earnest, earnest money;
pledge, essay, token, sign, testimony.
ԱՌՀԱՒԱՏՉԵԱՅ գրի եւ ԱՌՀԱՒԱՏՉԷ. Առ հաւատ տուեալ ինչ. նշանակ հաւատարմութեան. որ եւ ասի ԳՐԱՒԱԿԱՆ. եւս եւ Գրաւ։ Նմանութեամբ՝ Ճաշակ, ցուցակութիւն. ἁρραβών. arrhabo, pignus. ար. պ. առիպուն, կիրէվ որ եւ ռէհին, գէյման, դութու, որք է զի զանազանին, եւ է զի նոյնանան
Առհաւատչեայ հոգւոյն, կամ ժառանգութեան մերոյ. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 22։ Եփես. ՟Ա. 14։)
Առհաւատչեայն՝ գրաւական ասի. (Ոսկ. եփես.։)
Առհաւատչեայն՝ մասն ինչ է ի պարգեւէն. (Սեբեր. ՟Է։)
Առհաւատչեայ սիրոյ, կամ տանջանաց, կամ յիշատակի, վստահութեան, կենդանութեան. (Ագաթ.։ Եղիշ.։) (Նար.։)
Խոստացաւ զծածկեալս առանց առհաւատչէիւ յայտնեաց. (Եփր. ծն.։)
Այսպիսի առհաւատչէիւ թեթեւանայ եւ քաղցրանայ լուծն. (Խոսր.։)
Արար խաղաղութիւն ո՛չ վայրապար, այլ առհաւատչէից հաստատութեամբ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Յուսոյն կերպարան ճշմարիտ առհաւատչէիւ աղաչողաց մատանց յայտնի երեւեալ. (Նար. ղ։)
Եթէ ոք ծախէ ինչ (այսինքն վառէ), եւ առնու առհաւատչեայ. (Մխ. դտ.։)
ԱՌՀԱՒԱՏՉԵԱՅ. ա. Տուեալ կամ առեալ իբրեւ առհաւատչեայ. խոստացեալ, եւ ըստմասնեայ ընկալեալ. յայտարար հաւատարիմ հաստատութեան. յուսադրական. բարենշան. հաւաստի.
Յուսով հաստատեալ կան յառհաւատչեայ կեանսն։ Յուսով արքայութեանն առնուլ աստ զառհաւատչեայ արդարութիւնն։ Տայ աստ զառհաւատչեայ երանութիւնն։ Զի զառհաւատչեայն բերցեն զպտուղ։ Առհաւատչեայ զառհաւատչեայ աւետիսն. (Յճխ.։)
Զառհաւատչեայ պատիւն սոցա բերաք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զյաւիտենական թագաւորութեանցն ժառանգեսցէ զառհաւատչեայ բարութիւնսն. (Ճ. ՟Ա.։)
Առհաւատչեայ երդմամբ զնոյն հաստատեալ. (Յհ. կթ.։)
to call.
Ձայնել. վերաձայնել. գոչել. վերագոչել.
Զաւետիս հոգեւոր ցնծութեամբ ընդհանուր առձայնէ բոլոր հայաստանեայցս։ Զքաղցրաբարբառ աւետեաց հնչումն ի հնձանն առձայնէր. (Խոր. հռիփս.։)
Ընդ հրեշտակապետին զուրախ լե՛րն առձայնեսցուք. (ՃՃ.։)
Առձայնեալ զսրբասացութեանցն զձայն. (Անան. եկեղ։)
Առձայնէ, ծանեայ տէր, զի արդարութեամբն դատաստանք քո. (Լմբ. սղ.։)
ԱՌՁԱՅՆԵՄ. իբր Անուանակոչել. յորջորջել.
Աբբահայր զաստուած առձայնել. (Նար. կուս.։)
Որոց առընթեր կացեալ՝ մանկունս տէրն առձայնէր. (Լմբ. համբ.։)
Մռայլ առձայնի։ Պսակ առձայնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
ԱՌՁԱՅՆԵՄ. Ընծայել. նուիրել. վերագրել.
Որում զառաջիկայ շարագրութիւնս առձայնեաց. (Անյաղթ պորփ.։)
appeal, call, voice
Նախաձայնութիւն կամ բարբառ մարգարէից. առասացութիւն.
Համաձայնեալ ի վերուստ առձայնութեամբ սրբոց մարգարէից։
Կատարի բարբառ առձայնութեան նախատեսացն. (Զքր. կթ.։)
Վերակատարել զնախասաց առձայնութիւն մարգարէիցն. (Ոսկիփոր.։)
in future, henceforth;
—ք, cf. Ապագայ.
an affianced, betrothed.
Կոյս խօսեցեալ առն. նշանած աղջիկ.
Առնակոյսն՝ որ ի խօսման կայ. (Եփր. օրին.։)
very or more wholesome.
Առողջագոյն զաղքատս քան զմեծատունս գտանեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Առողջագոյնք (քան զմարդիկ) բազումք յանասուն կենդանեաց են. (Փիլ. իմաստն.։)
Որոց խառնուածն առողջագոյն հաստատութիւն կենաց գործէ. (Փիլ. տեսական.։ Խոր. ՟Գ. 62։)
young, blithe, lively, gay, brisk.
• (անհոլով) «կայտառ մարմնով» Խոր. Պիտ. Մագ. որից առոյգանալ Մագ. ա-ռոյգաբարձ Խոր.առոյգացուցանել Փիլ. առոյ-գութիւն Պիտ. Փիլ. Նիւս. այս բոլորի մէջ հա-յերէնի ոյ>ու ձայնափոխութեան օրէնքը զար-մանալի կերպով չէ պահուած։ Գրուած է նաև առոգ, ոռոգ և առուգ. առաջինից շինուած են առոգագաւակ Փարպ. առոգանալ Սարգ. ա. պետ. էջ 293, Լմբ. առոգանձն Յհ. կթ. առո-գավարժ Արծր. առոգութիւն Սոկր. 181. առո-գեալ Վրք. և վկ. սրբ. Ա. 536. երկրորդից ոռոգանալ Ոսկ. պետր. և եղ. Արծր. իսկ վեռ-ջինը (առուգ) յարմարցուած է առուգանալ, առուգութիւն, առուգագոյն Պիտ. ձևերից, ո-րոնք առոյգ բառի կանոնաւոր ածանցներն են։ Բառս հների մօտ շատ հազուագիւտ է ՆՀԲ յիշում է միայն երկու օրինակ, այն է՝ առոգութիւն Սիր. լ. 15 և Ոսկ. ես.։
• =Կազմուած է առ նախդիրով *ոյգ արմա-տից, որ առանձին գործածուած չէ և նշանա-կում է «ոյժ, զօրութիւն». փոխառեալ է իրա-նևանից. հմմտ. զնդ. aogah-, aogo, aogarə «ոյժ, զօրութիւն» (Bartholomae, 38, 39)։ Ջանդիկ բառի երկրորդ ձևն է aojah-, որ տա-լիս է պհլ. ōǰ, ōž և սրանից էլ հյ. ոյժ. ճիշտ այսպէս էլ զնդ. aogah-պիտի տար պհլ. *ōg. որ աւանդուած չէ և սրանից էլ հյ. *ոյգ։ Եր-կու ձայների (ոյժ և ոյգ) լծորդութեան հա-մար հմմտ. տուժել և տուգանք, երկուսն էլ իրանական փոխառութիւն։ Ըստ այսմ առոյգ բառի կազմութիւնը այնպէս է՝ ինչպէս ա-ռողջ։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է խառն ի խուռն «իբր ա-ռոռեալ, ոռոգեալ, առաճեալ, կամ ուռ-ճագեալ՝ որպէս զբոյսս, կամ առողջ և ոյժ առեալ յարբունս. կամ հարուստ և
• կայտառ մարմնով, որ և թրք. առըղ» (սակայն թրք. առըղ նշանակում է «նի-հար, ազազուն»)։ Թաղիադեան, Առաջ-նորդ մանկանց, էջ 47արուգ բառի հետ կցում է հնդ. ուգ «շաքարեղէգի ծաղիկ» ձևը։ Lagarde, Urgesch. 356 լտ. au-gus-tus ձևի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 105 սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaxš, յն. αύζω, լտ. vigere, augere, գոթ. vakslan ևն ձևե-րի հետ՝ հնխ. vag, vaks «աճիլ, զօրանալ, օգնել» արմատից՝ ցեղակից հյ. օգնել, զօրաւիգն, օճան, օժանդակ, օժիտ և վաշխ բառերին։ Karolides տե՛ս արի բառի տակ։ Հիւնք. արուգ «նիհար» բա-ռից։ Աճառ. Բանասէր 1899, 252 իբր առ+ոյգ, ոյժ բառից գ-ժ ձայների լը-ծորդութեամբ։ Վերի մեկնութիւնս ըն-դունում է նաև Meillet (անձնական)։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde հաւեռեն ա-ռոյգ բառից փոխառութիւն է համարում քրդ. [arabic word] yārók «կանաչ»։
ԱՌՈՅԳ. θαλερός. florens, virescens, ἁκμάζων, νεώτερος, juvenis, juvenilis, novus, recens. (որ գրի եւ ԱՌՈԳ, ԱՌՈՒԳ). իբր Առոգեալ, առաճեալ կամ ուռճացեալ՝ որպէս զբոյսս. կամ առողջ եւ ոյժ առեալ յարբունս, կամ հարուստ եւ կայտառ մարմնով. որ եւ թ. առըղ. Ասի անխտիր զմարդոյ եւ զայլոց կենդանեաց, եւ զտնկոց. որպէս ռմկ. կտրիճ, մատղաշ, լեցուն. ... եւ այլն.
Առոյգ մարմնով. (Սարգ. յկ ՟Դ։)
Մարդիկ առոյգ. (Լմբ. պտրգ.։)
Առոյգ ամենեւին՝ ընդ իրեարս պատշաճեալ. (Խոր. ՟Ա 28։)
Ի ծաղկի հասակին՝ յառոյգ գեղեցկութեանն. (Ածաբ.։)
Սակս շնորհալից դիմացն, եւ առոյգ գեղեցկակերպ բնութեանն։ Առոյգ (հոգւով) եւ ողջամիտ ծերունին. (Պիտ.։)
Խնդրէին սովով մաշեալ ոսկերս, եւ տեսանէին առոյդս եւ պարարեալս. (ՃՃ.։)
Հաճեցուցանել զմեզ ձկամբք, նորագոյնս եւ առոյգս զնոսա առաքեալ. (Մագ. ՟Ժ։)
Սմբատ այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն, լի եւ առոգ յամենայն իրողութիւնս. (Աըծը. ՟Գ 3։)
Զանսկիզբն բանն, զմիշտ առոյգ եւ զյաւիտենականն. (Տօնակ.։)
Ծառ առոյգ, սաղարթացեալ, գեղեցկուղէշ. (Մագ. եւ Եըզն. քեր։)
whose haunches are young, that has firm hips.
Ոյր առոյգ իցեն բարձք ոտից.
Առոյգաբարձն (կամ առոգաբարձն), եւ գեղեցկոտն. (Խոր. ՟Ա 23։)
to grow young, to become young again.
ԱՌՈՅԳԱՆԱՄ կամ ԱՌՈԳԱՆԱՄ. θάλλω. vireo, floresco, virgeo. Առոյգ լինել. ուռճանալ. ծաղկիլ. փայլել.
Եթէ զտյսոսիկ խոկասցիս, մինչեւ տակաւին առոյգացեալ ես. (Մագ. ՟Է։)
Միշտ առոգացեալ, ցանկ փթթեալ։ Առոգացեալ հասակաւ եւ զօրութեամբ եւ իմաստութեամ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
Առոգանայր հանճարով աստուածային իմաստիցն. (Համամ առակ.։)
young, robust.
ԱՌՈՅԳԱՆՁՆ ԱՌՈՅԳԱՎԱՐԺ. cf. ԱՌՈԳԱՆՁՆ. եւ այլն։
to make young, to make look younger.
ԱՌՈՅԳԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ԱՌՈԳԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ առոյգանալ. ուռճացուցանել.
Եթէ ոչ կարէ ոք ամենայն մարմնովն առոյգ լինել, գոնեա զայն՝ զոր կարէ, առոյգացուցանել կրթեսցի, (Փիլ. լին. ՟Բ 63։)
youth, bloom, growing young again;
prime of life, vigour.
ԱՌՈՅԳՈՒԹԻՒՆ որ եւ գրի ԱՌՈԳՈՒԹԻՒՆ, ԱՌՈՒԳՈՒԹԻՒՆ. εὑεξία , ἁκμή, πάχος vigor, flos aetatis, optima conditio Առոյգն գոլ. ծաղկեայ հասակ եւ զուարթութիւն. արբունք. ուռճացումն. դալարութիւն. եւ Զօրաւոր եւ լաւագոյն վիճակ ամենայն իրաց.
Առողջութիւն եւ առոգութիւն լաւ է, քան զամենայն ոսկի. (Սիր. լ. 15։)
Առոյգութիւն ծառոց, որթոց, կամ առաքինութեանց. (Պիտ.։ Փիլ.։ Նիւս.։ Լմբ.։ ՃՃ.։)
Առոյգութիւն մարմնոյ, կամ մարդոյ։ (Փիլ.։ Մագ.։ Լմբ.։)
Առոյգութիւն լուսոյ, կամ շարժման. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. կարկտ.։ Լաստ. ՟Ժ։)
lucerne.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «մի տեսակ խոտ է. medicago sativa, ֆրանս. luzerne» (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 8-9). գը-րուած է նաև առւուտ, առվոյտ, առոյտ, ա-ռուտ, առուոտ, առաւիտ, առաւոյտ, առա-ւօտ՝ Գաղիան. Բժշ. առաւետ Զքր. սարկ. Բ. 117. որից առաւիտանոց «առուոյտ ցանելու տեղ» Զքր. սարկ. Գ. 28. իշառուոյտ «onobry-Fhis» Բժշ. ըստ ՀԲուս. § 160։
• Տէրվ. Altarm. 29 համեմատում է յն. ἔ́ρεβινϑος և հբգ. araweiz «սիցեդ»։ Հիւկք. դնում է միպյց յն. ձևը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ალავერდი ալավերդի «ադ-ւոյտ խոտր»։
ԱՌՈՒՈՅՏ կամ ԱՌՒՈՒՏ գրի եւ իբր ռմկ. առվոյտ, առւուտ, առոյտ, առուտ. առուստ, առաւիտ, առաւոյտ, առաւօտ։ Գաղիան. եւ Բժշկարանք։ Խոր երեքտերեւեան, է որ խոշոր, եւ է որ մանր, հանդերձ կապուտակ ծաղկօք, պարարտ եւ ախորժելի բուտ անասնոց. իսկ առուոյտն կարմրածաղիկ՝ կոչի ռմկ. երեքնուկ .... առեալ ի յն. թռի՛ֆիլլօն. լտ. թռէ՛ֆօլիում այս ինքն եռատերեւ. որպէս եւ տեսակ ինչ ՍԵԱՒ ԱՌՈՒՈՅՏ կոչեցեալ։
Առուոյտ կապոյտ, եւ սէզ, եւնմանք սոցին. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Գ։)
դնի ի Բժշկարանս նաեւ որպէս յն. լօտօ՛ս որ է Լոտաս. եւս եւ առ Գաղիանոսի որպէս յն. կտէնա, գուցէ իբրու արօտ անասնոց, զի Գդի՛նօս է անասուն։
diurnal;
ephemeral;
daily;
inconstant, uncertain, temporal, perishable.
Առօրեայ պարենիցն կարօտեալ. (Բրս. հայեաց.։)
αὑθημερινός, ὀ αὐθημερόν. uniusdiei, diurnus Որ ինչ իցէ կամ լինիցի առօրին, յօրն յայն, ի միջոցի աւուր միոյ. աւուրն. օրական. նոր. օրուան, նոյն օրուան, մէկ օրուան.
Իբրեւ զառօրեայ վարձք վարձկանի. (Յոբ. ՟Է 1։)
Իբրեւ զառօրեայ մանկան ծնելոյ. (Ագաթ.։)
Առօրեայ բարութեանբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապեան՝ դոյզն գնոյ զանանց գանձն. (Համամ առակ.։)
Առօրեայս ստեղծանես սուրբս, եւ ձեռնադրես աստուածաբանս։ Տեսանեմ զառօրեայ իմաստունսդ. (Առ որս. ՟Ա. ՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Զառօրեայ անձրեւածումն նշանակէ. (Շիր.։)
Եւ Կարճօրեայ. սակաւօրեայ. անցաւոր. մեկ քանի օրուան.
Առօրեայ եւ անցաւոր եւ անհաստատուն ստացուած. (Փիլ. լին. ՟Գ 134։)
Միայն առօրէից ցանկացաք։ Թեթեւ համարելով զառօրեայ աշխատութիւնս. (Խոսր.։)
Կեանք առօրեայք. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Այսոքիկ առօրեայ պատմութիւնք կեսարուն, որ թագաւորեաց ամիսս վեց. (Լաստ. ՟Թ։)
Յաղագս առօրեայ չարչարանաց յորպիսի փառս կոչեցան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
իբր Օրըստօրեայ. հանապազօրեայ իւրաքանցիւր աւուր. ամմէն օրուան. quotidianus.
Առօրեայ եւ շաբաթօրեայ լուացմանցն։ Առօրեայլուացմամբք եւ պատարագօք. (Մամբը։ Մեկն. ընթերց.։)
Ընդ անաչխատ կենաց վայրին ... ուտեմ քրտամբք զառօրէին. (Յիսուսի Որդի։)
cf. Ասուի.
cf. Ասպատակի.
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. յվազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
astrologer.
judicial astrology
lower, sunk.
Առաւել վայրիջեալ. ցած. խոնարհագոյն. խորագոյն.
Տեսիլ նորա զիջագոյն իցէ քան զմորթն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 25։)
by way of, by the way, on the way.
cf. Զմայլեցուցիչ.
Զմայլեցուցիչ. զմայլելի, յագեցուցիչ. մայլելու, կշտացնօղ
Զմայլական կերակուր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ձեւ զմայլական. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
cf. Զմայլիմ.
cf. ԶՄԱՅԼԻՄ, իբր Յագիլ, յափրանալ.
Չի՛ք անդ վաստակել, եւ ո՛չ յագել եւ ո՛չ զմայլանալ. (Ոսկ. եբր. ՟Զ։)
to charm, to please extremely, to fill with rapture, to enchant, to put in extasy;
to satiate, to satisfy, to sate.
Տալ վայելել առատապէս յարբումն քաղցրութեան, կամ ի յագուրդ բարեաց.
Զմայլեցուցից (յն. (մեծացուցից), եւ արբեցուցից զանձինս քահանայից. Երեմ. ՟Լ՟Ա. 14։)
Հա՛ր զմեզ ի հնձանդ երկնային, եւ զմայլեցո՛ վերնովդ։ Զհոգեկան իղձ քաղցոյն լցուցեալ՝ զմայլեցուցանեն զմեզ գիտութեամբն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Անդամք յիսուսի արեամբ նորին զմայլեցուցէ՛ք ըզսիրտս. կերա՛յք արտասուօք զմարմին փրկչին ձերոյ. (Տաղ.։)
charming, surprising;
enchanting.
Որ զմայլեցուցանէ.
Խաղող եւ գինի ... զմայլեցուցիչք ամբարեցան. (Հ. կիլիկ.։)
to be charmed, delighted;
to enjoy;
to take one's fill of, to glut one's self with, to be satiated, glutted, to be intoxicated, enraptured.
Վայելել առատապէս ի քաղցրութիւն ըմպելեաց. առնուլ զճաշակ լցուցիչ բաղձանաց. որ եւ նմանութեամբ ուտելեաց ԸՄԲՈՇԽՆԵԼ եւս ասի. ըստ յն. լիանալ, լնուլ ցյագուրդ. ἑμπίμπλημι impleor
Ըստ արօտի նոցա յագեցան եւ զմայլեցան, եւ մոռացան զիս. (Ովս. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Ոչ կարացին զօրել ուժոյ զօրութեան անոյշ գինւոյ նորա. ծարաւեցան, արբին եւ զմայլեցան, եւ դարձեալ պասքեցան. (Ագաթ.։)
Նոքումբք կերակրովք զմայլել ամենայն շուայտութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
Ուսան զդպրութիւն ... եւ եղեւ նոցա այն կերակուր հոգեւոր ... զմայլեցան ի միտս եւ յոգիս իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զմայլեալք ուրախութեամբ ի քէն կենդանարա՛ր բաժակ։ Որով արբեալ զմայլեցաք յուրախութիւն հոգեւոր։ Վէմն հաւատոյ զմայլեալ անմահական բաժակաւն այսօր բաշխէր ծարաւեաց. (Շար.։)
Ընկղմեալ, զմայլեալ, եւ իսպառ ծածկեալ յանճառութենէ առաւելութեան ... մեծիդ երախտեաց. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Զմայլին նոցա սատակմամբն. այսինքն զուարճանան, կամ յագին. (Ոսկիփոր.։)
Նմանութեամբ ասի, որպէս ռմկ. մայլիլ.
Զմայլեալ էր միտք ծերոյն ի տեսիլս Աստուածայինս. (Վրք. հց. ՟Գ։)
satiety;
delight, transport, rapture;
witchery, enchantment.
ԶՄԱՅԼՈՒԹԻՒՆ ԶՄԱՅԼՈՒՄՆ. Վայելք ցյագուրդ. յափրութիւն.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Զմայլութիւն.
ԶՄԱՅԼՈՒԹԻՒՆ ԶՄԱՅԼՈՒՄՆ. Վայելք ցյագուրդ. յափրութիւն.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
emerald, made of emerald.
ԶՄՐԽՏԵԱՅ կամ ԶՄՐԽՏ. տէի, տեաց. ա. Որ է ի զմրխտէ, կազմեալ ի զմրխտոյ.
σμαραγδίτης smaragdinus Ի զմրխտոյ. զիւմրիւտէ. զիւմրիւտի, զիւմիւրրիւտի.
Պսակս ծակ զմրխտեայ եւ մարգարտով կազմեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Սուրբ եւ խօսուն քարինքն՝ կարկեհանք, եւ զմրխտեայքն. (Տօնակ.։)
lower or very low, sunk
ταπεινός, κοῖλος, κοιλότερος humilis, cavus եւ այլն. Առաւել զնիստ, ի վայր նստեալ. զիջագոյն. խոնարհագոյն. ցածագոյն. խորագոյն. փոսորակեալ. խորոփաւոր. ցած.
Տեսիլ արածին (կամ հարածոյն) զնստագոյն իցէ (կամ չիցէ) քան զմորթ մարմնոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. ստէպ։)
Տեսանիցէ քահանայն զարածն յորմս տանն՝ զնստագոյնս կանաչս կամ կարմրացեալս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Կայ ի բարձրաւանդակի վերայ յոյժ զնստագունի։ Հնգետասան կանգուն. այլ քան զնստագոյնսն աւելի եւս։ Ճառդ երեւեցուցանէ զնստագունաց եւ զնուաստից դաշտի ապականութիւն. (Փիլ.։)
Զյօնս եւ զաչս նկարել, եւ ըստ խառնուածոյն զնստագոյն (տեղիս) ձեւոյն ստուերացուցանելով. (Նիւս. կազմ. ՟Զ։)
Ծարրօքն ստուերացուցանեն զնստագոյնս աչացն. (Լծ. ածաբ.։)
sacrificing.
Ի բաց թողուլ դիցն զոհամատոյց կրօն. (Կաղանկտ.։)
even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.
• , ի, ի-ա հլ. «կրկին, երկու, ջուխտ» Փիլ. Եղիշ. խաչել. «հաւասար. համեմատ նման, նոյնչափ» ՍԳր. «երկթաթ կշիռ» Ղևտ. ժթ. 35-36. «ամոլք, լուծք, կրկնակ» ՍԳը. «հաւասարապէս» Եզն. Ոսկ. ես. և Բ. կոր. սրից զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել» ՍԳր. Վեցօր. զուգանալ «միա-նալ» Կորիւն. զուգագոյն Ոսկ. ես. զուգական Կորիւն. Ոսկ. մտթ. և ես. զուգականութիւն Ոսկ. մտթ. Ագաթ. զուգան «լծակից» Կորիւն. զուգաց «միասին կողք կողքի, զոյգ զոյգ» Ոսկ. յհ. բ. 38, 39. զոյգք «գրքի կազմի վրայ կոճակ» Արձ. 1234 թ. (Վիմ. տար. [other alphabet] l. զուգութիւն Վեցօր. զուգօրութիւն «դիշերա-հաւասար» Փիլ. անզոյգ Ոսկ. Բ. կոր. Սեբեր. միազոյգ Եփր. Ա. կոր. 52. Ոսկ. յհ. բ. 10. անզուգական Ոսկ. ես. Ագաթ. համազոյգ Պիտ. հաննարազոյգ Գնձ. (տե՛ս և վայր զուկ)։-Նոր բառեր են՝ զուգահեռ (հաւասար հեռաւորութեամբ), զուգահեռական, զուգա-հեռակողմ, զուգահեռաբար, զուգադիպու-թիւն, զուգորդել, զուգորդութիւն, զուգաթի, երկզուգաթի, զուգաձի, զուգարան ևն։
• = Ասոր. ❇, zauga «զոյգ, կրկնակ, նման» բառից փոխառեալ (թէև ասոր. au> հյ. ոյ ձայնափոխութիւնը դժուարութիւն է յարուցանում). ն. ասոր. zōga «ղոյգ», -ասո-րի բառն էլ փոխառեալ է յն. ζεῦγος «լուծ զոյգ» բառից, որ ծագում է հնխ. yug'o-ձե-ւից. սրանից է նաև հյ. լուծ. այնպէս որ վեր-ջին հաշւով լուծ և զոյգ միևնույն բառերն են։ Ասորերէնից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zaui «զոյգ, ջուխտ, զուգակից. 2. այր. ամու-նին», [arabic word] ︎ zauja «կին, ամուսին», [arabic word] zauǰ va fard «զոյգ ու փարտ»։-Հիւբշ. 303։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. չփ. և կշռ. էջ 87 կցեց յն. ζυγός բա-ռին։ Այնուհետև ՆՀԲ լծ. յն. ζυγός, ζεύγος, լտ. ǰugum, պրս. (իմա՛ արաբ.) զէվճ, վրաց. զօդագ։ Peterm. 22, 33 յն. ζεῦγος, սանս. yuga։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. yuga։ Այսպէս նաև միւսները։ Lag. Arm. Stud. § 793 շեշ-տում է ասորի ձևը։ Տէրվ. Altarm. 53, 55. Նախալ. 100, 48 լուծ, ջոկ, սանս. yuga, լտ. ǰugum, զնդ. уայ, յն. ζεύγνυμι, ζογόν ևն ձևերի հետ՝ հնխ. yu, yug արմատից՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. յն. ζεῦլος, արաբ. զէվճ։ Karst, Յուշարձան 424 զ մասնիկով ոյգ բառից. հմմտ. թա-Ոար. ok «նման»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. զօգ՝, Զթ. զը'ք «ղոյգ, ջուխտ». -նոյնից են Ջղ. զուգ'վել, Ալշ. զուքվել, Սշ սուքվիլ, Պլ. սքվիլ, Սեբ. սքվիլ, Տփ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Ախց. զուքէլ, Տփ. զուքիլ «ղարդարել», Մշ. սուքել «շինել», Տփ. զուքս, Ղզ. զիքս «զարդարանք». (այսպէս նաև Երև. Ղրբ. Ննխ. զուքս «զարդարանք», Երև. Ղզ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Խրբ. Վն. սուքել «շինել, կառուցանել», և վերջապէս՝ զուքակ Սվ. «գողտրիկ, կոկիկ». սուքել «մոր-թուած հաւեղէնների փորոտիքը մաքրել»)։ Գաւառականների այս նոր նշանակութեանց հետ հմմտ. հին լեզւի մէջ՝ զուգել «յօդել, լար-մարել, յօրինել, ընդելուզանել», մհյ. զուգել «շինել, պատրաստել». (Թուրքն անհոգացեալ և առհասարակ կրակ էին վառեալ, սկսան աաուր ոուգել. Ուռհ. 157. Երբ զազնիւ ռու-գեալն (ձուկ) ուտէին. Վրք. հց. Բ. 306). մհյ. սալազոյգ «սալա զուգող, կողով շինող».-իսկ «շինել» և «զարդարել» իմաստների յա-րաբերութեան համար հմմտ. Ջղ. շինուիլ «պատրաստուիլ, զարդարուիլ, պճնուիլ»։
• ՓՈԽ -Վրաց. ზოვი զոգի «ոմն, մի ուրի-շը». (զօգ-ման զոգի թքուա դա զոգ-ման զոգի «ոմն այսպէս ասէր, ոմն այնպէս»), ზოვად զոգադ «միասին, ընդհանրապէս, ზოვი զո-գի «կէսը» Ղուկ. ժթ. 8. ზოვორე զոգորե «մի մասը, մի քիչ, մասամբ», საზოგადოսազոգա-դո «հասարակաց, ընդհանուր», საზოვადოობა ճազոգադոոբա «ընկերութիւն», թուշ. საზ-გადო սազոգադո «ընդհանրապէս, առհասա-րակ», քրդ. [arabic word] zok, zuq «զոյգ, ջուխտ»։
Զոյգք զոյգք եզանց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 19. 21։)
Երկու աչօք եւ ականջօք զուգիւք. (Փիլ. այլաբ.։)
Որովք՝ զուգիւք ներգործել բնաւորեաց ... աչօք, ականջօք. եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ յերկրագործ տեսակ կենդանւոյն հաւասարապէս զուգիցն իմաստասիրել առ ի գիւտ կերակրոյն. (Երզն. քեր.։) (Իսկ ջուխտ կամ չիֆթ, հակադրեալ միակ կամ միաւոր գոլոյ, Դա՛ր ասի, եւ ո՛չ Զոյգ)։
ԶՈՅԳ. ա. ἵσος (յորմէ թ. էշ). aequalis, par (թ. պարապար). ἱσάριθμος aequi numeri καταλλήλος congruus, tantidem Հաւասար, համեմատ, նման, համաչափ, նոյնչափ. հաւսար, անոր չափ.
Ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգ ի խոյակացն (կամ զոյգք խոյակաց նորա) ի մի զանգուած. (Ել. ՟Ի՟Զ. 24։)
Ի մէջ մեծամեծաց մի՛ զոյգ լինիջիր. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 13։)
Քառասուն աւուրս, եւ զոյգ գիշերս։ Հինգ կանգուն երկայնութիւն էր, եւ ի զուգից լայնութիւն։ Երկայնութիւն եւ լայնութիւն զոյգ ունի։ Ինքնասէր եւ անաստուած է միտքն, որ կարծէն զոյգ գոլ Աստուծոյ։ Ո՛չ զոյգ ինչ, եւ ո՛չ լաւագոյն քան զԱստուած (կայ ինչ)։ Որ բախտիւք անզոյգ են, եւ զոյգ եւ նման ազգակցութեամբ վարին։ Զոյգս տալով անզուգից։ Զուգիւ թուովն. եւ այլն. (Փիլ.։)
Զուգիւք զուարճանալ զարմիւք. (Պիտ.) այսինքն զուգաթիւ վեց վեց ուստերօք եւ դստերօք։
Ոչ ունելով իւր զոյգ։ Խորհելն յաղագս Աստուծոյ, եւ ճգնազգեցիկ լինել, զոյգ՝ երկոցունց. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 89։)
Ոչ զոյգ է՝ գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ մեղանչելն. (Մխ. երեմ.։)
Ցուցանել ի զուգէն զզոյգն. (ձեռնարկ ի նմանեաց). (Անյաղթ պորփ.։)
Քանոյն մանաւանդ եղիցի յատուկ՝ զոյգ եւ անզոյգ ասիլ. այսինքն հաւասար եւ անհաւասար. (Արիստ. քանակ.։)
Զոյգ եւ զնման ներկուածսն։ Զոյգ եւ կշիռ զիւրաքանչիւրն արարեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Երրորդութիւն ո՛չ իրաց անհաւասարից թիւ, այլ զուգաց եւ համապատուոց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
ԶՈՅԳՔ. գ. լծ. յն. ζεῦγος, ζυγός . լտ. jugum, par. պ. զէվճ. Երկակ իրք կամկենդանիք զուգեալք. կրկնակքն նմանեաց. որ եւ ԱՄՈԼՔ, եւ ԼՈՒԾՔ ասին. ջուխտակը, ջուխտ մը.
Զոյգք իշոց։ Զոյգս ձորձոց. (Դատ. ՟Ժ՟Թ. 3. 10։ ՟Ժ՟Է. 10։)
Զոյգք տատրակաց. (Ղեւտ. ՟Ե. 11։)
Ես եւ դու հեծեալ էաք ի զոյգս. այսինքն ի կառս զոյգ մի ձիոց. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 25։)
Մի՛ առնիցէք անիրաւութիւն ի դատաստանի՝ ի չափս եւ ի կշիռս եւ ի զոյգս։ Զոյգք արդարք, եւ չափք արդարք, եւ կշիռք արդարք, եւ կապիճ արդար լիցի ձեզ. այսինքն երկթաթ կշռոց. թէրազի. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 35. 36։)
Իբրեւ զզոյգս ձիոց. (Նար. խչ.։)
Զուգօք հաւուցն ընծայութեամբ ... պատարագել Տեառն հոգւով եւ մարմնով ըստ զուգացն օրինակի. (Տօնակ.։)
Զերկուց եւեթ զզուգացն, թէ որպէս կոչեացն՝ յայտ արար, զպետրոսեանցն եւ զյովհաննեանցն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 7։)
ԶՈՅԳ. մ. ἵσον, ἵσως, ἑπίσης aequaliter, aeque, pariter, pares, simul. վր. զօգադ. Հաւասարապէս. միօրինակ նոյնպէս. ի միասին. միանգամայն. միապէս, մէկ չափով, միատեղ.
Զամենեսեան զո՛յգ սիրէ. (Ոսկ. ես.։)
Զոյգ տարցին։ Զոյգ մատուցանել. եւ այլն. (Փիլ. քհ.։)
Զոյգ ընդունել։ Զոյգ ընդունին. (Պորփ.։)
Երկոքին զոյգ ուրախ լինէին ի նմա. (Եզնիկ.։)
Պատշաճ էր զընթերցուածսն ... զոյգ ի զատիկն կատարել. (Արշ.։)
Այգուցն ես եւ դու զոյգ երթիցուք յեկեղեցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զոյգ տուաւ պատուիրան շաբաթու թագաւորաց եւ ռամկաց. (Մխ. երեմ.։)
Յամպոյն զոյգ ելանէ ձայնն եւ հուրն. (Շիր.։)
Ի մէջ բարկութեանն դարձեալ զոյգ զողորմութիւն (ցուցանել). (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Արդարք եւ մեղաւորք զո՛յգ կրեն. (Վրդն. ծն.։)
Զոյգ առ զոյգ բանակեցաւ հակառակ նմա. իմա՛ դէմ ընդդէմ. (Պտմ. աղեքս.։)
Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ եւ անզոյգ տանիր. իմա՛։ անդորր ոգւով. որպէս լտ. (Տօնակ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ԶՈՅԳ. Հանգոյն. նման. ոչինչ ընդհատ. ըստ.
Եւ դու (հոգիդ սուրբ) զոյգ նորին (որդւոյ՝) արդարացուցիչ։ Զոյգ յուսոյ մերոյ եւ խնդրուածոց գտանեմք զօգնութիւն նորա. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ զոյգ առաջնոցն. (Մխ. երեմ.։)
Զոյգ հոգեւորացն բարբառին բանից։ Զոյգ մարնոյն՝ եւ ոյժ սաստիկ ունելով. (Խոր. ՟Ա. 43։ ՟Բ. 5։)
ԶՈՅԳ ԸՆԴ, կամ (լոկ) ԶՈՅԳ. Ի միասին եւ նոյնժամայն. համանգամայն.
Ընդ մէջ կտրէր զայրն, եւ զոյգ ընդ պարանոցին զգլուխ երիվարին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Արագապէս զոյգ ընդ բանին՝ ետ ըզմեռեալն ըստ հրամանին. (Շար.։)
Լըսել հոտեալն ի տապանին, եւ գալ արտաքըս զոյգ ձայնին. (Շ. խոստ.։)
Զիա՞րդ զոյգ նուազելոյն՝ եւ առաւելաւ. այսինքն ընդ նուազիլն. (Շ. յկ. ՟Ծ։)
synonymous;
equivocal;
cf. Հոմանուն.
Որոշէ զառանձնաւորսն եւ զոյգանունսն. (Երզն. քեր.։)
God-like, divine.
ἱσόθεος եւ Զուգաստուած. aequalis deo, vel coelestibus Իբր զուգերկնային. Հաւասար երկնայնոյն, կամ Աստուծոյ.
Այսպիսօրէն պատկերօք կռոց՝ պատիւս զոյգերկնայինս բաշխեալ ետուն ամենայն անշնչից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Զուգընթաց.
aid-de-camp.
Բառ անյայտ. թուի Զո՛յգ ոստանիկաց, կամ զոյգ ոստուցեալ ի գործ պատերազմի. այսինքն նիզակակից՝ հեծեալ, ասպետ. ազատորեար. համհարզ. համահարզ.
Մերոյն Արտաշէսի հրամայեաց երթալ ի Պարսս հանդերձ իւրովք զոյգոստատօք. (Խոր. ՟Բ. 87։) (Ըստ յն. ζευγίτης այսինքն լծուոր, ամոլք, առ աթենացիս էր կարգ դասու զօրականաց զկնի ասպետաց)։
hyssop;
holy-water sprinkler, asperges-brush.
• , ի հլ. «ծոթրինի նման մի բոյս է hyssopus (Տիրացուեան, Contributo § 442). 2. զոպայի տրցակ, հեղուկ մի բան սրսկելու մշտիկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. 114. Կոչ. 29, 269. գրուած նաև զովպայ Մագ. թղ. 118, զոպա Եղիշ. միանձ. 160. զուփա, զուֆ, զու-ֆա Վստկ. 91. զուֆայ Մխ. բժշ. 34. որից՝ զուփայի շարապ Մխ. բժշ. 54։ Նախաձայնը նախդիր կարծուելով՝ դարձել է ոպայ. «Խօսե-ցաւ զմայրից Լիբանանու մինչև ցոպայն որ ելանէ յորմն» (Առաք. 610բ). այսպէս և Գիրք մոլութ. մի անգամ. հմմտ. «Մինչև ցզոպայն որ յորմն ելանէ» Գ. թգ. դ. 33։
• = Ասոր. ❇, zōpa «զոպայ», որ բնիկ ռեմաևան ռար է և գտնւում է նաև միւս սե-մական լեզուների մէջ. հմմտ. ասուր. zupu, եբր. [hebrew word] ēzōb, արամ. zōpā, արաբ. [arabic word] zōfa, եթովպ. azab, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ. Սեմականներից փոխա-ևեալ են նաև յն. ὅσσωπος, լատ. hyssopus, ֆրանս. hysope, գերմ. ysop հոմանիշները։ Հայերէնի յետնադարեան ձևերը ծագում են արաբերէնից, որից ձևափոխուած է նաև թրք. [arabic word] zofa (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 773)։-Հիւբշ. 303։
• ՆՀԲ (որից նաև Հիւնք.) յիշում է եբր. ezōb։ Peterm. 22, 38 դնում է եբր. և յն. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 794 ա-սորերէնից։
• ՓՈԽ. -Անոած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ զօպա ձևով։ «Պր աւ ու հէրիէ սօռ ու պը զօպայէ» (ջրով և բրդով կարմրով և զոպայիւ). Եբր. թ. 19։
ὔσσωπος hyssopus. եբր. էզօպ. Բոյս մանրատերեւ՝ եւ մանրածաղիկ, խիտ, կծու, յորմէ կազմեալ լինէր մշտիկ՝ այսինքն կապոց սրսկելոյ. ուստի ի մեզ նաեւ Մշտիկ թարգմանի. տե՛ս եւ ԾՈԹՈՐ եւ ԶՈՒԻՐԱԿ. զուֆա, չիւպրա. եւ սաթէր, փէփիք օթու եւ կիւվէկի օթու որք են նման միմեանց. ռմկ. ծոթրին, զաթրին.
Մշտիկ զոպայի։ Զոպայ։ Մինչեւ ցզոպայն՝ որ յորմն ելանէ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 22։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 4. 6։ Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 33։)
Ջրով եւ բրդով՝ կարմրով եւ զոպայիւ։ Եւ ընդէ՞ր զոպայիւ. վասն զի ջերմին է բոյսն այն, եւ դարձեալ զի խիտ է եւ ուռուցուկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Ցանեսցե՛ս յիս զոպայիւ, եւ սուրբ եղէց. այս ինքն ծաղիկ ինչ է՝ զոր թանային յարեան. (Ոսկ. ես.։)
of gentle aspect, mild looking, laughing, joyous, happy.
Զուարթ հայեցիւք. զուարթատեսիլ.
Նստէին զուարթահայեաց դիմօք. (Լաստ. ՟Ժ։)
green, flourishing, covered with leaves.
sweet-throated.
Ունօղ զձայն զուարճալի, հեշտալի, ախորժալուր. կամ Որ ձայնէ զուարճութեամբ.
Զգարնանային զուարճաձայն ծիծառն. (ՃՃ.։)
equal, companion;
equally.
ἵσος par, aeqalis κατὰ τὸ ἵσον pariter, pari ratione Զուգական ամենայնիւ. հաւասար. եւ Զուգաբար. հաւասարապէս.
Զի՞նչ զուգագոյն կայցէ՝ ի խաղաղութեան լինել մեզ ընդ Աստուծոյ, եւ իւրաքանչիւր ընդ անձին եւ ընդ միմեանս. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ մասին ուրեմն մարմնոյս՝ կապել զմիտսն, այլ ընդ ամենայն զուգագոյն մերձենալ կշռապէս. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Զ։)
of the same paternity, that has the same quality as the father.
Որ է հանգէտ հօր, իբր հայրակից. հօր տեղը բռնօղ, հօր պէս հօրեղբար.
Ոչ որպէս տագերբ, այլ իբր նոյնազաւակ զուգահարբ զմանկունսն փայփայեցեր (առ Մեսրոպաւ՝ որպէս առ Սահակաւ). (Խոր. ՟Գ. 68։)
correspondent, equal, unanimous;
joining in accord;
of one accord;
— գտանիլ, to come to terms, to agree, to be of one mind;
to be in tune.
σύμφωνος consonus Միաձայն. միաբան. համաձայն. ձայնակից.
Երբեմն անյարմար բերելով ի ձեռն աննմանութեանն, եւ երբեմն զուգաձայնք ի ձեռն նմանութեանն։ Զուգաձայն, եւ ընդդիմաձայն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Է։)
Արիոսի եղեալ գտանիս չարապաշտութեանն զուգաձայն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զուգաձայն եմք ամենայն քաղաքս. (Ճ. ՟Ա.։)
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայն սրբաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Զսուրբ Երրորդութիւնն փառաւորելով ... զուգաձայն սրբաբանութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Եւ ἁντίφωνος contra sonans, alternans Համաձայն ըստ փոխաձայնութեան. զուգաբարբառ.
Զուգաձայն յարմարութեամբ ... խնդալից զուարթանան. (Փիլ. տեսական.։)
to form an accord, to put in tune, to make harmony.
ԶՈՒԳԱՁԱՅՆԵԼ. Համաձայնել. յարմարել.
Որ եւ (այսինքն զոր եւ) առ իմս հոգեւորական խորտակումն զուգաձայնել ո՛չ է սխալական. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Որպէս զտասնաղի երգարան զուգաձայնեալ զհոգին եւ զմարմին տասն զգայարանօք. (Լմբ. սղ.։)
to agree with, to correspond;
to sing in concert.
συμφωνέω consono, concino, convenio Միաձայնիլ. միաբանիլ. ձայնակից լինել. երգակցիլ.
Զուգաձայնիմք առ միմեանս ամենայն քաղաքս ի յընտրութիւն Աղեքսանդրու. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Զուգաձայնեալք, եւ համափառաւորեալք (հարք ժողովոյն՝) գիր ետուն. (Սոկր. ՟Ա. 8։)
Զուգաձայնեա՛ ընդ Պետրոսի, զի ընդ նմին եւ երանեսցիս. (Խոսրովիկ.։)
Ընդ նոսա եւ զուգաձայնեալ երգաբանէ։ Ընդ որս եւ զերեքսրբեանն զուգաձայնեալ երգակցեն զսրբասացութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
correspondence, union, equality, concord;
unison, symphony;
accompaniment.
Ձայնակցութիւն. միաձայնութիւն.
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Ճ. ՟Ե.։)
Համակցորդ զուգաձայնութեամբ ... ընդ նմին վասն նորին աղերսել. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
isocheimal (lines).
isotheral (lines).
to accomodate, to adjust.
Զկապ պատուածոյ գօտեաց ... համատակօք կրկնելովք զուգայարմարեաց. (Նար. խչ.։)
equinoctial.
nought, cipher;
— ջերմաչափի, freezing point, zero.
cf. Յաշտ.
Կանգնել յաշտից տեղիսն. (Խոր. Բ. 13։)
cf. ԱՇՏԻՇԱՏ Բռ. յտկ. ան։
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
cf. Աշտեայ.
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ.
Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)
Առեալ վահանս եւ աշտեայս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Զզէնսն, զվահանսն, եւ զաշտեայս։ Աշտէիւք զօրաւորացն. (Նիւս. երգ.։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
ὁφθαλμός. oculus, ὅμμα, ὅψις, aspectus, facies որ եւ ԱԿՆ. (լծ. ար. ա՛յն, լտ. օ՛գուլուս թ. կէոզ. սանս. աքշի իսկ ի լեզու սլաւեանց օգօ է ակն, եւ օ՛չի աչք) Գործարան տեսութեան. տեսանելիք։ cf. ԵՐԵՍՔ։
Հաճոյ աչաց հայելոյ։ Աչք գեղեցիկ։ Որոց եւ ոչ աչաց պիտանութիւն էր առ ի տեսանել։ Աչօք բացօք. եւ այլն։
Տեսութիւն աչացն հաւատարմագոյն է քան զլուր ականջաց։ (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Լա՛ւ է կոյր աչօք քան կոյր մտօք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Աչից. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։)
Աչք նորա նման է աչից (տպ. աչաց) ալեքսիանոսին իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ասացից արդեօք զայս՝ զաչից մծագոյն բարի։ Յաղագս աչից յառաջագոյնսն ասացաւ. (Պղատ. տիմ.։)
ԱՉՔ ասի նմանութեամբ եւ Տեսութիւն հոգւոյ, ճանաչումն, կամ միտք առաջնորդական. առաջնորդութիւն, այցելու, եւ այցելութիւն. աչալուրջ. աչալրջութիւն. կամք, հաճոյք. եւ այլն.
Բաց են աչք մտաց մերոց։ Հոգւոյն բնաւ չիք իսկ աչք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տեսանեմ աչօք մտացս։ Ուղիղ աչօք հայել ի ծառայս։ Տեսանել այլոյ աչօք. (Փարպ.։)
Յաչս բերել, կամ կերպացուցանել. այսինքն ի միտս. (Նար. ՟Հ՟Գ. եւ ՟Ի՟Թ։)
Զի՞ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Այր իւրաքանչիւր զհաճոյս աչաց իւրոց առնէր. (Դտ. ՟Ժ՟Է. 6։) cf. ՀԱՃՈՅ, cf. ԲԱՐՒՈՔ, cf. ԹՈՒԻ, եւ այլն. եւ cf. ԱՒԱԳ ԱչՔ։
ՅԱՉՍ. (յորմէ կազմի բառդ ԱՌԱՋԻ) իբր Յանդիման աչաց, մարմնոյ, կամ հոգւոյ, եւ կամաց, հաճոյից եւ այլն. ռմկ. առջեւը. որ եւ իբր Առ համեմատութեամբ, առ նովաւ,
Բարի ես դու յաչս իմ։ Յաչս նախարարացն ոչ թուիս դու բարւոք։ Ուղիղ էր բանն յաչս ամենայն ժողովրդեանն. եւ այլն։
Եւ եղեն զարմանալիք մեծապէս յաչս ամենեցուն. (Բուզ. ՟Դ. 9։)
Գարշելիք համարեալ էին յաչս եգիպտացւոցն։ Խոտանք յաչս տեսողացն երեւեսցին. (Պիտ.։)
Յաչս այնր ապաշխարութեան՝ մերս որպէս ստուեր է։ Յաչս այնր խնդրուածոց՝ մերս որպէս նմանութիւն է. (Եփր. ի նին.։)
Կարող է զայնոսիկ՝ որ զմեզ յաչսն դնեն, սատակել. (Բ. Մակ. ՟Ը. 18.) իմա՛, որպէս ռմկ. աչք տնկօղ, կամ կամեցող վնասել. իսկ յն. զեկեալսն ի վերայ մեր։
Որ զաշխարհս յաչս դնէին. (Բ. 22.) յն. վեր ի վայր առնէին, կամ աղարտէին։
ԶԱՉՍ ԱՄԲԱՌՆԱԼ կամ ՀԱՄԲԱՌՆԱԼ եւ այլն, ստէպ ի սուրբ գիրս. այսինքն ի վեր հայել. աչքը վեր վերցնել, նայիլ։ cf. ԱՄԲԱՌՆԱԼ, cf. ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ։
Մի՛ ինչ աչս արձակէք դուք յաւար։ Արձակեաց զաչս իւր զհետ հոմանեաց. եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 5. 20։ Առակ. ՟Ժ՟Է. 20։)
Արկ կին տեառն իւրոյ զաչս իւր ի վերայ յովսեփայ. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 7։)
ՅԱՉԱՑ ՀԱՆԵԼ, ԵԼԱՆԵԼ. Անհաճոյ առնել, լինել. աչքէ հանել, էլլալ.
Յաչաց հանէին զնա։ Շատից յաչաց ելանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Գ. 3։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 15։)
Նոյն իսկ հանէ առնն յաչաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Հանցուք զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց. (Եզնիկ.։)
Զօրհանապազ զնոսա յաչաց հանէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հաճոյանամ յետին ռամկին, եւ թագաւորիդ մեծի յաչաց ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
ԸՍՏ ԱՉՍ ԴԱՏԵԼ. այսինքն Ըստ երեւութին. վեր ի վերոյ. կամ աչառութեամբ։ (Յհ. ՟Է. 20։)
Եթէ աղքատ ոք է, եթէ մեծատուն, մի՛ առ աչս նոցա հայել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Զի մի՛ առ աչս երեւեսցին՝ տնօրէնութիւնքըն մարդկային. (Շ. խոստ.։)
Երկնչին յառ աչս երեւութիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Ուսան առնել առ աչս արհաւիրս. (Լմբ. յանառակ.։)
ԱՌ ԱՉՕՔ. κατὰ φαντασίαν կամ δόκησιν կամ ὅναρ, secundum imaginationem, fict specie, opinione կամ specie tantum. Լոկ երեւութիւ յաչս. երեւութացեալ. կարծեօք, եւ յերազի. ուրուական. աչքին երեւնալով, երեւակայութեամբ միայն.
Երեւոյթ առ աչօք. (Ամբ. ՟Բ. 19։)
Առ աչօք ինչ իցէ. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 26։ Մրկ. ՟Զ. 49։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Իբր զստուեր եւ զերազ եւ զառ աչօք տեսանեն զբաղձալիսն. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ տեսցես առ աչօք ի գիշերի։ Ի գիշերի առ աչօք տեսանէ. իբր երեւութանալ, երեւակայել. (Նեղոս.։)
Առ աչօք համարել, կամ ասել. (Ոսկ.։ Աթ.։ եւ այլն։)
Ասեն՝ թէ առ աչօք է ի խաչն ելանել ... եթէ առ աչօք է խաչն, առ աչօք է եւ փրկութիւնն. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
to corrupt, to spoil;
to alter, to change, to falsify;
to contaminate, to soil, to dirt, to spot;
to cause to rot, to putrefy;
to deform, to disfigure;
to deprave, to seduce;
to pollute, to profane;
to poison, to infect;
to vitiate;
to debauch, to lead astray;
— զկոյս, to deflour, to debauch;
— զսիրտ, to corrupt the heart;
— զտեսիլ մորուաց, to shave;
— զառողջութիւն, to ruin the health;
— զբարս, to corrupt the morals;
— զօդ, to infect the air;
— զհամբաւ, to libel;
— հրոյ զլերինս, to consume, to burn, to devour the mountains;
— զխորհուրդս ուրուք, to render useless advice;
— զմիտս, to seduce.
(ի Ապ, եւ Ակն). ἁφανίζω. ab aspectu removeo, ex oculis tollo, perdo. Բառնալ եւ աներեւոյթ առնել յաչաց. անհետ առնել. սատակել. կորուսանել ի միջոյ. ջնջել. աչքին առջեւէն կորսընցընել, փճացընել. նապէտիտ էթմէք, եօզ էթմէք, իզինի թօզունու պրագմամագ.
Այր՝ որ համարեցաւ սատակել զմեզ, զնա ապականեսցուք։ Հալածեցից զթշնամիս իմ, եւ ապականեցից զնոսա։ Ապականել նմա զնոսա ըստ բանին տեառն։ Ապականեաց յէու զբահաղ յիսրայէլէ։ Առաւել քաքն զազգսն, զորս ապականեաց տէր յերեսաց որդւոցն իսրայէլի։ Անիծանիցէ զքեզ, եւ ապականիցի. եւ այլն։
Զայլափառիցն ապականել զծաղր. (Որպէս եւ Պրպմ. ՟Խ՟Գ.) իմա՛, անհետ առնել։
φθείρω, διαφθείρω (լծ. հյ. վթարել, վատթարել). corrumpo. Եղծանել. խանգարել. աւերել. վնասել. աւրել. պօզմագ, պէրպատ էթմէք.
Ապականել զերկիր. զբերս երկրին, զվճիռ, զերեսս, զտեսիլ մօրուաց, եւ այլն։
Ապականեալ էր մարմինն ի չարաչար ցաւոց։ Ամենայն բարեկարգութիւն վրդովեալ ապականէր. (Խոր. ՟Բ. 29։ ՟Գ. 56։)
կարգ մտացն որ ի բանիցն ապականէր՝ յայն ոչ հայեցան. (Կիւրղ. ծն.։)
Ամենայն երանք ապականեսցին գիջութեամբ. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 7։)
Ապականեալ զկոյս մի՝ գնաց փախստական. (Եզնիկ.։)
Լեզու հաստատեալ է յանդամս մեր, որ զամենայն մարմինն ապականէ. (Յկ. ՟Գ. 6։)
Ապականեցան, եւ պղծեցան յանօրինութեան իւրեանց. (Սղ. ՟Ծ՟Բ. 1. եւ այլն։)
Դդրունքն ապականեալ ի հրոյ։ Դրունք նորա ապականեալ էին ի հրոյ. (Նեեմ. ՟Բ. 3. 13։)
corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
ἁφανισμός. abolitio, interitus, excidium եւ φθορά, διαφθορά, corruptio, decorruptio. Ի բաց բարձումն յաչաց. կորուստ. սատակումն. մահ. եղծումն. խանգարումն. կորսըւիլը, աներեւոյթ ըլլալը.
Եղիցի իսրայէլ յապականութիւն։ Ի սատակումն եւ յապականութիւն յերեսաց երկրին։ Զքաղաքս յուդայ եդից յապականութիւն առ ի չգոյէ բնակչաց։ Կարգել յապականութիւն եւ ի դադարս ջայլամանց։ Շինել սեղան տեառն, զի դադարեսցէ ապականութիւն ի ժողովրդենէն։ Ապականեցաւ ապականութեամբ ամենայն երկիր։ Եդից զնոսա յապականութիւն յաւիտենական. եւ այլն։
Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն. եւ այլն։
Փախուցեալք ի ցանկութեանց աշխարհիս, եւ յապականութեանց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 4։)
Սերմանի ա պականութեամբ, եւ յառնէ առանց ապականութեան. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ե. 41։)
Որ մոլորեցուցանէ, ինքն անկցի յապականութիւն։ Ոչ տացես սրբոյ քում տեսանել զապականութիւն։ Թէ իջանեմ ես յապականութիւն։ Իջուսցես զնոսա ի գուբ ապականութեան։ Ոչ սպանցէ զքեզ յապականութիւն։ Ըմբռնեցին զնա, կամ պատեցին զնա թակարդօք յապականութիւն։ Գնան ի մէջ հրոյն, եւ ապականութիւն ինչ ոչ գոյ ի նոսա։ Հանաւ դանիէլ ի գբոյ անտի, եւ ամենեւին ապականութիւն ոչ գտաւ ի նմա։ Փառք իմ յապականութիւն դարձան. եւ այլն։
Կիրս ապականութեան՝ առանց ապականութեան կրեաց քրիստոս. (Լծ. կոչ.) իմա՛, կրեաց անանգոսնելի կիրս կամաւորս, որ ըստ յն. φθορά, այսինքն են քաղց եւ ծարաւ, չարչարանց եւ մահ. եւ ո՛չ զանգոսնելի կիրս. որ ըստ յն. διαφθορά, զոր օրինակ փտութիւն ի գերեզմանի, եւ ախտ մեղանչական, եւ այլն։
μολυσμός. inquinatio, contaminatio. Պղծութիւն մարմնոյ, կամ հոգւոյ. խոտորումն մտաց. գարշութիւն մեղաց, եւ այլն.
Բղխումն գիջութեան, որ ապականութիւն է յանդամսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի գիտութիւն ապականութեանն մատանի առ նմա թողեալ։ Եւ հօրն զգացեալ զապականութիւնն՝ բարկանայր յոյժ. (Պիտ.։)
Արդարեւ ապականութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց, եւ մանաւանդ որ արտաքոյ բնութեանս զցանկութիւնն կատարեն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Գուշակէ զապականութիւն մտաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
φθορά. corruptio. ըստ փիլիսոփայից՝ Անցումն ի գոլոյ յոչ գոլ գոյացական, հակակայ ծննդեան կամ լինելութեան.
Շարժութեան (կամ փոփոխութեան) տեսակք են վեց. լինելութիւն, ապականութիւն, եւ այլն. (Արիստ. շարժ.։)
Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ՝ այլայլութեամբ ի վերայ հասեալ։ Ապականութիւնն՝ ներլինելութեանն ներհականայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Ապակեայ.
Հոգւոյն աչօք երեւութացեալ իբր ընդ ապակեղ թաղանթ զիմանալի հուր աստուածութեանն՝ պահեաց եւ յեսու յերիս քառասունս, երկու ընդ մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)
ὐαλίνος. vitreus. Ապակեայ. յապակւոյ. շիշէտէն.
Ծով ապակեղէն. յայտ. (՟Դ. 6։ ՟Ժ՟Ե. 2։)
futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.
μέλλων, -ον. futurus, -um, ἕπειτα, posterum. Որ ինչ ապա առնի, կամ առնելի է. որ յետոյ ունի լինել. լինելոց. գալոց. հանդերձեալն. ըլլալու, ըլլալիք, մեկալ.
Յանցեալ ժամանակի, կամ յապառնոջն։ Վասն ապառնոյ (կամ ապառնւոյ) ժամանակին։ Ապառնւովն (կամ ապառնովն)։ Յամենայն ժամ, յանցեալն, ի ներկայս, եւ յապառնիսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։ Պիտ.։ Շ. բարձր.։)
Օրէնք բարօք (այսինքն բարւոք) եդեալ իցեն. եւ կամ առ ապառնի ժամանակն լինելոց իցեն։ Այսպէս եղեւ առ այնոսիկ՝ որք յայնժամ էին, եւ յայնժամ (կամ այժմ) թերեւս լինի, եւ ի յապառնի ժամանակն ոչ այլաբար պատահիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Գ։)
Յայսմ յաւիտենիս, եւ յապառնիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զչեղեալսն եւ զապառնիս մարգարէանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Յապառնիսն՝ յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Պիտ.։)
Մինն աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Պտմել յապառնիսն։ Աստ եւ ի հանդերձեալն ապառնի. եւ այլն. (նար։)
Այժմ՝ զներկայ
Ըստ քերականաց՝ մի յերից բաժանմանց ժամանակի բային.
Ամանակք երեք. ներկայ, անցեալ, ապառնի. (Թր. քեր.։)
Ապառնի զառաջիկայն ասէ, որ յուսով զգործս ըղձիցն ունի յինքն. (Երզն. քեր.։)
to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.
Դամասկոս բարձցի ի ձէնջ արքայութիւնն Աստուծոյ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով.եւ այլն։
αἵρω tollo, porto կր. Բառնիլ, եւ բառնալ, եւ բարձեալ լինել. Տանիլ. ի վեր առնուլ, եւ ի վերայ առնուլ. վերացուցանել, եւ կրել որպէս զբեռն. առնուլ տանել. վերցընել, տանիլ.
Բառնալ լծակօք զտապանակն, կամ զսեղանն, եւ զվերնափեղկս խորանին։ Յուսս իւրեանց բառնային, եւ թաղեցին։ Բարձին զնա ձիովք։ Բարձին զնշխարս կոտորոցն։ Բարձցէ զխաչն։ Գառն Աստուծոյ՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։ Ոչ գնասցեն, այլ բառնալով բարձցին (յայլոց)։ Հուր բառնայցէ (բեկորով խեցւոյ)։ Բարձին զպղինձ նոցա ի Բաբելոն։ Բարձցեն զիս (զոսկերս իմ) յԵգիպտոսէ. եւ այլն։ Որ եւ ասի ստէպ, Բարձեալ բերել. Բարձեալ տանել. եւ այլն։
Կամ βαστάζω bajulo, porto Ըստանձնել. յանձին կրել, յանձն առնուլ. շալկել, վերցնել, քաշել։
Զոր ինչ դիցես ի վերայ իմ, բարձից։ Բարձեալ էր ինքնին զխաչափայտն։ Զցաւս մեր եբարձ։ Բառնալ զկօշիկս նորա։ Մի՛ բառնայք քսակ։ Զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ.եւ այլն։
Ի գիրկս քո բարձեր։ Բառնալ ի գիրկս յորդւոց Ադամայ։ Բարձեալ եղեւ ի գիրկս ծերունւոյն, որ բանիւ զարարածս բարձեալ ունի. (Շար.։)
Յարգանդի կուսին բառնիլ կրիւր. (Անյաղթ բարձր.։)
Զոր բարձեալ մակաւասար որթոյն. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
Եթէ բառնայցի ի վեր այնպիսի վիշապն. (Եզնիկ.։)
ԲԱՌՆԱԼ. ἑπαίρω, αἵρω aufero, extollo Ի բաց առնուլ. ի բաց տանել. ջնջել ի միջոյ. կր. պակասիլ.
Բարձէք զչարն ի միջոյ ձերմէ։ Բարձցես զչարն յիսրայէլէ։ Բարձեր զանտառսն յերկրէս Յուդայ։ Բարձցուք զյիշատակս նորա յերկրէ։ Եկն ջրհեղեղն, եւ եբարձ զամենեսեան։ Բարձցեն զլուծն ի պարանոցէ նոցա։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յԻսրայէլեան տոհմէ անտի։ Արդարութիւն բարձաւ ի նմանէ։ Դատաստան նորա բարձաւ։ Բառնան յերկրէ կեանք նորա։ Բառնան արք արդարք. եւ այլն։
Ի բառնալ տէրութեանն յԱրտաւանայ. (Ագաթ.։)
Այսոքիկ բառնին ի միջոյ, յորժամ մահուն բռնութիւն բառնայ։ Բառնին գայթագղութիւնքն։ Բառնիւր ի կենաց. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Մովսէս բարձեալ լինի, եւ յեսու ոչ յաջորդէ։ Բարձեալ լինի իշխանութիւն հայոց ի քաղաքէն յայնմանէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ ՟Բ. 17։)
ԲԱՌՆԱԼ, ԲԱՌՆԻԼ. հ. Բեռն ի վերայ դնել. բարձուցանել. տալ բառնալ. եւ Բառնալ. կրել.
Բարձին նմա զխաչն. (Ոսկ. յհ. ՟Ձ՟Դ։)
Այսու եղբօր բեռն ծանր բարձեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Զյաւանակն մաղիւք իւրովք (զխաչն), զի ցուցցեն՝ թէ չարագործ է։ Բարձին Քրիստոսի. (Բրսղ. մրկ.։)
Զոր որպէս տղայ ի գիրկս բարձաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Զամենայն կարիս բարձեալ քոյին մարմնովդ. (Փարպ.։)
Որքան կարէր բառնալ հաւատ։ Ըստ չափոյ բառնալոյ զգայութեան եւ մտաց. (Վրդն. ել.։)
Վա՛յ են ձեզ արք ամպարիշտք, որք բարձէք թողէք զօրէնս Աստուծոյ բարձրելոյն. (Սիր. ՟Խ՟Ա. 11։)
Պարտ է եւ զառ ի միտսն (մեկնութիւն) ոչ բառնալ թողուլ։ Ոչ իրաւացոյց զառնն տուն անորդութեամբ բառնալ թողուլ։ Բառնան թողուն զժառանգութիւնսն՝ ազգին։ Զայս ասացեալք՝ զժողովուրդն բարձին արձակեցին. (Փիլ.։)
ՁԱՅՆ կամ ԿԱԿԱՆ կամ ԲՈՂՈՔ կամ ՃԻՉ ԲԱՌՆԱԼ. Տե՛ս ի յարակից բառս. Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ձայն եբարձ եւ ելաց։ Ձայն եբարձ կին մի։ Բարձին զձայնս, եւ ասեն. եւ այլն։
Ձայն բարձեալ՝ ասէր։ Կառաչ բարձեալ լային։ Բողոք բարձեալ յանդիմանէին. (Փարպ.։)
cf. Բարեբարոյութիւն.
Փոխնանակ գրելոյ՝ Բարեբարոյ.
Նոյն ընդ Բարեբարոյութիւն.
Ոչ նմանեաց անբանիցն բարեբարութեանց, որ առ տեարսն։ Նաեւ այն չեւ եւս խոնարհութեան նշանակ է, այլ բարեբարութեան. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եբր.։)
cf. Անտառաբոյծ.
obstacle, opposition;
embarrassment, inconvenience, difficulty, hitch, hinderance, clog;
the spines of the hedgehog;
— խափանարար, great obstacle, impossibility;
ահա — անկոխելի, there is an insurmountable difficulty;
— եւ խութ լինել, to hinder, to clog, to embarrass, to prevent, to be a bar to;
տապալել զամենայն զխոչ եւ զխութ, to surmount the greatest obstacles;
cf. Խութ.
ԽՈՉ σκῶλον offendiculum, impedimentum in via occurrens, lignum praeacutum σκόλοψ, σκόλωψ palus aculeatus, sudes. որ եւ ԽՈՒԹ. ԽԱՅԹ՝ խոցոտիչ. Քար կամ փայտ սրածայր՝ արգել եւ վնասիչ ոտից, որպէս եւ խթիչ աչաց. քար գայթագղութեան. ցից. խափան. որագայթ. կոճ. փայտ կամ քար սուր. Արգելք. փուչ.
Մինչեւ յե՞րբ իցէ մեզ խոչդ այդ. արձակեա՛ զմարդիկն։ Խոչ ի գարշապարսձեր։ Խոչ յական ձերում։ Ոչ պնշտեսցես զդիս նոցա, զի՛ խոչ է այն քեզ։ Նոքա եղեն նմա խոչ եւ այլն իսրայէլ։ Ոչ եւս եղիցիս տանն իսրայէլի խոչ գառնութեան։ Ի բա՛ց արարէք զխոչ եւ զխութ ի ճանապարհէ ժողովրդեան իմոյ. (Ել. ՟Ժ. 7։ Յես. ՟Ի՟Գ. 13։ Թուոց. ՟Լ՟Գ. 55։ Օր. ՟Է. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 23։ Ես. ՟Ծ՟Է. 14։)
Զի ոչ այնչափ փչոց եւ խոչոց հարուածք կարիցեն զձեռս ապականել, որպէս մեղացն խայթոցք. (Ոսկ. ես.։)
Խոչ հարեալ ի նա կուրացոյց զաչս նորա. (Մխ. առակ.։)
Խոչ եւ գայթագղութիւն լինելոց են իշխանութեան մերոյ։ Այլոց խոչ գայթագղութեան լինէին. (Ղեւոնդ.։ Երզն. մտթ.։)
ԽՈՉ. Փուշ ոզնւոյ, եւ որ ինչ մնան է նմին.
Ոզնին՝ յորժամ ողկոյզն ելանէ այգւոյն. արկանէզպտուղն ի խոնարհ, եւ ինքն թաւալի ի վերոյ, եւ կառչին պտուղքն ի խոչսն, եւ առեալ տանի ի խոչս՝ ձագուցն. (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Խորասոյզ առնեմ.
ԽՈՐԱՍՈՒԶԵՄ ԽՈՐԱՍՈՒԶԻՄ, եցայ. ձ. Խորասոյզ առնել, լինել.
Խորասուզեալ ի յանդունդսն զգործակցեալսն չարին. (Գանձ.։)
Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
μελετάω, λογίζομαι, διαλογίζομαι , βουλεύω, -ομαι, φρονέω եւ այլն. meditor, cogito, ratiocinor, consulo, consulto, volo եւ այլն. Մտախոհ կամ մտախոհ լինել. խոկալ. զմտաւ ածել. տրամաբանել. երկնել ի սրտի, որոճել ընդ միտս. մտմտալ. մտածել,
Արգելիցին ի խորհուրդս իւրեանց՝ զոր եւ խորհեցան։ Խորհեցան խորհուրդ զոր ոչ կարասցեն հաստատել։ Բարկութեամբ զնենգութիւն խորհէին։ Զանօրէնութիւն խորհեցաւ յանկողնի իւրում։ Դուք խորհեցարուք զինէն ի չարութիւն, եւ աստուած խորհեցաւ վասն իմ ի բարութիւն։ Խորհէին ի սիրտս իւրեանց։ Զի՞ խորհիք զայդ ի սիրտս ձեր։ Խորհեցան ի միտս իւրեանց։ Խոհէր ի միտս իւր։ Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս։ Իւրաքանչիւր չար ընկերի իւրում մի խորհիք ի սիրտս ձեր։ Խորհեցարու՛ք զտեառնէ բարութեամբ։ Խորհեցան կամ խորհեցարու՛ք զբարիս առաջի տեառն եւ մարդկան.եւ այլն։
Յարդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջի՛ր. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 15։)
Տէ՛ր նայեա՛ց, եւ խորհեա՛ց զմեզ։ Ես աղքատ եւ տնանկ եմ, աստուած խորհեա՛ զիս։ Երանի՛ որ խորհի զիս։ երանի՛ որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն.եւ այլն։
Ո՞ր իցէ խորհել յաղքատն եւ ի տնանկն. խորհեալն այն է, յորժամ զմտաւ ածիցէ զտառապանսն նորա (ի լինել ձեռնտու). (Մանդ. ՟Ը։)
ԽՈՐՀԵԼ. Դնել ի մտի յօժարիլ. կամիլ. ջանալ.
Խորհեցաւ լռելայն արձակել զնա։ Իսկ եթէ զայս խորհեցայ, միթէ թեթեւութեա՞մբ ինչ գնացի։ Գիտեմ զի խորհի տէր ի վերայ քո կործանել քեզ.եւ այլն։
Որք զաստուած սիրել խորհեցան թագաւորք. (Անյաղթ բարձր.։)
Ճանապարհ նմա հորդէ ամենայն ուրե՛ք, ուր եւ նա խորհեսցի երթալ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ խորհին ուղիղ կենցաղ ցուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
ԽՈՐՀԵԼ ընդ այլում. Խորհդակից լինել. խորհուրդ առնել կամ տալ.
Խորհեցաւ ընդ նա։ Խորհեցաւ ընդ միմեանս. Եթող զխորհուրդ ծերոցն զոր խորհեցաւ ընդ նոսա, եւ խորհեցաւ ընդ մանկտին։ Խորհեցաւ արքայ եւ իշխանքն եւ ամենայն եկեղեցին։ Զայս ինչ եւ զայս ես խորհեցայ։ Զայս ինչ եւ զայս խորհեցաւ վասն ձեր աքիտոբէլ. եւ այլն։
Իւրքանչիւր ոք ի մէնջ առաջի դնիցէ, զոր ինչ խորհի յաղագս աստուծոյ եւ քրիստոսի։ Ես զոր ինչ խորհիմս, ճառեցից. եւ դու զոր ինչ խորհիս՝ ճառեա՛ ինձ. (Աթ. ՟Ը։)
Այս խորհեսցի ի ձեզ, որ եւ ի քրիստոս յիսուս. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. երան.։)
Խորհեցեալ այնուհետեւ յոհաննու. (Խոր. առ արծր.։)
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
μελέτη, λογισμός , διαλογισμός, νόημα, ἕννοια, βουλή, συμβούλιον , φρόνημα, ἑνθύμημα եւ այլն. meditatio, cogitatio, ratio, consultus, consilium եւ այլն. Խորհելն, մտածութիւն. խոկումն. տրտմախոհութիւն. տրամաբանութիւն մտաց. որոճումն ի սրտի.
Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։
Խորհուրդ՝ յղումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի վերոյ քան զերկինս արասցուք զխորհուրդս մեր. (Վեցօր. ՟Թ։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ Խորհրդակցութիւն ընդ այլս եւ խրատ.
Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին սպանանել զնա։ Խորհուրդ կալաւ քահանայապետն։ Խորհուրդ արարին վասն յիսուսիսպանանել զնա։ Արարին խորհուրդ, զի նանգութեամբ կալցինզյիսուսեւ սպանցեն.եւ այլն։
Պատմէր զբանս խորհրդոյն հողոփեռնեայ։ Զբանսն զոր խօսեցաւ աքիովր ի խորհրդեան սենեկի քում. եւ այլն։ տուն կամ տաճար խորհրդոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 15. 19։)
Միտս դնելով խորհուրդ առնէր. այսինքն համոզելով խրատ տայր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Որ յոյժ դինդդ ունիս զմիդ ասելբնութիւն, եւ ասելոցդ քո խորհուրդ ի վաղենտինեայցն եւ ի մանիքեցւոցնհայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տան զերկուց բնութեանց կոչումն քրիստոսի՝ ո այլ ինչ խորհրդով, բայց զի աստուած զնոյն ւ մարդ խոստովանեսցին. (Լմբ. ատ.։)
յորժամ ասեմք արտաձայնեալ, ձայնեալն բան է, եւ արտն հեգ միայն, որ ոչին ունի խորհուրդ. (Երզն. քեր.։)
Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. μυστήριον mysterium, arcanum, sacramentum. Գաղտնի կամ սրբազան եւ աստուածային ինչ. գաղտնիք.
Դանիէլ ի տեսլեանգիշերոյ յայտնեցան խորհուրդն։ Գոյ աստուած յերկինս որ յայտնէ զխորհուրդս. (եւ այլն. Դան. ՟Բ. ստէպ։ Տես եւ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Բ. 22։ ՟Ժ՟Դ. 15։)
Խորհուրդ արքայութեան աստուծոյ։ Հազարապետքխորհրդոցն աստուծոյ։ Խորհուրդ մի ասեմ ձեզ։ Ի խորհրդեանն քրիստոսի։ Խորհուրդս այս մեծ է։ Խորհուրդ հաւատոց, կամ աստուածպաշտութեան.եւ այլն։
Ուստի եւ եօթն խորհուրդք եկեղեցւոյ.
Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի կիւրակէէ ցկիւրակէ, եւ խորհրդոյ ի խորհուրդ. (Կանոն.։)
Այսօր ի խորհուրդ աստուածաստեղծ նախահօրն. (Շար.։)
Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)
Առակ խորհրդոյ աբրահամեան պատարագին. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Երեքին օծումն խորհուրդ ունին կարեւոր. (Ոսկ. յհ.։)
Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
յղէր հրեշտակս խորհրդով առ արքայն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
to feel an aversion to, to loathe, to turn from with disgust, to avoid, to shun, to eschew, to flee;
to be shy, to beware, to show or pay regard to;
to ho respectful;
— յումեքէ, to take a dislike to, to avoid of.
στέλλομαι, ὐποστέλλω, -ομαι subduco me, vito, caveo ἑκκλίνω declino εἵκω cedo παραλάττομαι fugio եւ այլն. Որպէս թէ ի խորշ մի ամփոփիլ. Ի բաց մեկնիլ. խրտչել. գարշիլ. խուսափել. թիկունս դարձուցանել. հեռանալ. օտարանալ. անձնապահ լինել. զգուշանալ. խղճել. թանգուզել. երկնչել. ետ քաշուիլ.
Խորշեցաւ մերժեցաւ հեռացաւ, եւ այլ ոչ կամէր տեսանել զերեսս նորա։ Խորշէին գարշէին, եւ զնոսա պիղծ համարէին։ Զահի հարաւ ամենայն ժողովուրդն, խորշեցաւ եկաց ի հեռաստանէ։ Ոչ խորշեսցի ի քէն։ Խորշէր զօրն մտանե ի քաղաքն, որպէս խորշիցի զօր ամաչեցեալ։ Երկիւղիւ տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ։ Յայնց խորշեցաւ սատակիչն։ Խորշեա՛ ի նոցանէ, եւ խորշեա՛ անտի։ Ոչ խորշեցայ ի պատմելոյ ձեզ զամենայն կամս աստուծոյ։ Խորշել ձեզ յամենայն եղբօրէ որ ստահակսն գնայցեն.եւ այլն։
ԽՈՐՇԻՄ. αἱσχύνομαι, ἑνθρέπομαι pudefio στέλλομαι revereor եւ այլն. Ամաչել. պատկառիլ. ակն ածել. ակն առնուլ.
Ես ետու նմա երկիւղ երկնչել յինէն, եւ յերեսաց անուան իմոյ խորշել։ Մի՛ խորշեսցուք ի խբազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն, եւ ոչ խորշի ի մեծութենէ։ Մի՛ խորշիցիս յերեսաց մարդոյ (ի դատաստանի)։ Ակն՝ որ տեսանէր, խորշէր յինէն.եւ այլն։
Առանց խորշելոյ զգալուստ տեառն քարոզէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
"cf. Խոյս տամ."
ἑκκλίνω declino ὐποχωρέω, ὐποφεύγω secedo, subterfugio. Խոյս տալ. ի մի կոյս մեկնիլ՝ խոտորիլ՝ երթալ. լռիկ մեկուսանալ, հեռանալ, փախչել. մէկ դի երթալ՝ քաշուիլ, կրզել.
Խուսափեաց էշն ի ճանապարհէն։ Ոչ գոյր խուսել յաջ կամ յահեակ։ Խուսեալ մնացորդացն՝ փախեան։ Մի՛ խուսիցէք յերեսեաց առանձինն ի տեղի անապատ. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 26։ Դտ. ՟Ի։ 47։ Օր. ՟Ի. 3։ Ղկ. ՟Թ. 10։)
Առաքեաց դաւիթ հրեշտակս յանապատէն օրհնել զտէր, եւ նա խուսեաց ի նոցանէն. իմա՛, երեսս դարձոյց. (՟Ա. Թագ. 14։)
Խուսեցից ի կորուստասէր ծառոյն պատուիրանազանցութենէ. (Պիտ.։)
Խուսէ զտրամատութիւնս կատարելապէս առնել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Իսկ յասելն,
Ուստի սակաւ ինչ խուսային. Իմա՛, խուսէին. Գր. տղ. յերուսաղէմ.։
"cf. Խոյս տամ."
Բայց դու խուսխուսես ի մկրտութենէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խռնջայլ.
ԽՌՆՋԱՅԼ կամ ԽՌՆՉՈՂ. κοχλίας cochlea, limax. Նոյն ընդ Խղունջն, խխնջուն. ժժմակ ցամաքային եւ ծովային. կոխլանճ. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.)
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ ի քաղաքին։ Լցաւ քաղաքն խռովութեամբ։ Եւ եղեւ խռովութիւն յանդին եւ ի բանակին։ Ամրացուցեր զնոսա ի ծածկոյթ երեսաց քոց ի խռովութենէ մարդկան։ Ու՞մ է վա՛յ, ու՞մ խռովութիւնք։ Խռովութիւնս առնէ քաղաքի։ Օր խռովութեան եւ կորստեան։ Տե՛ս տէր զխռովութիւնս իմ։ Ա՛ծ ի վերայ զօր, եւ ա՛րկ զնոքօք խռովութիւն.եւ այլն։
Որպէս Ալէկոծութիւն. յուզումն ջուրց. որ եւ σάλος (լծ. թ. սալընթը ). κλύδως (որ եւ ալիք, մրրիկ) fluctus եւ այլն.
Սաստեաց հողմոյն, եւ խռովութեան ջուրցն (կամ ջրոցն)։ Ի յահեղ բարբառոյ իբրեւ ծովու եւ խռովութեան։ Դադարեաց ծովն ի խռովութենէ իւրմէ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես.եւ այլն։
Ըստ օրինակի խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ. (Նար. ՟Զ։)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Է՛ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ. Եզնիկ.։ Խստանան թանձրանան ստամոքք ի բազում կերակրոց։ Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
ծունկք իւր խստացան իբրեւ զուղտու։ Ծունկքն խստացեալ էին ի ստէպ ծնրադրութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ա. ՟Ժ՟Ա։)
Խստացեալ մտօք. (Ես. ՟Ի՟Է. 8։ Եթէ ուրուք խստացեալ քարացեալ եւ սալացեալ սիրտ իցէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Անհանճարն եւ ի վտանգն գալով խստանայ սրտիւ. (Լմբ. առակ.։)
Ում կամի՝ ողորմի, եւ ում կամի՝ խստանայ. (Հռ. ՟Թ. 18։)
Խստացար ընդ իս ... եւ այս լի երեսուն ամ է՝ զի պատերազմեցար. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
Եւ Սաստկանալ. յորել.
Խստացան չարիքն ի վերայ նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 30։)
to harden, to make hard;
to render obstinate;
— զսիրտ, to render obdurate or callous, to harden the heart;
— զորովայն, to constipate.
σκληρόω induro. Կարծրացուցանել, պնդացուցանել. կամ ծանրացուցանել զսիրտ յամառութեամբ. եւ թոյլ տալ՝ զի խստասցի.
Զպարանոցս ձեր մի՛ եւս խստացուցանէք. Խստացոյց տէր զսիրտն փարաւոնի. (Օր. ՟Ժ. 16։ Ել. ՟Թ. 12. եւ այլն։)
Խստացոյցն՝ երկայնամիտ եղեւ է։ Խստացուցանէր այնուիկ. զի ներկէր խստացելոյն. (Կիւրղ. ել.։)
hardness;
stiffness;
roughness, harshness, asperity, austerity, rigidness;
rigour, severity, cruelty, inclemency, inflexibility;
— սրտի, obduracy, hardness of heart;
— բարուց՝ օրինաց, severity of customs, of laws;
— կարծեաց, too great austerity of morals, puritanism;
— որովայնի, tightness of the bowels, costiveness, constipation.
Խիստ եւ անուտելի է կեղեւ արմատոյն ... որ յարմատոյն կարիցէ որոշիլ ի խոտութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Դ.)
Որպէս ոսկրն՝ որ խստութեամբն պնդէ զթուլութիւն մսոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
ԽՍՏՈՒԹԻՒՆ. Պակասութիւն մեղմութիւն. բարկ եւ սաստիկ գոլն յո՛ր եւ է կարգի. սաստկութիւն կրից կամ բարուց. Բռնութիւն դժնդակութիւն կրից կամ բարուց. բռնութիւն. դժնդակութիւն. դառնութիւն. բարկութիւն.
Խստութիւն խստութեամբ ոչ մղի, այլ՝ զգօնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Ի խստութենէ դեղոյն (այսինքն ի ժանտութենէ մահադեղոյն) քակտեալ ցրուեցաւ մարմինն յօդ յօդ. (Ոսկիփոր.։)
Հեզութիւն ի խստութեան։ Ցոյցք խստութեանն (եղիայի). (Յհ. կթ.։)
Աստուած քաղցրութեամբ հարցանէր, իսկ նա խստութեամբ եւ լրբութեամբ առնէր զդատաստանի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Մի՛ հայիր ի խստութիւն ժողովրդեանդ այդորիկ. (Օր. ՟Թ. 27։)
Խստութիւն անձրեւոյ։ Խաւար խստութեան։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր սով խստութեամբ։ Գործ խստութեան։ Զայս խստութեան տանջանս մարմնոյ. (Ես. ՟Դ. 6. ՟Ե. 30. ՟Ը. 21։ Օր. ՟Ի՟Զ. 6։ ՟Բ. Մակ. 34։)
Հողմոց խստութիւնք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Սաստկագոյնս նեղեալ հարկաց խստութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Սաստիկ լալովն ... խստութեամբ ողբալոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Եթէ այլոց պատճառ խրախուսանաց եմ։ քանիօ՞ն եւ ինձ եւս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Մեծաւ խրախուսանօք ճեպ ի ճեպոյ ելին յաշխարհս մեր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Նոյն ընչ Խրթին, որպէս խրթնային. այսինքն Մթին. մթագին. նսեմ.
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Զայն արարուած որբաց արուսեակն, եւ սգաց երեկորեայն խրթնի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զմեզ կափուցեալս ի ճառագայթից, եւ խրթնիս եւ խաւարչտին եղեալ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Ծածկէ յայլագունակ խրթնի եկամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս (բանքն), մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Զիջանէր խելամուտ խորհրդիւ։ Խելամուտ հմտութեամբ յարդարել. (Պիտ.։)
συνετός intelligens ἕμπειρος expertus եւ այլն. Խելօք մտեալ ի խորս բանին. հմուտ. ներհուն. իրագէտ. հասու. տեղեկ. փորձ. Հանճարեղ. իմաստուն
Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
ԽԵԼԱՄՈՒՏ ԱՌՆԵԼ. cf. ԽԵԼԱՄՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. συνετίζω, συμβιβάζω, φράζω instruo, intelligentem facio եւ այլն. (Առակ. ՟դ. 11։ Ել. ՟դ. 12։ 7ոբ. ՟զ. 24. եւ այլն։)
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
ἑγκέφαλος cerebrum. (լծ. թ. իլիք. եւ հյ. Խլինք, եւ գլուխ) Ուղեղ գլխոյ. ըղեղ.
Հարկանելով (մոխրոյն) ընդ խելսն՝ վտանգեսցէ զնա. (Ագաթ.։)
Խելացն լուսերակքն։ Զոր նչ բան ունի խելքն առ երակն։ Երկուս միայն գործուածս խելացն զառաջեցաւ արար։ Զառաջով կուսէ փորուածս խելացն. (Նիւս. բն.։)
Լսելոյ զօրութիւն ի խելսն եւ յականջսնդնէր խլին. (Սարկ. հանգ.։)
ԽԵԼՔ. Միտք (որպէս տիրապէս բնակեալ ի խելս, այսինքն յուղեղն). բանականութիւն. արուեստ, ւ խորագիտութիւն կամ խորամանկութիւն. Խելք.
Իմաստք խելացն, որ բնակեալ է յուղեղն՝ որ ի գլուխն։ Մոլորութիւն ի խելս մտացն անկանի, եւ ցնորեցուցանէ. (Յճխ. ՟Ի. եւ ՟Դ։)
Ի խրախութեան անդ գինոյն՝ եւ ի խելաց ելանէր. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 18։)
Զխնդրեալսն յաստուծոյ խելս բարիս, եւ զինքեանս անխրատս գոլ, անիմայ ասեմ։ Ճանապարհորդք ի տունս եւ ի հայրենիս փութան, իսկ իմաստունք ի խելս եւ իմաստութիւն։ Պիտէր ինձ կաթ մի բախտի, եւ ոչ խելք կարասով. (Ոսկիփոր.։)
ԽԵԼՍ ԽԱՌՆԵԼ. μεθοδεύω, μηχάνομαι architector, machinor. Ճարտարել. հնարիլ. Մեքենայել. Խելք բանեցնել՝ կամ վարպետութիւն ընել.
Իբրեւ զայն ինչ խելս մանքենայից խառնել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 15։)
Այլ իմն խելս խառնէբանին։ Յօգուտ համարէր խելս խառնել բանին։ Տե՛ս որպիսի խելս խառնէ առ ի զխրատ ընդունելոյ. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զքրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. ատեն.։)
Քանզի խորագէտ էի, խելօք կալայ զձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Ոչ եթէ զի մեռցի յովսէփ ի ներքս ի գուբն, կամէր (ռուբէն), այլ զի խելօք թափիցէ ի նոցանէն. (Եփր. ծն.։)
Հասանել յառաջ ի խելս գետոյն։ Ուրանօր ցուցանի խելս գետոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
ԽԵԼՔ ՆԱՒԻՆ. πρύμνη puppis. Գլուխ նաւու՝ ըստ որում սկիզբն նորա, ուր է ղեկն. (ուր յայլ լեզուս Գլուխ նաւու կոչի առաջակողմն, որ յառաջ երթայ։)
Ննջէր ի խելս նաւին ի վերայ բարձի. (Մրկ. ՟Դ. 38։)
Եւ ζυγόν transtrum, -ra. Նստարանք՝ որ ի նաւս կամ ի նաւակս. որ ըստ յն. Լուծ ասի. պանքա, մանղա.
Մանուկ մի ննջէր ի յեզրն ի խելս տանն. (Ոսկիփոր.) (նոր ձ. յեզեր տանն։)
froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.
(Արմատ ձայնիցս Խըռով, Խռովութիւն. լծ. եւ գրգիռ, հեռ. ռմկ. խըռխըռ) ἁπειθών inobediens διάστροφος perversus. անսաստ. հեստ. Ըմբոստ. անսանձ. ստահակ. անհնազանդ. խեղաթիւր.
Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ։ Որդիս մեր այս խեռ է եւ դժուարերասանն (զձի)։ Ամեհի՝ խեռ եւ խիստ երիվարացն. (Նիւս. կուս.։ Վրք. ոսկ.։)
Խեռ. ոպէս ռմկ. խօռ, խոլոռ. թ. հօռ. այսինքն Խոժոռ, թիւր, խեթ.
Խե՛ռ աչօք (նոր ձ. խե՛թ աչօք) եւ նախանձաբեկ կամօք հային (ի խե՛թ աչօք). (Լմբ. առակ.։)
ԽԵՌ գ. որպէս Հեռ. (յն. է՛ռիս) cf. ԽԷԹ.
Այլ թէ եւ մարտիրոսեսցէ, եւ ի սիրտն խեռ եւ նախանձ ունիցի, ի հուր այրիսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ամենայն ինչ ձեր սիրով լինիցի. որպէս թէ խռովեալ էին. նաեւ առ այնոսիկ որք խեռիւ էին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
στασιάζω seditionem excito, dissideo ἁντιλέγω contradico φιλονεικέω rixor, contendo. Խեռ լինել. խեռութիւն ցուցանել. ստահակիլ. ստամբակիլ. ըմբոստանալ. անսաստել. դիմախօսել. հակառկիլ. եւ Գրգռիլ յապստամբութիւն. խռովութիւն յուզել.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
Խեռելն նոցա բազում անգամ, եւ արտաքոյ օրինացն գործել։ Տանջէին զնոսա իբրեւ զտղայս խեղեալս յուսմանէ։ Ոչ խեղէ, եւ ոչ ստահակէ։ Ստահակ եւ խեղօղ է ազգ ծառայից. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Ապա եթէ այնմ խեռիցէ, եղիցիքեզ իբրեւ զհեթանոս. (Երզն. մտթ.։)
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
Զգուշութիւն՝ վասն խիթի խղճի նոցա, զի երկիցեն յաստուծոյ. (Եփր. ղեւտ.։)
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն, զի էր նմա խէթ կամաց իւրոց. այսինքն արել. (Խոր. Ա. 23։)
Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)
ԽԷԹ. Թիւր նայեցուած խեթ եւ խոժոռ աչօք. քէն, ատելութիւն. գժտութիւն. խոլոր նայուածք.
Եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն. յն. ինչ. խեթ զնմանէ ի սրտի քում. (Վրք. հց. Ժ։)
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Այլ թոյլ ետուր վասն խեթի մատնել ի՛ ձեռս անօրինի. (Շ. եդես.։)
Եթէ վասն աստուծոյ հալածիս, մի՛ խէթ (կամ խեթ) պահեր։ Որ Խեթիւ ննջէ, բարկացուցանէ զաստուած. (Նեղոս.։)
Ընդ որում խեթիւ հայէր արշակ հանապազ. (Խոր. Գ. 43։)
Մի՛ հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ. վասն զի խեթիւ հայեցաւ յիս արեգակն. Յն. օտարաբար կամ թիւր հայել. (Երգ. Ա. 5։)
Ի սեւաթոյր տխրութենէ գործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. (Յհ. կթ.։)
Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։
ԽԷԹ, խիթի. Խայթ խղճի. Խիղճ մտաց.
Չիք նոցա խիղճ կամ խէթ յետ մկրտութեանն յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ա. կոր.։)
Զամենայն խիղճ եւ զխէթ յիւրաքանչիւրմտաց ի բաց մերժեալ իցէ. (Ոսկ. յհ. Ա։)
Խէթք մտաց Խէթք մտաց։ Խէթ մտացս։ Զգայութիւն սրտին իմաստալից՝ խէթիւ խոցոտեալ։ Խէթս, տխրութիւնս. (Նար. կ.։ Նար. ԽԷ. ԻԳ. ԻԴ։)
Հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք. (Բուզ. Դ. 17։)
Աղարտէ զառաքեալս ամենայն, եւ ասէ, թէ չիք խէթ եւ խիղճ ուրանալ զքրիստոս. յն. անխտիր է. (Եւս. պտմ. Ղ. 37։)
ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն
Հայցէ զքեզ տէր ջերմամբ եւ սարսռով, եւ խեթիւք. (Օր. ԻԸ. 22.) յն. ἑρεθισμός irritatio, rosio. ԽԷԹ 2 ա. cf. ԽԵԹ, կամ ԽԵԴ։
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
κέντρον stimulus. Սրածայր գործի խթելոյ, կամ ընխոթելոյ՝ խոթմթելոյ. գաւազան յորոյ ի ծայրն կայ խայթոց իբր հերիւն. cf. ԽԱՅԹ.
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
Զիա՞րդ քան զխթան սրագոյն ունի զխայթոցս կարճի. (Կոչ. ՟Թ։)
Խթան ընդոստուցիչ ամենայն հեղգացելոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
θαρρέω audeo, praesumo, aggredior γαυροῦμαι exsulto. Վստահիլ. համարձակիլ. իշխել. քաջալերիլ. յանդգնիլ. ձեռներեց լինել.
Մի՛ օքանչանայք ընդ այսքան համարձակութիւնս մեր, մինչ զիխիզախել, մերձանալ մեզ ի բարձրագոյնսն քան զմեզ. (Վրք. ածաբ.։)
Թէպէտ եւ բիւր անգամ տկարանայցես, խիզախել պարտիս, որ այնպիսի թագաւոր ունիս։ Խիզախեաց իջանել ի երայ ջուրցն գնալ։ Չխիզախէ յայտնի ճառելզկերակրոցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 25. 26։)
Ոչ էր պարտ խիզախել, այ երկնչել եւ դողալ. (Սարգ. յկ. ՟Ղ։)
Լրբութեամբ խիզախել։ Դեւք ի գիշերի առաւել խիզախեն։ Զանհետազօտելի լոյս արեգականն արդարութեան խիզախեսցէ (կամ խիզախեսցի) որոնել. (Ի գիրս խոսր.։)
Լռելայն հաւատովն խիզախեալ մերձենայր. (Երզն. մտթ.։)
ԽԻԶԱԽԵԼ. Յանձնապաստանութեամբ ճոխանալ ի վերայ այլոց. պանծանօք խրոխտալ. եւ Արիաբար խրախուսել.
Ոգիքն առաւել ի ծրութեանն առողջանան, յայնժամ առաւել խիզախեն. (Ոսկ. եբր.։)
Խիզախելով, եւ քան զայլսն ճոխանալով ասէր. թէ եւ մեռնիլ եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ իշխէ արքայից րքայի ծառայ ի կայսր խրախուսել, եւոչ կայսեր ոք ծառայ ի սասանականն խիզախել. (Եզնիկ.) (ռմկ. գլուխ քաշել երթալ համարձակ )։
Որ պարծէր չարն՝ տադնապեցաւ, որ խիզախէր մոլորութիւնն՝ յիմարացաւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Որ խիզախէրն, յափշութիւն պարտեցաւ. (Շար.։)
Ամենայն տղայք աշխարհին իբրեւ զարս պատերազմօղս խիզախէին։ Քաջքն. խիզախէին, եւ նահատակքն գոչէին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
Կատարեալ հաւատով յաղօթս խիզախեսցեն. (Երզն. մտթ.։)
to stuff, to cram, to gorge;
— — զորովայն, to gorge one's self.
Զորովայնն տառապեալ լնուցուն (գինւով), եւ խծկիցեն մինչեւ յականջսն եւ յունչսն եւ ցկոկորդսն ամացեալ, եւ ոչ յագին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19.) յն. διαρρήσω difringo պատառոտել։
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Ամենայն ժողովուրդն խղճեր. եւ ասէին, արքայ դաւիթ փրկեաց զմեզ, եւ արդ փախստական է յերկրես։ Ո՞չ խղճիցեք յանձինս, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց։ Որ խղճեն, թէպէտ եւ ուտիցէ՝ դատապարտեալ է։ Ե՛րթ ընդ նոսա առանց իրիք խղճելոյ։ Խղճէին ի նմանէ որ ի թլպատութենէ անտիհաւաստացեալքն. եւ այլն։
Եւ զի՞ խնդրէին զնա (զյիսուս). զի խղճէին՝ թէ գուցէ սպանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Իբրեւ զայս արար, խղճեցին միտք իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Խղճէին, թէ գուցէ լինիցի եւ նոցա եւս՝ որպէս նոցայն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. յորմէ եւ Յհ. կթ.։)
Հյց. խնդ. ըստ յն. ոճոյ.
Բայց զայս խղճեաք. կամ վարնէաք, թէ գուցէ արատ ոք ինչ դնիցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 20։)
Մի՛ ինչ վասն ազգին խղճիցէք. իմա՛ ոչ որպէս պարզապէս խղճալ, ցաւիլ, այլ որպէս վարանիլ, լքանիլ սրտցաւութեամբ։
to fill, to heap up, to stuff, to cram;
— զորովայն, to gorge, to gormandize, to stuff or cram one's self, to eat too much.
Ի ձեռն անենայնի խճող գոլ եւ լի. (Փիլ. ել. ՟Բ. 100։)
ԽՃՈՂԵՄ πληρόω, ἑμπληρόω, ἑκπληρόω , ὐπερεμπίπλω impleo, expleo, supra modum impleo. որ եւ ԽՃԵԼ (ըստ ՟բ. նշ) Խիծ եւ հոծ լնուլ, մանաւանդզորովայն անչափութեամբ կերակրոցեւ ըմպելեաց. տխել.
Խճողել զորովայն բազում կերակրովք. (Բրս. հց. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. ապաշխ.։ Եփր. պհ.։ Շ. այբուբ.։ Սարգ. յկ. ՟Է։ Սկեւռ. աղ.։ Գր. հր.։)
Զթանձրութիւն հոծ եւ կարծրագոյն խճողեալ երկրի. (Երզն. լս.։)
Երթայր ընդ աներկիւղ ճանապարհն բազմախիտ ընդ խճողեալ մարդկան։ Ո՞յք են խճողեալքն՝ եթէ ոչ քաջամարմին այրիքն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. աւետար.։)
assembly;
— եկեղեցւոյ, nave.
Շինէ եւ զերկնաճեմ խմբարանն, զգմբեթայարդ եկեղեցին. (Ուռպել.։)
to search for, to ask, to solicit, to implore;
to demand, to claim, to require, to run after, to pursue;
to ransack, to rummage;
— զանձն ուրուք, to seek one's life;
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից, I will require his blood at your hands;
զքէնս վրիժուց —, to revenge oneself, to be avenged;
— զերեսս Աստուծոյ, to seek God's face;
զշահս անձին եւեթ —, to have no other aim but self-interest.
ζητέω quaero. Ի խնդիր ելանել. որոնել. կամիլ գտանել. յուզել, խուզարկել. ջանալ ի ձեռս բերել. հմուտ լինել. փնտռել, ուզել գտանել.
Զի՞նչ խնդրես ... զեղբարսն իմ խնդրեմ։ Մեռն ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Ցուցից քեզ զայրն զոր դու խնդրես։ կորեան էշք, երթայք խնդրեցէ՛ք զէշն։ Լքան խնդրել զդուստրսն։ Խնդրէր զնա, եւ ոչ գտանէր։ Խնդրեցի զնա, եւ ոչ գտի։ Խնդրիցէք զիս, եւ ոչ գտանիցէք։ Խնդրեա՛ զխաղաղութիւն, եւ ե՛րթ զհետ նորա։ Խնդրեսցեն զանուն քո տէր։ Որ հալածէքդ զիրաւունս, եւ խնդրէք զտէր։ Սնոտիս խնդրեսջիք. Խնդրիցէ մարգարիտս գեղեցիկս։ Խնդրիցէ զմոլորեալն։ Խնդրէին սուտ վկայութիւն զյիսուսէ, եւ ո գտանէին։ Խնդրէր պարապ։ Գամ խնդրել պտուղ ի թզենւոջդ, եւ ոչ գտանեմ։ Զի՞ խնդրէք զկենդանին ընդ մեռեալս։ Խնդրեսցես յապարանս յուդայ սօղոս անուն զտարսոնացի։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ։ Խնդրեսցեն մարդիկ զմահ, եւ մի՛ գտցեն. եւ այլն։
Խնդրէր լալ։ Խնդրէր սպանանել զնա։ Խնդրես կոտորել զքնղնքս իսրայէլի։ Խնդրեաց սատանայ խարբալել զձեզ։ Նշան խնդրէ։ Զոր խնդրէրն իսրայէլ, այնմ ոչ եհաս։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Խնդրել մերձենալ, կամ տեսանել, կամ մտանել։ Քանզի եւ հայր այնպիսի երկրպագուս իւր խադրէ.եւ այլն։
Ո՞չ գոյ աստ եւ այլ եւս մարգարէ տեառն, եւ խնդրեսցուք ի նմանէ։ Է միւս եւս այր առ ի խնդրել զտէր նովաւ։ Ժողովք դպրաց՝ որ խնդրէին զիրաւունս։ Գայ ժողովուրդդ առ իս՝ խնդրել իրաւունս իմ, եւ զմեղս իմ քննեցեր.եւ այլն։
Եւ զձեր արիւն շնչոյ խնդրեցից. ի ձեռաց ամենայն գզանաց խնդրեցից զնա։ Ահա արիւն նորա խնդրի։ Զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից։ Խնդրասցի ամենայն արիւն անպարտ։ Որում շատ տուաւ, շատ խնդրեսցի ի նմանէ. եւ այլն։
ԽՆՐԵԼ. δέομαι, εὕχομαι oro, precor αἱτέω peto, quaeso. Հայցել. Ժտել. աղաչել. աղերսել ուխտիւք չափ խնդրել, աղօթել. աղաչելով ուզել.
Լացին, եւ խնդրեցին զիս։ Խնդրեսցես ի տեառնէ աստուծոյ քումմէ վասն մնացելոցս այսոցիկ։ Խնդրեցին յերեսաց տեառն։ Ես խնդրեցից ի տեառնէ։ Խնդրել զերեսս աստուծոյ ամենակալի։ Խնդրեցեր յինէն զբանդ զայդ, եւ ոչ խնդրեցեր քեզ աւուրս բազումս։ Խնդրեցէ՛ք նախ զարքայութիւնն աստուծոյ։ Ամենայն որ խնդրէ առնու։ Խնդրէի յաստուծոյ՝ լինել այսպիսի, որպէս եւ եսս եմ։ Խնդրեմք յաստուծոյ, զի մի ինչ արասցէ ձեզ չար. եւ այլն.
Խնդրեսցէ կին ի դրացւոյ եւ յերգակցէ իւրմէ անօթս ոսկւոյ եւ անօթս արծաթոյ։ Խնդրեցինյեգիպտացւոցն անօթս, եւ հանդերձս։ Զի՞նչ խնդրէ ի քէն տէր աստուած քո, այլ երկնչել, եւ սիրել։ Ըստ ամենայնի՝ զոր խնդրեցեր ի տեառնէ աստուծոյ քումմէ։ Խնդրեա յինէն, եւ տաց քեզ։ Որում խնդրէ ի քան, տու՛ր։ Մարդ, ցոր խնդրիցէ որդի իւր հաց։ Ոչ գիտէք զինչ խնդրէք։ Խնդրեսցեն զբարաբբայն, եւ զյիսուս կորուսցեն։ Մատուցեալ առ պիղատոս՝ խնդրեաց զմարմինն յիսուսի։ Զի՞արդ յինէն ըմպել խնդրես ի կնոջէ սամարացւոյ։ Դու արդեօք խնդրէիր ի նմանէ, եւ տայրքեզ ջուր կենդանի։ Խնդրեաց լոյս, եւ դիմաց ի ներքս։ Խնդրեսցէ հաւատովք եւ այլն։
harsh;
frowning, surly, threatening;
hideous, frightful, horrible, dreadful, shocking;
coarse, gross, rude, rough;
sad, sorrowful;
grave, stern;
— դէմք, stern and haughty countenance;
— աչք, threatening eye, gloomy eye;
— ակնարկել յոք, to look at sternly or angrily, to frown, to scowl, to knit the brows;
— հայել, to look surly at, to sulk, to turn a wild haggard look upon.
Խոշոր եւ խանգար կամխէ՛թ դիմօք՝ որպէս տխուր եւ զայրագին եւ դժկամակ. Դաժան. դժնեայ. խօռ, խոլոր, ժանիքոտ, ծուռ.
Խոժոռ եւ տրտում զինքն տեսողացն ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
ԽՈՂՈՎԱԿ σωλήν tubus, canalis αὑλών convallis. (գրի եւ ԽՈՂՈՒԱԿ. եւ իբր ռմկ. յուղղականն Խողովակի) ջրանցք. ագուգայ. ուրդ. փողերակ. եւ Երակ. եւ Ծործոր. փողրակ. ջրորդան.
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Խողովակ ջրոյ՝ որ մտանէն ի քաղաքս. (Մխ. դտ.։)
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի՝ իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
Որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն քրիստոսի. եւ թէ անց ընդ կոյսն որպէս ընդ խողովակ. (Մաշտ.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
ԺԱՄԱՆԱԿ καιρός, χρόνος tempus որ եւ ԱՄԱՆԱԿ. Չափ շարժման լուսաւորաց. տեւողութիւն փոփոխելի իրաց՝ բաժանելի ի վայրկեանս, ի ժամս, յաւուրս, յամիսս եւ ի տարիս. լծ. ար. պ. թ. եբր. ադ. ռմկ. ատեն. վր. ժա՛մի.
Եղիցին լուսաւորք.. . ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս։ Զըսկիզբն եւ զկատարած եւ զմէջ ժամանակաց, զշրջանաց փոփոխումն, եւ զշրջել ժամանակաց։ Ոչ է ձեզ գիտել զժամս եւ զժամանակս. եւ այլն։
Այս ամենայն մասունք են ժամանակի։ Ժամանակն յետ երկնի եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
Ժամանակք եւ յաւիտեանք (կենցաղոյս), որք միանգամ արեգական բերմամբ չափին. (Շ. բարձր.։)
Զերից ժամանակաց ունի զնախագիտութիւն. զանցեալն, զներկայն եւ զապառնին։ Երիւք ժամանակօք, ներկայիւն, եւ անցելովն, եւ ապառնովն. (Նոննոս.։ Պիտ.։)
անժամանակ աստուած, եւ հաստիչ ժամանակաց. (Գր. հր. եւ այլն։)
Ժամանակ՝ մի ամն է, եւ կէս ժամանակի՝ որ վեցամսեայ ժամանակն է. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Ժամանակ, եւ ժամանակս, եւ կէս ժամանակի. (Յայտ. ՟Ժ՟Բ. 14։)
ԺԱՄԱՆԱԿ. որպէս Դար. միջոց երեւելի անցից ի պատմութիւնս. որ եւ ասի ԱԶԳ, ԱՒՈՒՐՔ, եւ այլն. γενεά, αἱών aetas, aevum, generatio, saeculum
Ա՛յլ պէտք էին նոյեան դարուն, եւ այլ պէտք եւ ընտրութիւն աբրահամեան ժամանակին. (Խոր.։)
Յիշեցէ՛ք ամենեքեան զհարսն մեր զառաջինս յիւրաքանչիւր ժամանակի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ մինչեւ ցայժմ. (Խոր. եւ այլն։)
Մանուկ եմ ես ժամանակաւ, եւ դուք էք ծերագոյնք. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 6։)
Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն։ Աղօթս առնել ի վերայ կենաց թագաւորին. եւ անձանձրոյթ խնդրել յաստուծոյ վասն երկայն ժամանակաց դորա. (Եղիշ.։)
Մինչդեռ ժամանակն ի մատաղութեան է, արագ րագ ընդունի զուսումն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Այրն աւագագոյն պարտի լինել ըստ ժամանակին քան զկինն. (Շ. ընդհ.։)
Որք ի ժամանակս յայս կան անօրէնութեան։ Ժամանակս այս գիշեր խաւարային եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիկ պայծառութեան. (Իգն.։)
Եւ ամենայն ինչ չափեալ ժամանակաւ, կամ չափօղ ժամանակի.
Չափեալքն ժամանակաւ՝ հոմանունաբար ժամանակք կոչին, որպէս շարժութիւնք աստեղաց, եւ արեգական. եւ վարքս մեր։ Ոչ շարժութիւն ի մասունս տուընջեան եւ գիշերոյ մեկուսութեանցն է ժամանակ, այլ՝ համանուն ժամանակի. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զանցեալ ժամանակն բաւական համարեսցուք ունայնութեան կենցաղոյս. այսինքն զգործս ժամանակին անցելոյ. (Խոսր.։)
վկայեն յետ նորա ամենայն ժամանակք. Այսինքն գործք կամ մարդիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
ԺԱՄԱՆԱԿ. Եղանակ տարւոյ չորեքկին. χρόνος, τροπή tempus, tempestas
Մի տարին չորս ժամանակս բերէ՝ զյեղանակսն. (Լծ. ածաբ.։)
Ներբողելի է զժամանակս, որպէս զգարուն կամ զամառն։ Գարնանայինն քան զաշնանային գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)
ԺԱՄԱՆԱԿ. Առաջիկայ կետ ժամանակի. ներկայ վայրկեանն. որ է տիրապէս ժամանակ.
Պիւթագորաս, ո՞րչափ իցէ կենցաղոյս չափ՝ հարցեալ յումեմնէ, սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. այսքան գոլ զժամանակն ընձեռեաց, որքան եւ տեսութեան չափ. (Պիտ.։)
Զի՞նչ չար էր քան զմարդասպան աւազակ. ո՞չ ի միում ժամանակի անդ ի գլուխ քաջութեան վաղվաղակի մատուցեալ յական թօթափել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Թագուցանեն զնենգութիւն, եւ ժամանակ գտեալ՝ յայտնեն. (Շ. մտթ.)
Ժամանակ առցէ իւրոյ բռնաւորութեան. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Յորժամ ժամանակ առնուն, յայնժամ թափեն զթոյն։ Իբրեւ ժամանակ առին, ապա յայտնեցին. (Սարգ. պ. ՟Գ։)
Խոնարհեցարուք ընդ հզօր ձեռամբն աստուծոյ, զի զմեզ բարձրացուսցէ ի ժամանակի. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 6։)
Զայն օր լուռ լինէր, բայց ժամանակի սպասէր իւրում անմտութեան օգնական գտանելոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 5։)
Ժամանակ տնկելոյ եւ ժամանակ խլելոյ. (Ժղ. ՟Գ. 2։)
Հասցէ գունդն հրէաստանեայց. որպէս ժամանակն ցուցանէ նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 25։)
Ե՞րբ դարձցիս.. . եւ ես կալայ առ նմա ժամանակ. (Նեեմ. ՟Բ. 6։)
Յորժամ ասէն, գրեա՛ (կամ գրեմ), զներկայ ժամանակ ընդունի. յորժամ ասէն՝ գրեցի, զանցեալն (զկատարեալ) ընդունի ժամանակ. իսկ յորժամ ասէն՝ գրեցից, զապառնի ժամանակն ընդունի։ Օրինակ երից ժամանակաց բայի. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
ԺԱՄԱՆԱԿ ԻՆՉ. իբր մ. Առ ժամանակ մի. է՛ զի. ատէն մը. յն. զժամանակ ինչ.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի, եւ ժամանակ ինչ ընդ հրապարակս. (Առակ. ՟Է. 12։)
ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿ, եւ այլն. տե՛ս ի կարգի Ա տառի։
ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ. Ըստ յարակից բառից պէսպէս վարի. իբր Ի ժամանակի, ընդ ժամանակաւ, ժամանակաւոր, առ ժամանակ մի, հետզհետէ, եւ այլն. ատէնով.
Մանուկ անժամանակ ի հօրէ, եւ ժամանակաւ գոյացեալ՝ ծնեալ լինի աստուած եւ մարդ։ Անժամանակն յաւիտենից՝ ժամանակաւ յորովայնի քում բնակեցաւ. (Շար.։)
Զիա՞րդ գրեն զօծեալն աստուծոյ տէրն գաւթի՝ զանըսկիզբն որդի՝ ժամանակաւ որդի. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Այլք ի տրամադրութեանցն ժամանակաւ տրամակայեալ՝ լուծանեն զմիմեանս. (Յհ.)
Գուցէ ժամանակաւ յապականել գերեզմանացն՝ յիշատակ հարցն փոխանեսցի. (Երզն. մտթ.։)
ԸՆԴ ԱՅՆ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. որ եւ ասի ԶԱՅՆՈՒ կամ ԶԱՅՆՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ կամ ԺԱՄԱՆԱԿՕՔ իբրեւ Ի ժամանակին յայնմիկ կամ յաւուրսն յայնոսիկ. ան ատենները. ան օրերը,
ԸՆԴ ԺԱՄԱՆԱԿՍ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. ԸՍՏ ԺԱՄԱՆԱԿՍ ԺԱՄԱՆԱԿՍ. յն. ըստ ժամանակին, եւ այլն. իբր Յայլեւայլ ժամանակս. Ըստ դիտելոյ կամ պահանջելոյ առթին. ատէն ատէն.
Ոչ լուսաւորէր մեզ զայն ամենայն ընդ ժամանակս ժամանակս. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Ընդ ժամանակս ժամանակս ի խաւար դառնայ. (Եզնիկ.։)
Թշնամիք նորա ընդ ժամանակս ժամանակս ելանեն ի վերայ գաւառաց. (Շ. բարձր.։)
Պահեսջիք զօրէնս զայս ի ժամանակաց (յն. ըստ ժամանակաց ժամուց), եւ աւուրց յաւուրս. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
Ընթա՛ յառաջ քան զժամանակակէտն այցելութեան. (Ոսկ. մտթ.։)
Դիտէր զժամանակակէտ պայմանն. (Վրք. հրց. ՟Ի՟Զ։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
որպէս հայր՝ որ թողուցու զժառանգութիւն որդւոց իւրոց։ Այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ գուցէ նորա, տաջիք ժառանգութիւն իւր դըստեր իւրում.եւ այլն։
Բազումք են ի ժամանակիս կրօնաւորաց, որ յաշխարհի առանց ժառանգութեան էին. եւ յորժամ զձեւ կրօնաւորութեն ընկալան, տեարք եղեն ի վանորայս բազում ժառանգութեան. (Շ. թղթ.։)
Ժառանգութիւն ի վերայ սեպհական ստացուածոց ասի. ըստ որում որդի զհօր ստացուածս ժառանգէ, կամ եղբայր զեղբօր։ Է՛ ժառանգութիւն եւ այն, զոր արծաթով ոք ստանայ. (Սկեւռ. ես.։)
Որք զրկեալի հայրենական ժառանգութեան լինին տարագիր. (Պիտ.։)
Տաց քեզ եւ զաւակի քում զամենայն երկիրդ քանանացւոց ի ժառանգութիւն յաւիտենական։ Տուք մեզ ժառանգութիւն ի մէջ եղբարց հօր մերոյ։ Մեզ տուեալ է երկիրն ի ժառանգութիւն։ Աւերակք յավիտենից եղեն ի ժառանգութիւն մեզ։ Ոչ եղիցի նոցա ժառանգութիւն, զի ես եմ նոցա ժառանգութիւն։ Ժառանգութիւն ղեւտացւոցն։ հրեշտակ տեառն սատակեսցէյաւիտեան ժառանգութիւնս իսրայէլի, եւ այլն։ Ընդարձակեա մեզ զժառանգութիւն, զի նեղ է քանզի բազմացաք յոյժ. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Ի ժառանգութեան սեմայ մինչեւ ի ծագս հւսիսոյ տանն յաբեթի հետիոտս ընթացեալ. (Լմբ. ատ.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ժառանգելն. ստացումն, վայելք.
Էած էմոյծ զմեզ ի ժառանգութիւն աստուածութեան իւրոյ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զերկնիցթագաւորութիւն առնուլ ի ժառանգութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ժառանգութիւն իմ իսրայէլ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 25։ Քաւիչ լեր ժառանգութեան քում. Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Մի՛ զօշաքաղութեամբ, այլ յոժարութեամբ. մի իբրեւ տիրելով ժառանգութեան, այլ լինել օրինակ հօտին. (Ոսկ. լս.։)
Բացատրութիւն տայ վիճակելոցն յաստիճան ժառանգութեան. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ծառայս ի ժառանգութիւն ընձեռել առանց կամաց տերանցն ոչ հրամայեմք. (Մխ. դտ.։)
cf. Ժայռ.
ԺԵՌ կամ ԺԻՌ. Նոյն ընդ ԺԱՅՌ. ատամն. կեռիք. ուստի եւ Սրածայր ապառաժ. քարուտ տեղի.
Որք Յամառնայինս տաքմամբ աւազին ժռիցն վըշտացուցանեն. (Պիտ.։)
cf. Ժայռաւոր.
ԺԵՌԱՒՈՐ կամ ԺԵՌԱՒՈՐԻ. Նոյն ընդ Ժայռաւոր, որպէս ատամնաւոր ազգ խնկոց.
Զչորս ազգ խունկն ասէ, որ խառնեալ աղային ի սպաս խորանին. կնդրուկ, քաղբան ծակոտկէն, ժեռաւորի. (Լծ. նար.։)
cf. Ժողովածոյ.
to assemble, to collect;
to heap, to amass, to gather together;
to receive, to reap, to gather, to get;
to receive, to welcome;
to furl;
to infer, to deduce, to argue, to conclude;
— առ իւր, ի տուն, to entertain, to receive hospitably, to welcome;
to lodge;
— ի մի, to concentrate;
— զյետին շունչ ուրուք, to receive the last sigh of;
զօրս —, to levy soldiers, to assemble troops;
— զկաց մնաց փախստէից, to rally the flying
to add or sum up;
Թոյլ տալ եւ զմեքենայս քո քեզ ժողովել. (Լմբ. համբ.։)
συνάγω congrego. Ի մի ժողով բերել կամ կոչել զբազմութիւն ցրուեալ. ի մի վայր հաւաքել զմարդիկ կամ զիրս. գումարել. կուտակել. ժողվել.
Ժողովեաց զամենայն արս տեղւոյն։ Ժողովեա՛ ինձ եօթանասուն այր ի ծերոցն իսրայէլի։ Զամենայն զտուն հօր քո ժողովեսցես առ քեզ ի տունս յայս։ Ժողովեաց զամենայն ժողովուրդ իւր, եւ բանակեցաւ։ Ժողովէր զցրուեալս։ զորդիսն աստուծոյ զցրուեալսն ժողովեսցէ ի մի։ Բազում եւս զօրս ի շամրաացւոց ժողովեր.եւ այլն։
Անդր ժողովէին ամենայն հօտք։ Մինչ ոչ ժողովեսցին ամենայն հովիւք։ Չեւ եւս է ժամ խաչանցս ժողովելոյ.եւ այլն։
Յամենայն կերակրոց ժողովեսցես դու առ քեզ։ Ժողովեցին զլորամարգին։ Որ սակաւ ժողովեաց տասն քոռ։ Ժողովեսցէ զցորեանն ի շտեմարանս իւր։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով, եւ յամենայն ազգաց ժողովելոյ.եւ այլն։
Կամեցայ ժողովել զմանկունս քո, զոր օրինակ ժողովէ հաւ զձագս իւր ընդ թեւովք։ Ժողովեսցեն զընտրեալս նորա ի չորից հողմոց։ Եւ էր ամենայն քաղաքն ժողովեալ առ դուրսն։ Որ ժողովէն զձեզ աստուածո իսրայէլի։ Ժողովեցան ի վերայ քո ազգք բազումք.եւ այլն։
Ժողովեցին զբարի բարին յամանս։ Ժողովեսցեն յարքայութեան նորա զամենայն գայթակղութիւնս։ Որպէս ժողովի որոմնն, ի հուր այրի։ Երթայք ժողովեցէք ձեզ յարդ։ Ժողովեսցեն զօր ըստ օրէն։ Ժողովեսցես զպտուղ նորա։ Հովուել ի բուրաստանս, եւ ժողովել շուշանս.եւ այլն։
Ի վեր առեալ ժողովէր ի մախաղն զքարանցն ընգենլով զպատեհագոյնս. (Պիտ.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. συνάγω collego եւ այլն. Ընդունել կամ ամփոփել ի տուն. հիւրընկալել. ասպնջական լինել.
Ոչ էր այր որ ժողովէր զնոսա ի տուն իւր. (Դտ. ՟Ծ՟Թ. 15։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. συναθροίζω coacervo, congrego եւ այլն. Համահաւաքել. համախմբել.
Ժողովեաց մովսէս զամենայն ժողովուրդ որդւոցն իսրայէլի։ Ժողովեցան ի ելով տալ պատերազմ։ Ժողովեաց յեփթայէ զամենայն արս գաղաադու։ Գտին ժողովեալ զմետասանսն, եւ զորս ընդ նոսայն էին։ Էին բազումք ժողովեալ, եւ աղօթս առնէին։ Ժողովեաց զձեռագէտս արուեստին.եւ այլն։
Ժողովեցան յիս տանջանք. (Սղ. ՟Լ՟Դ. 15։)
Ժողովեցան յիս սով եւ աղքատութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Դու տաս նմա յարկ. իսկ նա ժողովէ զքեզ յերկնից արքայութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Տարաժամ մահուամբ զերծուցանէ, ըստ այնմ զոր գիրն ասէ, թէ յառաջ քան զչարն ժողովեսցի արդարն. (Եզնիկ.։)
Նա՝ (այսինքն արեգակն) ի հւսիսային կողմանէն զհարաւային ճանապարհ ընթանալով, երբեմն ժողովէ, եւ երբեմն լայնացուցանէ զչափ աւուրցն. (ՃՃ.։)
Լռութեամբ ժողովէ մարդ ըզմիտս իւր։ Զի ի զբաղմանց ժողովեալ ըզմիտս՝ դիւրաւ ուսցին։ Փութալ ժողովել զմիտս ի ճապաղմանէ զգայարանացս. (Վրք. հց. ՟Ե. Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
Տկար մնաց է իմնալ թէ յերկինս երկնից նստեալ է, եւ ժողովեալ այն՝ որ չափէ զերկինս թզաւ. (Վահր. երրդ.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Բովանդակել՝ այլ եւ այլ օրինակաւ.
Ոչ կարեմք թուել զմեծութիւն եւ զգեղեցկուէիւն ուրուք, զբովանդակն այսու անուամբժողովեսք, մեծ փառս ունի ասեմք։ Երիցս սուրբ ասացին, եւ ի մի տէր ժողովեցին. (Գէ. ես.։)
Երկոքին ի նոյն ժողովին. (Անյաղթ պորփ.։)
Որ շուրջ զնովաւ են նկարագրեն, եւ որ ինչ ըստ նմա աղօտս ոմանս եւ տկարս, եւ այլ ինչ յայլմէ երեւմունս ժողովեմք. (Առ որս. ՟Ե։)
Ո՛չ է պարտ յերկբայելոցն ժողովել խորհուրդ, այլ ի խոստովանեցելոցն։ Ապա ուրեմն ժողովի՝ վասն նորա (այսինք վասն մարդոյ) եղեալ անբանքն եւ անշունչքն։ Եւ ժողովի բանս այսպէս. եթէ խառնուած մարմնոյ եւ այլն։ Եւ ժողովի յայսցանէ յոժարութիւն գոլ ցանկութեան խորհրդական. (Նիւս. բն.։)
Եթէ կամեցեալ էիք ընդունել զհաւատն, առաւել ի գործոցն զձեզ ժողովեալ էի։ Քանզի զնշանն ի բաց բառնալ ոչ ունէին, եւ ոչ կարացին, ուստի անտի ժողովէր զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39. ՟Բ. 12։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Միաւորել յուղիղ միտս. որպէս դնել զերրորդութիւն անձանց ի միում բնութեան, եւ զկրկին բնութիւնս ի միում անձն բանին մարմնացելոյ.
Յերիս անձնաւորութիւնս բաժանեալ, եւ ի մի բնութիւն եւ աստուածութիւն ժողովեալ։ Խոստովանիմք զերիս զայս անձնաւորութիւն ի աստուածութիւն ժողովեալ եւ միաւորեալ. (Շ. թղթ.։)
Եւ Միաւորել չարաչար. այսինքն շփոթել. Խառնակել. մի ինչ առնել.
Եթէ այնչափ հազարաց ամաց, որ ըստ նոցա ժամանակագրութեան ժողովին։ Զժամանակ ամացն նոցա ժողովէ ի թիւ ամաց երից բիւրուց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
առաջիկա ժամանակագրութինս ժողովէ ի յերրորդ ամէն սողոմովնի. եւ այլն։ Յելիցն յեգիպտոսէ մինչեւ զշինութիւն տաճարին ժողովին ամք ՟Նղ։ Մինչեւ ցառաջին ամն կիւրոսի ժողովին ՟Ծ ամք։ (Ասող. ՟Ա. 2։)
Ժողովին ի փոխմանէն ենովքայ ազգ երեք. ամք ՟Չծէ. (Սամ. երէց.։)
Յաւելում զքեզ առ հարս քո, եւ ժողովեսցիս ի տեղւոջ քում յերուսաղէմ. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 20։)
"cf. Ժոյժ ունել."
Երկպատիկ ժամանակ քան զայս ժուժալ. (Փիլ. տեսական.։)
Որք ժուժայցեն ի հաւատս. (Բրս. գոհ.։)
Եթէ հայր իցէ եւ այնպիսի հայր, ապա ոչ ժուժայցէ անտեսառնել զորդիսն.. . ո՞ր հայր իցէ որ ժուժալ կարիցէ զկարեւորպէտս որդւոցն չկատարել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
Սկըզբնատիպն ոչ կարացեալ ժուժալ՝ հեռանալ պատկերի իւրոյ. (Տօնակ.։)
Որչափ ըստ ժամու ժուժալոյտկարութեան մերոյ՝ ինքն կամեցաւ պատմել մեզ։ Ոչ կարէին մարդիկ համօրէն ժուժալ բաւել տեսլեան աստուածութեան. (Ագաթ.։)
Զհայր եւ զմայր ժուժայ թողուլ. (Երզն. մտթ.։)
"cf. Ժոյժ ունել."
Ցանէր նա զլեղին յաչս հօրն իւրոյ, եւ ասէր, ժուժեա՛ հայրիկ եւ համբերեա. յն քաջալերե՛ց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Ոչ կարէն ժուժել (կամ հանդուրժել) ուժգնութեան քաղցուոյն։ Ոչ ժուժեն զնորս. այլ՝ չար պատառմամբ պատառին. (Երզն. մտթ.։)
to be patient, to suffer patiently;
to resign one's self to;
to be courageous, to suffer or bear with courage;
to oppose, to resist;
to abstain from, to be continent;
to do without;
— ի կերակրոց, to fast, to live on a diet;
— ի դինւոյ, to abstain from wine.
ὐφίσταμαι subsisto, sustineo. Ժոյժ ունել. համբերել. տանել. տոկալ. դիմանալ.
Ժուժկալել դժոխըմբերելի քրձի կամ քաղցոյ, փորձութեանց, տանջանաց, կամ առ ի բառնալ զծանրութիւն. (Յհ. կթ.։ Շ. թղթ.։ Շար.։ Վրք. հց. Վեցօր.։)
Խափանեաց յաւելորդացն, յասել մի՛ շնար.. . մի՛ ցանկար ընչից ընկերի քո. . . եւ յայս ժուժկալելս տայ աստուած մեզ զօրութիւն. (Լմբ. իմ.։)
Մինչեւ յե՞րբ ժուժկալեալ՝ եթէ ահա համբերեցից. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
Զի ժուժկալեցեր ընդ աստուծոյ, եւ ընդ մարդկան զօրաւոր լիջիր. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 28։)
ԺՈՒԺԿԱԼԵԼ. προσκαρτερέω tolero, persevero Պնդիլ ի պահս, կամ յաղօթս եւ յալ իրս. յերկարել. հանապազորդել.
Ընդ ժուժկալեալն գոյական յաւէժութեան երկարաձիգ ամանակաւ. (Պիտ.։)
Այնչափ ժուժկալեցին առ նա կեալ, մինչ պակասեցին կերակուըքն. (Իգն.։)
Ի գինւոյ ժուժկալել. (Եզնիկ.։)