cf. Աշխարհախումբ.
Ժողովեալ յամենայն աշխարհէ, կամ ի տեղեաց տեղեաց. համաշխարհական. տիեզերաժողով. աշխարհագումար. յոգնախումբ. հանդիսական.
Յաշխարհաժողով ատեանն բոլոր տիեզերաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։) (Գանձ.։)
Ի բազմամբոխ աշխարհաժողով հրապարակաց միջի. (Ագաթ.։)
Մարզէր զնահատակն մեծ ի հանդէս կուսութեան յաշխարհաժողով մարտսն. (Խոսր. հռիփս.։)
Արարին տօն աշխարհաժողով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
that fills the universe.
ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՐ ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՑ Որով լրանայ աշխարհ լրիւ իւրով. լցուցիչ երեսաց երկրի. աշխարք լեցնօղ.
Աշխարհալիր տանն տեսակաւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Վասն աշխարհալից նահապետացն (ծննդովք իւրեանց). (Արծր. ՟Ա. 1։)
that gives light to all the world
Որ լոյս տայ աշխարհի, կամ մարդկան առհասարակ. տիեզերալոյս. ալէմ էֆրուզ.
Աստղ աշխարհալոյս. (Երզն. լուս.։)
Աշխարհալոյս պայծառ արուսեակ. (Լմբ. պտրգ.։)
heard throughout the world.
Հոյակապ եւ աշխարհալուր ի զարմանս համբաւոյ. (Զքր. կթ.։)
Աշխարհալուր բողոքիչ. (Նար. ՟Ձ՟Ը։)
Եւ եղեւ կործանումն նորա շխարհալուր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Լսելի ընդ ամենայն աշխարհ. հռչակեալ առ ամենեսին. տիեզերալոյս. հանդիսացեալ. ալէմէ մէշհուր.
Հրապարակատես եւ աշխարհալուր նշանքն. (Նանայ.։)
Աշխարհալուր թագաւորք. (ՃՃ.։)
Աշխարհալուր առնեմ ամենայն արարածոց. (Ոսկ. նոր կիր.) յն. հրապարակեմ δημοσιεύω. publico.
thought or done by universal consent.
Եղեալն համաշխարհական խորհրդով.
Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
in universal or general assembly;
universal, general.
Աշխարհախումբ բազմութիւն. (Ագաթ.։ Բուզ. Ղեւոնդ.։)
Աշխարհախումբ ժողով. (Զենոբ.։)
Տօն աշխարհախումբ կարգեաց. (Խոր. ՟Բ. 63։)
Ի նմին աշխարհախումբ ատենի. (Նար. խչ.։)
Աշխարհախումբ ժողովարան շինեցին զսուրբն կաթողիկէ. (Տօնակ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱԽՈՒՄԲ. Խմբումն աշխարհաւ ի մեծ պատերազմ.
Աշխարհախումբ առնի։ Եւ թէ աշխարհախումբ առնիցի յերկիր թշնամեաց. (Կանոն.։)
acknowledged by all the world;
notorious, manifest;
— հրատարակութիւն, notoriety.
empress, queen, princess.
Թագուհի՝ ածող՝ այսինքն առաջնորդ աշխարհի. սուլթան.
Գեղանին տիգրանուհի, ողջամիտ աշխարհածուհի. (Անյաղթ. ի քեր. մագ. եւ երզն։)
that agitates or troubles the world;
agitated or troubled in the world.
Որ առնէ կամ կրէ զծուփս աշխարհի. աշխարհազբօս.
Եւ զիս պահեա՛ ի հեղեղէ՝ յաշխարհածուփ ալեաց չարին. (Յիսուս որդի.։)
Աշխարհածուփ խռովութիւնք, զբօսանք, հոգք, վարք. (Պիտ.։ Փարպ.։ Շ. ամենայն չար.։ Զքր. կթ.։)
conqueror;
monarch, emperor, prince.
τὸν κόσμον ἕπεχων. mundumobtinens. Որ կալեալ ունի զաշխարհ համօրէն՝ տիրաբար.
Աշխարհակալն աստուած. (Արիստ. ՞՞։)
Ընդ աշխարհակալս խաւարիս այսորիկ՝ ընդ այսս չարութեան. (Եփես. ՟Զ. 12։)
Թէպէտ նոյն ինքն դժոխք շարժեսցին, թէպէտ աշխարհակալք խաւարիս. (Աթ. ՟Բ։)
Իւրոցն ետ քաջալերս իւրով յաղթութեամբն յաղթել աշխարհակալ յաղթողին. (Սկեւռ. յեսայ.։)
Աշխարհակալ է ծնունդդ։ Աշխարհակալ աղեքսանդրէ։ Ամենայն շինաւանի աշխարհակալ դշխոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ամենակալ աստուած մարդացաւ, եւ եմուտ ի գիր աշխարհակալ թագաւորի. (Տօնակ.։)
Փառաւորեալք ի յերկրի ճոխութեամբ աշխարհակալք։ Չորից բարբարոսական աշխարհակալացն. (Պիտ.։)
Որ իշխանաց աշխարհակալիս էին զինուորեալք. (Յհ. կթ.։)
Ձեռացն աշխարհակալաց. (Նար. խչ.։)
Աշխարհակալ իշխանութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Աշխարհակալ սպարապետութեամբ իւրով. (Մովս. կաղնկտ.։)
τοπάρχης. loci praefectus, toparcha. Կուսակալ, կողմնապետ. իշխան մասնաւոր աշխարհի. փաշա.
Միում յաշխարհակալաց ծառայից տեառն իմոյ. (Ես. ՟Լ՟Զ. 9։)
Գրեաց յովնաթան առ աշխարհակալս, իշխանս, առ կուսակալս նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 5.) յն. լոկ, սպարտացւոց (որ թարգմանի. ցիրուցան)։
Նախարարքն աշխարհակալքն կայցեն առ արքայի։ Մարզպան եւ աշխարհակալ աշխարհին ած. (Բուզ. ՟Գ. 8։ ՟Ե. 38։)
ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼ. որպէս Համատարած. որ պատեալ ունի զաշխարհ. աշխարհամած.
Աշխարհակալ ծով. (Վեցօր. ՟Գ։)
Համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
conquest.
Թագաւորք յունաց աշխարհակալութեամբ, եւ այլն։ Կամելով զինքն միայն աշխարհակալութեան ցուցանել սկիզբն։ Աշխարհակալութիւնն ասորեստանի. (Խոր. ՟Ա. 1. 13. 20։)
worldly, temporal;
secular, lay;
universal, general;
lay or secular man;
— առնել, to secularize;
— վիճակ՝ կարգ, a secular life.
Աշխարհական պայման. (Նար. մծբ.։)
οἱκουμενικός totius mundi, orbis Տիեզերական. եւ համաշխարհական. որ ինչ հայի առ համօրէն աշխարհ. որպէս եւ առ աշխարհ կամ ազգ մի ողջոյն.
Յիսուս զաշխարհական զմեղսն եկն է առ յանձն իւր, եւ մեռաւ. (Կոչ. ՟Գ։)
Ի միւսանգամ գալստեանն, եւ յաշխարհական ատենին. (Շար.։)
Յաշխարհականիս աւուր, յետ որոյ ոչ է ի ձեռն մահու փրկութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Յաշխարհական ի ճակատամարտին. (Ժմ.։)
Աշխարհական ամբոխիւ. (Կորիւն.։)
Խորհուրդ բարեաց ի մէջ արկանէին՝ կատարել անդ զաշխարհական կարգս եկեղեցւոյն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
Մեծի վրթանիսի, եւ ամենայն աշխարհականաց քոց խնդալ. այսինքն բնակչաց հայոց աշխարհին. (Խոր. ՟Գ. 5։)
κοσμικός. mundanus, mundi, βροτικός, saecularis. Ստորին աշխարհիս. աշխարհային. երկրաւոր. նիւթական. տարրական. մարդկային. արտաքին. մարմնաւոր. կենցաղական. քաղաքական. եւ Աշխարհասիրական. տիւնեէվի, ալէմի.
Զաշխարհական սրբութիւնն. (Եբր. ՟Թ. 1։)
Հոգովք աշխարհականօք. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 34։)
Վրդովեալ զաշխարհական տարերս. (Պտմ. աղեքս.։)
Տարրն աշխարհական. եւ են տարերք չորք. (Նիւս. բն.։)
Զարեգակն՝ զաշխարհական հայելին. (Պիսիդ.։)
Դուք յաշխարհէ աստի էք, եւ ես չեմ յայսմ աշխարհէ. զաշխարհական մտածութիւնս եւ զմարմնականս ասէ։ Յաշխարհական իսկ օրինակ եկն. եւ զի՞նչ ասէ. կին յորժամ ծնանիցի, եւ այլն։ Կերակուրք, լուացմունք, եւ զինչ եւ իցեն գործք աշխարհականք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7. 33Պ եւ ՟Ա. 17։)
Յաշխարհական զբօսանաց. (Ագաթ.։)
Յաշխարհական սահեցմանց. (Ժմ.։)
Աշխարհական ալէկոծութիւն, կամ գործք. (Պիտ.։)
Աշխարհական դպրութեան երկրաւոր իմաստութեանն. (Ագաթ.։)
Դատաստանաց, եւ աշխարհական կարգաց. (Խոր. ՟Գ. 65։)
λαϊκός, laicus, saecularis. Աշխարհիկ ոք, ժողովրդական, ռամիկ. ամուսնացեալ. եւ Աշխարհասէր. տիւնեեվի, մէճազի.
Զեպիսկոպոսունս, զերիցունս, զսարկաւագս, զաբեղայս, զկուսանս, եւ զայլ ամենայն աշխարհականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Կուսին, եւ աշխարհականին. (Լմբ. սղ.։)
Քահանայք՝ դաւիթ ի կրօնաւորական կարգէ, եւ սարգիս յաշխարհական. (Յհ. կթ.։)
Ժողով արարեալ եպիսկոպոսաց, եւ համօրէն աշխարհականօք. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Աշխարհակա՞ն ես, մի՛ զպատիւ քահանայիւ արհամարհէր. (Մանդ. ՟Ժ։)
Ուխտաւոր, եւ աշխարհական. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ընդ գռեհիկս աշխարհականաց կեալ. (Վրդ հց. ՟Բ։)
Աշխարհականաց բանք են այդ, եւե մարդոց՝ որ ընդ երկիր բեւեռեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ոչ զայն ասիցէ, թէ պոռնիկ էր եսաւ, այլ որկորեայ եւ անժոյժ եւ աշխարհական. (Ոսկ. եբր.։)
δημώδης. vulgaris. Ռամկական. աշխարհիկ. աշխարհաբառ. զուգագի.
Հաւատն՝ յանդիմանութիւն անյայտ իրաց. յանդիմանութիւն այն է, որ աշխարհական բառով դէմընդդէմ ասեն. որպէս հայելի աչաց, նոյնօրինակ հաւատ մտաց. (Ոսկիփոր.։)
ԱՇԽԱՐՀԱԲՆԱԿ ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ. Որպէս Գաւառական. ռամիկ. խառնիճաղանջ. շինական.
Զբազումս յաշխարհականացն հրապուրեալ զկնի ինքեանց՝ ի հետիոտս տանէին ի մարտ հետեւակ զրուն՝ որ յաշխարհաբնակ մարդկնէն էին. (Ղեւոնդ.։)
secularized married.
Մտեալ ի կարգ աշխարհի. ամուսնացեալ (այր կամ կին). կարգըւած, տնուորած. տիւնեայա կիրմիշ, էվլէնմիշ, էվլի.
Լինիցիմ առն աշխարհականացեալ. (Հռութ. ՟Ա. 12. (յն. կողլոկ, լինել առն)։)
secular life.
secular, laical, temporal.
Որով իւիք լինի կեալ ըստ աշխարհի. աշխարհիկ. յաշխարհական վիճակի.
Որ յաշխարհակեաց կեանս էր. (Ագաթ.։)
Սա լեալ էր ամուսնաւոր յաշխարհակեաց կեանս. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
that consumes the universe.
Կերօղ աշխարհի. ապականիչ. գիշատիչ. արեանարբու. աշխարք չափօղ.
Բազմացան աշխարհակեր գայլք. (Յհ. կթ.։)
Ազգք աշխարհակերք. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
worldly, secular.
Որ ունի զկերպ կամ զձեւ աշխարհի, եւ աշխարհականի.
Զիւր զաշխարհակերպ ձորձսն մեկուսի թաքուցեալ ունէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
that saves, redeems the world.
Սոփերս աշխարհակեցոյց. (Նար. մծբ.։)
Կեցուցիչ աշխարհի. փրկարար. կենարար. աշխարքս ապրեցնօղ, փրկօղ, խալըսօղ.
Աշխարհակեցոյց գալուստ քրիստոսի, կամ արիւն աստուածորդւոյն, կամ չարչարանք, կամ փայտ սուրբ. (Զքր. կթ.։)
Աշխարհակեցոյց մահն քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
Աշխարհակեցոյց աւետարան. (Ագաթ.։)
Աշխարհակեցոյց խաչ. (Պտրգ.։)
Աշխարհակեցոյց բազկատարածութիւն խաչի, եւ այլն. (Շար.։)
Աշխարհակեցոյց անճառ խոնարհութեամբ ներգործեցեր. (Գանձ.։)
that sustains the world.
Որ կրէ զաշխարհ. Աշխարհակալ՝ ըստ ՟Ա նշ.
Աշխարհակիր բանին բազկաց. (Շար.։)
Որ ի ինչ կրի յաշխարհի աստ, կամ ըստ աշխարհի լինի. աշխարհական. աշխարհային. երկրաւոր. կենցաղական.
Նաւեալք ընդ մրրկեալ աշխարհակիր մեղացն՝ վերայ խորոցն սահեցան։ Ըստ աշխարհակիր կարգացն առակաբանեալ. (Ագաթ.։)
Աշխարհակիր կեանք, կամ մեծութիւն, զբօսանք, ցանկութիւն. (Սիսիան.։ Ճ. ՟Ա.։ Կորիւն.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
cf. Աշխարհախումբ.
Աշխարհաժողով. համագումար.
Աշխարհակոյտ ամբոխ. (Ագաթ.։)
Զամենայն աշխարհակոյտ խառնիճաղանճս տէրութեան իւրոյ։ Աշխարհակոյտ մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Յասպարիսի անդ յընդարձակ տեղւոջ յաշխարհակոյտ վայրի. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 9։)
Ասպատակ սփռէռ ի վերայ աշխարհակոյտ շինիցն աբասայ. (Յհ. կթ.։)
that destroys the world.
κοσμόλεθρος. mundo exitalis. Կործանիչ աշխարհի, կամ աշխարհաց. աշխարհաւեր. մահառիթ, վնասակար հասարակաց.
Աշխարհակործան յեղումն ապականութեան ի վերայ ածել. (Պիսիդ.։)
Այս աշխարհակործան բարկութիւնս յանկարծակի դիպաւ մեզ. (Լմբ. ամովս.։)
Աշխարհակործան յայտնութիւն, կամ աւանդութիւն, ժամանակ, ախտ. (Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։ Շ. ատեն. Սկեւռ. աղ.։)
Տէր աստուած յայտնեաց զաշխարհակործան քո ամբարիշտութիւնդ. (Կաղանկտ.։)
cf. Աշխարհակործան.
Կորուսիչ աշխարհի. աշխարհակործան.
Յաշխարհակորոյս առնէ անտի. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Ընդ խօսս աշխարհակորուսիդ այդորիկ։ Արանց վատախրատից եւ աշխարհակորուսաց։ Աշխարհակորոյս արանցն. (Փարպ.։)
Տիեզերապատիր աշխարհակորոյս խաբեբայ պատրանօք. (Տօնակ.։)
that absorbs or swallows up the world.
Որ կլանէ զաշխարհ, կամ զմարդիկ աշխարհիս. աշխարք կըլլօղ.
Աշխարհակուլ մահ, կամ որովայն, կամ վիշապ. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։ Մարաթ.։)
Մի՛ բանար ընդդէմ իմ զաշխարհակուլ զբերան գեհենին։ Կապեցեր սանձեցեր զամեհի բնութիւն աշխարհակուլ ծովուն աւազով. (Բենիկ.։)
father of the world.
Հայր աշխարհի. նախահայր. յաջորդ նախահօր ընտրեալ.
Յետ սաստիցն անցելոց՝ զայրն արդար (զնոյ) աշխարհահայր երկրակալ՝ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)
Էին ադամայ եւ այլ ուստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգ պայազատութիւն աշխարհահայր (կամ աշխարհհայր) լինելոյ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Նոյ արդար՝ աշխարհահայր եղեւ, եւ աբրահամ՝ հայր արդարոց (Պիտառ.։)
that surrounds all the world.
Մածեալ զաշխարհաւ, պատեալ, տարածեալ շուրջանակի.
Որ զաշխարհամած խաւարն ի սկզբանն ի լոյս փոխեցեր. (Շար.։)
list or register of the people, census of the population;
that keeps the register of the people;
առնել գիր զ—, to register the number of the people.
cf. Աշխարհամար.
(գրի կարճելով կամ վրիպակաւ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐ). οἱκονόμος, γραμματής τοῦ λαοῦ. oeconomus, scriba populi. Որ առնու գրով զհամար մարդկան աշխարհի. կոնոմոս, դպիր ժողովրդեան. գայտ էտիճի, քեաթիպ.
Գրեցաւ, որպէս ետ հրաման աշխարհահամար դպրացն։ Կացուցանէր աշխարհահամար դպիրսն։ Եկին մատուցին աշխարհահամար դպիրքն. (Եսթ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 42։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Մովսէս աշխարհահամար աշխարհապատում. (Ագաթ.։)
ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐ. եւ ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐԳԻՐ. ἁπογραφή. descriptio. որպէս Աշխարհագիր. առնուլն զհամար. եւ Մուտն ի համար արքունի դիւանի. գայտ քիւթիւք.
Յաշխարհահամար խառնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 27։)
Աշխարհահամար գրովն զազգատոհմն ամենայն յանուանէ գրել։ Առնել գիր զաշխարհահամար հրէից. ՟(Գ. Մակ. ՟Դ. 10. 14։)
public square or place in a town or country.
Միջին վայր աշխարհի, երկրի, քաղաքի. հրապարակ. հրապարակական.
Ի ներքս յաշխարհամէջս (կամ յաշխարհամէջ կամ յաշխարհամիջի) անդր արշաւել. յն. տիրել գաւառին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Ծովակ՝ որ յաշխարհամիջի է. (Շիր.։)
Յաշխարհամէջս եւ ի ժողովրդաբնակս համարձակեցան յարձակել տեղիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
open to public entrance, frequented, resorted to;
— Դուռն, Court.
Յոր աշխարհ ամենայն կամ բազմութիւն մարդկան մտանէ. (այն է աքունի դուռն, արքունիք). պապի հիւմայիւն, գափու, տէրի տէվլէթ.
Աշխարհամուտ դուռն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 57։)
worldly, profane;
secular, lay, temporal.
Աշխարհական. իբր կենցաղական, երկրաւոր, մարմնաւոր. տարրական. աշխարհի. աշխրքի. տիւնեեվի.
Ոչ ինչ յաշխարհային մասանց դադար առնուլ. յն. յաշխարհի մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հրաման առաք ի բաց կալ յաշխարհայնոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Իմաստութեամբ աշխարհայնով. (Շ. հրեշտ.։)
Աշխարհիկ ոք. ժողովրդական, ռամիկ. աշխրքի մարդ, աշխարական.
Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս. (Շ. ընդհանր.։)
Բնակիչ աշխարհի. երկրցի, կամ դրսեցի.
Զհեռաւոր աշխարհայինն (այսինքն զօտարականն) ի փառս բարձրութեան կարգէին. (Նար. խչ.։)
esteemed or respected by all men.
Նազելի եւ արգոյ յաչս ամենայն աշխարհի.
Աշխարհանազ երեւեալ. (Ագաթ.։)
that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.
Շինութիւն գործօղ աշխարհի. խնամակալ հայրենի երկրի. աշխարքը՝ երկիրը շէն պահօղ.
Այր քաղցր եւ աշխարհաշէն։ Լաւածանօթս եւ աշխարհաշէնս. (Փարպ.։)
Աշխարհաշէնն խոսրով. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
Աշխարհաշէն ըստ մերոյն արամայ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ եղեւ այր աշխարհաշէն, առատամիտ եւ բարեգործ. (Յիշատ.։)
Եւ իբր Աշխարհաշինական. կենցաղօգուտ.
Աշխարհաշէն հոգաբարձութեամբ։
Ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեան. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)
զաստուծոյ ասի՝ իբր Արարիչ աշխարհի. արարչագործ.
Երկնակազմն եւ աշխարհաշէն ձեռամբն բեւեռեսցէ զամենեսեան յերկեղն իւր եւ ի սէր. (Տօնակ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱՇԷՆ ոպէս ի բոլոր աշխարհէ շինեալ, կամ եղեալ ընդ պատրուակաւ աշխարհաշիութեան.
Յետ կործանման աշխարհաշէն աշտարակին, եւ խառնաբնդոր լեզուացն. (Կաղանկտ.։)
that preserves the universe.
κοσμοφύλαξ. mundi custos. Պահապան աշխարհի.
Աշխարհապահ հրեշտակքն, կամ հրեշտակաց. (Ածաբ. ժղ.։ Նախադր. ժղ։ Ճ. ՟Թ.։)
that relates from the creation of the world.
Պատմօղ զաշխարհէ (գրօղն, եւ գիրքն).
Մովսէս աշխարհապատում։ Զաշխարհապատումն լինելն մովսէսի. (Ագաթ.։)
Որ զաշխարհապատում գիրսն շարագրեաց։ Ըստ աշխարհապատում բանին. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
that surrounds the world, (Ocean).
Աշխարհապարունակ պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)
worldly, attached to the wordly vanities.
φιλόκοσμος, qui amat mundum, i.e. res mundanas et terrenas. Որ սիրէ զաշխարհ եւ զաշխարհային իրս. տիւնեա փերէսթ, մէճազի.
Յորս ուրախանան աշխարհասէրք. (Յճխ. ՟Ի։)
Ոչ ըստ աշխարհասիրացն ոմանց ծախելով յանարժանս. (Պիտ.։)
Անձուկ է ճանապարհն այն աշխարհասիրաց. (Խոսր.։)
Զքաղցրահամ կերակուրս՝ աշխարհասիրաց թողին. (Լաստ. ՟Զ։)
Աշխարհասէրք գոլով՝ հեղձուցին զհաւատոց բանն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ իբր Աշխարհասիրական.
Աշխարհասէր պատրանք. (Յճխ. ՟Ի։)
Որպէս աշխարհասէրք (կամ աշխատասէրք՝) սատարք ելով շինութեան. (Պիտ.։)
Սիրելի աշխարհի. հաճոյական մարդկան.
Ոչ ըստ տեղւոյ գոլով աշխարհասէր շարաբանութեան. (Երզն. քեր.։)
love of the world.
Սէր աշխարհի եւ աշխարհայնոց.
Մի՛ աշխարհասիրութեամբն հրաժարէք ի կոչմանէն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Հրաժարել յաշխարհասիրութենէ. (Նանայ.։)
Ոչ բաժանել յաստուածսիրութիւն եւ յաշխարհասիրութիւն. (Երզն. մտթ.։)
that created the world.
Աշխարհաստեղծն՝ ինքն արդարոյ երեւի. (Փիլ. ՟գ. մանկ.։)
Բազում արարիչս եւ աշխարհաստեղծս ի ներքս մուծանեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Զաշխարհաստեղծ բերանոյդ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Տարածեաց եւ տէրն զաշխարհաստեղծ բազուկն իւր ի վերայ խաչին։ Սկզբնածինն այն խաւար զգալի ի հրամանէն աշխարհաստեղծ տեղի տուեալ հալածեցաւ. (Սկեւռ. յեսայ. եւ Սկեւռ. ի յար.։)
political;
secular.
Այն ինչ իրք՝ որովք լինի քաղաքավարիլ յաշխարհի. աշխարհային. քաղաքական. աշխարհական. մարդկային.
Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)
Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)
Այլ է առաքելոցն պատուէր, եւ ա՛յլ մարդկան՝ որ աշխարհավար կենօք կենցաղավարեցին. (Իգն.։)
Կարգ սահմանի աշխարհավար ճանապարհին դի՛ւր է։ Հնազանդութիւն յաշխարհավար օրէնս՝ որոց եւ իշխեն. (Լմբ. սղ.։ Շ. ՟ա. պետ. լ։)
աշխարհավար լինիմ cf. աշխարհավարիմ.
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
ԱՇԽԱՐՀԱՎԱՐ ԼԻՆԻՄ ԱՇԽԱՐԱՎԱՐԻՄ Քաղաքավարիլ յաշխարհի օրինօք, կամ ըստ օրինաց աշխարհի. կեալ յաշխարհի, կամ մտանել ի կարգ աշխարհի.
Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
Որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ. (Խոր. ՟Բ. 77։)
cf. Աշխարհավարիմ.
policy;
secularlife.
Քաղաքավարիլն յաշխարհի. կեանք աշխարհի կամ աշխարհականի. կենցաղ բարեկեցիկ.
Ընդ նոյն ինքն իրս աշխարհավարութեան անցանելով. (Պիտ.։)
Արհամարհեաց զվարս աշխարհիս, եւ որ ի սմա զբօսանք աշխարհավարութեան են. (Ճ. ՟Ա.։)
Յիւր ճանապարհն ամբիծ լինիցի, աշխարհականն յաշխարհավարութիւնն, ամուսնացեալն յամուսնութիւնն։ Թէ՛ իշխան է, թէ ընդ իշխանութեամբ, թէ ի կարգ աշակերտութեանն, թէ յաշխարհավարութեան։ Արհամարհելով զօրէնսն՝ եւ աշխարհավարութիւնն ոչ յաջողի նոցա. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաղագս բժշկական արհեստիցն, որ վասն մարդկութեան առողջութեան, եւ ապա յաղագս աշխարհավարութեան պիտոյացմանն. (Վստկ. ՟Ժ՟Է։)
that takes care of the people.
Աշխարհատած գեհկանութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
spread throughout the universe.
Տարածեալ ընդ աշխարհ համօրէն, ընդ ամենայն երկիր.
Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
Խաւար աշխարհատարած. (Նար. գանձ հոգ.։)
Կոհակք ամեհի ծովուն աշխարհատարած. (Բենիկ.։)
that detests the world, that is not attached to the vanities of the world.
Ատեցօղ աշխարհի։ (ՃՃ.։)
that has seen much of the world;
known by all, notorious, public, manifest;
— ցուցանել, to publish, to make known.
δημοσιακός. publicus եւ բայիւ δημοσιεύω publico Տեսուչ եւ դարմանիչ աշխարհի.
Աշխարհատես խնամակալութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
ԱՇԽԱՐՀԱՏԵՍ. Տեսանելի առաջի ամենայն աշխարհի. ակներեւ տիեզերաց. ուր է հանդէս համաշխարհական հանդիսացեալ.
Աշխարհատես հրապարակ (ահեղ ատենին). (Մանդ. ՟Ա. եւ ՟Ե։)
Արդեօք ոչ հաւատայ հանդիպել աշխարհատես հրապարակին. (Բրս. ապաշխ.։)
Լսել ի նմանէ զքաղցրալուր բարբառն երանութեան՝ առաջի աշխարհատես հրապարակին. (Եփր. խոստ.։)
Զիւրոյ սխալմանն զկերպ աշխարհատես ցուցանէ. (Խոսր.։)
Աշխարհատես առնէ զնշանն. (Նանայ.։)
Այժմ լռելեայն եկի, եւ ապա բազում աշխարհատես յայտնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28.) յն. մի բառ, որ առ (Երզն. մտթ.) գրի. Այժմ լռելեայլն, եւ յայնժամ աշխարհատեսիլ յայտնութեամբ։
master of the world, conqueror;
prince.
Տէր աշխարհի. թագաւոր. իշխան.
Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)
queen;
princess, victress.
Տիկին աշխարհի. թագուհի.
Շուշանիկ աշխարհատիկինն աղուանից։ Դեսպակ աշխարհատիկնոջն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Աշխարհաստեղծ.
κοσμοποιός. mundi creator, opifex. Արարիչ աշխարհի. որ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՍՏԵՂԾ, ԱՇԽԱՐՀԱԳՈՐԾ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
Էջ ասէ, զի յետս կացուսցէ զմարդիկ յաշխարհարարէ անտի. (Կոչ. ՟Զ. ձ։)
Աշխարհս եւ եւ աշխարհարարն յուխտաւոր մանկանն տպաւորեալ կերպարանեցաւ. (Եղիշ. դտ.։)
Առ ի միւսանգամ զաշխարհարար գթութեանն զսէր եւ զանունդ ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
Արիստոտէլէս զիս ուսուցանէր յաշխարհարար ներտառութեանն. (Ի Պտմ. աղեքս.) իմա՛, ի գիրսն որ յաղագս աշխարհի։
creation of the world.
κοσμοποιία. mudi creatio, opificium. Արարչութիւն աշխարհի. արարչագործութիւն. ստեղծումն աշխարհի. աշխարք ստեղծելը, աշխրքիս ստեղծուիլը.
Աշխարհարարութիւնն կարգեալ յօրինեալ է (ըստ գրոցն ծննդոց)։ Զաշխարհարարութիւնն հաշուելով ասէ, այս գիր արարածոց։ Յաշխարհարարութեանն ասէ, թէ փչեաց ի դէմս նորա. եւ այլն. (Փիլ.։)
Զոր եւ յաշխարհարարութեանն գիրսն Գրեաց Մովսէս։ Մեծն մովսէս՝ եբրայեցւոցն շարագրող, եւ աշխարհարարութեան մարգարէ. (Կիւրղ. հանգ.։ Արծր. ՟Ա. 1։)
Կարգաւ մի ըստ միոջէ զաշխարհարարութեանն պատմէր գործ։ Ըստ աշխարհարարութեանն ասեմ կարգի. (Պիտ.։)
Նախ քան զաշխարհարարութիւնն քրիստոսիւ նկարեաց հայր զհրաւիրեալսն ի ժառանգութիւն. (Ոսկ. եփես.։)
goose;
արու —, gander;
ձագ —ի, gosling;
— վայրի, gannet, soland goose, anser bassanus;
— շչէ, the goose cackles.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'awā ձևից, որի հետ հմմտ. կելտ. (լտ.) cavannus, հբրըտ. couann, նբրըտ. kaouen, kaouan, կիմր. cuan, ֆրանս. chouan (որ ժողովրդական ստուռառանութեամբ դարձել է chat-huant), հսլ. sova, ռուս. cobá, հբգ. hūwo, մասնի-ևով՝ huwila, hiuwula, անգլ. howl «բու», որոնք ծագում են *k'aua նախաձևից. սրա բուն արմատն է հնխ. k'au-«բղաւել. գոչել». հմմտ. լիթ. šaukiu «բղաւել, գոչել, կոչել, կանչել», հբգ. hiulen, hiuweln, նբգ. heulen «ոռնալ, կանչել», նոյն արմատը կայ նաև հնխ. kau-, keu-kū-ձևով, որից ունինք սանս. käuti «գոչել, աղաղակել», kóka-«սագ», յն. ϰω-ϰύ-ω «գոչել, ողբալ», ϰαύας, ϰῆς, ϰῆῦς «ծովային մի թռչուն, հաւա-նաբար sula bassana L», լիթ. kaukiu, լեթթ. käukt «ոռնալ» ևն ևն։ Ըստ այսմ հնխ. k'awā բուն նշանակում էր «կանչող, բղաւող (անասուն)» և պատշաճօրէն յատ-կացուեց բուին կամ սագին, ինչպէս որ սանս. kóka-ևս «սագ» (Berneker 422, Pokorny 1, 331-2, Walde 142)։
• Klaproth, Asia pul. 101 սիրյ. seseg պերմ. düsek, վոթյ. säsik «սագ» բա-ռերի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայնից։ Peterm. 22 քրդ. häk, ան-գսք. äg։ Pictet 1, 388 համարում է շրջուած պրս. թրք. qāz «տագ» ձևից։ Müller BVS 5, 381 փոխառեալ չէ, այլ նոյն է զնդ. zaγhr, սանս. hamsa հո-մանիշների հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 26, Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 102, Նախալ. 83 և 173, Schmidt KZ 25, 127, Bittner
• WZкM 14, 161 կցում են սանս. ham-sá-, յն. [other alphabet] ︎ լտ. (hjanser, լիթ. uasis, հբգ. gans, հսլ. gensi, ռուս. rycь «սագ» ևն ընտանիքին. սրա նա-խաձևն էր հնխ. g'hans-, որ տուել է հյ. *գաս և շրջմամբ սագ։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. çaka, ca-kavi։ Հիւնք. պրս. qāz։ Osthoff. Parer-ga 1, 247, յետոյ Patrubány SA 2, 170 Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. ca-kuná-«թռչուն, մեծ թռչուն», յն. ϰυϰνος «կարապ», լտ. cicōnia «արա-գիլ», գոթ. hāhan, հբգ. hêhara, գերմ. bäher ևն բառերին ցեղակից։ Pedersen ZDMG 57(1903), 561=Հայ. դր. լեղ. 187 կարծում է թէ սագ<*գաս շրջումը կատարուած է ձագ բառի ազդեզութե-ամբ (կցում է դարձեալ հսլ. gasi ևն ձևերին)։ Այս բոլորը մերժելով վերի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud. էջ 80, որին համամիտ են Walde 150 Boisaca 422 532, 1058, Berneker 342, Pokorny 1, 332, 456 և 536։ Karst, Յուշարձան 425 թրք. qaz «սագ»։
• ՓՈԽ.-Pedersen. Հայ. դր. լեզ. էջ 186-187, ZDMG 57 (1903), 561 և кZ 40, 192 հյ. *գաս նախաձևից փոխառեալ է դնում թրք. qaz, եաքուտ. xās, որոնցից էլ պոս-γaz, քրդ. qāz, օսս. qaz «սագ»։ Բայց ըստ. որում գոյութիւն չունի հյ. *գաս նախաձևը, ուստի գոյութիւն չունի նաև նման եռեւառաւ-թիւն։ Թրք. բառերը, եթէ իրօք հնդևրոպա-կան են, կարող են ուրիշ մի լեզուից փոխ-առեալ լինել, յատկապէս թոխարերէնից կամ քուչերէնից։
• «շենքի կտուրի թեք լանջերը», նո-րագիւտ բառ, որ 3 անգամ գտնում եմ գոր-ձածուած հետևեալ տեղերը. «Եւ ի ձեռն մե-ծահնար ճարտարաց քերածոյ քարամբք և կրաշաղախ ձուլմամբ յօրինէ զսալայարկս ծածևութի գմբեթին և ստորակայ սագիցն և գաւթին, որ ի դրանն (Օրբել. հրտր. Էմինի. էջ 317).-Ձևացաւ կամարանման գմբեթն'և սագերն ամպեղէն» (Յայսմ. հոկ. 6).-գրուածձ սակք՝ Չօր. սարկ. Գ. 42. «Շինեաց... զան-գակատուն և չև ևս էր կատարեալ զսակք տանեացն»։ Սրանից է կազմուած սագաշէն «թեք կտուրներով (ճարտարապետական ձև)» Վրդն. ել. Գնձ. Օրբել. Պտմ. կիլիկ. գրուած սաքաշէն Տաթև. ձմ. Ճժա. որ և սագաձև Յիշատ. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ. էջ 191)։
• = Պրս. ❇ saγ «է տեսակ իմն շինուա-ծոյ, որ լինի նեղ և երկայն. 2. ծածք գմբե-թի և առաստաղ տան»։-Աճ.
• Սագ նորագիւտ բառը գիտէ միայն Քա-ջունի, Գ. 216, որ գրում է սաք և մեկ-նում է «քարինք յարկի տանեաց»։ Սրա-նից առնելով ԳԲ՝ սաք «տանց յարկի քարեր»։ (Բառիս իմաստը որոշում են պրս. ձևը և տակը գւռ.)։ Միւսները գի-տեն միայն սագաշէն բառը, որ մեկ-նում են հետևեալ ձևով. ՆՀԲ «կա՛մ է քարաշէն (ի պրս. sang, որ և լտ. sa-xum, այն է քար) և կամ տապանաձև նաւակաձև ի նմանութիւն սագի». այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ «տափակ քարաշէն»։
• ԳՒՌ.-Մշ. սագ՛, յգ. սագ'եր «վանքի կը-տուրի թեք լանջերը». օր. Վանքի սագ'ի վրա նստուկ էր. (ուրիշ շէնքի համար չի գործածւում)։
ՍԱԳ ՎԱՅՐԻ, կամ ՋՐԻՆ ՍԱԳՆ. ռմկ. շնօրօր. արաբ. նիհամ. Թռչուն կարմրագոյն ի ձեւ սագի։ (Բժշկարան.։)
plum;
— դամասկեան, damson;
— վայրենի, sloe, wild plum;
— չոր, prune, dried plum, French plum;
օշարակ ի —ոյ, plumwine.
• «սալոր, շլոր» Մխ. առակ. Գա-ռեան. որից սալորենի «սալորի ծառը» Բժշ. ասւում է նաև շլոր կամ շլոռ՝ Բառ. երեմ. յաւել. 570։
• ՀԲուս. § 2683 և յետոյ Patrubány SA 1, 106 կցում են հսլ. sliva, լեհ. šliva հունգ. szilva, լիթ. slyva, հբգ. sleha, նբգ. Schlehe, անգլ. sloe հոմա-նիշների հետ։ Յիշատակուած ձևերի հետ համեմատութիւնը տուաւ նախ Pic-tet, բ. տպ. Ա. 281, բայց կասկածով։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 յիշում է կաս-կածով։ Յիշեալ բառերը ըստ Solmsen KZ 37, 598, Walde 437, Trautmann 269-230 կցւում են լտ. līveo «կապ-տիլ», līvor «կապտագոյն», lyidus «կապտաւուն», հիռլ. li «գոյն, փայլ» ևն բառերին («սալոր» բուն նշանակում էր «կապտագոյն») և ծագում են հնխ. sleivā ձևից, որից չի կարող յառաջա-նալ հյ. սալոր։ Այս պատճառով Patru-bány ՀԱ 1906, 343 մերժելով նախկին մեկնութիւնը, դնում է հնխ. kale, kelā «տաքանալ» արմատից (հմմտ. լտ. ca-lere «տաքանալ»), իբր հնխ. kaloris «տաք ժամանակի պտուղ»։ Մառ ИАН 1913, 318 -որ յոգնակերտ մասնիկով վրաց. քլիավի «սալոր» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի սպան։ ciruela «սալոր»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. սալօր, Սեբ. սալէօր, Ասլ. սալէօ՝ր, Մկ. սալիւր, Զթ. սmլիւյ, սmլիւր, Խրբ. սալվօր. -նախաձայնը վերածած չ՝ Ալշ. Մշ. Ջղ. չլոր, Երև. zլor, Տփ. շլուր, Գոր. շլէօր, Ղրբ. շըլլէօր, Ագլ. շըլլիւր։ Նոր բառեր են սալորաչիր=շլորա-չիր, շլորթթու, շլորի (Ագլ. շըլլm՛րի), շլբլիթ (Ղրբ. շըլըպլիթ) «սալորի պաստեղ՝ բլիթի ձևով»։
որ եւ Շլոր. κοκκύμηλον prunum. Պտուղ ախորժ համով ընդ քաղցր եւ ընդ թթու՝ պէսպէս գունով եւ ձեւով, ի չափ ծիրանի կամ նշի. էրիգ, ալու, ալուլէ (որ է վայրենի եւ մանր).
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրավար, ղօրապետ» Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Լաստ. որից սաղարութիւն Կանոն. 76. սաղարանի «զօրավարներ» Ա-սող. ասւում է նաև սալար Խոր. Գ. 17. Պտմ.
• =Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
Ատրներսէհ փուշտիպանացն սաղար։ Հրամանատու եւ աւագ զօրուն՝ փուշտիպան սաղար էր. (Փարպ.։)
Ո՞ ոք ի նոցանէ սաղարք լինիցին.. (Եղիշ. ՟Դ.)
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
• (հոլովւում է տունջեան, տունջենի, ի տուէ կամ ի տունջենէ, տունջեամբ կամ տուով ևն) «ցերեկ, օրուայ լոյս մասը» ՍԳր. Վեցօր. որից տուրնջեան (իբրև ուղղական) «առաւոտ» Վեզօր. տունջենական Փիլ. Շիր. տունջենային Յհ. կթ. Տօնակ. Լմբ. տունջե-ամբ «ցերեկով» Կոչ. 168. երկտիւ Ոսկ. Կո-ղոս. մշտատիւ Նար. խչ. յարատիւ Ճառընտ։ գիշերատիւ Լմբ. մատ. 74։-Բառիս հոլով-ման մասին տե՛ս Meillet MSL 18, 239։ Հմմտ. նաև տի։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. diu-«օր» բա-ռից. հմմտ. սանս. divā «ի տուէ», divēdivε «օր աւուր, օր ըստ օրէ», divasa-«օր, ցե-րեկ», հինդ. divus «օր», գնչ. dives, gi-ves «օր», յն. εύ-δῖος «լաւ եղանակ, լաւ ոէ պայծառ օր», լտ. diū «ի տուէ», dies «օր», ռում. di «օր», հիռլ. in-diu «այսօր», կիմր. diw, dyw «օր»։ Այս բոլորի նախնական պարզ արմատն է *dei-«փայլիլ, լուսաւո-ցել» (հմմտ. յն. δέατοι «երևիլ», սանս. dī-, adīdet «երևիլ, ցոլալ», dfvyati «լուսաւորել» ևն), որ աճել է -eu-, -en-աճականնեռոմ։ Առաջինից ստանում ենք հնխ. deieno-«լու-սաւոր», deiuos «Աստուած, երկինք», dlēus «երկինք, օր», diu-«օր», որոնց ժառանզ-ներն են սանս. dyāúš «երկինք, օր», divyá-«երկնային», dēvá-«Աստուած», զնդ. dasyo «դև», յն. Zεύς, Ἀιός, լտ. Deus «Աստուած», dīvī «աստուածներ», divus «աստուածա-յին», լիթ. dèvas, լեթթ. dèws, հպրուս. de-ϊws, հիսլ. tīvar, հիռլ. dia, կիմր. duiu, կորն. duy, բրրտ. doué «Աստուած», ինչ-պէս և վերոյիշեալ «տիւ» նշանակող բառե-որ։ (Բալթեան խմբից փոխառութիւն է ֆինն, taivas «երկինք»)։ Երկրորդից (-en-աճա-կանով) ունինք հսլ. dīni, լեհ. dzieή, ռաս. neнь. լիթ. diena, լեթթ. diena, հպրուս. deinan, սանս. dina «օր» և լտ. nundinae «ինը օրը մէկ եղած շուկայ» (իբր հնխ. delen-)։ Հայերէնի մէջ բնիկ է տիւ, իսկ իրանեանից փոխառութեամբ ունինք դև, ինչպէս նաև դէտ, դիտել (Walde 230 232 Pokorny 1, 772-4. Berneker 203, 254, Boisacq 189, 293, 308, տե՛ս նաև Ernout-Meillet 259, Meillet BSL л 81, էջ 126)։-Հիւբշ. 498։
• Klaproth, Asia pol. 105 աֆղան. uras և ւտ. dies «օր»։ ՆՀԲ լտ. dies «օր»։ Սանս. և այլ ձևերի հետ են հա-մեմատում Peterm. 21. 33, Windisch. 12. Lag Urgesch. 499, Muller SWAW 38, 572. Justi, Zendsp. 156, Տէրվ. Altarm. 68, էմին, Հայ. հեթ. կր. (թրգմ. Յոյս 1875, 348), Հիւբշ. KZ 23, 18 ևն։ Մորթման ZDMG 31, 413 բևեռ. Tiasba աստուծոյ հետ, որ մեկնում է «Չի աւուրց»։ Հիւնք. սանս. տէվա և զնդ. տայիվա։ Bugge, Lуk Stud. 1, 56 լիւկ. tivi «քահանայ» բառն էլ է ա-ւելացնում։ Մառ, Լազ. քեր. 189 լազ. տիղուչա «դժբախտ» բառը ուզում է մեկնել հյ. տի «օր» + լազ. ուչա «սև»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. տղե, ինգ. դիեյ, չէչէն. դէ ևն հոմանիշ-ներըս
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Ի տուէ եւ ի գիշերի։ Զտիւ եւ զգիշեր։ Ի տուընջենէ մինչեւ ի գիշեր։ Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի։ Տիւք եւ գիշերք.եւ այլն։
Մինչչեւ լեալ էր լոյսն աշխարհի, ո՛չ գիշեր էր, այլ՝ խաւար. իսկ յետ երեւելոյ լուսոյն՝ եկն նախ անուն տուընջեանն, եւ ապա յետոյ եւ խաւարն գիշեր կոչեցաւ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Տեւումն լուսոյն ի վերին կիսագունդն տիւ է. տիւն միշտ տիւ է՝ ուր երթայ արեգակն. (Վրդն. դան.։)
Տըւով եւ գիշերով աւարտելով։ Վայելչական տուընջեամբս։ Ի տուընջեանս կամ ի տուընջենիս յայսմիկ, եւ յամենայն ժամանակի։ Յայսմ աւուր կենացս միայն լիցի աշխատել տուընջեամբս. (Ժմ.։ Խոսր.։)
Դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ։ Որդիս լուսոյ, որդիս տուընջենի արդարութեան. (Մխ. առակ.։ Վրք. սեղբ.։)
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
• ՆՀԲ ոչ խրախ։ Տէրվ. Նախալ. 70 ար-մատը *խուր, որից *խուրախ >խրախ, ուրախ և տ բացասականով՝ տխուր։ Հիւնք. պրս. xurram «ուրախ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 և Meillet Altarm. Elementarb. 210 մեկնում են ըստ. Տէրվիշեանի։ Մառ ИАН 1914, 1239 տ բացասականով՝ *խուր, որ է = հյ. խինդ, վրաց. խարեբա, յն. χϰρ «ուրախութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Տփ տխուր, Մրղ. տուխուր, Սեբ. դխուր։
Կիսամահ եւ տխուր։ Զի մի՛ տխուր դիմօք հայեսցին ի մեզ (հրեշտակք). (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ե։)
Լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
Ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն։ Անարգ եւ փոքր եւ տխուր է տեսիլ մարմնոյս քան զհոգւոյ կենդանեացն անմահից։ Կապեալն ի կապանս տխուրս. (Վեցօր. ղ։ Յճխ. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Զի՞նչ է դժոխք. տեղի է ժուարին, թշուառական ոգւոց տխուր կապարան. (Գէ. ես.։)
Զի իր տխուր եւ չարահոտ է ճշմարտապէս՝ որ ի մեզ՝ մեղքն. (Մեկն. ղեւտ.։)
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
• ԳԴ պրս. [syriac word] važ «ցասումն կամ բարկութիւն»։ Bezzenberger և Fick BВ 6 (1881), 240 հսաքս. wráka «պատիժ, վրէժ»։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. varǰ, գոթ. vrikan «հալածել», vraks «հալա-ծիչ», հսլ. yragū «թշնամի», գերմ. Rache «վրէժ» և հյ. հալածել բառերի հետ՝ հնխ. varg «հալածել, վրէժ խընղ-րել» արմատից։ Հիւնք. պրս. պատա-ֆէրաշ «պատուհաս» բառի վերջի մա-սից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 357 պրս. [arabic word] fariz «փետել, քերթել», [arabic word] faris «յարձակիլ, աւարել» բառե-րից։
Խնդրել զվրէժ ուխտին։ Հատուցից վրէժս թշնամեաց իմոց։ Վրէժ խնդրել։ Վրէժ առնուլ։ Պահանջել զվրէժ։ Հանել զվրէժ, կամ զվրէժ քինու, զքինու վրէժ։ Յաւուր վրիժուց.եւ այլն։
Ընդ այսքանեաց գործօղ նորագոյն լեալ վրիժուց երագագոյն եւ նորանշան ինչ օրէն է կարկառել պատուհաս. (Պիտ.։)
fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.
• = Պհլ. *yirep ձևից, որ հայերէնի հետ են-թադրում է պրս. [syriac word] virēb, vurēb «թիւր, ծուռ կամ խոտոր»։-Հիւբշ. 250։
Սնապարծիցն բանք անշահք, եւ գործք նոցա վրէպք։ (Համամ առակ.։)
Տրտմութիւն բաղկանայ ի վրէպ լինելոյ ըղձից մարմնոյն։ Վրէպ եղեւ յուսոյն իւրմէ ապարասանն։ Բա՛բէ զիա՞րդ վրէպ (կամ վրիպ) եղեր ի չարութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ. եւ ձ։)
Պարօղն անուոյ հասցէ վըրէպ, պատկեր եօթանց դարուցս ի դէպ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
• «իշխանուհի» Անսիզք 93։
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Սոքա չեն ի վարձու տալոյ զիշխանութիւն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. այսինքն տալոց. (ռմկ. տալու պէս չեն)։)
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
Ըստ տուեցելոց նմա ի վերուստ շնորհաց. (Արծր. ՟Դ. 12։)
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մ մաս-նիկով (հմմտ. կող-կողմն) տիլ «ցեխ» ար-մատից, որ թէև հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականներում։ Ծագում է հնխ. stεl-արմատից, նախաձայնի անկու-մով, իբր stēl->*ստիլ>տիլ։ Նոյն արմա-տի կարճ stel-«կաթկթիլ, միզել» ևն ձևից են յառաջանում յն. σταλάω, σταλάσσω «կաթիլ կաթիլ ծորել», στάλαγμα «կաթիլ, կայլակ», σταλαγμός «կայլակում», τέλμϰ «աղբ, ճա-հիճ, ցեխ, շաղախ, տիղմ», անգլ. stale «մէզ», to stale «միզել», մսգ. stal «ձիու մէզ», գերմ. stallen «միզել (ձիու)», կելտ. *stalto, որից մբրըտ. staut, նբրրտ. staot «մէզ», որ թերևս գերմանականից է փոխա-ռեալ, այսպէս նաև հֆրանս. estaler «մի-զել»։ Արմատի g'(h) աճականն են ներկա-յացնում լիթ. telžiu, telžti «միզել», tulžtu, tulzaú «կակղիլ, թառամիլ (կանաչեղէն ևն)», patulžusi «ջրից, անձրևից կակղած տլքած» (Pokorny 2, 642, Boisacq 901, 952). Հայերէնի մէջ ունինք նաև նոյն արմատի մի-ջին ձայնդարձը stol-. որի վրայ տե՛ս տող։ -Աճ.
• Տէրվ. Նախալ. 128 վերջաձայն մ մասնիկ է համարում։ Bugge KZ 32, 67 համեմատում է յն. τέλμα, τελμις հոմանիշների հետ։ Այս մեկնութիւնը անապահով է համարում Հիւբշ. 498, որովհետև յն. τέλμα ենթադրում է հնխ. k2elmn-։ Հիւնք. յն. τέτμα, τέλμος, Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 67 փոխառեալ է դնում յն. τελμα ձևից։ Scheftelowitz BВ 29, 20 պհլ. dlīm «կեղտ», պրո. dulum «բշտիկ, պալար» բառերին ցե-ղակից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. տեղ «անձրև», թրք. dalga «ալիք», dökmek «թափել», dolmaq «լցուիլ», սումեր. dig «թափել» ևն բառերի հետ։ Peters-son IF 43 (1925). 75 նոյն ընդ տեղ «անձրև»=բրըտ. delt, գաէլ. ϑealt «խոնաւ, խոնաւութիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] tumla, tamla «աւազանի տակ մնացած ջուր կամ սև տիղմ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 273).
• ԳՒՌ.-Արմատական տիլ ձևն ունին Ալշ. Ապ. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Սր. Վն. տիլ և Չն. դիլ «ջրալի ցեխ, թաց տիղմ», Երև. Ղզ. Վն. տիլ «գինու ևն տակին նստած դիրտը». յի-շում է նաև Բառ. երեմ. էջ 217 մրուր բառի բացատրութեան մէջ. «Մրուր. բրոր, դիրտ կամ տիլ»։ Նոր բառեր են տլոտ, տլաժա-ժանք. տլոտել, տլտլայ։
ἱλύς, βόρβορος, πηλός lutum, limus, coenum. Հող ջրով զանդեալ եւ խմորեալ, եւ այլովք աղտեղութեամբք գռեհաց շաղախեալ. շաղախ. մօր. գայռ. գեռ. ցեխ. ցիխ. տիլ, ցեխ, չամուր.
Ընդ կաւ եւ ընդ տիղմ թաւալելով։ Ընդ գայռ եւ ընդ տիղմ թաւա՝եցուցանեմք։ Ընդ կաւոյս զանգուածոյ, ընդ տղմիս երկնայնոյ։ Լուա՛ զժահահոտութիւն տղմոյդ ամբարշտութեան։ Մաքրիլ արեամբ յաղտոյ մեղաց աղմոյ. (Սարգ.։ Նար.։ Մանդ.։ Շար.։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-
• ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Բլ. Մշ. վէրք յոգնակի ձևով. ինչ. Բլ. Ի՞նչ կոլրտիս իդա վէրքեր «այդ տեղերը ի՞նչ ես ման գալիս» (Էմ. ազգ. ժող. Բ. էջ 399)։ Մշ. վէրկ ու վէ-րիկ «տեղ, վայր»։ Ուրիշ տեղեր սովորական է միայն վայր «ի վայր, դէպի ներքև, ցածր» իմաստով. ինչ. Սվեդ. իվար, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. վար, Խրբ. Տիգ. վmր, Զթ. վmյ, վmր կամ իվmյ, իվmր, Հճ. վայ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վէր, Ղրբ. վըէր.-կայ նաև վայրի, վայրենի ձեւը, ինչ. Ասլ. վայրընի, Խրբ. վարյէնի, Ղրբ. վրինի՛, իվի՛րի, Գնձ. վրի՛ւնի, վի՛րած «կատաղած», վի՛րու «վայրի» Բլ. վէրու, Ալշ. Մշ. Վն. հփ. վէրի, Գոր. իվէ՛րի, վէրի, Ղզ. վի՛րու-իսկ Զթ. վէյէ, վէրէ «եղնիկ».-նոր բառեր են վարդի, վարկեկ, վարնոց, վարտանք, վար-ցաւ, վարօք, վարվարիկ-վերվերիկ։
Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)
Վասն սոցա ասացեալ է մեր յայլում վայրի։ Եւ դարձեալ զգուշացեալ յայլում վայրի գրի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։ Կոչ. ՟Դ. (այսինքն այլուր)։)
ՎԱՅՐ. ἁγρός ager, -rus, regio. Տեղի արտաքոյ բնակութեան. դաշտ. անդաստան՝ ուր լինի վար եւ հունձ. եւ Երկիր անգործ ի բացի. անապատ։
Վայր մի համբերեսցուք։ Խցէ՛ք զաչս մարմնոյդ վայր մի։ Վայր մի հրաժարեցուցանէ չուտել. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մագ. ՟Ե։)
Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Զհաւաստի եւ բովանդակ աշխատութիւն մեր՝ ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր։ Զերեսս ի վայր արկեալ։ Զուս հարկանէր, ի վայր քարշէր։ Եւ դու իջցես ի վա՛յր ի վա՛յր.եւ այլն։
Մի՛ ի վայր անկանիք (այսինքն մի՛ լինիք երկրաքարշ)։ Զպարիսպն երիքովն ի վայր շարժեալ. (Սարգ. եւ այլն։)
Ի վայր հարկանելն զնա՝ նոցա յաչաղմանն եւ մախանաց եւ չարութեան էր։ Ոչ թէ ուսանել կամելով եւ կամ իմանալ՝ ասէին զայս, այլ զի ի վայր արկցեն զփառսն որ յաղագս Քրիստոսի էր։ Տային նմա պատճառս առ ի վայր արկանել զնա՝ զՆազարէթ յիշէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 5. 11։)
Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգամոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Զտղայ եւ զմատղաշ ծառերն ի վայր տայք. (Ոսկիփոր.։)
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• «վառած, փայլուն» Ոսկ. յհ. բ. 4. Խոր. Տաղ. «բորբոքում, այրիլ վառիլը» Նար. տաղ. Շնորհ. այբուբ. որից վառել «այրել, բռնկցնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. վառիվառ Լաստ. վառ ի վառեալ Նար. տաղ. վառ ի վառեան Տաղ. վառումն Եղիշ. վառա-րան Շար. վառվառիլ Յայսմ. բոցավառեալ Ոսկ. լուս. լուսավառ Խոր. հռիփ. կրակավառ Գնձ. հրավառ Վրք. հց. ջահավառ Մաշտ. վառվառուկ «մի տեսակ բոյս. alyssum alpes-tre L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 156)» Գաղիան. բժշ. (տե՛ս աալուսան բառի տակ)։ Միջնադարեան ձև է վառչիլ Մխ. բժշ. 70, 90, Վրդ. առ. 333։ Նոր բառեր են լապ-տերավառ, վառելափայտ, վառվռուն, խան-դավառ ևն։
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. վառել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. վառէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. Տփ. վառիլ, Ասլ. վա-ռէ՝լ, Սլմ. Վն. վmռել, Մկ. վmռիլ, Հճ. վա-րել, Հմշ. վառուղ (բայց Ագլ. վօռ «վառ, վառուած»)։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վառ «բոց»։ Նոր բառեր են վառման, վառոտել, վառուկ, վառվռիլ, վառվռի տալ, վառք ևն-
• «զինուիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից վառել «զինել, գրգռել, կռուի պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. վա-ռիլ «զինուիլ» ՍԳր. վառելիք «զէնք, զրահ» Ճառընտ. վառեալ «զինուած» ՍԳր. վառե-զուցանել «սպառազինել» Բ. մկ. դ. 40. Եփր. յես. զրահավառ Մծբ. վառուած «սպառազի-նութիւն» Ոսկ. հռովմ. 65։-Հմմտ. նաև տա-կը վառել «կպցնել» նշանակութեամբ։
• Pictet 2. 225 սանս. varman ևն։ Jus-ti, Zendsp. 268 զնդ. var «ծածկել, պահպանել», 258 vairi «զրահ»։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծած. կել» արմատից։ Հիւբշ. 494 անապահով է գտնում համեմատել գոթ. varian գերմ. wehren «արգիլել» բառերի հետ։
• (ի հլ. յետնաբար) «թագաւորական քօղ» Բուզ. ե. 38. Յհ. կթ. 181. «դրօշակ» Ուռհ. Մաշտ. ջահկ. որից խաչվառ «եկեղե-ցական խաչանիշ դրօշ» Մաշտ. (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), որ է գւռ. խաչալէմ (կազմուած հյ. խաչ +արաբ. [arabic word] 'alam «դրօշակ» բառե-րից)։
• =Կայ պրս. [arabic word] bār «քօղ», որ եթէ ծագում է պհլ. *var ձևից, հայերէնը պէտք է սռա-նից փոխառեալ համարել։-Հիւբշ. 243?
• ՆՀԲ վառ «փայլուն» բառից է ուգում հանել։ Lag. Arm. Stud. § 2096 պրս. bar, որ յիշում է Հիւբշ. կասկածով։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, էջ 39 պրս. farr «պերճութիւն», farri kayāni «շուք արքայական» (հյ. փառք բառն է և կապ չունի այստեղ)։ Karst, Յուշարձան 40։, 4Ո3 սումեր. bar «պատուի պատմու-ճան»։ Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 3
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
• «երաժշտական մի եղանակ. երրորդ կողմ, ԳԿ» Քերթ. եկեղ. Ուռհ.։
• = Յն. βαρύς «ծանը», որ երաժշտական լեզւով նշանակում է «բամբ ձայն, ցածր ձայն», իբր հակառակը՝οհός «սուր, զիլ, բարձր» և μέσος «միջին» ձայների. որից նաև βαρύτονος «baryton» (Bailly Յ5Սա, Sophocles 300)։
Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)
Եւ շիջանի բոցն որ ի վառ, եւ զգօնանայ միտքըն յամառ. (Շ. այբուբ.։)
Որպէս բառ յն. վա՛ռիս. βαρύς gravis. այսինքն ծանր. Մի յութ ձայնից շարականի, այն է երրորդ կողմն.
Շղաշատեռ պայծառ փողփողեալ որպէս նշան եւ զարդ թագաւորական եւ դշխոյական. դրօշ. ծիրանի. շար. քօղ. վերարկու ազնիւ. տեռ. բեհեզ. դիպակ բարակ եւ ասեղնագործ կամ մետաքսեայ. պաստառ շքեղ. տիւլպէնտ, պիւրիւնճիւք, սանտալ. քերաճէ, ջար, պայրագ, սանճագ. եւ հաչաչեմ. որպէս խաչվառ.
Ոսկեհուռ հանդերձիւք, եւ ոսկէզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարեալ։ Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ շղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ. (Յհ. կթ.։)
Վաչագան արքայ հրամայեաց զիւր իսկ վառն արկանել ի վերայ երկրի, եւ զնշխարսն (սրբոյն գրիգորիսի) յարեւ անցուցանել ի վերայ ստորակայ վառին. (Ճ. ՟Գ.։)
Դրօշ ոսկետուտ վառիւ։ Պարգեւէ զիւր նշանակն թագաւորական ոսկէտուտն վառիւ. (Ուռպ.։)
Եւ ահա իւր սպիտակ ձին, եւ իւր վառ նշանակն, եւ իւր թուրն. (Ուռհ.։)
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
• «թշուառ, դժբախտ» Եղիշ. ը, էջ 111։
• = Պհլ. *vataxtarak>պրս. [arabic word] ba-dāxtar «վատաբախտ, չարաբախտ, թշուառ», ռը կազմուած է vat «վատ»+axtar «աստղ» բառերից (որի աստղը վատ է)։-Հիւբշ. 243։
պ. պէտէխթէկ. որպէս չարախտար կամ չարաստղ. Չարաբախտ. թշուառ. ուստի՝ ՎԱՏԱԽՏԱՐԱԿ ԱՌՆԵԼ՝ է Չուառացուցանել, վատթարել.
Անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ՝ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
Վատախտարակ. որ ի քմէ (այսինքն ի դարանի) կացեալ՝ ընդ կրուկն դարձուցեալ շփոթէ։
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• -Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
վր. վա՛րդի. պ. ար. վարտ. վէրտ. յն. ռօ՛տօն. լտ. ռօ՛զա. ῤόδον rosa. Ծաղիկ գեղեցիկ որպէս թագաւոր ծաղկանց՝ կարմրերփեան անուշահոտ. որպէս եւ սպիտակն իբր մեղրահոտ նուազ, իսկ դեղինն անհոտ, զուարթ տեսլեամբ եւ զուարթարար. կիւլ. (լծ. ընդ ծաղր, եւ ծաղիկ).
Գալարին աղիք իմ ի վերայ վարդոյդ՝ որ թարշամեցաւն ի բուրաստանիդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք (կամ վարդիւք). (Պտմ. վր.։)
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• , ի-ա հլ. «ուսուցիչ, վարժա-պետ, առաջնորդ ուսման» ՍԳր. Ոսկ. եփես «արհեստաւորաց պետ, վարպետ, ուստա-բաշի» Նորագիւտ բ. մնաց. բ. 2, լդ. 13, խոր. ա. 15. «դրդիչ, սադրիչ, գրգռիչ» Վև-զօր. (նոր առումով կրօնական մի աստի-ճան է). որից վարդապետել «սորվեցնել, քարոզել» Խոր. Նխ. սղ. Վրք. հց. վարդապե-տանոց Ոսկ. մ. ա. 7, բ. 27. վարդապետու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ևն։
• = Պհլ. (հարաւային արևմտեան բարբառ) *varda=հպրս. -varda «գործ, աշխա-տանք»-+պետ (pati) բառից, որով ամբողջը լինում է *vardapati։ Այս արմատի այլ ձե-վերն են զնդ. varz «աշխատիլ եռանդուն կերպով», պհլ. varz, պրս. ❇varz «ցանք». varza «սերմանում», varzand «սերմնացա-նութիւն և շահ օգտութեան, և ուսումն», varzidan «ջանալ, գուն գործել, նկրտիլ, սո-վորութիւն առնել զգործ ինչ, սերմանել», varzi «սերմանացան»։ Առաջին ձևը պահում են հպրս. Artavardiya (յատուկ անուն, բուն նշ. «բարին գործող») և քրդ. ward «a patch of ploughing»։ Հին պարսկականից տառա-դարձւած ձև է ելամ. ir-du-mar-ti-va։ նա-խաւոր «գործ, աշխատանք» իմաստը աւևւև յետոյ ձևափոխուելով դարձել է Աւեստայում «եռանդուն աշխատանք ուղղափառ հաւատ-քի համար» (հմմտ. varəzəmča haomanafi-həmča «գործունէութիւն և բարի խորհուրդ») և մասնաւորուել է երկրազործական աշխա-տանքի համար (հմմտ. զնդ. aiwi-var»։ «հողի վրայ գործել, երկրագործութիւն ա-նել», և վերի պրս. ու քրդ. երկրագործական բառերը)։ Պահլաւերէնի մէջ կար նաև «ուս-ման աշխատանք, ուսումնասիրութիւն, ու-սում» իմաստը, որին ապացոյց է պրս. yar-zand «ուսում»։ Այս նշանակութիւնից է փոխառեալ արաբ. ❇ vird (կարդալու է vard) «աշակերտ կամ ընթերցուածք» (տե՛ս Բուրհանի Կաթի և Ջօնսընի բառագիրքը. չունին Մենինսկի, Vullers և ԳԴ)։ Այս ի-մաստը գտնում ենք նաև հայերէնում, որով վարդապետ<իրան. *vardapati լինում է «աշակերտապետ կամ գործապետ»։
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
• տալիս որ զնդ. aēϑrapaiti պիտի տար հյ. հայրապետ կամ այրապետ, բայց ո՛չ վարդապետ. այս վերջինը կա՛մ պէտք է դնել վիրտ «աշակերտ» բառից և կամ իբրև «թաղապետ» մեկնելու է պրս. gird բառից, ինչպէս որ յն. տէո-բոդիս «տանուտէր» բառը հիմայ դար-ձել է «վարդապետ»։ Այս յօդուածով բանավէճը փակւում է։ Սրանի՞ց թէ ան-կախաբար Պատկ. Maтep. I. 15 պրս. vird «աշակերտ»+bad «պետ»։ Աւելի յետոյ Տէրվ. Լեզու 150-152 և Նախալ. 1Ո6 հնխ. var «խօսիլ, սովորեցնել» ար-մատի տակ դնում է «զնդ. var, յն. εἰρω լտ. verbum, գոթ. vaurd և հյ. թերևս վարդապետ. հմմտ. պրս. ა «աշա-կերտ»։ Գարագաշեան (Ամէն. տարեց. 1ՉՈ8, 153) Վարդան «ուսեալ» անուան հետ։ Հիւնք. լտ. veritas «ճշմաոտու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վիրտ «աշակերտ»։ Carrière (տե՛ս REA 1 (1929), էջ 1-2) «պսակ-ուած վարդերով», ինչպէս է լտ. coro-natus, որ նշանակում է «պսակեալ» և աբեղաների տիտղոս է։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. atrapaiti։ Նոյնը նաև Պարոնեան, Անահիտ 1903. 12 և Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 166։ Հիւբշ. ՀԱ 1906, 223 մերժում է դնել արաբ. ❇vird, որ իրանեանների մէջ ստոյգ գոյութիւն չունի։ Ոմն (Ձեռ. թ։ 120 Ղա-լաթիոյ Ազգ. մատ. տե՛ս Ամէն. տարեց. 1908, 153) «գրոց ծաղկանոցէն վարդեր փետող»։ Յ. Ներսիսեան, Ամէն. տարեց. 1908, 153 արաբ. vird «տէրունական աղօթք» բառի հետ։ Ե. Փափազեան (անդ) իբր «պետ զվարս յարդարողաս»։ Տո Պառիւ. Աւետաբեր 1914, էջ 135 աար «կրակ» բառից՝ իբր ատրուշանի աետ։ Մ. Առամեան, Բիւզանդիոն 1914 յուլ. 29 վ+արդ՝ որ է պրս. ատր «կրակ» +պետ, այն է «հրպետ, ատրուշանի պետ»։ Ա. Ահարոնեան REA 9 (1929), էջ. 2 var, vard «գործ, աշխատանք» +պետ, իբր «գործապետ»։։ Ա. Չօ-պանեան, անդ, սանս. warda (անգլ.
• ԳՒՌ.-Իբր կրօնական բառ պահուած է ամէն տեղ. այսպէս՝ Ջղ. վարդ'ապետ, Ալշ. Մշ. Սչ. վարդ'աբեդ, Ախց. Երև. Կր. վարթա-պէտ, Ագլ. վառթապէ՛տ, Սլմ. վmրթըպետ. Խրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. վարթաբէդ, Ննխ. վարթաբէդ, վաշթաբէդ, Հմշ. վարթաբէդ (բայց աւելի հարազատ ձևով՝ վաշդարեոն Տփ. վարթա՛պիտ, Սվեդ. վարդ'աբիդ, Մրղ. վmրթապըիտ, Ակն. վարթըբէդ, Ասլ. վար-թըբէդ (վարթըբէ՝), Գոր. Ղրբ. վրթա՛բէդ, Վն. վmրտmպետ, Մկ. վmրտmպիտ, Տիգ. վmրթmբիդ, Զթ. վայդ'աբիդ, վարդ'աբիդ։ Գաւառական այս բոլոր ձևերը փոխառեալ են կրօնական լեզուից. բայց անկախ և ինք-նուրոյն ձև է վարպետ «հին ոճի տնային վարժապետ. 2. արհեստապետ. 3. վարժա-տուն, դպրոց, ուսումնարան. 4. բանիմաց» (օր. Ջղ. վարպետ, Երև. վարպէտ, Սչ. վար-բեդ, Ակն. Խրբ. Պլ. վարբէդ ևն), որ կազ-մուած է վարդպետ միջին ձևից՝ դ ձայնի անկումով (տե՛ս իմ յօդուածը՝ Բազմ. 1898 372)։ -Նոր բառեր են վարդապետաճուտ, վարդապետիկ, վարպետորդի, վարպետչէք. վարպետութիւն ևն։
Վարդապետ, եկից եւ ես զկնի քո։ Վարդապետն ձեր։ Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Նստէր ընդ վարդապետս։ Մարդարէք եւ վարդապետք։ Նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս, երրորդ զվարդապետս.եւ այլն։
Յովհաննէս ի խոնարհ լսէր, դա է որդի իմ սիրելի. զի ժողովարանին էր քարոզ. շմաւոն ի լերինն ուսանի, զի եկեղեցւոյ էր գլուխ եւ վարդապետ. (Մեկն. ղկ.։)
Այն ժամու աշակերտքն (յառաջին դարս)՝ քան զայժմու վարդապետքս կար առաւելագոյնք են. (Ոսկ. եփես.։)
Բժիշկքն բժշկեն զմարմինս, եւ վարդապետքն զհոգիս. (Մխ. դտ.։)
Մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեան խոտորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վարդապետ ... վարժող ... մանկավարժ. մի եւ նոյն նշանակութեամբ դնին, որպէս ռմկ. տղոց վարպետ. իսկ իբրեւ ոստիկան արհեստաւորաց (որ եւ ռմկ. վարպետ, ուստա ) ասի՝
Դատարկութիւն՝ որ առանց աստուածապաշտութեան իցէ, վարդապետ չարեացն լինի. (Վեցօր. ՟Ը։)
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• , ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։
• = Պհլ. *varz ձևից. հմմտ. պոս. -varza «շահ, վաստակ», [arabic word] varzidan «շահիլ, վաստկիլ»։-Հիւբշ. 245։
• Պրս. բառերի հետ համեմատեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2113։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 264 և Arm. Gram. 245 համե-ձում է թէ հայ բառը բնիկ է. իսկ էջ 515 աւելացնում է թէ հայերէնը բնիկ լինե-լու դէպքում՝ ա՛յն ժամանակ միայն կարող է համեմատուիլ պրս. բառի հետ, երբ այս վերջինը ծագած լինի հնխ. verg'h արմատից և այսպէսով բա-ժանուի զնդ. vərəz «գործել» ձևից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 ա-սում է թէ կապ չունի misdha բառի հետ, այլ գալիս է զնդ. varəzana «վարձկան մշակ» (?) բառից։ Հիւնք. արս. ֆարսէ կամ բարսէ «մուրացկա-նութիւն, երգեցիկ կանանց տրուած վարձքը»։ Pictet,բ տպ. Գ. 115 սանս. vrt «դարձնել», գոթ. vairth «արժէք. ղին», լիթ. wersti «փոխանակել» բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մրղ. վmրծ «տան վարձ», բայաձև Սչ. վարցել, Երև. վարցէլ, Վն. վmրծել.-իսկ վարձք «երկնային վարձատրութեան արժա-նի բարի գործ» իմաստով ունինք՝ Խրբ. վարց, Ագլ. Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սչ. վարցք. Ալշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վարցկ, Մկ. Տիգ. վmրցք, Պլ. վարցգ, Մշ. վարծկ, Վն. վmռցք, Ասլ. վարց (վարս), Սլմ. վmռսք՝, Սեբ. վարսգ, Մրղ. վmրսկ, վmսկ', թրքախօս հայերից Ատն. և էնկ. varsk (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, 865)։
μισθός merces, praemium . եւս եւ μίσθωμα, τόκος եւ այլն։ Արժանն կամ արժէքն աշխատանաց. դարձն եւ փոխարէնն վաստակոց. վճարք ըստ պայմանի. հատուցումն. պարգեւ. կաշառք. կապէք. տոկոսիք. վարձք
Վարձք քո բազում եղիցին յոյժ։ Ետ ինձ աստուած զվարձս իմ։ Վարձք մարդկան։ Վարձք անասնոց։ Կալցի վարձս հաւատարիմ։ Եւ ոչ վարձուց ակն կալան սրբութեան։ Եղեւ զերկեամ մի բովանդակ իւրով վարձու։ Ուխտք վարձուց վարձկանաց։ Տայ վարձս հոմանեաց իւրոց։ Զարծաթ իւր ի վարձու ոչ տայ կամ տացէ։ Եկին առ նա զօրք բազումք ի վարձու։ Արուայիկս բազումս ածեալ է ի վարձու յօգնականութիւն իւրեանց։ Կացուցին ի վարձու քարահատս եւ հիւսունս, եւ այլն։ Վարձուց ակնկալութիւն ի տեառնէ է։ Իբրեւ անմահից հատուցանէ մեզ զվարձս վաստակոց մերոց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Ի վարձու կալայ զքեզ։ Ի վարձու կալան վասն քո զբաղաամ։ Ի վարձու ունել մշակս յայգի իւր։ Ոչ ոք կալաւ զմեզ ի վարձու, եւ այլն։ Ապա թէ ի վարձու առեալ իցէ (զանօթն, որ բեկաւ), ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա. (Ել. ՟Ի՟Բ. 15։)
Արկ վարձս մշակացն՝ աւուրն դահեկան. (Մտթ. ՟Ի. 2։)
Նախ զվարձս մշակացն դնէ. (Երզն. մտթ.։)
stick, switch, rod;
beams or rays of light;
— ծերութեան իմոյ, the staff of my old age;
— պանդխտաց, Jacob's-staff;
— հովուի, shepherd's crock;
— կտղաց, crutch;
— հնդիկ, ebony;
— եպիսկոպոսական, pastoral staff, crosier;
— ի ձեռին, stick in hand;
շրջիլ ի ցպոյ, to go or walk with crutches.
• , ո հլ. «ձեռքի գաւազան» ՍԳր. «մի տեսաև ռաւաղանաձև օդերևոյթ» Արիստ. աշխ. «լեռնային անպտուղ անծանօթ մի ծառ» Դան. ասոր. մեկն. սղմ. լզ (ըստ ՀԲուս. § 3028). որից եղեգնացուպ Յայսմ. ցպիկ, անթացուպ (նոր բառեր)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. չպուգ, չօփ... արաբ. պրս. շէյպ, շիյպ, իսկ սկիպտոս ձևի տակ լծ. յն. սկիպտոս։ Bottich Arica 74, 203, Lag. Urgesch. 591, Müller
• SwAW a8, էջ 578 սանս. kšupa «խը-ռիւ, մացառ» և պրս. čob «փայտ»։ (Յիշում է և մերժում Pokorny 1, 501)։ Տէրվ. Altarm. 46-47 սրանց է աւե-լացնում նաև յն. σϰήπτρον, լտ. scipio, լիթ. szapas «փոքր ճիւղ»։ Müllen SWAW 88 (1877), 9 սանս. kšupa-(փոխառութիւն չէ՛ պրս. čōb բառից)։ Bugge KZ 32, 63 սանս. kšupa-յե-տին ձևի տեղ դնում է վեդ. kšumpa-հոմանիշը։ Հիւբշ. 499 անապահով է գտնում։ Հիւնք. պրս. չօպ, տճկ. չըպըգ ևն։ Karst, Յուշարձան 424 չաղաթ. չուվաշ. sapak, sabak «կոթ», օսմ. sopa «բիր», 426 չաղաթ.. tajak, չու-վաշ. toja «ցուպ»։ Bittner WZKMi 27 (1913), 130 կցում է պրս. [arabic word] čob «գաւազան, բիր, ցուպ, փայտ» և թրք. [arabic word] sopa «բիր» բառերի հետ։ (Բայց իրան. բառի հին ձևն է պհլ. čop «փայտ», որ պիտի տար հյ. *ճոպ և ո՛չ բնաւ ցուպ)։ Petersson, Ar. u Arm Stud. 96 լտ. scōpa «բարակ ոստ» բա-ռի հետ, իբր հնխ. sk'ōbo-։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի ճապոն. [hebrew word] = tsuc «ցուպ»։
Կօշիկք ձեր յոտս, եւ ցուպ ձեր ի ձեռին։ Ցուպ ի ձեռն (կամ ի ձեռին) անցի ընդ այս յորդանան։ Ցպով եւ քարամբք գաս ի վերայ իմ։ Անցուցից զձեզ ընդ ցպով իմով։ Նստցին ծերք՝ իւրաքանչիւր ցուպ ի ձեռին իւրում ի բազմութենէ աւուրց։ Ո՞չ դա է ցուպ ծերութեան մերոյ։ Մուրող, որ շրջիցի ի ցպոյ (այսինքն ցպով).եւ այլն։
Երեւմունք ըստ ներերեւութեան, իրիդէս, որ են աղաղունք, եւ ցուպք ... րաւտոսք, եւ իրիսի ներերեւութիւն ուղիղ. որ թարգմանի ցուպ. (Արիստ. աշխ.։)
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• , ի հլ. «օձ» ՍԳր. Վեցօր. որից օձա-խառն Ագաթ. օձակոչ Փարպ. օձահալած Ոսկ. տիտ. օձահար Թուոց իա. 8. Առակ. իգ. 32. Սիր. ժբ. 17. օձաձև Կոչ. 226. Եզն. օձամարտ Ղևտ. ժա. 22. Եւագր. օձապաշտ Եզն. օձիք «տանջանքի մի գործիք» Նորա-գիւտ բ. մն. ժ. 11. օձաձուկ, օձապտոյտ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
• Klaproth, As. polygl. 104 պրս. āz-dar և azdahā «վիշապ»։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄφις։ Windisch. 13 սանս. ahi. լտ. ձայնաւորների համար հմմտ. յն. οφἰς։ Böttich. ZDMG 1850, 364, Arica 67, 83 սանս. ahi, յն. έχις ևն։ Lag. Ur-gesch. 351 թուի լտ. anguis, իբր սանս. արմատից։ Spiegel, Huzw. Gr. 190 զնդ. aži։ Müller SWAW 38, 595 «օձ =սանս. ahi, զնդ. aži, եթէ աւելի լաւ չէ համեմատել պրս. vazaγ «մողէս» ձևի հետ»։ Justi, Zendsp. 14 զնդ. aži ձևի
• տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 26 *angh արմա-տից, իսկ Arm. Stud. § 298, ինչպէս նաև Տէրվ. Altarm. 90 լտ. anguis են վերոյիշեալ ձևերի հետ. սակայն Տէրվ, Նախալ. 60 սանս. ahi, յն, έχις, լտ. anguis ևն։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «սողալ»։ Հիւնք. անէծք բառիզ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. օձ, Շմ. Մշ. օծ, Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օց, Զթ. էօ՝ծ, էօ՝ձ'՝, Ասլ. էօց, էօս, Մկ. էօց, Սվեդ. ուց, Հճ. էձ', Հւր. օղձը, Ջղ. օխձ', Յղ. օխծ, Ղրբ. ե՛խծը, Ագլ. աղձ։-Նոր բառեր են օձաբոյն, όձալեղ, օձ-գրող, օձեղէն, օձերես, օձիկ, օձուկ, օձփոր, օձոտ, օձքուր։
• ՓՈԽ.-Հլ. օձմանուկ ձևի հետ պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «osmān» որ Օամանեան ցեղի նախահօր անունն է և բուն նշանակում է «օձի ձագ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 510 և Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. էջ 682 Բ)։ Վարդան Բաղիշեցին էլ գրում է. «Այս է Օսմանցւոց առաջին թա-գաւոր, զոր գիրք Աստուածային օձ կոչեցին զնոսա, և այս է Օսմանցի կոչման պատ-ճառն»։
Եւ օձն էր իմաստնագոյն քան զամենայն գազանս։ Եւ եղիցի գան՝ օձ դարանակալ ի ճանապարհի։ Առաքեաց օձս կոտորիչս։ Հարուածովք կամակոր օձիցն։ Ի վերայ վիշապ օձին կամակորի (այսինքն գալարելոյ)։ Սպանցէ զնա լեզու օձի.եւ այլն։
Նշանակէ օձդ զոչ ծերանալն. Զի ասի՝ թէ մերկանայ զծերութիւնն, եւ նորոգի. (Նոննոս.։)
Զսկզբնաչար զդրախտին օձն իբրեւ զաւազակապետ ժանդատեսիլ կալեալ, եւ ձաղածանակ արարեալ ... ուր թագաւորն փառաց պսակեալ ի խաչին՝ յանդիման առնելով զնա ի հայհոյութենէն ի խոստովանութիւն արքայութեանիւրոյ՝ լուծանէ զանէծս, ընդ իւր տանելով ի դրախտն. (Արշ.։)
γεντιάνη gentiana. Բոյս բժշկական. կիւշատ, ճընդիյանա։ (Բժշկարան.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• (հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. āmōr ձևից, որ ռուեւ է նախ *ամուր, լետոյ *աւմր, աւր. ցեղակիցներից այս բառը պահել է մի՛միայն յունարէնը, ուր ունինք հոմեր. ἠμαρ (սեռ. ήματος։, ἡμέρα, այլուր ἀμερα, լոկր. ἀμάρα «օր» (Meillet IF 5 (1895), էջ 331. Esquis-ee 32 loh. Schmidt, Pluralbild, 195 Bar. tholomae, Studien 2, 37, Bugge IF 1, 453, Pedersen KZ 39, 408 և 428, Boisacq 322, Pokornv I 53, Ernout-Meillet 259, 649)։-Հիւբշ. 426։
• Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
• nos։ Տէրվ. Altarm. 51 սանս. vāsara. յն. ἡμερα, լիթ. auszti։ Հիւբշ. Arnւ-Stud. § 299 կասկածով վերի մեկնու-թիւնը։ Մուրատեան, Մասիս 1823 սեպ. 26 լտ. aurora, յն. იύριον «վաղը»։ Canini, Et. étym. 26 եբր. or «լոյս» և մալայ. âri «օր»։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. hour «ժամ»։ Հիւնք. զնդ. ահուրա մասդա, հպրս. աւուրա, «առաւօտեան», αύριον «վաղիւ», αύρα «օդ», ὥρα «ժամանակ», լտ. aura «լոյս, օր», aurora «արշալոյս»։ Patry-bánv SA 1, 188 զնդ. ayarə «օր»։ Դաւիթ Բէգ. Յուշարձան 396 գալլ. awr, կորն. anur, բրըտ. annaor «այն օրից», հիռլ. ór, uar։ Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18) գրում է «թէև յն. ημερα բառի հետ համեմատութիւնը ներկա-յացնում է դժուարութիւններ, բայց ըստ իս ապահով է. մերժելի է հնխ. ausra «առաւօտ, այգ» (որից յառաջացել են լիթ. aušrá, լտ. aurora, յն. αύριον ևն), ինչպէս ցոյց է տալիս աւուր սեռակա-նըք
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
• ՓՈԽ.-Բոշ. օրօրսակ «կէսօր» (Finck, Die Spr. d. arm. Zig. ЗАН 1907, էջ 118)։
ՕՐ կամ ԱՒՐ. (լծ. եբր. աւր, որ հնչի օ՛ր. եւ նշանակէ լոյս. իսկ յն. լտ. օ՛րա, հօ՛րա, է ժամ) Ի մեզ Օր ամբողջ՝ չափ քսան եւ չորից ժամուց յարեւածագէ յարեւածագ. այն տիւ եւ գիշեր միանգամայն. ἠμέρα dies. օր.
Եւ եղեւերեկոյ, եւ եղեւ վաղորդեան, օր մի։ Հանգեաւ յաւուրն եօթներորդ։ Եւ եղեւ յետ եւուրց։ Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի. (այսինքն միօրեայ ճանապարհ)։ Սուգ առի զաւուրս (ռմկ. օրերով, շատ օր). եւ այլն։
Օր աւուր բղխէ զբան, եւ գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւն։ Մինչ օրն տարաժամէր։ տարաժամեալ է օրս։ Զօրն ողջոյն եւ զգիշերն ողջոյն։ Զօրս ցերեկ։ ո՞չ երկոտասան ժամ է աւուր։ եւ այլն։
Դեռ աւուր շատ կայ։ Պարտ է գործել, մինչ աւուր կայ, եւ այլն. ըստ յն. ասի՝ օր կայ։ Գնացէք ասէ, ի լոյս, մինչդեռ աւր (օր) կայ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Օր աւուրբ հանապազ խնդրէին տեսանել զնա։ Օ՛ր աւուր եւս առաւել պայծառանայր քաղաքն բարեպաշտութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Զայս արասջի՛ք աւուր աւուր զեօթն օր։ Աւուրց յաւուրս գային առ դաւիթ. (թուոց. ՟Ի՟Ը. 24։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 22։ իսկ Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։ Դատ. ՟Ժ՟Ա. 40։ ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ի՟Ա. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 3։ Իմա՛ որպէս՝ Ըստ սահմանեալ ժամանակաց. ատենին կէօրէ, ատեն ատեն, աւուր պատշաճին.)
Ժողովեցեն զօրըստօրէն։ Զհաց մեր հանապազորդ տու՛ր մեզ զօրըստօրէն։ Որոշեաց զնոսա դաւիթ յօրըստօրէ պաշտանմունս.եւ այլն։
Զօր ընդ մէջ ջերմնլ եռօրեայ անուանեն. (Մխ. բժիշկ.։)
Եւ զայս օր կեցեալ գտանին։ Զայս օր քնոյ շնորհ կալցին նոքա. (՟Գ. Մակ. 9. 10։)
Ոչ նոյն օրին ի նմին ժամու անդ զթռիչսն ուսուցանեն։ Կամ նոյն օրին, կամ այլում շաբաթու. (Ոսկ. յհ.։ Երզն. մտթ.։)
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• , ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. օրինակ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. օրինագ, Ննխ. օրի-նագ, օրնագ, Տիգ. օրինmգ, Շմ. օռնակ, Ղրբ. ըրէ՛նակ, Մկ. էօրինակ, Զթ. ույունօգ, ույունոգ, Պլ. էօրինագ, Ասլ. էօրինագ, էօ-րինայ. (Պլ. և Ասլ. էօ ձայնը տճկ. orinek ձևի ազդեցութեամբ է, ըստ Աճառ. MSL 10, 324, թարգմ. Բազմ. 1897, 260)։ Սլմ. էօրինակ գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածով. Մարդը էնքան մաշուել նիհա-րել է, որ էօրինակն է մնացել (այն է միայն երևոյթը)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
Օրինա՛կ առէք եղբաղրք չարչարանաց եւ երկայնամտութեան մանկտոյ թողից։ Օրինակ առ յապա ամպարշտելոցն կացուցանէր.եւ այլն։
Որ է օրինակ հանդերձելոցն։ Յօրինակս ճշմարտութեանն։ Եւ այն օրինակաւ լինէր վասն մեր։ Այժմ տեսանեմք իբրեւ ընդ հայելի՝ օրինակաւ.եւ այլն։
Օրինակ ցուցանելի՝ եթէ իցէ ուրուք, թէ չիցէ, տեսիլն մարդոյն թշուառականացն է. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
ՕՐԻՆԱԿ. Յար եւ նմանն ճշմարտութեան, որպէս իսկութիւն իրի սահմանեալ ի քրիստոսէ.
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
Իբրեւ զչար գազան, շանց օրինակ կեանս կեալ։ Պիղծ գազանաց օրինակ. (Կոչ. ՟Դ։)
Հրամանեաց զայսչափ օրինակ շինել. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 25։)
Առաջինն զօրինակ զայս փոխեցաւ յաշխարհէ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 7։)
Եւ սա զայս օրինակ պատերազմեալ՝ յաշխարհէ փոխեցաւ։ Եւ նա զայս օրինակ փոխեցաւ յաշխարհէ։ Զայս օրինակ ապրի. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 31։ ՟Ժ՟Դ. 46։ Փիլ. իմաստն.։)
Քանզի օրինակ իմն թագաւորեն եւ իշխեն մեզ։ Օրինակ իմն, ոգւովք ընտանացեալք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
Նիզակաւ՝ օրինակ իմն իբր զջուր հեղեալ զերկաթի ամուր հանդերձն՝ շամփրէ զաժդահակ։ Օրինակ իմն՝ գեղեցիկ՝ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայառէին յերեսս երկրի։ Օրինակ իմն՝ որպէս փոթորիկ յանտառէ. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• (եզակին ի հլ. յոգնակին ն հլ. քա-րինք, -րանց, -րամբք. իսկ եզ. գրծ. քարիւ կամ քարամբ.-յգ. ուղ. քարքն ձևն ունի Եփր. մն. 477, բայց ձեռ. Վիեննայի կար-դում է քարն ՀԱ 1912, 555) «քար» ՍԳր. Վեցօր. «գոհար, ակունք» Սղ. ի. 3. Խոր. ա-23. Լմռ. իմ. որից քարկոծել ՍԳր. քարուրա-ռի Եփր. թգ. քարուտ Եւս. պտմ. Ոսև. ես. և Բ. թես. Բուզ. քարկոփ Ա. մկ. ժգ. 27. Կոչ. 161. քարակոփ ՍԳր. Եզն. քարընկէց ՍԳր. քարավէժ Ոսկ. Եւագր. Ագաթ. քարատաշ «քար տաշող» Օրբել, հրտ. Էմ. էջ 190. պար-սաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. քարատել «տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 48, 47. քարարկել «քարկոծել» Տիմոթ. կուզ, էջ 25. 119. բոնաքար Թուոց լե. 47. Ա. թագ. ժդ. 14. Բուզ. ռմբաքար ՍԳր. գետաքար Եւս. քր. եղնգնաքար Եզեկ. իր. 13. երկանաքար Ղկ. ժէ. 2. խճաքար Սիր. իբ. 21. խստաքար Մծբ. ոսկեքար Եզեկ. իը. 13. որձաքար Ա. մկ. ժ. 11. Մծբ. քարաքաղել «արտի մէջ թափուած քարերը հաւաքել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ձդ. կրկնութեամբ քարքռուտ «քարքարոտ» Մխ. բժշ. 51. նոր գրականում՝ քարահանք, քարածուխ, քարեգնդակ, քարե-գրիչ, քարետախտակ, քարիւղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. kar-«քար. 2. կարծր» արմատից, որ ցեղակիցների մէջ ե-րևում է կրկնութեամբ կամ ածանցական իմաստներով. այսպէս՝) սանս. karkārā-«կարծր, կոշտ», յն. ϰάρϰαρος «կարծր, ան-հարթ, խռպոտ (քար, ճամբայ, ձայն)» (Հե-սիք.), ϰραναός «կարծր, ժայռոտ», 2) սանս. karkata-, յն. ϰαρϰίνος, լտ. cancer (տարա-նմանութեամբ *carcro-ձևից) «խեցգետին», 3) սանս. karaka-«կոկոսի ընկոյզ», յն. ϰάρυον «ընկոյզ», լտ. carina «ընկոյզի կճե-պը, նաւի գոգը, նաւ», *) t մասնիկով՝ գոթ. harduó, հհիւս. hardr, անգսք. heard, հբգ. գերմ. hart «կարծր», նաև յն. ϰρατυς «ու-ժեղ», ϰάρτα «ուժեղ», ϰαρτερός «ուժեղ, ա-մուր, պինդ».-գիտունները սրանց են ու-զում կցել նաև շվեդ. har «քարքարոտ գե-տին», հիռլ. կիմր. carn «քարի դէզ», վե-նետ. scaranto, caranto «լերկ ժայռ,. կորդ հող», և զանազան տեղանուններ, ինչ. լն. Kοαγος, զանաղան յեռների անուններ, Ἀϰραγας «*ժայռ», Ἀϰαρνανες «*ժայռաբնակք», վե-նետ.-իլլիւր. *karuant «ժայռոտ, քարոտ», որից Kαρουάγϰας (Պտղոմէոս)> Carvanca, այմ Karawanken, որոնց համար կասկած կայ թէ պէտք է հանել հնխ. ak'-«սուր» արմատի՞ց, թէ միացնել kar-«ժայռ» են-թադրեալ արմատի տակ (Pokorny 1, 30-31 և 354)։ Հայերէնը գալիս է ո՛չ միայն երևան հանելու պարզ kar-արմատը՝ իր նախնա-կան իմաստով, այլ և այս վերջինները պատ-շաճօրէն դնելու նոյն kar-«քար, ժայռ» ար-մատի տակ։-Աճ.
• Klaproth, Asia pot. 37, 80, 100, 105, 120, 137, 384 վրաց. kwa, ինգուշ. ke-ra, լապ. kalle, կամչատ. kual, մալայ. karan, պրս. xāra, պհլ. ferera, ասոր. kefo, վալ. karreg, չեչէն. kera, վօգուլ, kow և ֆինն. kiwi, քրդ. kawir «քար»։ Ազգասէր 1847, 415 հյ. քարակտուր ձևից է դնում անգլ. characterl Böttich. Arica 74. 206 պրս. xāra. «ժայռ»։ Spiegel, Huzw. Gr. 187. պրս. xārā, պհլ. xar։ Պատկ. Изслед. 9 զնդ. khar. տոս. xāra։ Ascoli KZ 16, 207 պրս. xār։ Տէրվ. Altarm. 18 պրս. xār «փուշ, կարծր քար», տանտ. khara «կարծր, բիրտ»։ Canini, Et. étym. 9 բրրտ. գաէլ. karr, իռլ. rok և ֆրանս. roc «ժայռ»։ Հիւնք. քառ «չորս» բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 Լիւդիոյ Kαλανδα քաղաքի անուան մէջ է տեսնում։ Pedersen, Նը-պաստ 14 իռլ. carric «քար, ժաւռ»? Patrubány ՀԱ 1906, 57 հնխ. tuer-ձևեո. հմմտ. լիթ. tvirtas «հաստ», հիտլ. ϑrudr «ուժ», լտ. paries «պատ», յիթ. tveriu «փակել», tvorá «տախտա-ևով փակած տեղ»։ Karst, Յուշարձ, 404 սումեր. g'ar «ադամանդ», 423 թրք. qaya «քար»։ Kорաъ, թրգմ. Հո-միտ 1914, 455 ֆինն. kari «ժայռ» բառի հետ։ Մառ 1) O полож. aбхaз. (1912), էջ 28 քրդ. k'ewir, սվան. մու-քոխ, ափխազ. aqáh հոմանիշների հետ. 2) ИАН 1917, 329 ավար. qiru «փրխ-րաքար», 2) անդ. 1918, էջ 2092 մին-գր. վրաց. կաշի «կայծքար», *) անդ 1920, 134 նաև բասկ. arri «քար», *) Cpeд. neрeд. 46 կապում է բասկ. ays և arkayc հոմանիշների հետ. *) Яз. и. Лит. I 228 հյ. կարկառ, բասկ. ari «քար», սվան. kaǰ «կայծքար», *) ЗВO 25 (1921), էջ 18 հմմտ. խալդ. qarbi «քարեր» (ըստ Sayce)։ Meillet, տե՛ս Ernout-Meillet 137 լտ. cancer բառի տակ, որ իմ էլ կարծիքս է եղած։ ԻՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Մրղ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Ալմ. Սեբ. Սչ. Տփ. քար, Տիգ. քmր, Մկ. Վն. քար, Ագլ. քօր, Զթ. քօյ, քոր, Հճ քօլ, Սվեդ. քուր.-թրքախօս հայոց մէջ ու-նինք Ատն. քարկոծել էթմէք «քարկոծել».-նոր բառեր են քարալեխ, քարատակ, քա-րեփ, քարլաթ, քարկոխ, քարկտիկ, քար-փակ, քարքամ, քարուածք ևն։ Նորակերտ իմաստների մէջ հետաքրքրական է քարել, որ սովորաբար նշանակում է «քարէ տալա-յատակ շինել, քար շարել, քար քցել», բայց Զթ. Հճ. Մրղ. պարզապէս «քցել», մինչև անգամ «ձգել, սեղան դնել ևն». ի-մաստի նման զարգացում ցոյց է տալիս նաև թրք. hasbmak «քարեր նետել», որ քու-մուքերէնի մէջ դարձել է պարզապէս tašla mak «նետել, քցել» (տե՛ս Moxирa, Kумык-cко-pуccк. cлов. Cбор. матер. Kавк. հտ. 17)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარაუი քարափի «ժայռ», ჭარაფოვანი քարափովանի «ժայռուտ, քա-րոտ», ჭარაგოზა քարագոզա «քարի վրայ մամուռ» (առաջին երկուսը գալիս են հւ. քա-րափն բառից, որ հին իմաստով նշանակում էր «ափն քարի, քարաժայռի եզը, վերնա-կողմն և ստորոտ ապառաժ լերանց» Լծ փիլ. Վրք. հց. Ուռհ. իսկ նոր իմաստով «ծո-վի կամ գետի եզերքը շինուած սալայատակ, quai», գւռ. «ժայռ» Երև. Լ. Շլ. Տփ.-եր-րորդը գալիս է քարաքոս ձևից). უირუზკარი փիրուզքարի «փիրուզակ», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 56 249 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։-Կպդվկ. յն. x2ρ3 «փոքրիկ քար, որով մեծ քարերը ամ-րացնում և հաստատում են» (Kαρολίδης, Iλ. συγϰρ. 85, 167), ϰϰσϰά́ρα «կայծքար» (անդ, 87), ϰερίρ «քարայր» (անդ, 88, որ թէև ճշդի կցում է հյ. քարայր բառին, տակայն զուր տեղը միացնում է նաև հյ. քերել, լտ. cella, cellarium).-թրք. գւռ. Եւդ. kuirú-kend «քարուքանդ» (Գազանճեան, Բիւր. 1899, 314), Կր. Karqəlux, Karmeč տեղա-նուններ, որոնց վրայ տե՛ս Գլուխ և Մէջ. հմմտ. նաև թոթոշ բառի տակ։-Հյ. քարա-փակ ձևից եմ համարում վրաց. ჭარაბაკი քարաբակի «ցանկապատ» (որ առաջ քա-րերից էր շինւում, յետոյ դարձաւ ճիւղերից). -պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ [arabic word] karkūzā «cynoglossum al. planta-oo psyllium բոյսը».-հմմտ. նաև քարտունի «քարայրների մէջ մի թաղ Անիում» (Կոստ. Վիմ. տար. x7II)։-Շինարարական տե-սակէտից առանձին կարևորութիւն ունին պրս. ❇ ︎ kargīr «ամրութիւն շինուածոյ», քրդ. kagīr «հաստ պատ» (Justi, Dict. Kur-de 323), թրք. kyargir, գառ. kyavgir, ռմկ, քլավկիր «քարաշէն», որոնք փոխառեալ են հյ. քարուկիր բառից (տե՛ս Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. հյ. գաղ. էջ 807)։ Այս բառը կազմուած է քար ու կիր բառերից, իբր «քարով ու կրով շինուած». նախնական ռործածութիւնը ունի Ուռհ. «Քարուկրով կալան զդուռն քաղաքին». յետոյ դարձել է «քարաշէն» Վստկ. 30 (ՆՀԲ ունի քարակիր. տպագրում քարուկիր). հմմտ. Ալշ. Մշ գ'աջուկիր «քարուկիր, քարաշէն»՝ գրեթէ նոյն կազմութեամբ։ Հայերէնից է կազմուաձ թարգմանաբար՝ վրաց. ჭვით-კირი քվիթ-կի-րի «քարուկիր», իսկ պրս. ձևափոխուելով kārgīr, իբր թէ կազմուած [arabic word] kār «գործ» և [arabic word] gīr «բռնել» բառերից, որ «քարաշէն» նշանակութեան համար անմիտ է։-Քարման բառի մասին տե՛ս մանել, քարաման։
Եղեւ աղիւսն ի տեղի քարի։ Առ ի քարանց տեղւոյն, եւ եդ ընդ սնարս իւր։ Կուտեցէ՛ք քարինս։ Անգործ քարամբք շինեցաւ։ Քարկոծեցին զնոսա քարամբք։ Հարկանցէ քարիւ, կամ բռնցի։ Զի մի՛ երբէք հարցես զքարի (այսինքն ընդ քար զոտն քո։ Եթէ դոքա լռեսցեն, քարինքդ աղաղակեսցեն։ Կարօղ է Աստուած ի քարանցս յայսցանէ յարուցանել որդիս աբրահամու.եւ այլն։
Ոչ քարանաց պայծառութիւնք եւ շնորհք. (Ածաբ. կիպր.։)
ՓԵՐՓԵՐ ՔԱՐԻ. Ըստ Բժշկարանի, զայաղօրուղի։
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• = Հֆրանս. quite, ֆրանս. quitte նոյն նշ.։ -Հիւբշ. 391։
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
Զսոյն յուստիանոս թշնամանեալ մեծամեծացն յունաց, եւ կտրել զքիթն՝ աքսորեցին. (Ղեւոնդ.։) զաղտեղի շնացելոյն զքիթն հատանեն. Մխ. դտ. ուր եւ ստէպ դնի՝ հատանել զռնգունս։
Զտեղի շնչառու քթացն. (Կաղանկտ.։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
• , ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. suidro-ձևից, որ տուել է նախ հյ. *քիտր, շրջմամբ քիրտ և ն մասնիկով քիրտն. ցեղակիցներից ու-նինք յն. ἰδეώς, լեթթ. swëdri, ալբան. dirse, djerse և առանց -r-՝ բաղաձայնի՝ ապնս. [other alphabet] svéda-, զնդ. xvaeδa-, պհլ. [syriac word] жvaī, պրս. [arabic word] xϰōy, xūy, քրդ. xu, xōh, xoi, աֆղան. xvalē, օսս. xed, բելուճ. hed, յն. ἰδος, լտ. sūdor (*suoidos), հբգ. sweiz, հհիւս. sveiti, գերմ. schweiss, հսաքս. swēt անգսք. svāt, կիմր. chwys, կորն, whys, բրըտ. c'houez. անգլ. sweat, բոլորն էլ «քըր-տինք» նշանակութեամբ, որոնց արմատն է հնխ. sueid-«քրտնիլ». (Pokorny 2, 521, Walde 753, Trautmann 295, Boisacq 366, 1113, Horn § 513)։-Հիւբշ. 503։
• Նախ Windisch. 9 համեմատոմ և աանտ. syid ձևի հետ՝ նորամոյծ ր-ով։ Müler SWAW 36, 7, 38, 572։ 41. 155. 44, 579 ևն յն. ιδρως, տանս. syid ևն։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. KZ 23, 35, Տէրվ. Altarm. 65, 89, Երկրագունտ 1883. 171, Նախալ. 115, Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 55, Meillet MSL 8, 156 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2369 զնդ. arəϑna «քրտինք» բառի հետ՝ մերժելով միւս-ները։ Հիւնք. գրդանք «հոսանք» բառիո։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. քրտինք, Ալշ. Ակն. ննխ. Մշ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. քրդինք, Ասլ. քոր-դինք, քրդի*, Խրբ. քրդինք՝, Հմշ. քըյդինք, Երև. քռդինք, Սլմ. քռտինք, Վն. Մկ. ք'ըո-տինք՝, Մրղ. քըռթինք՝, Սվեդ. քբռդէնք. 28. քmյդինք, Զթ. քը'յդանք, քը՞րդանք, Ջղ. քրթունք, Ագլ. քռթունք, Գոր. Ղրբ. քրտնօնք, Շմ. քըռթնընք.-բայական ձևերից կարևոր ևն Մրղ. քըռնէլ, Հմշ. քըյդընքուշ։-Նոր բառեր են քրտինքխաշ, քոտնակոխ, քրտնա-մխած, քրտնափչած, քրտնաքամ, քրտնքա-թաթախ ևն։
ἰδρώς sudor. Խոնաւութիւն կայլակեալ ընդ ծակտիս մարմնոյ ջերմացելոյ կամ խոնջելոյ. քրտինք. թէր. եւ նմանութեամբ՝ Ճիգն քրտնեցուցիչ. ծանր աշխատութիւն. երկք.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան։ Մինչեւ ի հիւանդս տանել ի քրտանէ նորա թաշկինակս։ Իբրեւ զձի ընդ քիրտն մտեալ։ Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք, կամ սակաւ քրտանց եւ տքնութեանց արժանի.եւ այլն։
Եղեւ քիրտ նորա իբրեւ զշիթք արեան. (Եփր. համաբ.։)
Քիրտն նշան է ողջութեան հիւանդին. (Բրսղ. մրկ.։)
Քիրտն եւ աշխատութիւն։ Մեկնեալ են անտի քրտինք եւ աշխատութիւնք։ Գործք են մարդկային քրտանց աւարտք. (Ոսկ.։)
Եսիոդոս ասաց, առ ի չարութիւն ճանապարհն դիւրին եւ առանց քրտանց. իսկ առաքինութեանցն ասէ զքրտինքն առաջի աստուածքն եդեալ են շրջանակի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Վաստակ եւ քիրտն աշխատութեան։ Առաջինաջան երկօք, եւ բազմաշխատ քրտամբք փայլէր։ Ոչ մոռացաւ զբարի գործ նորա, եւ զքթտունս. (Վրք. ածաբ.։ Յհ. կբ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
• , ո հլ. «քուն, նինջ» (փխբ. երազ, մահ) ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ի քուն առնել «քնեցնել» Ոսկ. մ. ա. 8. Սեբեր. քնած Եւա-գր. քնածու Եզն. քնահատ Եզն. քնէած Ա-ռակ. իգ. 21. Ոսկ. մտթ. Եփր. քն. և արթն. քնեայ «քնկոտ» Ոսկ. յհ. էջ 6. Եսագր. 120. Մանդ. 217. անքուն Իմ. ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. մահաքուն Մծբ. տքուն «անքուն» (նո-ոագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ե. ժէ. տքնիլ ՍԳր. տքնեցուցանել Մծբ. տքնութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. տքնաբար տանել «տարապարհակ վարել» Ոսկ. եբր. քաղցրաքուն Եզն. դառ-հաքուն Մանդ. քնափ «քնկոտ» Տաթև. հրց. 601, Տաթև. ամ. 180 (վերջինս քնաբ ձևով). Մոլութ. 218 բ. քնափութիւն «շատ քնել սի-րելը» Մոլութ. 202. և առանց աղման քունել զննջել, քնել» Ոսկ. և Լմբ. սղ. «մեռնիլ» Ս և Բ. մն. «մտանել առ կին» Մն. լթ. 7, 10, քունեցուցանել Նիա. երգ։ Նոր բառեր են անքնութիւն, քնաբեր, քնէածութիւն, քնաշըր-ջիկ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. swoрno-ձևից (ըստ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120, MSL 13, 373, Pedersen KZ 38, 350). սրա դէմ միւս հնդևրոպականներն ունին swonno-. swepno-կամ supno-նախաձևե-րը. հմմտ. սանս. svápna-, հինդուստ. [syriac word] supn, [arabic word] supna, գնչ. sunno, զնդ. [arabic word] ϰvafna, պհլ. xvāp. պրս. [arabic word] xuāb, քրդ. xeu, xev, xaun, զազա h'au, աֆղան. xub, xōb, բելուճ. vāb, սոգդ. γwβn-(xufn). ար-ևել. իրան. կամ տակ. hōna. hulne (MsI 18, 104), յն. ὅπνος, լտ. somnus. ֆոանս-songe, հիսլ. švefn, անգսք. swefn, հսլ. sunū, ռուս. cонъ, չեխ. sen, լիթ. sapnas, լեթթ. sapnis, հիռլ. suan, կիմր. կորն. բրըտ. hun, ալբան. gume ևն, բոլորն էլ «քուն կամ երազ» նշանակութեամբ։ Բառիս պարզ արմատն է հնխ. suep-, sup-«քնել», որ պահում են սանս. svápiti «քնել», suptá-«քնած», զնդ. xvap, լտ. soрio. հհիւս. sofa, անգսք. svefan, հտլ. sūipati, ռոա. cnaть, ներբ. spim ևն, բոլորն էլ «քնել» իմաստով, որ ջնջուած է հայերէնի մէջ, սակայն պա-հուած է, հյ. բոշ. սվել «ննջել» ձևի մէջ (Pokorny 2, 523, Walde 724, Trautmann 292, Horn § 495, Boisacq 1004, Ernout-Meillet 914, և յատկապէս իրանեան ձևերի համար՝ BSL N 89, էջ 75-79)։ Տե՛ս և քունք։-Հիբշ. 504։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. Տիգ. քուն, Մկ. Վն. ք'ուն, Գոր. Ղրբ. քօն, քէօն, Սվեդ. քօն, Ասլ. Սլմ. քիւն, Ագլ. Մրղ. ք'իւն (բայց բայը Մրղ. քինէլ), Շմ. քըն։ Նոր բառեր են քնալ, քնանալ, քնուկ, քննջել, քնոց, քնոտիլ, քնազղեղ, քնաթա-թախ, քնակալած, քնակոխ, քնակոլոլ, քնա-ճոսր, քնաձայն, քնատ, քնաշոր, քնատեղ, քնատէր, քներակ, քնխօս, քնկատ, քնկրիլ. քունխրտուկ, քունկռիւ, քունքունատել ևն։ Հետաքրքրական է Հճ. դmգ'գ'ուն «արթուն, անքուն», որ տքուն ձևն է։
Քաղցր քուն է ծառայի։ Զարթեաւ յակոբ ի քնոյ անտի իւրմէ։ Զայս օր՝ քնոյ շնորհ կացին նոքա։ Զնոյն քուն ննջեցին։ Ննջեսցեն քուն յաւիտենից։ Զտեսիլ աստուծոյ ետես ի քուն աչօք իւրովք բացօք.եւ այլն։
Քուն բազում՝ ոչ մարմնոցն, եւ ոչ հոգւոցն, եւ ոչ գործոցն պատշաճի ըստ բնութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Քուն՝ աշխատութեանց հանգիստ, հիւանդաց իղձք, մահու պատկեր. (Պիտառ.։)
Քուն բազում՝ կենակից անիրաւ։ Եթէ քունն ոչ գայ առ մեզ, մեք մի՛ ընթասցուք առ նա։ Իսկ զքուն այնչափ առնոյր, որպէս զի մի միտքն ի բազում տքնութենէն շփոթեսցին (Կլիմաք.։)
Որ ասի ման, նոյն եւ քուն ասի։ Մահ մարդկան՝ աստուծոյ քու՛ն համարեալ է։ Քեզ միշտ մերձ ծանիր՝ քուն մահու եկեալ. (Յհ իմ. երեւ։ Ճ. ՟Գ.։ Ժմ.։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, ի քուն արար։ Թէ զամենայն ինչ յառաջագոյն էր ասացեալ, ի քուն առնէին զլսողս։ Ննջէ ի ծովուն առ ի ճշմարտելոյ զմարմնոյն բնութիւն, եւ յարուցեալ ի քուն առն զալիս ծովուն։ Իջոյց զնոսա ի քուն առնել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 24։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ Սեբեր. ՟Բ։ Մամիկ.։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
• «զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
• SWAW aв, 577 և 594, Justi, Zendsp. 273, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 104։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15 մերժում է։ Հիւնք. յն. ευδία «հանդարտութիան օդոյ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Datrubány ՀԱ 1908, 214, որից անտեղ-եակ նոյնը կրկնում է Pedersson, Ar. u. Arm. Stud. 66, որ իմ էլ կարծիքն է եղած։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 373 զնդ. aōta «ցուրտ քամի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
(լծ. հյ. ոտն. լտ. ուտօ) ὐπόδημα calceamentum, calceus;
udo, -onis. Ագանելիք ոտից մորթեղէն. կօշիկ. հողաթափ. տրախ. մոյկ. մուճակ. սանդալ. ոտքի աման
Որոց օդն հաւատացաւս, զպէտսն կօշկաց կատարեսցեն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զօդ ոտիցն հանել։ Օդ յոտսն ունէր։ Օդ ոտիցն հնարաւորել զձեւ կօշկաց ի մորթոց այծից. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Արծր. ՟Բ. 7։)
Ամրավերարկու օդիցս կօշկաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Գծուծ զգեստուք եւ օդիւք ոտից։ Աշխարհական կօշկօք, եւ կանացի օդս (կամ օդիս) ոտից ագուցեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Տօնակ.։)
պ. եեդ. յն. այեր. ἁήρ, ἁέρος aer. իտ. aria. եւ Մեղմ օդ. αὕρα aura, ventus levior. Մի ի չորից տարերաց համասփիւռ, որոյ շարժունն կոչի հողմ. եւ թեթեւն՝ սիւք, սիք. եւ բարձրագոյնն՝ եթեր. հավա, հեւա (յորմէ հով ).
Զամպս օդոց։ Ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ։ Զփոշին ցանել յօդս։ Ըստ իշխանին իշխանութեան օդոյս՝ այսոյ։ Ձայն մեղմոյ օդոյ, եւ անդ տէր.եւ այլն։
Ի կենդանեաց, որ ի յօդի են, եւ ի յերկրի, եւ ի ծովու։ Ի հողոյ, ի ջրոյ, յօդէ. (արիստ։ աշխարհ։ Լմբ. ատ.։)
Ծաղկոցս՝ որ ազնուատունկ եւ անուշահոտ օդիցն են արմք. (Բրս. ապաշխ.։)
Կենդանի են միայն զօդն ծծելով. (Եղիշ. ՟Ը։)
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
• (-ցու, -ցունք, -ցունց, -ցուք. յետին են -ցրի, -ցուի, -ցրունք) «անուշ. համեղ» ՍԳր. բառս տալիս է հարիւրի չափ ածանցներ, որոնց մէջ ներկայանում է եր-կու ձևով. 1. քաղցր, ինչ. քաղցրանալ ՍԳր. քաղցրացուցանել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. քաղց-րաբան Կոչ. Եւագր. քաղցրալից Ոսկ. մ. գ. 17. քաղցրուսոյց Կորիւն. Ագաթ. քաղզրուտ Եփր. ասաց. Նիկ. (Յուշարձան 206).-2. քաղց-. ինչ. քաղցու «նորաքամ գինի, շիրա» Յոբ. լբ. 19. քաղցոալից Գծ. բ. 13. քաղցու-ենի «քաղցր պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 99. Մծբ. ևն։ Նոր բառեր են քաղցրաբոյր. քաղցրադաշնակ, քաղցրալեզու, քաղցրօղի ըç,
• svādu, լիթ. svaldus, յն. ἠδός, հսլ. šladúku, զնդ. xvāstra ևն հոմանիշ-ների հետ։ Lag. Ges. Abhnd. 31 հմմտ. զնդ. xvarəǰišta «քաղցրակեր»։ Պատկ., Изcлeд. և Տէրվ. Altarm. 65, Նախալ. 115 svādu ընտանիքի հետ։-Հիւբշ. Arm. Stud. § 287 քննում է զնդ. xva-rəz-išta ձևը, որ մեկնւում է «արմաւ (պհլ. թրգմ.), տննդառատ (Darmeste-ter), համեղագոյն (Ueldner). բայց սրա դէմ սպասելի էր հյ. *քաղձր կամ *քաղծր։ Տէրվ. Պատկեր 1891, էջ 331-4 հնխ. svadu ձևից։ Հիւնք. քա-ցախ բառից։ Müller WZKM 1895, 381 պրս. [arabic word] xvālīdan, հպրս, uwar-du, պրս. xvāl «համեղ» բառի հետ։ Հիզբշ. 502 մերժում է թէ՛ զնդ. xvaгəz-ièta «համնեռառոյն» և թէ՛ պրտ. xval ձևերը։ Այստեղ յիշատակւում է նաև Bartholomae-ի մէկ անձնական կար-ծիքը, որով քաղցր. <հնխ. svlk'hu-, իբր երկրորդ ձև զնդ. *xvərəzu-<հնխ. svlg'hu-բառի դէմ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 քաղց բառի հետ։ Schet-telowitz BВ 28, 290 լտ. dulcis ձևի հետ՝ իբր հնխ. dulk'u-(յիշում է Walde 246, շատ կասկածելի է համարում Boisacq 151 ծան., չի ընդունում Po-korny 1, 816)։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 յն. ϰαλέω, լտ. calo, հբգ. halōn, գերմ. -holén բառերի հետ՝ իբր «հրա-ւիրական»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 46 չի ընդունում Scheftelovitz-ի առաջարկած *dulk'u-նախաձևը որ պիտի տար հյ. *կղս-, և նրա փոխա-րէն դնում է *dlk-s-k'u-, որ հենց նա-խալեզւում շրջուած դարձած էր *kld-s-k'u-, որից էլ քաղցր։ oštir, Btrg, ala-rod. 45 բասկ. galtz «աղ» բառի հետ է կցում։
• ԳՒՌ.-եռև. Ղրբ. Մրդ. Շմ. Սլմ. Տփ. քախցր, Տիգ. քmխցր, Մշ. քաղծր, Ալշ. քախ-ծըր, Մկ. Վն. ք'ախցր, Սչ. քախցրը, քրախցը, Ջղ. քոխցր, Զթ. քօ՛խցրը, քո՛խցրը, Ագլ. քուխցր, Սվեդ. քիւխցր, Հճ. քոխց, քօցխ, Խրբ. քարս, Բ. քառս (հաղորդեց Յովհ. Մա-նուէլեան).-Խտջ. քախցու «շիրա».-նոր բառեր են քաղցրփայտ, քաղցրիլ, քաղցրու-իլ, քաղցրումեղց (քաղց-մաղց), քաղցրա-խում, քաղցրակողինձ, քաղցրաշէն, քաղցրէ-ղէն։
γλυκύς dulcis ἠδύς, χρηστός suavis, jucundus, frugalis, utilis, probus, opimus, clemens, bonus, benignus. Անոյշ. համեղ. յոր լինի քաղցնուլ իբր յախորժահամ. նմանութեամբ՝ ախորժելի, հաճոյական. ցանկալի. հեշտալի. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. գեղեցիկ. քաղցրաբարոյ. բարի, եւ բարերար, եւ այլն. քաղցր, անուշ.
Քաղցր է տէր։ Դու միայն թագաւոր քաղցր։ Քաղցր է ողորմութիւն քո։ Քաղցր եղիցի նմա օրհնութիւն իմ։ Քաղցր քուն է ծառայի։ Քաղցր այր ողորմի, եւ տայ փոխ։ Քաղցր եւ բարերար եւ սիրելի էի զօրաց իմոց։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Որ քաղցր են բանիւք։ Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. եւ այլն։ Հեշտ եւ սիրելի ամենայնի, որպէս այնպիսին բժշկութիւն բուռն կրիցն լինելով, անուանեցաւ քաղցր. (Պղատ. տիմ.։)
Քաղցր եւ դառն ասի, որ համահամ քմացն ճանաչի։ Քաղցր եւ անուշ բարեօք լի է։ Յորդ եւ քաղցր անձկաւ փափաքելով։ Քաղցր խոնարհութեամբ։ Որ փոխեն զքաղցր ժամանակ խնամոց նորա ի դառն հատուցումն։ Ազգ գազանաց պէսպէս բնութեամբ՝ քաղցունք եւ դառինք. (Յճխ.։)
որում ցանկացեալ ոմն ի սրբոցն՝ ասէ. ա՛ղցր է արեւ յետ ամպոց, որպէս եւ քաղցր է հանգիստ յետ աշխատութեան. (քԱրծր. ՟Ե. 3։)
ՔԱՂՑՐ. մ. ՔԱՂՑՈՒՆՍ. իբր Քազցրութեամբ. անո՛ւշ անուշ.
անձրեւս քաղցրունս եւ շահեկանս շնորհեսցես նոցա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Սպիատակին է սպիտակագոյն, եւ քաղցութիւն դարձեալ (ի) հաւասարութիւն՝ այլ քաղցրագոյն. (Բրս. ապաշխ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
Որդիս ծնար աւազանի, որ քան զաւազ շատ է զծովի. (Շ. եդես.։)
ՔԱՆ. նխ. խնդ. յամենայն հոլովբ. որ յայլ լեզուս է իբր շաղկապ՝ քան թէ, կա՛մ. եթէ՛ եւ եթէ՛. եւ ո՛րչափ. ἥ, ὐπέρ quam. քան, քան թէ.
Հայեսցիս գթած քան ի պատարագն բոլորապտուղ։ Բուռն հարեալ՝ քան զիմոց գործոց՝ զքոյդ շնորհաց. (Նար.։)
Փափաքէ ի մահ քան ի կեանս. (Եղիշ.։)
Ո՜րքան խաղախղութիւն է ի տունս շինականաց՝ եւ անհոգութիւն, քան ի տունս թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Անէծք ցաւագինք վասն այլ մեղաց ոչ եւս շարժին ի մէջ եկեղեցւոյ՝ քան յաղագս գողութեան. (Շ. ընդհանր.։)
ՔԱՆ. շ.մ. ἥ quam. Քան թէ. քան եթէ. աւելի՝ քան. ո՛րչափ. քան թէ, քան.
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Թշնամիք այսու գամագիւտ լինին, այլ քան սակաւ ժամանակք են՝ այսրէն արշաւեսցեն թշնամիքն. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
ՔԱՆ ԵԹԷ. ՔԱՆ ԹԷ. շ. ἥ quam. Քան. աւելի՝ քան. եւ Բայց միայն. որչափ.
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
Զարեգակն մի՛ այլ ինչ համարիք, քան թէ ճրագ աշխարհի. (Շ. թղթ.։)
Բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր՝ որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի։ Ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 42։ Յհ. կթ.։)
cf. Արփիահրաշ.
Արփիահրատ նշան. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Արփիահրաշ.
Արփիաճաճանչ ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
cf. Օշինդր
ԱՓՍԻՆԴ կամ ԱՓՍԻՆԹ, կամ ԱՓՍՆԴԻՆ. յն. ափսինթիօն. լտ. ապսինցիում. պ. էֆսինթիյն. cf. ՕՇԻՆԴՐ։ (Բժշկարան.։)
alarm, noise, uproar, tumult, bustle;
squabble, fray, scuffle, broil, quarrel, contest;
disorder, confusion;
clamour, riot, rising, sedition, revolt, revolution;
plot, intrigue;
— առնել՝ յարուցանել, յարուցանել աղմուկս շփոթից, աղմուկս յուզել, to trouble, to disturb, to alarm, to embroil, to excite to mutiny or sedition;
զաղմկաւ լինել, to be troubled, in confusion, agitated, embroiled.
σύγχυσις, θόρυβος, σύστασις, ἁηδία, confusio, tumultus, turbatio, seditio, molestia Խառնակութիւն. շփոթութիւն. ամբոխումն. խռովութիւն. ապստամբութիւն. վրդովումն իբր ալեօք եւ աղաղակաւ. իրար անցում. գարըլըգլըգ. վելվելէ. անապապա կիւնիւ. իզդիրապ. իխթիլալ.
Աղմկաւ եւ խռովութեամբ։ Աղմուկ շփոթից. (Խոր.։)
Պատճառք յուզմանց շփոթից եւ աղմկից։ Գոյժ աղմկի աղաղակին ընդ ոլորտս սփռէր. (Յհ. կթ.։)
ԶԱՂՄԿԱՒ ԼԻՆԵԼ. θορυβέω turbor, tumultuor Աղմկիլ. խռովիլ. զբաղիլ յաղմուկս շփոթից.
Պահեսցին յաշխարհի աստ յամենայն աղմուկ զբօսանաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
all, total, whole;
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
Արար Աստուած զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց, եւ զամենայն թռչունս։ Իշխեսցեն ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողնոց։ Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի. եւ ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ։ Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զամենայն զգործս իւր։ Յամենայն գործոց իւրոց։ Մայր ամենայն կենդանեաց։ Ամենայն աւուրք Ադամայ։ Ամենայն ոք. ամենայս մարդ. ամենայն բան. ամենայն ինչ, զամենայն ինչ. ընդ ամենայն աշխարհ. ընդ ամենայն երկիր. ամենայն խորհուրդք կամ բանք, կամ գործք. ամենայն ազգն մեր. ամենայն հեթանոսք. եւ այլն։
Աստուած Տէր հողմ հարաւոյ յերկիր զտիւն ամենայն, եւ զգիշերն ամենայն։ Սիրեսցե՛ս զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ, եւ յամենայն անձնէ քումմէ, եւ յամենայն զօրութենէ քումմէ։ Այս ամենայն եղեւ, զի լցցի։ Շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն կողմն գալիլեացւոց. եւ այլն։
ԱՄԵՆԱՅՆ, ամենայնք. Որպէս ամենայն ոք, ամենեքեան. եւ ամենայն ինչ. πάντες, πάντα omnes, omnia. ամմէն մարդ, ամմէն բան. հեր քէշ. հեփիսի. հերշէյ. ճիւմլէսի. քիւլլիյեթ.
Ամենայն՝ որ սպանանէ։ Ամենայն որ լսէ զբանս իմ։ Յամենայնէ՝ որ լսէ զբանն արքայութեան. Ընդ ամենայնի ամենայն եղէ։ Որ յաջողէ զամենայն յամենայնի։ Որ մատակարարէ ամենայնի զամենայն։ Դու Տէր ամենայնի, աննիազ յամենայնէ, լի ամենայնիւ։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից, եւ շրջեալ ընդ ամենայն. եւ այլն։
Եւ հելլենաբանութեամբ, որպէս տիեզերք. աշխարհ համօրէն. πᾶν, πάντα. universum, orbis, mundus. բոլոր աշխարք. պիւթիւն տիւնետ. ալէմ. ճիհան.
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ, ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՒԻՔ, ԱՄԵՆԱՅՆԻՒ, ՅԱՄԵՆԱՅՆԻ. πάντως, πάντῃ. omnino Ամենեւին. ըստ ամենայնի. բոլորովին. ամենայն օրինակաւ կամ հանգամանօք. արդարեւ, անշուշտ. ամենայն մասամբ. յամենայն իրս եւ ի տեղիս եւ ի ժամանակս. քիւլլիյէն. էզ ճիւմլէ.
Անշարժք ամենայն իրօք ամենեւին. Արիստ. ստորոգ.։ (եւ Պորփ.։ եւ Առ որս.։)
Ամենայն իրօք նախատեալս, կամ ամբարիշտս. (Նար.։)
Զբնաւն յամենայնի բովանդակապէս հրաշագործեցեր։ Յամենայնի տէրդ բարերար։ Յամենայնի ողորմած։ Կարօղ ես յամենայնի թողուլ զմեղանս. (Նար.։)
Ամենայնիւ յամենայնի քաջապէս համբերեալ։ Ամենայնիւ յամենայնի շինութեան պարապեցուցեալ։ Յամենայնի ամենայնիւ առ հասարակ զամենեսեան խրատել։ Ամենայնիւ յամենայնի յարակցէր նմա. (Յհ. կթ.։)
cf. Աստուածահրաշ.
cf. Աշտուճ.
tooth;
պարք, շարք ատամանց, set, row of teeth;
յօրինել ատամունս, to indent;
խորտակել, փշրել զատամունս, to break the teeth, to notch, to break off;
— ածել, bite;
առնուլ ատամանց, to set the teeth on edge;
հանել զ—, to extract or draw out a tooth;
ցաւ ատամանց, tooth-ache;
ցաւէ — իմ, I have the toothache;
փուտ —, carious tooth;
մաքրել զատամունս, to brush or clean the teeth;
կրճտել զատամունս, to gnash, to show the teeth.
ὁδούς dens Ոսկր շարադասեալ ի լինդս բերանոյ ի պէտս ծամելոյ զուտելիս. որ ի գազանս ասի եւ ԺԱՆԻՔ. տե՛ս եւ ԺԱՅՌ, յորմէ Ժօռատ. ակռա, կեռիք. թ. (լծ. հյ. ծամ, ծամել)
Յատամանց վիշապաց։ Զատամունս օձից. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ առափ։)
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Դեղ բժշկութեան են աղօթք, արգել մեղաց. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
Զի ուր ինքնակամ չարութիւն է, անդ եւ արգել է շնորհաց. (Կոչ. ՟Զ։)
Արգել առնել արիանոսացն, զի մի՛ եւս իշխեսցեն, եւ այլն. (Վրք. ոսկ.։)
Վասն մահու արգել լինելոյ ի մշտնջենաւորել. (Եբր. ՟Է 23։)
Քանզի ի շուրջ բնակելոց ազգացն արգել լինէր, մնաց գործն անկատար. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ՅԱՐԳԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ. συγκλείω concludo Արկանել իբր յարգելան. շուրջ պաշարելով՝ փակել ի ներքս.
Պաշարէր զնոսա, եւ յարգել արկանէր զնոսա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա 65։)
Ձեռն ի գործ արկեալ ի պաշարումն եւ յարգեալ արկանել զնոսա. (Եւս.։ քր. ՟Ա։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
Պատեալ առ արեւելիւք հիւսիսոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
Իբր Արեւելեայք. Բնակիչք կամ աշխարհ արեւելից.
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (եղիշ. ՟Գ։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
Շունչ ամենայն մարմնոյ արիւն իւր է։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Ձագք նորա թաթաւին արեամբք.եւ այլն։
Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)
Գործ բժշկի այս է, խարել, կարել, եւ արիւն թափել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Պատճառն այն լինի, որ ի պատեհի ժամն արիւն չթողու. (Մխ. բժիշկ.։)
Լուասցէ արեամբ խաղողոյ զհանդերձս իւր։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի։ Զփիզսն ճաշակեցուցին յարիւն խաղողոյ. (Ծն. ՟Խ՟Թ 11։ Օր. ՟Լ՟Բ 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ 34։)
ԸՆԴ ԱՐԻՒՆ ԳԱԼ. Մեռանիլ կամ շաղախիլ արեամբ.
ՅԱՐԵԱՆ ԱՌՆԵԼ. որպէս Արեամբ շաղախել. արունոտել.
Զփուշսն ուստի՛ եւ ունիցի ոք, յարեան առնեն զձեռս ունելեացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ 19։)
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
Խօսէր տէր ընդ Մովսիսի դէմ յանդիման, որպէս ոք՝ զի խօսիցի ընդ բարեկամի իւրում։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց։ Դուք բարեկամք էք իմ։ Եղբայր քո, կամ բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Լուեալ երից բարեկամացն զչարիսն ամենայն։ Բարեկամք իմ եւ մերձաւորք իմ։ Հեռի արարեր յինէն զբարեկամս իմ եւ զծանօթս իմ։ Եւ եղէն բարեկամք. քանզի յառաջ թշնամիք էին միմեանց. եւ այլն։
Թողեալ զօտարն եւ զթշնամին, սիրելոյն եւ բարեկամին բարկանաս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զյոպոպ եւ զշիղջ գիշերոյ համարիմ բարեկամ գոլ զնոսա, եւ խնդալ ի խաւարի. (Մէկն. Ղեւտ.։)
Հայելով Յիսուս ի բարեկամսն, եւ ըստ բարի ցանկութեան նոցա տայ զպարգեւսն. (Մաշկ.։)
good, honest, virtuous;
բարեկիր առնել, cf. Հաճեմ, cf. Բերկրեցուցանեմ, cf. Հեշտացուցանեմ.
Ունի եւս նշանակել, Բարելաւ, բարեկրօն. առաքինի։
ԲԱՐԵԿԻՐ ԱՌՆԵԼ. εὑπαθεῖν ποιέω bene afficio Հաճել. բերկրեցուցանել. հեշտացուցանել.
Զգալեացս անուշահոտութեանց օգնականութեամբք բարեկիր առնէ ... զհոտոտելեացն ընտրողականութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԻՒՆ. ἁπόθεσις expositio, abjectio, ἁποτομή abscissio որպէս Բացադրութիւն. ի բաց դնումն, ի բաց որոշումն, հատումն. եւ Զատումն. զանազանութիւն.
Մարդասէրն Աստուած արժանի արասցէ զսա՝յետ բացատրութեան հերացն՝ ե՛ւ թողութեան յանցանաց։ Վերստին կնիք է այս բացատրութեան մեղաց, եւ բոլոր իսկ մեռելութեան գործոց ջնջումն. (Մաշտ.։)
Բացատրութեամբ ի նմանէն խորշեալ։ Բացատրութիւն պիղծ համարելոյն՝ եւ ողորմելոյս, է զղջումն եւ անզղջականութիւն։ Պատշաճաբար եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան։ Թերեւս բացատրութեամբ հեռի եմ ի նմանէ։ Կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւն սոցա ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ այլն։)
Իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ ի մասունս եօթանց առաջադրութեանց. այսինքն բաժանմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
sufficient, fit, capable, competent, qualified;
worthy, capacity, ability;
—ն or Աստուած —, God, omnipotent, Almighty;
— լինել, to suffice, to be capable;
— լինել անձին, to content one's self;
— առնել, to enable, to capacitate;
to content, to satisfy;
"sufficiently, enough;
ըստ —ի, passably, tolerably, so-so;
— է, it is enough, it suffices, cf. Շատ է;
չէ —, it is not enough or sufficient."
ἁρκετός (լծ. ընդ հրիք). sufficiens, ἰκανός satis (որ եւ Շատ). Այնչափ՝ որչափ պիտոյ իցէ. որ ինչ հասանէ ի խնդրելին չափ. չափաւոր. հերիք. շատ. առատ. լի. երկար.
ԲԱՒԱԿԱՆ. Բաւականացեալ. ունօղ զանձին բաւականն. շատացեալ. գոհ.
Կեանք մշակի բաւականի քաղցրասցի. (Սիր. ՟Խ. 18։)
Ի նմին բաւական լիցուք. այսինքն այնու շատասցուք. (Կանոն.։)
Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Եթէ ի փոքուն չէք բաւական, վանս այլոցն զի՞ հոգայցէք։ Եւ առ այս ո՞ բաւական իցէ։ Ո՛չ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհիլ ինչ։ Որ եւ բաւականս արար զմեզ պաշտօնեայս։ Որք բաւական իցեն եւ զայլս ուսուցանել։ Մինչեւ բաւական լինել (յն. կարել) ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Բաւական լինել ոչխարին, կամ ոչխարու, կամ գառամբ. եւ այլն։
Տէր չեմ բաւական, եթէ ընդ յարկաւ իմով մտցես։ Աղաչեմ զքեզ տէր, չեմ բաւական։ Չեմ բաւական ամենայն արդարութեան եւ ճշմարտութեանն՝ զոր արարեր ընդ ծառայի քում։ Մեծ է օր տէրն, եւ ո՞վ իցէ նմա բաւական.եւ այլն։
Որ զբանն Աստուած բաւական եղեր ընդունել յորովայնի միշտ կոյս. (Շար.։)
ԲԱՒԱԿԱՆՆ. ὀ ἰκανός եբր. շատաի կամ սատտայի Աստուած ամենաբաւական, կատարեալ. ամենազօր. լիացուցիչ. շատացուցիչ ամենայնի.
Բաւական եղեւ նմա յանապատի. (Օր. ՟Լ՟Բ. 10.) իմա՛, շատացոյց զնա։
Եւ καθήκον conveniens, pertinens Պէտք. պիտոյք. պատշաճք. սակ.
դիմազ. ԲԱՒԱԿԱՆ Է. դիմազ. ἅρκεται, ἰκανόν ἑστι sufficit, satis est Հերիք է. շատ է. բաւէ. տե՛ս (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 22։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 27։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 18։ Ի. ՟Ժ՟Դ. 22։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 9։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 38։ Յհ. ՟Զ. 7։)
ԲԱՒԱԿԱՆ. մ. որ եւ ԲԱՒԱԿԱՆԱԲԱՐ. ἰκανῶς, ἁποχρώντως satis, sufficienter, contente, satis abunde Ըստ բաւականին. բաւականապէս. հերիք. շատ իկս. լիով եւ Ըստ կարի.
that has the mouth open, open-mouthed;
delighted to admiration;
open-mouth, open-mouthed;
— լեալ հայել, — պշուցեալ հայել, to gape after, at, for, to desire ardently, to long for impatiently, to contemplate open-mouth.
κεχηνώς hians, inhians, χαύκων το στόμα aperto ore Որոյ բերան է բաց. բացեալ բերանով. քաղցեալ եւ ծարաւի, անյագ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. լի փափաքմամբ եւ ապշութեամբ. անձկանօք. կարօտալից. բերանը բաց, բաց բերնով.
Յամենայն գարշելիս (ի կերակրոց) բերանաբաց եղեալ գազանաբար առաւել քան զհեթանոսս. (Շ. թղթ.։)
Ելանեն ի խշտեաց բերանաբաց, թէ զո՞ կլանիցեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Բերանաբաց պշուցեալ հային. (Ոսկ. ապաշխ.։)
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
Բերէ՛ք առիս այսր։ Բերէ՛ք այսր զայն։ Բե՛ր ինձ որս։ Բե՛ր մատո՛ ինձ։ Բերէ՛ք ինձ գահեկան մի։ Բերէ՛ք տաճարապետիդ։ Եբեր ինչ ոք դմա։ Բերէին նուէրս տեառն։ Եբեր զայն առ լիա մայր իւր։ Բերին առ նա զամենայն հիւանդս։ Բերին առ յեսու։ Բերին առաջի նորա։ Եբեր զնա յԵրուսաղէմ։ Եբեր պապարագս ի տուն տեառն։ Նաւն բերէր ոսկի ի սովփերայ։ Ուտել զցորեանն, զոր բերին յերկրէն եգիպտացւոց։ Բերէին մահճօք զայր մի։ Եդին ի վերայ նորա զխաչն՝ բերել զկնի Յիսուսի։ Ոչ բերաք ինչ յաշխարհս, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք.եւ այլն։
Բերելով զանբերելի ցաւսն՝ համբերից ասէր. (Արշ.։)
Զվերնոյն բերէ զնմանութիւն։ Բերել զնմանութիւն երկնային հրեշտակացն. (Եղիշ. ՟Ա։ Ժմ.։)
Զբերօղն ի կշիռ ձեռին զերկիր եւ զերկին՝ տարար յարգանդի։ Բերողաց բազկաց։ Բերօղ համայնից, եւ դու ինքն ի բնաւս. (Նար.։)
Մնասցի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ. (Ես. ՟Ե. 2։)
Զայս (բարիս) եբեր մերոյ աշխարհիս։ Խաղաղութեան եւ շինութեան բերօղ. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Ո՞րքան օգտից եւ շնորհաց առ ի յԱստուծոյ նոցա բերօղք են. (Խոսր.։)
Ոչ եբեր քեզ ծերութիւնն հանճար. (Մաշկ.։)
որպէս Համբերել. հանդուրժել. տանել. տոկալ. քաշել, դիմանալ.
Զճշմարիտ կերպարանս բերեալ ի սրբոյ կուսէն. այսինքն զգեցեալ (ըստյն. ոճոյ). (Ագաթ.։)
Զթաղելոց նոցա զհաշիւ եւ ի միտս անգամ ո՞ բերէր. այսինքն յիշէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԵՐԵԼ Ի ՀԱՄԱՐ կամ ԶՀԱՄԱՐ. Համարել. հաշուել.
ԲԵ՛Ր. իբր շ. Տե՛ս ի վեր անդր (=ԲԵՐ 4)։
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
ԲԵՐԻՄ կամ ԲԵՐԵԱԼ ԼԻՆԻՄ. որպէս Վարիլ. դիմել. խաղալ. յածիլ. դեգերիլ. շարժիլ. ձգիլ. յօժարիլ. ուղղիլ. ածիլ. մատչիլ.
Օրինակաւ ջրոյ առ երկրաւ բերելով. (Արիստ. աշխ.։)
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
Ազտեղեալ մտօք բերին առ զօրութիւն աստուածական նշանիս։ Աստուածայինքն ոչ ըստ մարդկայնոցս բերին յակամայ շարժումն եւ ըստ պատահման. (Շ. բարձր. եւ Մտթ.։)
Մի՛ (այսինքն ո՛չ) երբէք ինքեամբ աշխարհ բերեալ լինի. (Մաշկ.։)
Եւ Վարիլ, որպէս ի կիր առեալ լինել. իմացեալ լինել. նշանակիլ. վերածիլ. աւանդիլ.
Հեզութեան անուն մի է, բայց ի վերայ բազմաց բերի։ Ըստ տասն նշանակելոց (ստորոգութեանց) էն բերի։ Եւ այլ՝ որ ընդ սոքօք բերին. (Շ. մտթ.։ Սհմ. ՟Ա։ Լմբ. ատ.։)
guest, invited person;
table, banquet;
carpet, mattress, couch, sofa;
bench, seat;
—ս —ս բաշխել, to divide tho guests, to form several banquets apart;
—ս արկանել, to offer chairs or seats.
Թափեաց ի գլուխ նորա ի բազմականին. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7. (ու ր յն. բերի ի ՟Ա նշ. այսինքն Յիսուսի բազմեցելոյ։))
Քարշեաց ի բազմականն. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ի ժամ բազմականացն։ Գլուխ բազմականին։ Ակումբ բազմականին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բազմականս բազմականս բաշխեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 22։)
Որոշեալ եւ զատուցեալ է բազմականքն. (Փիլ. տեսական.։)
Արկ նմա բազմական ի գետնի զակումբն մաշկեայ. (Յուդթ. ՟Ծ՟Բ. 15։)
Բազմական ա՛րկ ինձ զապաշխարութիւն քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
Մթերանոցս բազմապատիկս շինեաց. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Բազմապատիկ բարիք, բարութիւնք, չարիք, թշուառութիւնք, հիւանդութիւն, պարէնք, վայելմունք, երկչոտութիւն, ընթացք, տանջանարանք.եւ այլն։
Իւղովք անուշահոտագունիւքն եւ բազմապատկօք. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. πολυπλασιάζω, -ζομαι multiplico, -or Բազմացուցանել, բազմանալ. շատցնել, շատնալ.
Ի միեկէն մինչեւ ի տասնեակն բազմապատիկ արարեալ՝ շարադրեսցես զարարեալ թիւն։ Վեցակ իմն բազմապատիկ յինքեան եղեալ ... ծնանի զերեսուն եւ զվեց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մի դու ընդ իս բազմապատիկ տանջիր, եւ ոչ ես ընդ քեզ սակաւագոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Բազմապատիկ զաննաւապետ հոգին հեղձուցանեն. (Մաշկ.։)
cf. Մոլոշ
Նոյն ընդ Մոլոշ. μαλάχη malva (Բժշկարան.։)
to open, to discover, to disclose, to develop, to explain;
to loosen;
to perforate, to pierce, to bore;
to spread, to enlarge, to extend;
to unfold, to untwist, to unlink;
to rub;
— զգլուխ, to take off one's hat;
— ումեք զսիրտ իւր, to unbosom, to open one's heart;
— զախորժակ, to excite appetite;
— զշիշ, to uncork a bottle;
ծակ —, to perforate, to pierce, to bore;
— զկնիք, to unseal;
— զմիտս, to illuminate, to enlighten the mind;
— զխցանս, to unstop;
— զծրարն, to unpack;
— ճանապարհ, to trace, to mark out a path;
to open a way, to make a road.
Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ զդրունս երկնից եբաց։ Բա՛ց մեզ (զդուռն)։ Եբաց Յովսէփ զամենայն շտեմարանս ցորենոյ։ Բացաք զամանս մեր։ Բանալ զաչս, զշրթունս, զհանդերձ։ Եբաց զգիրսն։ Որպէս բանայր մեզ զգիրս։ Եբաց զմիտս նոցա՝ իմանալ զգիրս։ Նախծին, որ բանայ զամենայն արգանդ։ Բա՛ց դու զփոր ձկանդ։ Եփաց զարգանդ նորա, եւ այլն։ Զկոյրս բանալ. (Ագաթ.։)
Բանին դրունք երկնից։ Բանին գերեզմանք։ Դպրութիւնք հրաշիցն բանին. (Շար.։)
Բանի աստուածընկալ աւետարանն. (Մաշկ.։)
erudition, learning, literature, science;
վերնային —, astronomy, cf. Աստեղաբաշխութիւն.
ԲԱՆԳԻՏՈՒԹԻՒՆ գրի եւ ԲԱՆԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ. Գիտութիւն բանից. բանաւոր գիտութիւն. հմտութիւն. որպէս եւ ՎԵՐՆԱՅԻՆ ԲԱՆԳԻՏՈՒԹԻՒՆ՝ է Աստեղաբաշխութիւն.
Ոչ բաւականանամ իմով աղքատիմասն բանագիտութեամբ զսորայս բացայայտել զչափ ներբողականին։ Զմեծս զայս բանագիտութեան ընթանալ ասպարեզ։ Երանելին Մաշտոց (երկրորդ) ուսումնական բանագիտութեանն քաջահմտագոյն. (Արծր. ՟Գ. 12։ ՟Դ. 2. եւ 8։)