cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
մարմին ի լնուլ հարկաւորացն՝ խուն ինչ ցածուցանէ զխանչումն յարձակման. հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Որովայն մինչչեւ ընկալեալ իցէ, զառ ի կերակրոյն խանչումն։ Ի վերայ նստելոց է որովնյնի խանչումն այտուցեալ եւ պարպատեալ։ Ի բաց հատանել զխանչումն հպարտութեան։ Խանչումն եւ խրոխտանս. (Փիլ.։)
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
տարած եւ սփիռ խանչումն լուսոյ. (Փիլ. ի գ. մանկ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։) ԽԱՆՉՈՒՄՆ (լծ. խանձումն.) Բորբոք հրոյ. եւ ախտի, բարկութեան եւ այլն. καῦσις ustio, crematio, ardor φλεγμόνη inflammatio.
cf. Խանդամ.
Խանտայ ընդ թագաւորութիւնն քրիստոսի։ Եթէ խանտայցէ, բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. 7։ ՟Բ. 9. եւ 14։)
sheperd
ԽԱՇՆԱԲՈՅԾ ԽԱՇՆԱԴԱՐՄԱՆ. κτινοτρόφος jumenti (ըստ հյ. pecorum ) pastor. Բուժիչ կամ դարմանիչ խաշանց. Հովիւ. խաշնարած.
cf. Խաշնաբոյծ.
ԽԱՇՆԱԲՈՅԾ ԽԱՇՆԱԴԱՐՄԱՆ. κτινοτρόφος jumenti (ըստ հյ. pecorum ) pastor. Բուժիչ կամ դարմանիչ խաշանց. Հովիւ. խաշնարած.
shepherd's employment.
shepherd;
կին, աղջիկ —, shepherdess;
մանուկ —, shepherd boy.
κτινοτρόφος jumenti (vel pecorum, vel pecudis) pastor, pecuarius. Արածօղ խաշանց. հովիւ օդեաց եւ այծեաց. խաշնադարման. Խաշնաբոյծ. ըստ յն. Անասնասնոյց. Գոյուն չօպանը։
Զերկրագործ մշակս եւ զխաշնարածս. (Յհ. կթ.։)
cf. Խաշնարած.
Անարդ համարեալ էր եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշնարօտ խաշանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։) (մարթ է իմանալ եւ իբր Արօտական։)
Կամ Խաշն արօտական, հօտ ճարակօղ յարօտս.
Եւ նոքա ի ժողովրդենէ մերմէ եւ ի խաշնարօտէ մերոյն էին. (Յհ. կթ.։)
rhubarb.
cross-bearing;
cross-bearer;
crusader.
Խաչաբարձ արհի պանծալի (մեծդ բարսեղ). (Գանձ.։)
bearing the cross, enduring patiently, patient.
ԽԱՉԱԶԳԵԱՑ որ եւ ԽԱՉԱԶԳԵՍՏ։ Որ զգեցեալ է զիւրեւ, կամ կրէ յանձն իւր զխաչն քրիստոսի. խաչաբարձ. խաչակիր. յանձն առօղ զխաչ եւ զչարչարանս. եւ Որ ինչ հայի առ հետեւօղս քրիստոսի խաչիւ. Օրիորդք խաչազգեացք։ Խաչազգեաց լուսով պսակեալ։ Խաչազգեաց մշտաւառ լուսովն ելին զհետ նորա. (Խոր. հռիփս.։)
Զի համաձայն խաչազգեցից՝ ըզքեզ օրհնեմք յաւիհենից. (Շար.։)
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to bless water by immersing a crucifix.
ԽԱՉԱԼՈՒԱՅ ԱՌՆԵԼ. Օրհնել զջուր՝ մխելով յայն զխաչ.
Խնդրեալ ջուր՝ առնէր խադալուայ, եւ տայր ըմպել (այսահարին). (Պիտառ.։)
desk or rest for a crucifix.
Օրհնութիւն բազմոցի կամ աստիճանի, զոր հայք խաչակալք ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
crucial, that appertains to the cross.
Սեպհական խաչի. եւ Խաչաձեւ. եւ Խաչազգեաց.
Զխաչական վկայն քրիստոսի յիւրաքանչիւր հանգիստս փոխեցին. (Ագաթ.։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
Խաչակիր հետոցն։ Խաչակիրնժուժկալութեամբ։ Խաչակիր վարուք. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ.։)
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
Խաչակից լինել կուսածին արարչին. (Խոր. հռիփս.։ եւ Շար.։)
Որ խաչակից քեզ գոլով։ Զհին մարդն խաչակից քեզ արարեր. եւ այլն. (Շար.։)
to make the sign of the cross, to cross.
Կնքել նշանաւ սուրբ խաչի. տեառնադրել խաչիւ. խաչ հանել.
Խաչակնքէ ի վերայ հողոյն. (Մաշտ.։)
Սուրբ խաչիւս տեառնագրեսցուք, զարեւմտեան կողմանս օրհնեսցուք. զաւետարանս ի վեր ամբարձցուք, սորին բանիւ խաչակնքեսցուք։ Զհարաւային գաւառս այս օրհնեա՛, քոյին շնորհիւ զսա խաչակնքեա՛։ Զքրիստոս յիշէ, յօգըն կոչէ, զդէմս երեսաց խաչակնքէ. (Գանձ.։)
suffering for Christ's sake, patient, austere;
christian.
Ոյր կրօնքեն ըստ հետոցխաչին քրիստոսի. խաչազգեաց. խաչակիր. խստակրօն. ճգնօղ. եւ Ճգնողական. սեպհական կրօնից խաչի եւ խաչապաշտից.
Խաչակրօն սաղմոսերդութիւնք. (Յհ. կթ.։)
Խաչակրօոն քահանայութիւն. (Տօնակ.։)
to crucify together.
συσταυρόω simul crucifigo, cruci secum affigere. Ի միասին խաչել. ընդ իւր ի խաչ հանել.
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
Ընդ նմին եւ խաչակցեսցի իսկ. (Յհ. կթ.։)
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
the being crucified with another;
participation in the passion of our Lord.
Խաչակցութեամբն ընդ քրիստոսի ըստ աւազակին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Այս եւ մահն աշխարհի, սոյն եւ խաակցութիւն քրիստոսի։ Խաչակցութեամբն խափանելվ զմարմին մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
Եբեկ՝ ի չորս մասունս արարեալ. որ եւ զարիւնն ի հաշտարանն խաչաձեւդ տրամադրէր. եւ զի այնպէս բեկանէր տէրն. (Տօնակ.։)
hostility to the adoration of the Holy Cross.
Ի պատկերամարտութենէ ի խաչամարտութիւն եւ ի քրիստոսամարտութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cross-like.
Կտրեն (զհերսն) խաչանման ի վերայ գլխոյն. (Կանոն.։)
Խաչանման տար ածել զձեռս, կամ դնել ի վերայ կրծիցն. (Վրք. հց. ՟Բ։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի.։ Հ. կիլիկ.։)
Խազեն (այսինքն գծեն) ի գագաթն խաչանման սրովն փոքր ինչ. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Խաչաձեւ;
the sign of the cross;
— առնել, to make -.
Խաչանշան լուսաւոր նշանաւն։ Զխաչանշան խորհուրդն ծաղկազարդեալ գաւազանին։ Խաչանշան լուսով, կամ դրօշիւք. (Կորիւն.։ Անան. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Գ. 13։)
Կնքեաց ցնշան դրոշմամբ ի մի հօտ եւ ի մի հովիւ. (Ճշ.։)
crucified, tortured on the cross.
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)
worshipper of christ crucified, christian.
Կամին զօրէնս խաչապաշտացն՝ խափանել։ Ամենայն ազգք խաչապաշտից. (Ուռհ.։)
in form of a cross, crosswise;
— դնել առ իրեարս զձեռս, to cross the arms.
σταυροειδῶς in crucis formam եւ այլն. Որպէս զխաչ. ի ձեւ խաչի. խաչանման. խաչանիշ. եւ Խաչապէս դնելով առ իրերս զձեռս մեր՝ այնպէս հաղորդիմք. (Դամասկ.։)
Սկսանի նախ ի ճակատն կտրել (զհերս), ապա ի գլուխն խաչապէս՝ հինգ տեղի. (Մաշտ.։)
Զհաց պատարագին եփեսցեն, խաչապէս դրոշմամբ (կամ դրոմաւ). (Կանոն.։)
Շրջեցաւ ի մէջ մարմնոց (կամ մարմնոյ) խաչապէս, զի ոք լկտութեամբ մի՛ գնասցէ նովաւ. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
discovery of the Holy Cross.
Յափշտակեալ հոգւով յերուսաղէմ՝ չոգաւ ի խաչգիւտն. (Վրք. հց. ձ։)
crucifixion;
crucifix Cross.
Զի եթէ չարչարեցիմք ընդ նմա խաչելութեամբ մարմնոց մերոց, ընդ նմին եւ փառաւորիցիմք. (Եփր. հռ.։)
Ապաշխարհութիւն մեղաւորաց՝ խաչելութիւն է նոցա, որ բեւեռէ զանդամս նոցա, զի ցանկութեամբք մի՛ գնասցեն. (Եփր. համաբ.։)
Եթէ ոք զխաչելութիւնն ուրանայ, եւ զչարչարանացսն ամօթ համարի, եղիցի քեզ իբրեւ զհակառակորդն (սատանայ). (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
to crucify, to fix on the cross.
σταυρόω crucifigo. Ի Խաչ հանել, կամ բեւեռել ի խաչփայտ։ կր. ի խաչ ելանել. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 33։ Գծ. ՟Բ. 36։ ՟Դ. 10։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ եւ կր. Մտթ. ՟Ի՟Է. 23. 26։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 20. 41։ Յայտ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Ընդ քրիստոսի խաչեցան։ Խաչեայ աշխարհի։ Ընդ խաչեալն խաչեցայք. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Լմբ. համբ.։)
Զխաչողսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
ձեզ նախ յարոյց, ձեզ յառաջագոյն խաչեցողացդ։ Ի մէջ անեալ՝ առ խաչեցողսնհանդիսաբանէ. (Ոսկ. գծ.։)
rope, cord, string;
iron collar.
Ադոյց խառան ի պարանոց, եւ երկուց հեծելոց հրամայեաց առ միմեանս ձգել, մինչեւ հատաւ գլուխն. (Պտմ. վր.։)
collared, wearing a collar or chain.
Տոռն ընդ անձն ... ձեռակապօք խառանաձիգ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7. յն. պատատեալ զպարանոցս. եւ մի ձեռ. հյ. չուան ընդ պարանոց։)
to chain up;
to tie with ropes.
Քան զշուն մի առ գերեզմանի խառանեալ եւ՛ս (չար) ընչիցն կապանք գրգռիցեն զքեզ հաջել ամենայն մերձաւորաց։ Շուն կատաղի տեսանէ ի վերայ դիմեալ ոգւոցն, եւ անհոգս է. զոր պարտ է խառնել, եւ սովամահ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 26։)
to destroy, to crumble;
to gnaw, to bite.
ԽԱՌԱՏԵԼ. Խառելով հատանել. ոլորելով եւ չարչարելով քանցել. կրծել. ոլորելով քաշկռտելով փրցնել. կամ ծամծմել.
Իբրեւ զքար ինչ խառատեալ՝ ոչ կարաց կրկտել զնա (մահն զքրիստոս). (Ոսկ. գծ.։)
Զերիս աւուրս իբր խառատեալ, եղեւ աստուածախառն մարմինն յորովայն մահուն, եւ ոչինչ կարաց ստնատել նմա. (Տօնակ.։)
destruction, waste.
Զխառատումն քարանց եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
to wring the neck, to twist, to wrench, to draw, to pull out.
Եթէ ի թռչնոց մատուցանիցէ ... ի տատրակաց կամ յաղաւնեաց ... քահանայն խառեսցէ զգլուխ նորա։ Խառեսցէ քահանայն զգլուխն յուլանէ, եւ մի՛ հատցէ. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Է. 8։)
an emetic.
Ոմանք ծանրաստամոքք ի մարդկանէ յորժամ կամիցին ըմպել զխառնադեղսն (ա՛յլ ձ. զդառնադեղսն). (Ոսկ. պհ. կամ ապաշխ. ՟Ե։)
vegetable soup.
Ճգնազգեցս այս խառնաթանիւ շատանայր ի տէրունիսն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Խաժամուժ.
Աբրահան զայր իւրաքանչիւր յանցաւորացն ընդունէր ... եւ մինչդեռ զխառնախուժսն ընդունէր, ի հրաշտակացն չվրիպեցաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
that speaks confusedly or impurely, confused;
unchaste, impure.
Լեզու խառնախօս յամօթ առնէ զհոգին սուրբ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
idle talk, prating;
buffoonery, scurrility;
confused or impure language, barbarism;
obscene discourse.
Ի թշնամանաց եւ ի բամբասանաց եւ իխառնախօսութենէ սրբին բերանք, յորժամ ընդ հոգեւոր բանս ընդելնուցումք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Սատանայ ամանս գործեաց՝ զոմն հայհոյութեան, զոմն խառնախօսութեան. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ի ծաղր եւ ի խառնախօսութիւն դեւք փութացեալք վաղվաղակի հասանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
mixed, confused, embroiled, complicated;
impure, obscene;
tie, bond, union;
copulation, pairing;
the rabble, the mob.
Ստորագրական սահման խառնակ է, քանզի առեալ է ի՛ գոյացողականաց եւ ի պատահմանց. (Սահմ. ՟Գ։)
Որոշեալ զատեալ է մեկնեալ է յընդ արարածս ի խառնակ հաւասարութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
ԽԱՌՆԱԿ. κοινός communis. Հասարակ եւ Պիղծ համարեալ. Անխտիր. անմաքուր. փիծ. անլուայ. սովորական, պիտակ, եւ այլն.
Խառնակ անասուն, կամ կերակուր։ Խառնակ ձեռօք, այսինքն անլուայ ուտէինզհաց։ Խառնակ ինչ եւ անսութեամբ։ Զարիւն նորոյ ուխտին խառնակ համարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 50. 65։ Մրկ. ՟Ե. 2։ Գծ. ՟Ժ. 14. 28։ ՟Ժ՟Ա. 8։ Եբր. ՟ժ. 29։ Եկն եւ խառնակն եգիպտոսի, որ էին ընդ նոսա թլփատեալք. Եփր. յես.։)
Եւ Խառնք. մերձաւորութիւն արուի ազգակցացն ելանեն իւրաքանչիւր ազգ կենդանեաց ի խառնակսն իւրեանց. գր. հր։
abusively;
improperly said.
καταχρηστικός, -κῶς abusivus, abusive. Պիտակաբար առացեալ. պիտակ կամ հասարակ բանիւ. որ եւ ասի՝ ՅՈՐՋՈՐՋԱՆՕՔ. ԴՐՈՒԹԵԱՄԲ.
Իբրեւորդի լուիցես, մի խառնակաբան համարիցիս զանունն, այլ՝ ճշմարիտ որդի բնաւոր. ոչ որեգրութեամբ, այլ ի բնութենէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Միաբանակեաց.
κοινόβιτης coenobita. Փոխանակ թարգմանելոյ Միաբանակեաց. այն որ կեայ ի հասարակաց վանս՝ խառն ընդ բազմութեան եղբարց.
Մեկնեցելոցն (յանապատ) դեւքն մերկս մարտնչին. իսկ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն, զհեղգագոյնս եղբարցն ի վերայ յարուցանեն. (Եւագր. ՟Դ։)
Վայելսհեռացելոցն այս դժուարաւ պատահի։ Ո՛վթէ ո՛րպէս զլռութիւնստացողաց միայնակեցացն պատմէհոգին, եւ ոչ թէ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն. (Լմբ. սղ.։) Այլ է եւ ԽԱՌՆԱԿԵՑԻԿ, զոր տեսցես։
to mix, to blend;
to confuse, to perplex, to embarrass, to confound;
to intrigue;
to disturb, to embroil;
to twist;
to couple or pair.
Որպէս խառնակեալ իցէ պղինծ եւ երկաթ եւ անագ ի հալոցի. (Եզեկ. ՟Ի՟Բ. 18։)
Մի՛ խառնակալ զխորհուրդս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Խառնակեցան օդք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽԱՌՆԱԿԻՄ եցայ, ձ. συγχράομαι, ἑπιμίγνυμαι, συγκαταμίγνυμαι (թո՛ղ զնախագրեալս իբր կր) Երբեմն նշանակէ՝ անխտիր հաջորդ եւ կցորդ լինել. անտանութիւն առնել. թարթափիլ. մասնակցիլ.
Խառնակիլընդ հեթանոսս, կամ ընդ ժողովուրդս, կամ ընդ պոռնիկս եւ ընդ մեղաւորս, ընդ անօրինին, ընդ պատրողին. (եւ այլն. Սղ. ՟ճե. 34։ Յես. ՟Ի՟Գ. 12։ Ովս. ՟Է. 8։ ՟Ա. Կոր. ՟Ե. ր. 11։ ՟Բ. Թես. ՟Գ. 14։ Առակ. ՟Ժ՟Դ. 16։ ՟Ի. 1. 19։)
Խառնակեցաք ընդ աղտեղութիւնսհեթանոսաց երկրիս. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 88։)
Ոչ երբէք խառնակին հրեալք ընդ սամարացիս. (Յհ. ՟Դ. 9։)
Խառնակիլ ի կերակուրս, որ դիւացն է զոհեալ. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Որ խառնակիցի ընդ անասուն, մահու սպանանիջիք. (Ել. ՟Ի՟Բ. 19։)
Ժողովեցից ի վերայ քո զամենայն հովանիս քո, ընդ որս դու խառնակէիր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 37։)
cf. Խառնակեաց.
Որ կեայ հասարակ կեանս ի մէջ մարդկան անընտրողութեամբ. գռեհիկ. մանաւանդ Խառնագնաց. անկարգ ի վարս. անարժան (քաղաքաւարեալն, կամ գործ եւ կեանք, եւ ախտ նորա).
trodden by impure persons, profaned.
Կոխեալ կամ կոխելի իբր խառնակ՝ հասարակ եւ անսուրբ տեղի. կոխան ոտից հասարակաց.
Զոր օրինակ կոխեցին խառնակոխ յատակք մեհենից. Յն. տունք գայթագղութեան. կնմ դարչութեան. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 8։)
Խառնակոխ ճանապարհի նման են ծոյլք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
medley, confusion, disorder, chaos;
disturbance, perturbation, tumult;
profanation;
coition, copulation;
conjunction.
Եւ ոչ զմիաւորութիւնն խառնակութիւնգործելով. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զանբաւ խառնակութիւն հոգւոց, եւ զխռովութիւն բնութեան։ Ընդ իշխանսգեղջուկք խռովութիւն եւ խառնակութիւնք եղիցին. (Փիլ. քհ.։)
Ոչ ըստ պատշաճի առնէին զամուսնութեաննն խառնակութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
ՈՐԴԻՔ ԽԱՌՆԱԿՈՒԹԵԱՆ. ὐιοί συμμίξιος filii commixtionis. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ե. 24.) պէսպէս իմանին. զօր օրինակ Հարճորդիք, կամ Ծնեալք ի հեթանոս մօրէ, մանաւան՝ Պաշտօնեայք կռոց, կամ Պատանդք յորդւոց իշխանաց, եւ այլն։
cf. Խառնակութիւն.
Պատուհաս էր խառնակումն լեզուաց. (Երզն. քեր.։)
Շփոթումն ընդունել եւ խառնակումնինչ լինէր, եւ ոչ ապականութիւն ինչ իսկութեանցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Ի պղծութիւնս եւ ի խառնակումնընդ միմեանս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)