԱԽՇՏԵԱՅ ԳԵՏՆԱԽՇՏԻ. χαμαιεύνης, χαμαικοιτής, χαμαικοίτος humi cubans Որոյ խշտին է մերկ գետին, կամ անկողինն է որպէս զգազանաց հող մերկ.
Անկողինն աղքատաց գետնախշտեայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տեսի արս կուսակրօնս, խարազնազգեաց, գետնախշտիս, բոկագնաց. (Յհ. կթ.։)
ԳԵՏՆԱԽՇՏԻ ԼԻՆԵԼ. χαμαικοιτέω humi cubo, jaceo Ընկողմանիլ ի վերայ մերկ գետնոյ. Ընկողմանիլ ի վերայ մերկ գետնոյ. (Եղիշ. ը։ Իգն.։ Ոսկ. յհ. իզ։ Ճ. Գ։)
the lying down on the ground.
χαμευνία, χαμαικοιτία chameunia, humi cubatio ՆՆջելն ի վերայ մերկ գետնոյ. հող վըրայ պառկիլը.
Զգեստնախշտութիւնսն, զտքնութիւնսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ի գետնախշտութիւնս, եւ ի խոկմունս գիշերայինս մաշէր զանձնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ժուժկալութիւն պահոց, եւ գետնախշտութիւն, եւ զծնրադրութիւն, եւ զայլ ճգնութիւնս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
that loves the ground, that stretches it self on the ground;
attached to the vanities of the world, secular, mundane;
low, vile.
ԳԵՏՆԱՆԱԽԱՆՁ որ եւ ՍՏՈՐԱՆԱԽԱՆՁ. χαμαίζηλος humilia aemulans, humi repens, terrae adfixus, depressus, sordidus Բերեալն իբր նախանձու առ գետին. հակեալ եւ յարեալ յերկիր որպէս ոմանք ի բուսոց եւ ի տնկոց. եւ Բնութիւն երկրաքարշ. վայրաբար. ստորին. անարգ. նուաստ.
Զգետնանախանձսն եւ զնուաստսն լքեալ՝ առ վերամբարձսն համբառնայ։ Որք հասանեն առ ծայրութիւնն, ոչինչ ամենեւին թոյլ տան գետնանախանձացն։ Գետնանախանձ շառաւեղաց յերկրի կողմն խոնարհեալ. (Փիլ.։)
Սանդղոց այնմիկ՝ զոր ետես երբեմն երանելին Յակովբ, որոյ էր ոմն առ երկիր եւ գետնանախանձ, եւ ոմն ի վեր քան զնա յերկիր ահա ձգեալ. (Բրս. սղ.։)
Գետնանախանձ եւ երկրաքարշ որթ զօրէն սեղխենւոյ զերեսօք երկրի տարածեալ իկոխումն։ Ի գետնանախանձիցն եւ յերկրաքարշ պատաղելոցն. (Պիտ.։)
Ի նուաստագունիցն եւ ի գետնանախանձից ի վեր ամբառնա։ Նուաստից եւ գետնանախանձաց իմաստից. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.։)
Փախչել ի գետնանախանձ յայսմ կարծեացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
attachment to earth, love of the vanities of the world.
τὸ χαμαίζηλον terrae adfixio, humi serpere Երկրասիրութիւն. գետնաքարշութիւն. վայրաբերութիւն.
Տաժանէ (որթն զերկրագործն) ի գետնանախանձութենէ ի վեր ամբառնալ (զինքն). (Պիտ.։)
Յամենայն գետնանախանձութենէ ըստ վերամբարձութեան արտաքս որոշեալ. (Դիոն. երկն.։)
earth-quake.
σεισμός terraemotus Շարժումն, սասանութիւն երկրի. շարժ, ժաժ.
Երկու ամօք յառաջ քան զգետնաշարժն. (Ամովս. ՟Ա. 1։)
ԳԵՏՆԱՇԱՐԺ ՟Ա. Որ շարժի կամ սողի ընդ գետին.
Իբրու ոչինչ տակաւին ոտից գոլով պիտոյից՝ յանոտս սոքա եւ գետնաշարժս առ երկրաւ ծնան. (Պղատ. տիմ.։)
land-surveying.
γεωμετρεία geometria Երկրաչափութիւն. չափ երեսաց հողոյ.
chameleon
χαμαιλέων chmaeleon ազգ մողէզի կամ կովադիացի, երկայն իբր եօթն մատնաչափ, եւ բարձր հինգ մատնաչափ՝ որսօղ ճանճից եւ ճճեաց բերանաբացութեամբ. ոյր վասն ասի օդով սնանիլ.
Գետնառիւծ, եւ կովադիաց, եւ մողէզ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Գետնառիւծք եւ մողէզք ի յարկս նորա բնակեսցեն. (Սոփոն. ՟Բ. 14։)
Ո՞րքան զծովն եւ զգետնառիւծն եւ՛ս շրջշրջէին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
creeping, crawling;
low, mundane, mean.
Որ սողի ընդ գետին. գետնանախանձ. որ գետնի վըրայ կըսողայ.
Առնեն զիս գետնասող (կամ գետնսող) եւ երկրաքարշ. (Ճ. ՟Թ.։)
prostration;
the lying down on the ground.
Զանձն տուեալ գետնատարած անկողնոց. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ոչ պահք, եւ ոչ գետնատարած անկողինք, եւ ոչ հսկումն. (Ոսկ. ես.։)
Գետնատարած անկողնովք (ճգնիլ). (Փարպ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Վրք. հց.։)
cellar, vault, subterraneous place;
ground-floor;
the inferior part of the honey-comb.
Ստորին յարկ տան գետնափոր. ... եւ Ստորին կողմն ի բջիջս մեղուաց.
Զանկիւնս կողմանց գետնատանցն սիւնս եւ մոյթս հաստատեալ ընդ նեցուկս յերկրորդն յարկաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
hollowed;
subterraneous.
ὐπόγαιος, γλαφυρός subterraneusm cavus Փորեալ ընդ գետնով. ստորերկրեայ.
Փորէր փոս մի, եւ ծածկէր (սուրբն Մեսրոպ զսուրբ խաչն) ի գետնափոր կայանի։ Ի վերայ գետնափոր կայանի խաչին շինէ մատուռն մի. (Կաղանկտ.։)
Բնակելով յայրս գետնափորս. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Որ գետնափոր (գուցէ՝ գետնափորձ) գտանիցէ քան զնոսա (զմեղուս) իմաստուն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է.) յն. երկրաչափ։
ԳԵՏՆԱՓՈՐՔ. գ. Գետնատուն. ստորերկրեայ յարկք, կամ օթեւանք. դարանք, անցք. ական. լուալիք.
Քագինք շինեալք էին ի գետնափորս, եւ ի խաւարին տունս. (Ոսկիփոր.։)
Անդ տեսանիցես տաղաւարս եւ գետնափորս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։) յն. καταγώγιον diversorium
Ջանայր որսալ զվախթանգ. եւ ի գիշերին արար գետնափորս ի դրան քաղաքին ծածուկս, եւ թաքոյց ի ներքս տասն այր ընիր. (Պտմ. վր.։)
that crawls on the ground, creeping;
mundane;
vile, low;
— տանել, to drag on the ground;
— լինել, cf. Գետնաքարշիմ.
χαμαιφερής, χαμαιρρετής in terram vergens, humi repens Որ քարշի ընդ երկիր. գետնասող. գետնանախանձ. վեյրաբեր. երկրաքարշ. երկրասէր. հողեղէն. նուաստ.
Ճճեացն եւ գետնաքարշ սողնոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Ստորընկողմէ մարմին գետնաքարշ զմիտս բազմահոգս. (Մաքս. եկեղ.։)
Գետնաքարշ վարք, քաղաքավարութիւն, հեշտութիւն. (Զքր. կթ.։ Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. սղ.։)
Ի բարձանց ասել, ի գետնաքարշից աստի զօրութեանց՝ որ լի է տկարութեամբ, կամեցաւ ի բաց տանել. (Իգն.։)
ԳԵՏՆԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. ԳԵՏՆԱՔԱՐՇԻԼ, շեալ. Ընդ երկիր եւ ընդ երկրաւորս թարթափիլ.
to crawl on the ground.
ԳԵՏՆԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. ԳԵՏՆԱՔԱՐՇԻԼ. Ընդ երկիր եւ ընդ երկրաւորս թարթափիլ.
like a river.
Լիպարք (կզղիք) եւ ետնէ (լեառն) հոսեն բազում անգամ զհուրն գետօրէն. (Արիստ.։)
Գետօրէն յառաջ խաղայ (շնորհն). (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Վտակք որ գետօրէն ընթանան. (Վրդն. օրին.։)
superior or excellent nature;
state of a supernatural thing.
Որ ամենայնի գերաբնութեամբն յաղթէ. (Սկեւռ. լմբ.։)
supernatural;
sublime, excellent, divine.
ὐπερούσιος supernaturalis, naturae modum excedens եւ այլն. Գերագոյն քան զբնութիւն հասարակաց. գեր ի վերոյ բնութեամբ կամ ի բնէ. չնաշխարհիկ. գերահրաշ. գերբնական իրք, կամ գերաստիճան ոք.
Որպէս զմիութիւն եւ միակ վասն պարզութեան եւ միութեան գերաբուն անբաժանութեան։ Գերաբնից պարգեւաց։ Գերաբնիցն տեսութիւն։ Գերաբնիւ զօրութեամբն. (Դիոն.։)
Յերեւելեացս գերաբուն զարդուց։ Գերաբուն եւ ինքնակալ կայսր հռոմայեցւոց. (Յհ. կթ.։)
Յերեսաց գերաբուն ճշմարտութեանն. (Համամ առակ.։)
to caress with tenderness.
Գերօրինակ զգուել.
Զանհայրն մանուկ մայրդ որդեպէս գերագգուեցեր. (Նար. կուս.։)
supernatural;
supreme;
Supreme Being.
ὐπερούσιος superessentialis Գերագոյն էութեամբ, գոյութեամբ, գոյացութեամբ քան զամենայն գոյս. գերագոյն իսկութեամբ ի բնէ.
Գոյ կատարեալ, անեղ, գերաբուն, գերագոյ։ Ինքնագոյ եւ գերագոյ. (Գր. հր.։ Սկեւռ. աղ.։)
Ամենամեծին փոքրկութիւն, նուաստութիւնն գերագոյն. (Սարկ. աղ.։)
supreme, sublime, excellent, superior, eminent.
ὐπέρτερος, ὐπέρτατος superior, praestantior, summus, supremus, praestantissimus Վերագոյն. վեհագոյն, ծայրագոյն. սաստկագոյն. գերազանց. գեր քան.
Գերագոյն վնասակարութիւն, պարսաւանք, տռփանք. (Պիտ.։ Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Քան զչափ կշռութեան բանի գերագոյնք։ Գերագունիցն կայից. (Նար.։)
Սեռ. խնդրով, իբր գերադրական բառ ըստ յն. եւ լտ.
Գերագոյն երկնայնոցն, կամ երկնիցն։ Ոգւոց գերագոյն. (Անյաղթ բարձր.։)
Մարգարէից գերագոյն։ Գերագոյն ընտրելոց։ Գերագոյն քերովբէից, երկնից, եւ այլն. (Շար.։)
գերագոյն քերովբէից վերամբարձեալ ի յերրակի խորանս երկնից։ Գերագոյն քան զբնաւս անճառելւոյն հասիք երանութեան. (Շար.։)
Ջերմն սիրովն՝ զոր գերագոյն ընկերակցացն ունէր առ վարդապետն. (Սկեւռ. յար.։)
essence or excellent nature;
supreme being.
ὐπερουσιότης, τὸ ὐπερούσιον, τὸ ὐπερέχον summa essentia, supersubstantiabilitas Գերագոյն իսկութիւն ի վեր քան զամենայն գոյացութիւն. գերունակութիւն.
Գերագոյութիւն աստուածապետական։ Գերագոյապէս ունի զգերագոյութիւն։ Զգերաբնութեան գերագոյութիւն։ Քան զամենայն սրբազան ըստ գերագոյութեան արտաքս համբարձեալ. (Դիոն.։)
to elevate, to raise, to put higher or in the first place;
to prefer.
Վերադասել. նախապատուել. կ. վերագոյն գտանիլ.
Հանդերձեալ դատաստանին երկիւղի գերադասել զտռփանացն մեծանձնութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։)
Վերոյ այսոցիկ գերադասի։ Սակայն ճշմարտութիւն անբաւութեամբ գերադասի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to elevate, to prefer;
to augment, to benefit.
Ի վեր դնել. վերակարգել. եւ Ի վերայ դնել.
Ի խորոց մեղաց ի վեր հանեալ՝ իսկապէս առ ինքն գերադրէ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Ասիմ կենդանի (ըստ սեռին), եւ գերադրիմ ի վերինսն (որպէս բանական ըստ տեսակին). (Համամ ի քեր. երզն.։)
Քերականն ի քերականութենէ գերադրէ (յարանունաբար), եւ երաժիշտն յերաժշտականէն. (Դամասկ. ըստ բագր.։)
elevation, sublimity;
preference;
excellence, advantage.
Ոչ բաւականացաւ դնելովն՝ յամենայն ժամ, այլ գերադրութիւն առնէ ասացելոցն՝ յաւիտեան. (Լմբ. սղ.։)
Կամ ի հաւասարութիւն, եւ կամ ի գերադրութիւն ձգտիլ յօժարէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Գերադրականքն ունին զերկուս գերադրութիւնս, որպէս քերականն զքերականութիւն, եւ արդարն զարդարութիւն. (Դամասկ. ըստ բագր.։)
to surpass, to surmount, to excel, to exceed.
Յերկնաւոր հարսանիս գերազան փեսայիդ. (Բենիկ.։)
Յերկաքանչիւրումն գերազանցէ ըստ լաւին։ Ըստ բազմութիւն թուոց գերազանցեսցէ. (Փիլ.։)
Գերազանցէ զմերովս գիտութեամբ։ Քան զօրինակս զօրութիւն գերազանցելով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գերազանցեալ քան զամենայն, որք զայնու ժամանակաւ էին առաքինիք. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զբոլորիւքն գերազանցեաց։ Բարեբախտութեամբ եւ շինութեամբ քաջ ի բաց գերազանցեցին զմիջերկրեայ զհռչակաւոր քաղաքօքն. (Պիտ.։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին յորդութիւն։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւն ի նշանս, եւ այլն։ Հօրն կրիցն գերազանցեաց։ Անճառ ես բանից, եւ գերազանցեալ քննութեանց. (Նար.։)
Սքանչելի է խորհուրդ փրկագործութեանս՝ ամենայն մտաց եւ բանի գերազանցեալ. (իբր գերազանց). (Սկեւռ. ես.։)
excellence, sublimity
ὐπερβολή, ὐπερβολία, ὐπεροχή exsuperatio, excessus, excellentia Անցումն զանցումն. գերագունութիւն. առաւելութիւն. մեծութիւն. անչափութիւն, կամ անցանելն ըստ չափ.
սրբութիւն սրբոց զգերազանցութիւն փառաց խաչին կոչէ. (Շ. բարձր.։)
Որպէս գերազանցութեամբ ասացեալ, կենաց կեանս. (Վրդն. ծն.։)
Գերազանցութիւն եւ պակասութիւն։ Գերազանցութեամբք եւ նուազութեամբք։ Յաւէտն կամ մէծն սաստկութիւն է եւ գերազանցութիւն. (Փիլ.։ Առ որս.։ Կիւրղ. գանձ.։)
Գերազանցութիւն աստի չարեացս, կամ անարագութեան, մեղանաց. (եւ այլն. Ոսկ. յհ.։ Լմբ. սղ.։)
Չափաւորութիւն, եւ գերազանցութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Գերազանցութիւն ձայնից եւ կամ կերակրոց զլսելիս վնասիցեն կամ զմարմինս. (Առ որս. ՟Ա։)
excellently too much.
Գերազանց օրինակաւ. եւ Ինքնիշխանաբար՝ զանցանելով ըստ օրէնս.
Մի՛ կարասցէ գերազանցօրէն փոփոխել ըստ կամաց իւրեանց. (Խոր. ՟Գ. 65։)
well ornamented, rich, superb.
ὐπερκόσμιος supermundanus, supermundialis Առաւելեալ զարդուք. եւս վայելչազարդ, շքեղ. պանծալի. գերագոյն կարգաւ. մանաւանդ Գերաշխարհիկ, եւ չնաշխարհիկ. ըստ հոմաձայնութեան յունին, զի աշխարհ եւ զարդ՝ մի է ըստ յն.
գերազարդ միտ, նմանութիւն։ Գերազարդիցն տռփմանց գիտութիւնք։ Խորհրդոց գերազարդից թաքնութեանց տեսութիւնիս. (Դիոն.։ ուր Մաքսիմոս միշտ մեկնէ գերակարդ, եւ գերաշխարհիկ։)
Կամեցաւ զաթոռ իւր արկանել ի վերայ գերազարդ ամպոցն. (Նար. յովէդ.։)
Ի տիպ վեհիցն եւ գերազարդ քահանայապետութեանց. (Սկեւռ. լմբ.։)
Գերազարդիցդ հանդիսարան. այսինքն՝ իմանալեաց աշխարհ. (Բենիկ.։)
Մեծացուցանէ ( ի նոր օրէնս) գերազարդ պատուով եւ իշխանութեամբ զքահանայութեան խորհուրդ. (Սարկ. քհ.։)
powerful.
ὐπερδύναμος, ὐπερδυναμῶν praepotens, praevalens Գեր ի վերոյ զօրութեամբ. մեծազօր. կարօղ ամենայնիւ.
heaped up, very full.
Լի ի կարօտսն, գերալիր ի լիս։ Գերալիր լուսով։ Վասն գերալրին եւ գերագոյն քան զմիտս բարեկենդանութեան. (Դիոն.։)
very bright, brilliant, luminous.
Լոյս լուսաւորիչ գերալոյս. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Գերածայր.
Իբր Գերեալ կամ գերի ածեալ. գերուած.
much spread.
Յոյժ ծաւալեալ, Ճապաղեալ ընդ ամենայն կողմն.
cf. Դաշտանամ.
Այսօր ծով խազացեալ ընդ տիեզերս նաւօք դաշտաւորի. այսօր գետք զիջանեն. (Զքր. կթ.։)
cf. Դաշտացուցանեմ.
Դաշտել յատակել զպարիսպս աշտարակացն. (Եփր. թագ.։)
the fiels, the open country.
Բարեխառնութիւն առնէ երկրի, եւ շինութիւն դաշտորէից. (Ոսկիփոր.։)
vexatious, proud, tiresome, crabbed, cross.
Դառն արտասուել. (Շար.։ Մաշկ.։)
Դառնաբար ի վերայ նորա սաստկացուցանել զաշխարհն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
Դառն բարուք. դժնդակաբարոյ. ժանտ.
Բասիղիդէս դառնաբարոյ, եւ ընդունակ ամենայն աղտեղութեան. (Կոչ. ՟Զ։)
Անողորմ եւ դառնաբարոյ. (Բրսղ. մրկ. ՟Ժ՟Ե։)
that produces bitterness.
Որ բերէ յիւրմէ կամ յինքեան զդառն ինչ. դառնորակ. դառն.
Զսատանայի զդառնաբեր եւ զվնասակար բոյսն հրով ծախել. (Ոսկ. ղկ.։)
Տունկ, ծառ, թզենի դառնաբեր. (Ագաթ.։ Կոչ. ՟Բ. Սարգ. յկ. ՟Թ։ Նար. երգ.։ Ոսկիփոր.։)
Դառնաբեր վիժանք կամ վիժակք (որպէս զջուրն որ ի մեռայն). (Անյաղթ բարձր.։ Անան. եկեղ.։ Լծ. ածաբ.։)
Դառնաբեր մեղք, յանցանք, կեանք. (Շ. բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
very bitter;
—, —ս, bitterly.
πικρότερος amarior, δεινότερος dirior, durior, acerbior Առաւել կամ յոյժ դառն. դժնդակագոյն. աւելի լեղի, գէշ.
Դառնագոյն (կամ դառն) է քան զմահ. (Ժող. ՟Է. 27։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի. (Առակ. ՟Ե. 4։)
Դառնագոյն լինին չարիքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Փայտ ընկէց յակն աղբերն, որ հոսէր դառնագոյն. (Շ. բարձր.։)
Քան զվիրածսն դառնագո՛յնս պաղատին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
cf. Դառնագաժան.
Դառն դառն. կարի դժնդակ. չարաչար.
Դառնադառն մահունս, եւ սաստիկ տանջանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
bitter remedy.
Ըմպել զդառնադեղսն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
furnished with, or full of bitterness, very bitter
Եւ զսպունգն դառնաթորմի ընդ ախորժելի քաղցր ճաշակմանն. (Նար. խչ.։)
full of bitterness.
Որպէս երբեմն սուրբն շուշան ի դառնալի ծերոց. (Յհ. կթ.։)
that has a bitter taste, bitter, sharp, acrid, harsh, sour.
Բաժակ, դեղ. տունկ դառնահամ. (Շ. եդես. եւ Շ. թղթ.։ Երզն. լս.։)
Ի յանոյշն եւ ի դառնահամն. (Վստկ.։)
Դառնահամ պտղոյն ճաշակ քաղցրանայ լեղեաւս. (Շ. տաղ.։)
inhuman, cruel.
Որոյ համբոյրն է դառն. կամ Որ սիրէ համբուրել զդառնութիւն. (այր) ժանտ. դաժան.
Ազդ լեալ այն դառնահամբոյր հագարացւոյն. (Յհ. կթ.։)
sullen, grim.
Ի դառնահայեաց եւ ի չարատես աչաց բանսարկուին. (Մարաթ.։)
who sighs bitterly.
Մինչեւ սատակեցաւ դառնահառաչ մահուամբ. (Ուռհ.։)
thoroughly bitter, or bitter indeed.
Իբր ի սկզբանէ անտի դառնացեալ. դառն ընդ սկզբանն. կամ միշտ դառն վարուք.
who has an afflicted heart.
Դառն կամ դառնացեալ հոգւով.