cf. Դղրդեցուցանեմ.
Օտար սքանչելութեամբ դղորդեցուցեր։ Դղորդեցուցանէ զբոլոր երուսաղէմի պասեքատօնականսն. (ՃՃ.։)
Զամենայն բանակ նորա դղրդեցոյց. (Դտ. ՟Ը. 12։)
Ի շարժմանցն ոմանք դղրդեցուցանեն ըստ միոյ մերժման. (Արիստ. աշխ.) այսինքն խախտեն կամ տապալեն միով բախմամբ։
Ցասումն ... բնաւորեալ յանբանագոյն կենցաղումն բազում ինչ դղրդեցուցանէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
to shake, to push, to move;
to astonish;
to cause to tremble, to agitate.
ἁναπάλλω quatio, agito Տալ դողալ. ի դողի կացուցանել. սասանեցուցանել. դողացընել, դողցընել.
Ի շարժմանց ոմանք դղրդեցուցանեն, այլք դողացուցանեն. (Արիստ. աշխ.։)
Սարսեալ դողացուցանէ զտեսօղսն։ Զլերինս դողացուցանէին. (Փարպ.։)
Դողացուցեր զարածս ամենայն. (Շար.։)
which fiughtens;
tremendous, frightful, terrible, horrible.
Որ դողացուցանէ. ահագին.
Դողացուցիչ պատառմունք ամպոց. (Վրդն. ել.։)
Զսաստիկ անձրեւաց, եւ զդողացուցիչ յորդութեանց յայտ առնէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Եհար առ ժամայն զգետնի դողացուցիչ զօրութեամբ աստուածութեանն. (Տօնակ.։)
lever, bar, crowbar;
ring;
enchasing, jointing, staple of a lock.
to clothe, to dress;
to enchase, to set, to fit in;
to harbour, to lodge;
— կօշիկս, to put on the shoes of;
— մատանիս ումեք, to put a ring in a person's finger.
Περιτίνημι, νποδἑνω, ἐισάγω. Circumpono, calceo, induco, induo. Տալ ագանել հանդերձս կամ կօշիկ եւ այլն. հագցընել. կիյտիրմէք
Ագուցէ՛ք նմա (զպատմուճան)։ Ագուցի քեզ զերկնագոյն։ Զուլենիսն ագոյց ի բազուկս նորա։ Ադոյց զրահս։ Ագուցին նոցա կօշիկս։ Ագուցեալ գոտս. Ագուցեր ձիոյ զօրութիւն. (Ղկ։ Եզեկ։ Ծն. եւ այլն։)
Անցուցանել. մուծանել զիմն յայլ ինչ, եւ պնդել. անցընել. խոթել. կէչիրմէք. կիյտիրմէք. սօգմագ.
Ագուսցես զլծակսն յօղամանեակսն. (Եղ. ԻԷ. 14)
Պատմուճան, եւ մատանի հրամայէ ագուցանել նմա. (Յհ. իմ. եկեղ.)
Ξενίζω Hospitio accipio. Տալ ագանիլ՝ որպէս իջեւանել. օթեցուցանել. տալ օթեւանս. հիւրընկալել. գօնագ վէրմէք, ալը գօմագ.
Կոչեաց զնոսա ի ներքս, եւ առ իւր ագոյց. (Գործ. Ժ. 23)
Ողջագուրեալ զիս՝ ագոյց առ իւր զաւուրս. (Վրք հց. Ձ.)
enchased.
Ագուցեալ պնդապէս յայլ ինչ. խորամուխ մածեալ. ներս խոթած՝ մտած. կիյտիրմէ.
Ագուցիկ մթերին խորհուրդք չարութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Աքցան.
free-companion.
Կցորդ ազատութեան կամ ազատաց. որ է ի կարգէ ազնուականաց.
Որդիքն Բագարատայ՝ հանդերձ այլ եւս իւրեանց ազատակցօք. (Յհ. կթ.։)
public free mill.
Ուր ազատութիւն է աղալ ամենեցուն. աղօրիք ի պէտս հասարակաց կարգեալ.
Շինեցի զջաղացս, եւ արարի ազատաղաց. (Յիշատ.։)
cf. Ազատասէր.
to free.
Ազատ կացուցանել. ազատել. էզատ էտմէք, ազատլամագ
Եթէ որդին զձեզ ազատեցուսցէ, ճշմարիտ ազատք լինիջիք. (Յհ. ՟Ը. 36։)
Ազատութեամբն՝ որով Քրիստոս զմեզ ազատեցոյց. (Գաղ. ՟Դ. 31։)
Զնախաստեղծն ի ծառայութենէ մահու ազատեցոյց. (Շար.։)
cf. Ազատարար.
Ազատեցուցիչ յուսոյն ամենեքեան սպասէին։ Սպասէին ազատեցուցիչ յուսոյ. (Ագաթ.։ Շար.։)
Շնորհեալք ազատեցուցչիդ. (Նար. ՟Հ։)
simple stick.
who rescues, liberates his nation.
parent, compatriot;
national, of the same nation;
allied to, near, like, similar, analogous.
Ազգակիցքն գաղտուկ ելանէին արտասուաց կցորդ լինել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 10։)
Համասեռ. բնութենակից. եւ Մարդկային, մարդ.
Զազգակիցս ինքեան մարդիկ վարէին ի գերութեան։ Առ մարդիկ առ քո բնութեամբ ազգակիցս. (Պիտ.։ Փիլ. բագն.։)
Ազգակից մարմնովն որ ի մէնջ՝ տեսեալ զաստուածութիւնն, յարգեսցուք։ Ազգակցաւ մարմնոյդ առելոյ ի մէնջ. (Ագաթ.։ Նար. ՟Ղ՟Ե։)
Ազգակից բարբառոյն (Յովհաննու) լուիցուք։ Զի ազգակիցք հաւատասցեն նովաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Համագոյ. էակից.
Մարմնաւոր տեսլեամբ ի վերայ ազգակցին իւրոյ իջեալ։ Ազգակիցն քո՝ որդին։ Փչմամբ ազգակցին տպաւորեցաւ յառաքեալսն. (Յհ. իմ. պաւլիկ.։ Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Լ՟Դ։)
Մօր եւ մօրուի անուն ազգակից են։ Ազգակից է բան առաքելոյն՝ այսր բանի մարգարէութեան։ Անբան կրթութիւն՝ ազգակից եւ դրացի է բողջախոհութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ Պիտ.։)
Կախարդութիւնք, խորամանկութիւնք, եւ որ այսոցիկ են ազգակից ախտք։ Եւ որ ազգակիցք այսոցիկ. (Բրս. յղ. չար.։ Ճ. ՟Բ.։)
to make alliance by marriage.
cf. ԱԶԳԱԿՑԵՄ;
Ազգակից լինել, եւ խնամենալ.
Ոչ խնամութեամբ իւիք ազգակցել. (Յհ. կթ.։)
Եղբայրութիւն սուրբ՝ ազդակցեալ եւ կապեալ ի սքանչելի տեսութիւն եւ ի գործս. (Կլիմաք.։)
consanguinity;
affinity, alliance by marriage;
analogy, likeness, resemblance.
συγγένεια, cognatio, conjunctio Ազգակիցն գոլ. ազգականութիւն. արենակցութիւն. եւ Բնութենակցութիւն. եւ Բնութիւն.
Ի նախնեացն յարենէ որ ասին ազգակցութիւնքն։ Որ ինչ յազգակցութեան՝ առ որդիսն, ծնօղքն. (Փիլ.։)
Քանզի ազգակցութիւնն մի է։ Առ մարմնական ազգակցութիւնս այսպիսի ախտակցութիւնս ունիմք։ Ոչ հեռի ի միմեանց գոլով ժամանակաւ եւ ազգակցութեամբ. (Մխ. դտ.։ Սարգ. յկ. ՟Է։ Ճառընտ.։)
Այն է հարազատ քումդ ազգակցութեան։ Անպարտակիրն ազգակցութեան երկնիչ վերստին. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
Որ անկաւն՝ դարձեալ կանգնեցաւ, գալով բանին յազգակցութիւն հողեղինացս. (Համամ առակ.։)
Հասարակ է ի վերայ երկոցունց ազգակցութեանն իրաւունք. (Բրս. թղթ.։)
Կցորդութիւն. մերձաւորութիւն. ընտանութիւն. համանմանութիւն. համեմատութիւն.
Ազգակցութիւն մարդկան ընդ վերնոց բնակութեանցն։ Եղբայրասէր կրօնաւոր ազգակցութիւն ունի առ Քրիստոս։ Լուսինն առ մեզ ունի ազգակցութիւն խոնարհութեամբն։ Ազգակցութիւն իմն առ նախկինսն համանգամայնքն ընդունին։ Խեցեաւն սրբէր զամանն խեցեղէն. ազգակցութեամբն զազգակիցն մխիթարէր։ (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նեղոս.։ Շ. բարձր.։ Անյաղթ համանգ.։ Իսիւք.։)
who hates his nation.
hatred of one's nation.
cf. Ազդեցիկ.
Ազդեցող. ազդական, ազդողական ի բնէ. զգացուցիչ կամ զգացօղ.
Ի բնական եւ յազդեցական բնութենէ (շունչ անասնոց). (Եզնիկ.։)
Որպէս ի զգայութիւնս է զուգատեսութիւն տեսանելեաց, եւ ձայն ազդեցականին ընդունօղ առ բերումն մտաց. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
efficacious, energetic.
Ի մարդկեղէն կերպարանաց զԱստուծոյ ազդեցիկ զօրութիւնն դրոշմէ։ Գալուստ զազդեցիկ զօրութիւնն կոչէ. (Ոսկ. ես. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
notice, warning, admonition;
perception, instinct;
inspiration;
suggestion, instigation;
efficacy, force, power;
emphasis, energy.
Գիտել զազդեցութիւն բնութեանց։ Հայելի անարատ Աստուծոյ ազդեցութեանն։ Յաղթեաց՝ ո՛չ զօրութեամբ մարմնոյ, եւ ոչ զինուց ազդեցութեամբ։ Հաւատովք Աստուծոյ ազդեցութեանն։ Որոյ գալուստն ըստ ազդեցութեան սատանայի է. ազդեցութիւն մոլորութեան. եւ այլն։
Պահք կատարեալ հաւատոց ճշմարտութեան ազդեցութիւն։ Լուան զազդեցութիւն չարին ի մէջ նոցա. (Յճխ. ՟Թ։ Ճառընտ. ՟Ա։)
Ըստ թուոյ ամացն յետ ազդեցութեանն ստասցի յընկերէ իւրմէ։ Հարջիք փող ազդեցութեան։ Զերկրորդ փողն ազդեցութեան։ Եւ փողքն ազդեցութեան ի ձեռս նոցա։ Ազդեցութեամբ ազդ եղեւ մեզ։ Թողութեան ազդեցութիւն է այն. (Ղեւտ.։ Թուոց.։ Յես.։)
Հոգեւորն խորհի սրբութիւն ի Սրբոյ Հոգւոյն ազդեցութենէ։ Ոչ ի մարդկեղէն մտաց, այլ ի յազդեցութենէ Հօրն լուսոյ։ Վերին ազդեցութեամբ լուցեր զտաճար կռոց նոցա։ Որ յիս բնակեալ է, եւ ո՛չ որ յիս ազդեցութիւնս գործէ։ Այս ամենայն ազդեցութիւնք՝ բնական են յանասունսն, եւ ոչ խորհրդականք. (Յճխ. ՟Ժ։ Սարգ. յկ. ՟Դ։ Ժմ.։ Սեբեր. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
cf. Ազդեմ
Զգացուցանել. զեկուցանել. ազդել. խապէր էթմէք
Զոր մարգարէն տերամբ ազդեցոյց։ Ազդեցոյց ի ձեռն դռնապանին՝ հօր վանիցն։ Ազդեցուցին վասն նորա՝ արքային ... Առաքեցայ ազդեցուցանել քեզ ... Ազդեցոյց ի գեօղն. (Նար. ՟Զ՟Բ։ Վրք. հց.։ Հ=Յ.։)
Եւ ազդոյ ցուցանել. յուշ առնել որպէս զգուշալի.
Ճարտարքն ի բժշկաց յորժամ ազդեցուցանեն զցաւն, ապա մխիթարութիւն ցաւոցն մատուցանեն. (Մեկն. եբր.։)
Մի էութենէ, որ զամենայն յամենայնի ազդեցուցանէ. (Եզնիկ.։)
Ազդեցուցանող յստորեւ կացեալսն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Որ առ ի մէջ է բանիւս (տրամախոհութեան), մի զսա (զաշխարհս) ըստ վայելչականն բանին բնաւորեալ ազդեցուցանէ աստուած. (Պղատ. տիմ.։)
Թշնամին իմ դեւն զկոյս ոմն ազդեցոյց բերել առ իս ձեռագործ վշոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա. ձ։)
to improve, to civilize;
to refine;
to confer a title, to grant nobility, to ennoble.
ἁγαθύνω, bonum facio Տալ ազնուանալ. պատուական եւ արգոյ ընծայել. աղէցընել, ըռինտ ցցընել.
Ազնուացուցեր դու զգութ քո. (Հռութ. ՟Գ. 10։)
colleague or companion in the same dignity, or on the same throne.
παρακαθήμενος, συγκαθήμενος, σύνεδρος assidens, consedens, una solium obtinens Առընթեր գլխաւորին նստեալն յաթոռ. բարձակից. հարազատ. ընտանի. համապատիւ. պիլէ օթուրուճու, հէմսէր.
Որք էին մերձաւորք եւ աթոռակիցք արքային. (Եսթ. ՟Ա. 14։)
Աթոռակից լինել քեզ խոստացար։ Աղօթիւք սորա եւ աթոռակցացս ամենեցունց։ Հանդերձ աթոռակցաւ մերով։ Եղբօր սիրելւոյ եւ աթոռակցի. (Շար.։ Ոսկ. ապաշխ.։ Խոր. ՟Գ. 19. 57։)
Այրն՝ արութեան վարժօղ է, եւ աթոռակցաց նորա առաքինութեանց։ Ասէ առ իւր աթոռակիցսն եւ խորհրդակիցս խորհուրդ՝ ոգին. (Փիլ. լին.։)
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր։ Ընդ անզգամ կին, ընդ աթոռակից ժանտն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Իբր Գործակից. փոխանորդ. վէքիլ.
Զիւր աթոռակիցն զխադ. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Զոր Կիւրեղ կարգեաց նորին (Յակոբայ) աթոռակից. (Կամրջ.։)
Սուրբ հարքն ի նիկիացւոց քաղաքի ժողովեալքն, որոց աթոռակից էր Քրիստոս։ Աթոռակից նոցա ինքն Քրիստոս էր, որ ասաց, ուր երկու եւ երեք իցեն ժողովեալ եւ այլն. (Կիւրղ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Էակից. փառակից. իշխանակից.
Աթոռակից հօր (որդի), եւ նմին պատուի, ի նոյն մեծարանս. Զաթոռակիցն նորա եւ զպատուակից բանն։ Աթոռակիցն հօր. (Սեբ. ՟Բ։ Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
(Ամբարտաւանն) ամենակալ համբաւէր զինքն, եւ Աստուծոյ աթոռակից. (Լաստ. ՟Ծ՟Զ։)
company on the same throne.
συνέδριον, γέρας consessio, honor, munus Աթոռակիցն գոլ. բարձակցութիւն. բարձ եւ պատիւ ըստ աւագանւոյ.
Արժանի լեալ երկրորդ աթոռակցութեան իմոյ համան. (Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Առնես անուսմանցն բանաւորացն յոլով աթոռակցութիւնս։ Արանց բարետոհմից աթոռակցութիւն։ Ընդգրկեմ զնոյն որպէս զՔրիստոսի աթոռակցութիւն։ Ընդ Պետրոսեան աթոռակցութեանցն վերապատուիլ. (Առ որս. ՟Ա. ՟Ը։ Լմբ. առ լեւոն.։ Մաշտ.։)
hollow, cavity, inside;
hollow, interior, deep.
Օդ ի վերուստ ձգտեալ մինչեւ ի ստորինս երկրի ի բուն յալուցս ... Այնք՝ որք ի ներքին յալուցսն են, անտեսանելիք են։ Ոչ էր հնար յալցի ուրեք կալ թագուցեալ. (Փիլ. քհ. ՟Բ։ Փիլ. ել. ՟Բ։)
Յալուցս ծովուց եւ գետաց. (Արշ. ՟Դ։)
Եզինն ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մօտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ. (Եզնիկ.։)
full of pleasure, agreeable.
Ախորժալից ձայնիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
to inspire gratification, taste, pleasure.
Ախորժ ընծայել. հաճեցուցանել. զուարճացուցանել.
Մեռոնն ըստ ինքեան ե՛ւ զմարդիկ ախորժեցուցանէ, եւ զխոզսն սատակէ՝ ոչ կարացեալ բերել զանուշահոտութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
full of diseases, ill;
vicious, bad, passionate.
Կամ խորհեսցիս զախտալի՝ զազիր եւ զպիղծ գործս. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Լցեալ ախտիւք մեղաց։ cf. ԱԽՏԱԼԻ.
Յախտալից սրտէ աղօթքն խոտան երեւին. (Նար. խր.։)
Լցեալ ախտիւք մարմնոյ եւ հոգւոյ. լի կարեօք եւ կրիւք. ցաւալից. վշտալից.
Ախտալից կեանք։ Ձանձրացեալ իցէ ելանել յախտալից մարմնոյս։ Առ ախտալից մարմնոյս մաքրութիւն։ Մի՛ երկարս ինձ զվէր մեղացս ի յախտալից մարմնիս ծածկեսցես. (Խոսր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Խ՟Ը։)
Զկտաւս ախտալից զգեցեալ եմք։ Յերկիր օտար, այսինքն յախտալից արարեածս. (Կլիմաք.։)
that has the same sickness;
compassionate;
— լինել ումեք, to have compassion, pity on some one, to compassionate.
συμπάσχων, συμπαθής compatiens, qui pariter movetur Կրակից՝ հանդերձ կարեկցութեամբ. չարչարակից. վշտակից. մէկտեղ ցաւ քաշօղ, ցաւակից.
Ախտակիցն ամենայնի, եւ հաղորդ վշտաց։ Ախտակից է բոլորն կենդանի ինքեան։ Կարօղ է ախտակից լինել տկարութեանս մերում։ Եթէ եղեր հայր որբոց, եթէ ամենայնի ախտակից եղեր. (Սկեւռ. Լմբ.։ Նիւս. բն.։ Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Բրս. առ ընչեղս.։)
Առ իս նայեցեալ՝ ախտակի՛ց լերուք. (Ժմ.։)
Եւ գործակից ախտից մեղաց. մեղսակից.
Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն, եւ իւրոց ախտակցաց։ Տեսեր զիս ընդ ախտակիցս՝ յամօթոյ ծաղրն։ Ախտակից լինել ինձ կոչէի բարկութեան եւ անիծից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. սղ.։ Սկեւռ. աղ.։)
with compassion, pity.
συμπαθῶς cum comiseratione Ախտակից լինելով. կարեկցութեամբ. սրտցաւութեամբ, ցաւակից ըլլալով. տէրտլէլէրէք.
Ախտակցաբար արտասուեսցուք զուրացողսն հաւատոյ։ Ախտակցաբար սաստիկ արտասուս հեղոյր ի վերայ նոցա։ Ախտակցաբար օգնեա՛ մեզ. (Շար.։ Վրք. ոսկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
կամ ԱԽՏԱԿՑԻՄ. συμπάσχω simul patior, una adficior Ախտակից լինել. կարեկցել. վշտակցել. ցաւակից ըլլալ տէրտլէլմէք.
Ո՞վ մեզ օգնեսցէ՝ ախտակցելով ասիցս։ Ախտակցեցաւ հիւանդութեանն՝ ողորմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Լմբ. սղ.։)
Կրել զնոյն կիրս ցաւոց.
Առի իշխանութիւն բժշկել՝ որոց ախտակցիմս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
compassion, pity;
vice, passion.
συμπάθεια, το συμπαθές commiseratio, humanitas, eadem pati Կարեկցութիւն. վշտակցութիւն. չարչարակցութիւն. ցաւակցութիւն.
Ախտակցութեանն յուզումն ... Մարդ՝ առ ի նմանապէս ախտակցութեանց։ Զանմարդութիւնն իբրեւ զազատութիւն ողջունեմք, իսկ զախտակցութիւնն իբրեւ զգարշելի ինչ անպատուեմք։ Սէրն շարժի ի յախտակցութիւն միմեանց։ (Աթ. ՟Դ։ Ածաբ. աղքատ.։ Շ. մտթ.։)
Առ մարմնական ազգակցութիւնս այսպիսի ախտակցութիւնս ունիմք։ Ողորմութիւնն է ախտակցութիւն, յորժամ ոք ի գթոյն ստիպի. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Խարշեցաւ փոր իմ ի լալոյ, զախտակցութիւն ասէ։ ԶԱստուած առ ի մեր խնայումն շարժէ ախտակցութիւն. (Վանակ. Յոբ.։)
Եւ բերումն ախտաւոր. անկարգ յօժարութիւն. ցանկութիւն. յարում, մոլի սէր. աշգ, սէվտա. προσπάθεια addictio, cupiditas.
Մաքուր եւ անխառն յամենայն նիւթական ախտակցութենէ։ Այնպիսեաւ ախտակցութեամբ բոլորովին լինիցի մարմին եւ արիւն։ Ի բաց կացցեն յերեւելեացն ախտակցութենէ. (Նիւս. կուս.։)
Աշակերտեցան Աւետարանին, եւ օտարացան ի զգայական ախտակցութենէս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
ill, unwell.
symptomatic.
to make one ill.
νοσίζω aegrotum facio Տալ ախտանալ. խօթացուցանել. հիւանդացնել. տէրտլի մարազլը էթմէք.
Յառաջ քան զմարմինս՝ զոգիս ախտացուցաք։ Ընդէ՞ր ախտացուցանեմք զանձինս ախտիւ՝ առաւել քան զմարմնոցս դժուարագունաւ. (Եղիշ. խր.։ Ածաբ. աղքատասիր.։)
Կարօղ էին ախտացուցանել զնոսա ախտ մարդկեղէն։ Ախտացուցի զՅուդա արծաթսիրութեամբն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Ճ. ՟Ա.։)
Մեղքն ախտացուցանեն եւ մեռուցանեն զհոգիս. (Շ. թղթ.։)
derivative.
παράγωγος derivativus, deductus Ըստ քերականաց՝ նոյն ընդ ածանցս. այս ինքն բառ ծագեալ ի նախագաղափարէ, յոր յարեալ է մասնիկ ինչ աննշան՝ փոփոխիչ յայլ վիճակ, որպէս եւ նոյն իսկ մասնիկն պատճառ այլափոխութեան. միւշթագ.
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւնն (այս ինքն զծագումն) ընկալաւ. որպիսի, երկրային. (Թր. քեր.։)
Ածանցական է, որ յէէն (այս ինքն ի նախեղակ բառէ) ունի զգոյութիւնն. որպէս ի մարդոյ՝ մարդկայինն, ի ծովէ՝ ծովայինն. Երզն. քեր.։ Իսկ ի բայս՝ ըստ յն. եւ լտ. չի՛ք անցողական, որպէս ի հյ. եւ ի տճկ. փախչիմ, փախուցանեմ, եւ այլն. այլ կայ ածանցական, այս ինքն բայ՝ որ կազմի միջանկեալ թարմատար մասնկամբ իւիք բաղդատութեան, որ ոչ այնչափ փոխէ զնշանակութիւնն, որչափ պճնազարդէ.
Նախագաղափարէ, ո՛րդոն՝ ոռոգեմ եւ ածանցական է՝ ոռոգանեմ։ (ἅρδω, ἁρδεύω rigo, irrigo ) (Թր. քեր.։)
Որ ինչ ընդ ածիլն եւ ընդ երեւիլն՝ իսկ եւ իսկ անցանէ. վաղանցուկ. վայրկենական. թէզ կելիճի.
Ոչ քթթել մի ական, ոչ խուն մի տեսութիւն ածանցական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Որք արհեստիցն են մակացու, յածանցականացն մաքրագոյնս եւ վճիտս ըստ իւրաքանչիւր կերպարանի խոկան յարմարել։ Մերոցն եւ մերականացն ածանցական բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
to derive.
to be derived from, to come from.
Որ ի հողոյս ածանցին կենդանական սերմանք, ի հասարակաց երկրէ ածանցելոց կենդանեաց. (Պիտ.։)
Ըստ քերականաց՝ յառաջ գալ կամ ծագիլ ածանցաց ի նախագաղափարաց, եւ բաղադրելոց ի պարզից.
Ածանցականք են, զի նախագաղափարն իմանալի՛ է նախօրինակ ինչ, յորմէ ածանցին, իբրեւ յերկրէ բոյսք եւ կենդանիքն. իսկ սա սոսկակի ի վերայ ձայնի միոջ վանգիւ ածանցեալ. (Երզն. քեր.։)
Ածանցականք դերանուան ածանցին այսպէս։
Թրէսկէլն ածանցեալ է ի դիովդերկելոյն. (Նոննոս.։)
cf. Ածանցումն.
παραγωγή productio, deductio, derivatio Յառաջածութիւն. ածանցականութիւն. գոյաւորութիւն. եղանութիւն.
Գոյութիւն ի գոլոյն ասի. իսկ գոլն՝ ածանցութեան իրիք մտածութիւն ենթագրէ. (Մաքս. ի դիոն.։ Յորմէ եւ Մագիստր. լ. եւ ՟Կ՟Ը.)
Յորմէ եւ գոյքս ածանցութեան իրիք մտածութիւն ենթագրէ։ Գոլն՝ ածանցութեան իրիք ենթադատութիւնն նշանակէ։
derivation, origin, formation.
coal-house.
ear-ache;
who suffers malady of the ear.
Ցաւ ականջաց. եւ Ունօղ զցաւ յականջս։ (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ե։)
to inspire respect.
Տալ ակն ածել, պատկառեցուցանել.
Այլ չհաւանեցուցանիցէ՞ զքեզ հայր. չակնածեցուցանե՞ն պատգամք մարգարէիցն. (Սեբեր. ՟Ը։)
cf. Ակնկառոյց.
ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ որ եւ ԱԿՆԿԱՌՈՅՑ. Հայեցօղ անշարժ աչօք կամ աչք. տիգգաթ իլէ պագան.
Սերովբէքն ակնակառոյց։ Ակնակառոյց աչօքն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 3։)
ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Կառուցանել կամ ուղղել զաչս ի վերայ իրիք. անթարթափ նայել. գէտակն ունել. եւ Ակն ունել. աչքը տնկած նայիլ, յոյս դնել, սպասել. գաթը տիգգաթ իլէ պագմագ.
Յոր ակնակառոյց լեալ քաջացն հայոց, եւ յարձակեալ՝ ոչ կարէին վնասել։ Աստ իմն ակնակառոյց լեալ այրասիրտն եւ կաթոտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Գ. 9։ ՟Ա. 15։)
Բայց ես ակնակառոյց իմն ի գալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի։ Ի մերս ապա լինէաք ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնակառոյց։ Ակնակառոյց առ Աստուած լեալք. (Յհ. կթ.։)
that looks attentively;
— լինել, to regard with attention or pleasure.
Մեծապէս զարմացեալ՝ ակնկառոյց լինէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
spectacles;
spy-glass;
ակնագործ, spectacles-maker.
ear-ache.
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
λεπτομερέστατον res minutissima. Մանրեւ մանրագոյն մասն՝ ժամանակի եւ իրաց.
Ոչ ըստ շարադրութեան՝ որ ըստ մանրամասնիցն, առնեն տարերք՝ զմարմինս, այլ ըստ փոխադրութեան եւ միութեան. (Նիւս. բն.։)
Եւ յ՛ռեկացն (ի ճեղքուածոց) մանրամասնից ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ψηφίς lapillus. Յօրինուած ի մանրախիճ քարանց կամ մանր քար ի պէտս կիտուածոյ.
Գօտին արծաթափայլ յականց շափիւղայ մանրամասին յօրինուածով պճնեալ. (Նար. տաղ.։)
Մանրամասն նկարիցն (կամ քարիցն) շարադրողն՝ պատմութեան արժանի գործեաց զճեմեալ յատակս գետնոյս. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ա. λεπτομερής tenues et exiles partes habens, minutus, subtilis. Ունակ մանր մասանց. մանրամասնեայ. եւ Նուրբ. նրբին. մանրազնին. ըստ իւրաքանչիւր մանր մասանց խուզարկեալ.
Մանրամասն քննութեամբ քննել կամ բացատրել. (Սկեւռ. յար. եւ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Մանրամասն քննութիւն ի գալստեան նորա լինելոց է. (Երզն. մտթ.։)
Մանրամասն կոտորեաց զիս, եւ ելից յինէն զկուշտ իւր. (Սարկ. աղ.։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Նեղ տեղի։ Տեղիս նեղ է մեզ։ Ջրհոր նեղ։ Նեղ դուռն։ Նեղ ճանապարհ։ Եթէ նե՞ղ իցէ քեզ լեառնդ Եփրեմի.եւ այլն։
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Նեղ պարանոց։ Նեղ գնացք ի պարանոցս. իմա՛ Նեղ անցք, նեղուցք. στενόπορος angustos et arctos meatus habens.
Զցաւ քաղցոյս՝ լլկանաց նեղոյս նուաղեցելոյս՝ կենաց քո հացիւդ բժշկեսցե՛ս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խոխոմաձիգս եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5։)
Ցանկ ձեր մղեալ է զմեզ ի նեղ, զձեր անձինս ի բաց ունելով. (Փարպ.։)
Աւենդիոս ի պատերազմի ուրեմն արուարձանեացն ի նեղ մտեալ՝ անկանէր առ բլրով. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կիսոցն ճրագուն դեղ նեղի լինի (կամ դեղնեղի լինի). (Եզնիկ.։)
ՆԵՂ գ. ՆԵՂԱՂԻ կամ ՆԵ՛Ղ ԱՂԻ. Նեղագոյնն յաղիս՝ կից ընդ ստամոքս.
Յառաւել ցաւոց գլխոյն եւ ի սաստիկ նեղոյն՝ լոյս աչացն պակասեալ էր։ Ի սաստիկ նեղոյն եւ յառաւել տանջանացն լուծեալ քակտեցան ամենայն անդամք մարմնոյ իմոյ. (Ոսկիփոր.։)
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
θλίβω, ἑκθλίβω, προθλίβω, συνθλίβω affligo, affligo, premo, opprimo, vexo եւ comprimo, constringo եւ այլն. Նեղացուցանել. տառապեցուցանել. չարչարել. վշտագնել. տագնապել. հարստահարել. ստիպել. ճմլեցուցանել. նեղացնել, չարչրկել.
Տեսի ես զնեղութիւն, զոր նեղեն զնոսա եգիպտացիքն։ Մի՛ նեղեսցէ այր զընկեր իւր։ Ի նեղութեան քում, որով նեղիցէ զքեզ թշնամին քո։ Նեղեաց զԻսրայէլ։ Իւրաքանչիւր զընկեր իւր նեղելով նեղեն։ Նեղեցից զմարդիկ, զի տեառն մեղան.եւ այլն։
Նեղեցան որդիքն Իսրայէլի յոյժ։ Եւ նեղեցաւ Դաւիթ յոյժ։ Ողորմեա՛ ինձ տէր. զի նեղեալ եմ ես. եւ այլն։
Հրաման պատուիրանին նեղեաց զնոսա (այսինքն ստիպեաց)։ Այս է աստուած, որ նեղէ սիրովն իւրով զմահկանացուս, զի եղիցին աստուածք. (Եփր. ծն.։)
Զի մի՛ հրէօրէն եւ սաբելաբար նեղեալ եւ ամփոփեալ (ի մի անձն) զաստուածութիւնն թուիցեմք. (Լմբ. հանգ.։)
Զոր երկին, եւ երկնից երկինք ոչ պարագրեն, ի կուսական որովայնդ ոչ նեղեցաւ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Երկինք նեղի տանել զմեծութիւն նորա, եւ դուստր աղքատաց տարեալ է զնա ի ծոց իւր. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
ՆԵՏԱՁԻԳ. գ. որպէս Նետընկէց մի. չափ ձգման նետի.
Յոյժ տրտմեցուցանէր զաներեւոյթ նետաձիգն։ Բազումք ի նետաձիգ զօրացն մեռան. (Իսիւք.։ Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ի նետաձիգ աղեղանէ անտի (երկնից՝) նոցա մխիթարութիւն. (Եփր. ծն.։)
Նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկաց ահաբեկէին. (Փարպ.։)
Մղոնն, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն, եւ ոմանք նետաձիգ մի. (Երզն. մտթ.։)
Ընդ նետաձիգն՝ որ առ նոսին, զիս խոցեսցես սիրով քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Նետաձիգ եդեալ՝ նետալից առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 39։) cf. ՁԻԳ ԴՆԵԼ։
ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. ն. τοξεύω, κατατοξεύω, βάλλω jaculor, sagittas emitto, sagittis impeto, configo, ferio, confodio, sancio. Ձգել զնետս. նետահարել. խոցել որպէս նետիւք.
Հրամայեաց նետաձիգ առնել զնա։ Ինքեանք զինքեանս նետաձիգ առնէին միշտ բանիւք իւրեանց։ Զբազումս նետաձիգ առնէր բանսարկուն ի գեղ նորա։ Դեւք նետաձիգ առնեն ի միտս քո զչար եւ զանսուրբ մտածութիւնս. (Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նետաձիգ արարին ի սուրբ վկայն Քրիստոսի։ Եւ նետաձիգ արարեալ ի նա՝ աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
Ի վերուստ ի պարսպացն նետաձիգ լինին։ Նետաձիգ եղեն աղեղնաւորքն ի ծառայս քո ի վերուստ ի պարսպէ անտի։ Նետիւք իւրովք նետաձիգ լիցի ի թշնամիս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 20. 24։ Թուոց. ՟Ի՟Դ. 8։)
Նետաձիգ լինէր թշնամեացն յովբայ։ Զի մի երեւեալ՝ մարտիցէ, եւ մի՛ նետաձի լիցի՝ զօղեալ. (Իսիւք.։ Ածաբ. ի կիպր.։)
Զկնի փախստէիցն նաւացն նետաձիգ լինել։ Զկնի նաւավարացն եւ փախստէիցն նետաձիգ լինէր. (Փարպ.։)
Առաւել ի ժամ աղօթիցն նետաձիգ լինել սովոր է բանսարկուն։ Ի նպատակ հաւատոյս մերոյ նետաձիգ լինել։ Նետաձիգն յամբարտաւանիցն լինելով գլուխս։ Հանին զնա ի խաչ, նետաձիգս լինելով ամենայն բազմութեան զօրացն. (Խոսր.։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։ Սկեւռ. ես.։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Նետաձգող;
ազգ —աց, Scythians, Sarmatians.
Նետաձգօղ. նետաձիգ. աղեղնաւոր. եւ սեպհականեալ մակդիր սկիւթացւոց թաթարաց.
Նետողք եւ աղեղնաւորք մտացն անդր. (Ես. ՟Է. 24։)
Զարանցն քաջաց՝ որսասէր նետողացն. (Փարպ.։)
Մինչեւ տիրել ազգին նետողաց։ Յարիցեն ազգն նետողաց յարեւելից աշխարհէն. (Մեսր. երէց.։)
Զոր գուշակեաց այրն աստուծոյ սուրբն Ներսէս վասն ազգին նետողաց. (Կիր. պտմ.։)
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
եւ ն. ἁνίημι, ἑπιχωρέω, συγχωρέω locum do, cedo, concedo, permitto, dimitto, missum facio, indulgeo, veniam do եւ այլն. (ի Ներ, թ. եէր. այսինքն տեղի) Տեղի տալ. թոյլ տալ. թողուլ. թողացուցանել. անտես առնել՝ շնորհել՝ քաւել զյանցանս. զիջանել. անսալ. խնայել. թո՛ղ տալ, աչք խփել.
Կորուսանիցե՞ս զնոսա, եւ ո՛չ ներեսցես ամենայն տեղեացն վասն յիսուն արդարոցն։ Ոչ ներիցէ մեղաց եւ անօրենութեանց ձերոց։ Ոչ ներեցից նոցա։ Յանձն առ, ներեաց, եւ արար ընդ նոսա խաղաղութիւն։ Զայս ասեմ՝ ներելով, եւ ոչ հրաման տալով։ Ներելով առնել զպատուհասն.եւ այլն։
Գեղեցկագոյն ասացեր, եւ ներել պարտ է սոցունց (բանից). (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Քաւելն՝ սրբել է. եւ ներելն՝ չածել զպատիժսն ընդ մեղացն ի վերայ, այլ տալ տեղի ապաշխարութեան. (Խոսր.։)
Ներեսցո՛ւք, զի ներեսցի մեզ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Զօրացան, եւ իբրեւ անմարմին ներեցին ի մարտի։ Ներեա՛ յասպարիզիդ, զի պսակեսցիս։ Մարդիկ մարմնաւորք իբրեւ անմարմինք ներէին ի տանջանս։ Ներեսցուք առ սուղ ժամանակ մի մարմնով, զի զյաւիտենական կեանս վայելեսցուք՝ հոգւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արդարքն զիա՞րդ համբերութեամբ կան, եւ զիա՞րդ ներեն աստի տրամութեանցս. (Իսիւք.։)
Որում ոչ կարացեալ ներել՝ թագաւորին. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ոչ ներեմք լսել ինչ յասացելոցն։ Ընդէ՞ր են վաստակք. քանզի զներեցաք չվաստակելոյն։ Զայս եւ աստուած կամեցաւ, բայց ոչ ներեցեր։ Իբրեւ մթնացաւ, ոչ ներէին չխնդրել զվարդապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35. 42։)
cf. Հակառակութիւն;
ներհակութիւն գունոց, contrast of colours.
Փրկեաց զիս ի ներհակութենէ թշնամւոյն։ Մի՛ ներհակութիւն ինչ առներ ճանապարհիս, զոր ընտրեցի սիրով վասն տեառն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
under-coat, under-waistcoat;
shirt-front;
— կանանց, chemisette, habit-shirt, under-petticoat.
Զգեցուսցե՛ս ահարոնի ... զպարեգօտս պճղաւորս ի վերայ ներքնակացն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 5։)
Զներքնակ պատմուճանսն ի վեր քարշելով, եթէ որովայնն ուռոյց է՝ հարցափորձեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Իսկ ռմկ. ներքնակ՝ է ներքին կամ ստորին երկան, եւ երկանաքար աղօրեաց։
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
ὀ ἕσω, ὀ ἕσωθεν intrinsecus ὀ κάτω inferior. որպէս Ներքին, այսինքն խորին. միջին. ներքսագոյն. եւ Ստորին, ներքոյ անկեալ. որ ինչ կայ ընդ այլով կամ ղկնի այլոց իրաց։ ներսի, տակի.
Ի ներքոյ կողմանէ նորա արար զղարիբն։ Հանդէպ վակասին ի ներքոյ կողմանէ։ Առանցք էին ի ներքոյ կողմանէ, եւ այլն։ Կարգեցաք ի ներքոյս. (Ճ. ՟Գ.։)
Լեառն փշրէ զոր ի ներքոյն ունի, որպէս եւ ադամ գլորեալ մանրեաց զներքոյսն իւր. (Իսիւք.։)
Դուարանի զգեստիւք ի հանդերձս ոչխարաց. եւ ներքոյն զապականիչ գայլոց բերելով զլրբութիւն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Զխոնարհագոյնս կալջի՛ր, ի ներքոյցնզ (կամ ներքոցն) մի՛ վրիպիցիս. (Ոսկ. եփես.։)
Նաւթիւ ծեփեսցես զնա ներքոյ եւ արտաքոյ։ Կցեալ ընդ միմեանս յերկարաւոր ի ներքոյ եւ արտաքոյ։ Գիր գրեալ ներքոյ եւ արտաքոյ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք։ Ի ներքոյ լի են ոսկերօք մեռելոց։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք.եւ այլն։
Դիցես զտնոսա ընդ գահաւորակաւ սեղանոյն ի ներքոյ. (Ել. ՟Ի՟Է. 5։)
Եւ ի ներքոյ ոչ յօդեաց ասր, այլ յայծեաց ցփսիս զգեստաւորէր. (Յհ. կթ.։ (որպէս ռմկ. տակէն, կամ ներսէն։))
Զչարութիւն ի ներքոյ ոստայնանկէ։ Զգիրն՝ որ ի վերոյ ունէր զաւետիս կենաց, եւ ի ներքոյ զդառնութիւն մահու. (Խոր. ՟Ա. 27։ Եղիշ. ՟Բ։)
առաւել քան բանիցն քարոզութեամբ՝ պարտ էր անձամբ ի հաւանութիւն զներքոյ կացեալսն ածել. (Սարկ. քհ.։)
Ներքոյ վարագուրին մնայ սուրբ եւ անարատ։ Ամրացեալք ներքոյ պահոցն։ Ներքոյ խնամոց նորա կարգէ. (Յճխ. ՟Զ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ներքոյ հաստատութեանն։ Ի ներքոյ երկնից։ Ի ներքոյ թզենւոյն։ Ի ներքոյ կաթսային այրեսջիք։ Նեցուկ ի ներքոյ նորա։ Ի ներքոյ քո մէցս տարածեսցեն, եւ ի վերայ քո որդն յարկցի.եւ այլն։
Խոնարհեցուսցուք զպարանոցս մեր ի ներքոյ քաղցր լծոյն քրիստոսի, եւ զթիկունս մեր ի ներքոյ թեթեւ բեռանցննորա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
cf. Նիրհեցուցանեմ.
ՆԻՐՀԵՄ եւ ՆԻՐՀԻՄ, եցայ. ձ. νυστάζω dormito καθυπνόω obdormio, -isco. Նիրհ առնուլ. թմբրիլ ի քուն. ննջել. մրափել, բարեւտել.
Փոքր մի ննջիցես, փոքր մի նիրհիցես։ Ոչ նիրհեսցես, եւ ոչ ննջեսցեն։ Յերազանան յանկողինս իւրեանց, սիրեն զնիրհել։ Նիրհէր ի քուն թանձրութեան. յն. տարբերեալ լինէր խոր քնով։
Նիրհեաց անձն իմ ի ձանձրանալոյ. (Բրս. հց.։)
Ի բազում հոգոց եւ ի տրտմութենէն նիրհեցաւ ի քուն։ Յորժամ նիրհիս, ննջեսցնես։ Զի մի՛ երբէք նիրհեսցի յաղօթս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կայծականց վերայ նիրհին, անքուն որդանցն կեր լինին. (Յիսուս որդի.։)
ՆԻՐՀԵՄ, եցի. ն. ՆԻՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁφυπνόω . Տալ նիրհել. ննջեցուցանել.
Նիրհեցոյց ի մէջ ծնգաց իւրոց. (Դատ. ՟Ե. 27։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
Եկա՛յք առէք ի ձեզ զփոխարէնս սիրոյն, զոր նիւթեցէք (որպէս բրաբիոն) զուարթառատ սիրով. (Ոսկ. ի նեռն.։) cf. ՀԻՒԹԵՄ։
ՆԻՒԹԵԼ. παρασκευάζω, κατασκευάζω, συγκατασκευάζω praeparo, molior, nitor, probro, conscisco συρράπτω , ἁναπλάττω, σύστημι consuo, struo, comminiscor եւ այլն. Հայթայթել, որպէս թէ հիւթելով հիւթել. նօթճել. կազմել. պատրաստել. մեքենայել. հնարիլ. ջանալ. ճարտարել. յարմարել. յերիւրել. կարկատել. կցկցել. խոխոտել. պատճառել. առթել.
Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւս. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 18։)
Այսպէս ոչ ասաց, բայց յետհոյ նիւթէ զայս։ Տեսե՞ր, զի իրաւացի նիւթէ զվճիռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Զոր եւ (զձեռնարկութիւնն) զմեղսն՝ նիւթէ հիւանդին զմահ. (Բրս. հց.։)
Նիւթեցին ի վերայ նորա պատճառս նենգութեան։ Բասիլիդէս նիւթեաց պիղծ աղանդին իւրոյ պատմութիւնս խոտորնակս։ (Անյայտ գիրք) նիւթեցան յոմանց ի հերձուածող մարդկանէ. (Եւս. պտմ.։)
Որք արտաքոյ կանոնելոյս այլազգ նիւթեն եղբարց. (Կանոն.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
ՆԿԱՆ ՆԿԱՆԱԿ. (լծ. եբր. ուկա, օկկա, մաօկ ). ἑγκρυφίας panis subcineritius ἅρτος panis μαγίς torta. Բլիթ հացի. պան բաղարջայ. գրտակ. շօթ. պլակինդի. ... տե՛ս (Նկան, Ծն. ՟Ժ՟Ը. 6։ Ել. ՟Ժ՟Բ. 39։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8. եւ այլն։ Նկանակ. Դատ. ՟Ե. 8։ ՟Ե. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 17. եւ այլն։ Կամ Նկանակ հացի. ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 39։ ՟Ի՟Ա. 3։ Առակ. ՟Զ. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Է. 20։)
Խորհրդական նկանօք երից չափոց. (Արշ.։)
Նկանքն իբրեւ ամուլք եւ անորդիք աճեցին օրհնութեամբք նորա. (Եփր. համաբ.։)
Զնուաստագոյն զնկանակսն՝ հիւրոցն պատրաստեսցուք։ Ի ձեռն անոյշ նկանակացն (այսինքն) արհամարհել զնկանակսն (հացի) իբրեւ զնուաստս. (Նոննոս.։)
painted, coloured, variegated, varied with many colours;
embellished with imagery;
— պաստառք հնդկաց, printed calico, chintz, cotton.
Եթէ ասիցէ, նկարէնքդ եղիցին քո վարձք, ամենայն խաշինքս նկարէնս ծնանին։ Երեւէր նկարէն։ Ամղան մի նկարէն գեղեցիկ։ Վարագոյր ի բեհեզոյ նիւթելոյ՝ նկարէն յասղնագործաց. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 8. եւ ՟Լ. 37։ Յես. ՟Ե. 21։ Ել. ՟Ի՟Ե. 16։)
Երամ նկարէն հաւուց եկեղեցի հեթանոսաց է. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
Նկարէն ոչխարքն խաչանիշ հաւատացեալք. (Վանակ. հց.։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
μιμέομαι imitor. Որպէս միմոս ձեւացուցանել զնմանութիւն այլոց՝ հանգոյն կապկի.
Գեղեցկաձայն նմանօղս ի ներքս մուծանելով. (անդ։)
ՆՄԱՆԵՄ, եցի, եա՛. չ. ՆՄԱՆԻՄ, եցայ, եա՛ց. ձ. ὀμοιόομαι, -ουμαι, ἁφομοίουμαι, ἑξομοίουμαι assimior, comparor, conformor μιμέομαι imitor, sequor. Նման լինել. համեմատ գտանիլ. բերել յինքեան զնմանութիւն ուրուք կամ իրիք. եւ Զհետ երթալ, հետեւել. նմանիլ, կըլմանի, հետեւիլ.
Մի՛ նմանիցէք նոցա։ Նմանեսցէ առն իմաստնոյ, կամ յիմարի։ Նմանեալ որդւոյն աստուծոյ։ Կամէին ամենայնիւ նմանել նոցա։ Ո՛րպէս պարտ է ձեզ նմանել մեզ։ Պղնձագործաց նմանէ։ Նմանեցաւ արքայութիւն երկնից՝ առն, որ եւ այլն։ Նմանեսցի արքայութիւն երկնից տասն կուսանաց.եւ այլն։
Նմանեցէ՛ք աստուծոյ որպէս որդիք սիրելիք. (Յճխ. ՟Բ։)
Ոմանց նմանեցէ՛ք, եւ զոմանս ատեցէ՛ք. (Ոսկ. հերոդ.։)
Անշահ եւ ունայն անօթոց նմանեաց. (Համամ առակ.։)
Սեռն նմանեաց նիւթոյ, եւ կերպի՝ տարբերութիւն. (Պորփ.։)
Ի կեանս իւրեանց նմանեցին քաջ նահատակացն մահուամբ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի նմանութենէ տեառնն՝ որ առ մեզ, մեծ է օգուտն, զի եւ մեք նմանեսցուք առ նա. քանզի եթէ ոչ ինքն էր նմանեալ առ մարդիկ, ոչ կարէին մարդիկ նմանել առ նա. այլ առ աստուած. մարդ եղեալ նմանին մարդիկ. (Աթ. ՟Գ։)
Լինի եւ հյց. խնդրով ըստ յն. ոճոյ.
Նա մտցէ ընդ իս դիւրաբար, որ զիմս նմանեաց բարեգթութիւն առ աղքատս. (Ոսկ. մտթ.։)
Զվարս եւ զբանս սրբոց հարցն ընթեռնուն, իսկ զխոնարհութիւն նոցա, եւ զայլ ճգնութիւնս ոչ նմանեն. (Վրք. հց. ՟Բ. այսիքնն ոչ հետեւին. (տպ. ոչ նմանեցուցանեն նոցա)։)
Որքան ինչ կարողութիւն է, զաստուած նմանի, որ կամին՝ զի ամենայն մարդ կեցցէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զուարակին զենումն յայտնեալ նմանեաց ի բաց զլինելն ի մեղաց. (Մեկն. ղեւտ.) (իբրու օրինակեաց)։ cf. ՆՄԱՆԵՄ. ն։
դնմազ. ՆՄԱՆԻ, եցաւ. դնմազ. εἵκει, ἕοικε videtur. Նման է. այսինքն ի դէպ գայ. հաւանելի է. երեւի. թուի.
Բայց նմանի՛, եթէ զայս՝ զոր ասացեալ է, լուաւ ի նոցանէն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 7։)
Զբնութիւն՝ բազմաց զանյայտագոյնսն նմանեցաւ երեւեցուցանել. (Փիլ. իմաստն. եւ այլուր ստէպ։)
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
Ննջեաց անդ. քանզի արեւն ի մուտս էր։ Զերկիրք՝ յորում դուդ ննջեցեր, քեզ տաց զդա։ Եւ եթէ ննջիցես, քաղցր ի քուն լիցիս։ Ննջէր, եւ խորդայր, եւ այլն։
Ննջեսցէ ընդ քեզ զայս գիշեր։ Ննջեաց ընդ նմա զայն գիշեր, եւ յղացաւ։ Ննջեաց ընդ նմա, եւ տառապեցոյց զնա.եւ այլն։
Զի մի՛ ննջեսցեն նոքա յայսմ վրիժու խնդրելոյ եւ ի քինութենէ. (Եփր. օրին.։)
ՆՆՋԵԼ. κοιμάομαι obdormio, defungor, obeo, morior. Վախճանիլ. մեռանիլ յուսով յարութեան. փոխիլ յաստեացս.
Ննջեցից ընդ հարս իմ, եւ թաղեսցեն զիս ի գերեզմանի նոցա։ Որպէս զվիրաւորս, որ ննջեն ի գերեզմանի։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց.եւ այլն։
Յայտ առնէ՝ եթէ քուն է մահ. քանզի ննջեցին ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
ՆՆՋԵՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ա. κεκοιμημένος, κοιμηθεῖς defunctus. Վախճանեալն. մեռեալն յուսով յարութեան. վախճանած. ողորմած հոգին.
Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա։ Ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն, եւ այլն։ Յաղագս ի վերայ ննջեցելոց կատարմանց։ Խորհուրդ ի վերայ սրբազանաբար ննջեցելոցն։ Աղօթս սրբազանս առնէ ի վերայ ննջեցելոյն։ Անսրբազանիցն ննջեցելոց ոչ առնէ զայս աղօթս. (Դիոն. եկեղ.։)
Որ զննջեցեալսն մեր վերստին նորոգէ։ Այսօր հանգո՛ եւ զմեր զննջեցեալսն ընդ սուրբս քո։ Թո՛ղ զմեղս մեր ննջեցելոց։ Ողորմեա՛ քո ստեղծուածոյս՝ յուսով ի քեզ ննջեցելոյս. (Շար. ստէպ։)
Մարդ՝ որ ի քուն լինի. եւ որ հարցանէ ոք ընդ ննջեցեալն, եւ այլն. (Նար. երգ.։)
Սատակեաց զբանակս ննջեցելոցն (ասորեստանեայց). (Ճ. ՟Գ.։)
signed, marked with a sign;
special, signal, famous, remarkable, notable;
symbolic, mystical;
ensign-bearing;
նաւ մի —աւ դիոսկորացւոց, a ship bearing the sign of Castor and Pollux.
ἑπίσημος, εὕσημος, παράσημος, -ον signatus եւ insignis. Ունօղ յինքեան զնշան ինչ որոշիչ յայլոց. նշանակեալ նշանաւ իւիք. որոշեալ. երեւելի. յայտնի.
Մի՛ թողցեն աննշան զօրն զայն. եւ էր նշանաւորն թիւ երեքտասաներորդ օր։ Օրս իմ այս նշանաւոր է. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Է. 37։ Եսթ. ՟Ե. 4։)
Կապեալ մի նշանաւոր, որում անուն էր յեսու բարաբբա։ Գրեցան անուանք նշանաւորացն քսան։ Յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց (յն. բարենշան). (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 16։ ՟Ա. Եզր. ՟Ը. 50։ Սղ. ձ. 4։)
Դրոշմեալս՝ հրով նշանաւորս որմզդական դիցն. յն. նկարագրեալ դրոշմել, եւ հրով ի մարմին նշանաւորաւ Դիոնիսի. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
Ելաք ի նաւ մի նշանաւորաւ դիոսկորացւոց. այսինքն նշանաւ երկուորակ եղբարց յառաջս նաւուն. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 11։)
Եւ ինքն գլխանոց ագուցեալ երկաթի՝ նշանաւորօք վերջօք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Կարի նշանաւոր էր զօրութեամբ։ Ոչինչ այնպէս նշանաւոր առնէ զմարդ, որպէս առաքինութեանցն հանդէս. (Եւս. քր. ՟Բ։ Շ. մտթ.։)
Գունդ զօրաց յառաջանան դրօշակիրքն եւ նշանաւորքն. (Ոսկ. ի խաչելն.։)
Խնդրեցեր յայտնի առնել քեզ զնշանաւոր հանդերձս՝ որ յԵգիպտոս միայնակեացքն են. (Եւագր. ՟Դ։)
to remain over and above;
to leave fragments;
—եալ, left, remained;
— ոսկերք սրբոց, relics;
— կեանք իմ, my spark of life;
the rest of my life.
καταλείπω relinquo περισσεύω . իբր կր. supersum, abundo. Թողուլ մնացորդս ի նշխարաց յետ ուտելոյն.
Կերիցեն, եւ նշխարեսցեն ... եւ եդ առաջի նոցա. եւ կերան, եւ թողին նշխար ըստ բանի տեառն։ Ժողովեցէ՛ք զնշխարեալ կոտորսդ, զի մի՛ ինչ կորիցէ. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 43։ Յհ. ՟Զ. 12։)
Յագեցան կերակրովք, եւ նշխարեցին տղայոց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ ի հընդից նըկանակաց՝ նշխարեցեր հինգ հազարին. (Յիսուս որդի. այսինքն ետուր ուտել, եւ թողել եւս նշխար։)
Ի նշխարեալ կենաց իմոց աւուրս. այսինքն մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
lancet;
incision-knife or surgical-knife, bistoury;
— պայտարաց, fleam.
Նըշտարակն վասն իւր ինքեան փախչելի է, վասն զի ցաւեցուցանէ. իսկ վասն առողջութեան ընտրելի. (Անյաղթ պորփ.։)
ՆՇՏԻՐ ՆՇՏՐԱԿ. ռմկ. նէշթէր, նիշթէր, նիշ. Գործի վիրահատաց, եւ զմելին երակահատաց.
after the same manner, in like manner, equally, as much as, as well as, also, idem;
նոյնպիսի —սւոյ սեաց, even, like, equal, alike, the same.
Անսուրբն ի քեզ եւ սուրբն նոյնպէս կերիցեն։ Կաթիլ հանէ զմարդ ի տանէ, նոյնպէս եւ կին անզգամ ի տանէ իւրմէ զայր.եւ այլն։
premature, precocious;
—ք, first-fruits, premices;
օր նորեաց, first-fruit's day.
Կերան ի ցորենոյ երկրին զայգոյ բաղարջ եւ նորի։ Յաւուրն նորեաց յորժամ մատուցանիցէք զոհ տեառն զեօթներորդացն. (Թուոց. ՟Ի՟Ը. 26։ Յես. ՟Ե. 11։)
cf. Նուազեցուցանեմ.
Բազմապատկացուցեալ զինքն՝ նուազէ զիւրն միութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Մոլորեցայ ըստ ոչխարին, նուազեցին զթիւ հարիւրին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Նուաղեցուցանեմ.
ՆՈՒԱՂԵՄ, եցի. ն. ՆՈՒԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμυδρόω, ἁμαυρόω, ἁμβλύνω, ἁσθενόω obscuro, hebeto, debilito. Նուաղ կացուցանել. աղօտացուցանել. շլացուցանել. բլշակնել. տկարացուցանել. թալկացուցանել. նուազեցուցանել.
Տրտմութիւն աշխարհական նուաղեցուցանէ զմիտս։ Զաչաց ներգործութիւն նուաղէ մէգ. (Նեղոս.։)
Կարօտութիւն հացի եւ ջրոյ նուաղէ զմարմինն, այսպէս եւ իմ կարօտութիւնս առ քեզ նուաղէ զիմ հոգի եւ զմարմին։ Առ քեզ ցանկութիւնս նուաղէ զիմ սիրտս. (Խոսր.։)
Լուսոյն առաւելութիւն ծանրացեալ՝ նուաղեցուցանէր զաչաց տեսութիւն։ Արգելոյր զճառագայթս արեգականն, եւ նուաղեցուցանէր։ Զեօթնաջահետն աշտանակն լուսոյ նուաղեցուցին յանձինս իւրեանց. (Ոսկ. մտթ.։ Ագաթ.։ Եղիշ. դտ.։)
abasement, undervaluing, humiliation, abjection, baseness, degradation, meanness, vileness;
առանց նուաստութեան, without meanness.
ταπείνωσις humilitas ταπεινότης animi dejectio, demissio, tenuitas. Նուաստ եւ ստորին վիճակ. նուաստանալն. զիջումն. խոնարհութիւն. ցածութիւն. յետնութիւն.
Մարմնոյն նուաստութիւն։ Նուաստութեամբն (Յիսուսի) բարձրացեալք, եւ աղքատութեամբն ճոխացեալք. (Առ որս.։)
Ի ձեռն իմոյ նուաստութեան զայնպիսին քակտեաց արձան. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
to offer, to present, to give;
to dedicate, to vow, to devote;
to ordain;
to consecrate;
to sacrifice;
— or — նուէրս, to pour out libations to;
— զանձն, to devote, to sacrifice oneself;
— զդիս, to honour idols with offering;
—եալ, to be ordained or consecrated;
— կռոց, consecrated to idols.
ἀγιάζω, καθαγιάζω sanctifico, consecro. Մատուցանել զո՛ր եւ է նուէրս, աստուծոյ, կամ եկեղեցւոյ, կամ մարդոյ. ձօնել. ընծայել. տալ, կամ ուխտել զիմն կամ զանձն. որ եւ ասի Սրբել աստուծոյ զիմն, կամ սրբել՝ այսինքն օրհնել քահանայից զնուէրս. տե՛ս (Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 9. 29։ Ղեւտ. ՟Ը. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 33։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 3։)
Կամ ἁφορίζω separo;
dico, dicas. Որոշել, զատուցանել ի պատիւ աստուծոյ. (Ել. ՟Ի՟Թ. 24. 26. 27։ Ղեւտ. ՟Ժ. 15։ ՟Ժ՟Դ. 12։ Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 9։)
Կամ ἁνατίθημι devoveo. Վերադրել զիմն ի տաճար. եւ նզովել զիմն, այսինքն ուխտել աստուծոյ՝ կորուսանել զայն ինչ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 28. 29։ Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 14։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 23։)
Կամ σπένδω libo, liquida offero. Նուիրանոցաւ ճաշակ ինչ մատուցանել՝ հեղլով ի պատիւ աստուծոյ զշիթս գինւոյ, իւղոյ, կաթին, ջրոյ, եւ այլն. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 14։ Ել. ՟Լ. 10։ Թուոց. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ Երեմ. ՟Է. 17.) եւ այլն. Յորս կայ եւ նուէր անձին՝ հեղլով զանձն առաջի տեառն։ Որպէս եւ (Փիլիպ. ՟Բ. 17։ ՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 6։)
Մի զնուիրեալն յեկեղեցին՝ անձին միայնոյ սեպհականեսցէ առաջնորդն։ Բռնակալաց աշխարհի նուիրեն. (Շ. ընդհանր.։)
Ժողովեալ զայսոսիկ (գրաւոր աշխատութիս՝) նուիրեցին ի փառս հելլենացւոց աշխարհին. (Խոր. ՟Ա. 1։)
ՆՈՒԻՐԵԼ. որպէս Նուիրագործել. նուիրակատար լինել. օրհնել, ձեռնադրել. մկրտել, դրոշմել, հաղորդել սուրբ խորհրդոց, եւ աբեղայ օրհնել. ուստի ՆՈՒԻՐՈՂ՝ ἰεροτελεστής, τετελεσμένος sacrorum initiator. ասի եպիսկոպոսն կամ քահանայն. եւ ՆՈՒԻՐԵԱԼ. τελουμένος, τετελεσμένος initiatus, initiandus. կոչի անձն օրհնելի.
Աստուածայինն եւ սրբազան նուիրօղն մեր։ Առ ի յաստուածայնոցն սրբազան նուիրողաց մերոց պարգեւեցան մեզ. (Դիոն.։)
Նուիրօղ իւր սովորեաց կոչել (Դիոնեսիոս) կա՛մ զաստուածային առաքեալն Պօղոս, կամ զսուրբն յեռոթէոս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն (այսինքն մկրտելոյն)։ Ի կատարումն ամենայնի՝ քահանայապետն ի սրբազնագոյն գոհութիւն (այսինքն ի սուրբ խորհուրդ հաղորդութեան) կոչէ զնուիրեալն։ Իսկ նուիրեալն կայ յետոյ քահանային, եւ այլն. (Դիոն.։ Սոյնպէս եւ Մաշտ. եւ Գիրք ձեռնադր.։)
pomegranate-tree;
—ք, դրախտ նռնենեաց, pomegranate-grove.
Այգիք, նռնենիք։ Դրախտ նռնենեաց։ Յօշարակէ նռնենեաց իմոց. (Թուոց. ՟Ի. 5։ Օր. ՟Ը. 8։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 2։ Երգ. ՟Դ. 13։ ՟Ը. 2. եւ այլն։)
Իբրեւ զնռնենիս թթուենիս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Նռնենին յառաջ մինչչեւ նռամբն հասեալ՝ չվայելչացուցանէ զկերօղսն։ Զտեսութիւն պարտիզին, զորթոյ, զնոճի, զնռնենոյ. (Նար. երգ.։)
Նռնենեաց նման յետ գարնայնոյ ծաղկեալ. (Շ. տաղ մարտիր.։)
Եւ դիակունք սուրբ մանկանցն որպէս զծաղիկ նռնենեաց հարեալ ի կարկտէ. (Շար.։)
ՆՌՆԵՆԻ. ա. Որ ինչ է յոստոց կամ ի փայտէ նռնենւոյ.
to sit down, to be seated;
to repose;
to lodge, to reside, to dwell;
to be settled, to be resident;
— զօրաց, to be encamped, to encamp;
շուրջ — զքաղաքաւ, to besiege, to blockade, to block up;
ի դարան —, to lie in ambush, in wait;
to plot;
— ի սեղան, to sit down to table;
— յաթոռ ի պէտս, to go to stool, to evacuate;
— յինքեան, to retire from business, to live alone;
— ի վերայ աւանդի, to neglect one's deposit.
καθίζω, -ομαι, καθήμαι, θρονίζομαι sedeo ἑγκάθημαι insideo ἑπιβαίνω ascendo եւ այլն. Ի նիստ կալ, կամ հանգչել ի վերայ զըստի. բազմիլ. ի ստոր զետեղիլ, կամ ի վայր իջանել. ցածնուլ. դադարել. հեծանել. (նմանաւոր ձայնք են եւ յայլ լեզուս. պ. նիզէսթէն, ուստի թ. նիզէսթ էթմէք ... լտ. սէտէրէ, յն. էտրա՛օմէ. եւ գա՛թիմէ ..., այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ).
Մի՛ ոք կերիցէ զնա՝ իբրեւ նստցի. խորհուրդ է այս մարմնոյ նորա սրբոյ։ Իսկ ո՛վ ուտէր զնա ի նստելեաց եւ այլն։ Ի հեղեղատէ ջուրցն մթերելոց, որ ի հնէն ի վեր նստէին. (Եփր. ել. Եփր. յես.։)
Ասեն, գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դտ. ՟Գ. 24։)
Արիոս (ի վերայ ճանապարհի) հարցեալ, թէ գուցէ ուրեք մերձ տեղի առ ի պէտս նստելոյ. (Սոկր. ՟Ա. 38։)
cf. Նրբացուցանեմ.
Նոյն ընդ Նրբացուցանել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. κατισχνόω attenuo, emacio եւ diligenter examino, minutissime quaeque perverstigo. կր. ἁποστένομαι coactor.
(Պահք զմարմինն) մաշէ եւ անօսրացուցանէ եւ նրբէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Որ պահօք նրբին եւ սրբին, զսուրբն աստուած յինքեանս բնակեցուցանեն. (Եփր. խոստով.։)
Նեղ եւ անձուկն, այնչափ ճանապարհին նրբելն, որպէս զի նեղել՝ այսինքն վտանգել յերկաքանչիւրսն զճանապարհորդն. (Բրս. հց.։)
Այնքան նրբեն եւ նուազեցուցանեն նոքա՝ զորոց բանս է, որ վասն քրիստոսի մարմնոյն մտածութիւնք եւ ճառք, մինչ զի առ աչս երեւութեան կարծիս արկանել մարմնացելոյ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Նրբելով եւ ի կարծիս ձգելով զխորհուրդ ներմարդութեանն։ Այլ զտնօրէնութիւն խորհրդոյ նրբեալ՝ զուղղութիւն խորհրդոյդ իմացի՛ր. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Շահականացու.
Քաղցր եւ շահական է նոցա խօսք բամբասանաց զմիմեանց։ Շահականացու եղեւ, եւ օգտակար. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
Մինչեւ լնուցու նորա տարին ողջոյն։ Վտանգեաց զնա բանիւք զգիշերն ողջոյն։ Ողջոյն իսկ մարդ բժշկեցի։ Թէպէտեւ նոյնպէս ողջոյն հատանիցէ, չէ՛ ինչ պիտոյ ի գործ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 30։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 16։ Յհ. ՟Է. 23։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ե. 5։)
ՈՂՋՈՅՆ, ջունի, իւ, ից. գ. ὐγιαίνειν, χαίρειν, ἁσπασμός sanum esse, valere, gaudere, ave, salus, salutem, salutatio եւ այլն. Ողջութիւն, առողջութիւն, ընդերկար կենդանութիւն մաղթեալ. մաղթանք կամ ընտանի հարցումն վասն ողջ եւ առողջ յանդորրու գոլոյ՝ բանիւ կամ գրով. ի տէր խնդալ. ուրա՛խ լեր. ողջութիւն, բարեւ.
Ողջոյն ընդ ձեզ եւ խաղաղութիւն։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Թագաւոր արտաշէս՝ եզրի քահանայի եւ պատմչի օրինացն տեառն՝ ողջոյն։ Որպիսի՛ ինչ իցէ ողջոյն այս։ Լուաւ զողջոյն մարիամու ...։ Եղեւ ձայն ողջունի քոյ յականջս իմ։ Ողջոյնդ այդ իմոյ ձեռին պօղոսի է։ Սիրեն զողջոյնս ի հրապարակս.եւ այլն։
Տրդատիոս հայոց մեծաց արքայ՝ առ ամենեսին ողջոյն։ Շապուհ արքայից արքայ՝ նախարարաց հայոց՝ ողջոյն շատ շնորհեմ ձեզ։ Բազմասցի ձեզ ողջոյն մարդասիրութեան մերոյ. (Ագաթ.։ Խոր.։ Եղիշ. եւ այլն։)
Հարցանել զողջունէ ուրուք. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 15։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 5։ Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Ա. 6։)
Ողջո՛յն է։ Ողջո՞յն իցէ ... զի՞ կայ քո եւ ողջունի։ Ողջո՞յն է քեզ, ողջո՞յն է առն քում, եւ ողջո՞յն է մանկանն. եւ նա ասէ, ողջո՛յն է։ Ողջոյն տանս այսմիկ. եւ այլն։
ՈՂՋՈՅՆ. Ողջունելն, եւ հանդիպումն ի հարցանել զողջունէ.
Իջաք յողջոյն որդւոց արքայի։ Եկին ի կեսարիա յողջոյն փեստոսի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 13։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 13։)
Առաքեցաւ դաւիթ ի հօրէ իւրմէ տեսանել զողջոյն եղբարց իւրոց. (Եփր. թագ. (որ հայի եւ ի նախընթաց ն։))
Եւ ոչ ի մահուն համբուրիւք ողջունից յուղարկին յընտանեաց. (Պիտ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
Ո՛ղջ մնա սուրբ ուխտ. ողջո՛յն եւ ձեզ գասք եւ ժողովք սուրբ միայնակեցացդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ողջո՛յն քեզ սուրբ եկեղեցի. ողջոյն քեզ սեղա՛ն սրբութեան. ողջո՛յն ձեզ դասք քահանայութեան. ես ճանապահորդեցի առ արարիչն իմ. (Շար.։ Մաշտ.։)
Ողջոյն ետուն միմեանց ի խաղաղութիւն, կամ խաղաղութեամբ։ Ողջոյն տաջիք պրիսկեայ եւ ակուիղայ։ Ողջո՛յն տաջիք միմեանց ի համբոյր սրբութեան։ Ողջոյն տան ձեզ ամենայն եկեղեցիք քրիստոսի.եւ այլն։
Ողջոյն տամ քեզ սրբազանիդ անձինդ՝ սիրեցեա՛լդ. (Դիոն. թղթ.։)
to salute, to compliment;
— ի հանգիստ սրբոց առաքելոցն, to visit the sepulchres of the holy Apostles.
ἁσπάζομαι, ἁγαπάω saluto, deosculor, diligo. Ողջոյն եւ համբոյր տալ. ողջունիւ մեծարել. այց առնել. սիրով ընդունել. ընդգրկել. սիրել. ողջագուրել. համբուրել. (ըստ հոմաձայնութեան յունին)
Մատուցեալք առ ճգնօղն՝ ոչ ողջունեն, եւ ոչ հարցանեն. (Իսիւք.։)
Զի եւ քրիստոս զայն բերան ողջունեաց (մատնչին), որ զմահն գործեալ էր. (Բրսղ. մրկ.։)
Յորժամ տեսանես զնշան խաչին, ողջունեսցես զնա մաքուր շրթամբք. (Մագ. ՟Լ՟Թ։)
Համբուրիւ շրթանց ողջունեալ զկառուցեալս խորան։ Ոչ միայն ողջունեալ զանհուպն շրթանց, այլեւ ըմբռնեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
Ողջունեցան յաւետարանէն եւ յեպիսկոպոսացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ողջունեցին (կամ ողջունեն) զվայելչութիւն տան քո. (Պտրգ.։)
Ամենայն ուրեք զխոնարհութիւն ողջունելով՝ փախիցո՛ւք ի փառասիրութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Որ զխոստացեալսն իբրեւ զըմբռնեալս յուսովն ողջունել գիտէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Լուանայ զոտս աշակերտացն, ամենեւին զխոնարհութեան ողջունելով զծայր. (Բրսղ. մրկ.։)
Զգթութիւն քո ողջունեսցես (յողորմելն ինձ). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
nothing;
void, vacuum;
հաստել յոչէից, to create from nothing;
ստայօդ ոչէիցն երկիր պագանել, to adore false gods.
Էիցս, եւ ոչ էիցն։ Քան զէսս, եւ զոչէսն։ Ոչէիցն երկիր պագանել։ Իբր զճաճանչ փոքու կայծական սահմանեալ ի չափ ոչէից՝ անկեալ ընկլուզեալ։ Զամբարհաւաճութիւնն իբր ոչէիւք առ վեհսն գոռոզութիւն. (Դիոն.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ե։)
Զոչ էն ի վերայ աստուծոյ էացուցանեն՝ ըստ մեզ զիջանելով։ Որքան ինչ միանգամ ոք ասէ զնմանէ, զոչէն սահմանէ ի վերայ նորա. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Զէրն կոչեաց. եւ ոչ զոչ էրն գգուեաց. (Երզն. մտթ.։)
Իմանամք զամենայն եղեալքս յոչԷԷ է ացեալ յԷ էն աստուծոյ. (Ասող. ՟Գ. 1։)
Որ զէսս էացոյց յոչէից, օրհնի ի յէիցս։ Յոչէից ի լինելութիւն էած, կամ եկաք. (Խոսր.։)
Գոյացուցեալ յոչ էից։ Հաստիչ յոչէից. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Ծ՟Գ։)
not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.
Ոչ գոյացեալն հաւասար է ոչնչի, յաւէտ զի՝ բոլորովիմբ ոչինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է ։)
Ոչինչ են իրքդ, անցցուք առ լերամբդ։ Եղիցի յոչինչ։ Ամենայն հեթանոսք ոչինչ են, եւ յոչինչ համարեցան նմա։ Որ տայ զիշխանս յոչինչ իշխանութիւն, եւ զերկիր իբրեւ զոչինչ արար։ Ես ոչինչ մի եմ։ Որպէս առ ոչնչէ մերժեսցես զնոսա։ Մի՛ երթայցէք զհետ ոչնչիցն, որ ոչինչ վճարեն.եւ այլն։
Համբարք ոչնչից, եւ պահեստք հողմոց. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Ունայնութիւն ունայնութեանց ... ոչընչի ոչինչ. ((որ հայի եւ ի ՟Բ ն) Լմբ. ժղ.։)
Խրատեմք ոչընչիցն չպագանել երկիր. (Ճ. ՟Գ.։)
Առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի։ Ոչինչ երեւին ձեր արքունիքդ առ նոքօք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Քո էր ճշմարտութեամբ իմացուածս այս, եւ քոյին անձին՝ զամենայն յոչընչի եդողիդ (այսինքն յոչինչ գրողիդ). (Բրս. թղթ.։)
Մոխրով ասէ զսրբութիւնն՝ իբր ոչնչով. (Վրդն. թուոց.։)
Ձգեաց զհիւսիւսի զոչընչիւ։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Առաւել քան զարարչութիւնն յոչնչէ զաշխարհս։ Որ յոչնչէ գոյացուցեր զերկինս եւ զերկիր, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
cf. Ոչխարազենութիւն;
-զենն տաճկաց, koorban-bairami (Turkish festival).
ՈՉԽԱՐԱԶԵՆ ՈՉԽԱՐԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ. Զենումն ոչխարաց. տօն այլազգեաց յօր զենման ոչխարաց իբր ի զոհ.
Զոհս մատուցանէին, զոր ոչխարազենն կոչեն։ Ի տօնի իւրեանց, զոր ոչխարազենն կոչեն. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ.։)
Որո՞յ առաքինութեան տեսակ է ոչխարազենութիւնն։ Զո՞ր գտցէ շահ յոչխարազենութենէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
louse, vermin;
մածանող —, crab-louse;
— արմտեաց, grub, mite, weevil;
cf. Ուտիճ;
քաղել զ—ս, մաքրել յոջլոց, to louse.
φθείρ pediculus. որ եւ ՈՐՋԻԼ. Ճճի կծանօղ աղտեղի եւ գարշ՝ որջացեալ ի մարմնի մարդոյ եւ անասնոյ, որպէս եւ ի տունկս. քէհլէ, հիթ.
Հոմերոս հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց, որ քաղէին զոջիլսն յինքեանց։ Մաքրիմք յոջլոյս. (Նոննոս.։)
Ի ծովս զեռունք քաղան, եւ ի քեզ ճճիք, եւ երամակք ոջլաց. (Պիտառ.։)
Յոջլոց տարածմանէ ծածկեալք էին։ Մի՛ մերձեսցի ի քեզ ձեռն օտար, եւ մի՛ առցէ ոջիլ ի գլխոյ քումէէ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ոջիլ այգեաց. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ։)
Բիծք բոցակիծք. մաթիլն է այն՝ մանրոջիլն. եւ կամ խոց եւ պիսակ. (Լծ. նար.։)
louse-eaten;
lice-eater;
— լինել արմտեաց, to be blighted with insects and worms.
Կերօղ զոջիլս. եւ Կերեալ յոջլոց կամ ճարակեալ ի ճճեաց.
cf. Ոսկեզգեաց.
Ոյր զգեցեալ իցէ ոսկեհուռ հանդերձս.
to burst forth, to fly or escape from, to go out of;
ոստեան սանձք ի ձեռացն, the reins escaped from his hands.
Դիպեսցի կացնոյն ի մեղեխէն ի բաց ոստանել. (Ածաբ. ժղ.։)
Ի բաց ոստանելոյ ուշ առնիցես։ Թէպէտեւ ոստանիմք, եւ ի փախուստ դառնամք, նա ոչ թողու զմեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Եւ ես ոստացեալ ի ձեռաց հզօրիդ՝ եւ անկայ ի կապանս. (Բենիկ.։)
Ոստեալք՝ մինչեւ յատակն հասանէին։ Ոստեալ տապարն ումեք դիպեալ սպանցէ. (Մխ. առակ. եւ Մխ. դտ.։)
Ոստեալք (ի բարձանց՝) յերկիր թաւալեցան. (Կլիմաք.։)
Նետ ի գրկաց ոստեալ՝ զթշնամին վիրաւորէ. (Անան. զղջ.։)
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
որ եւ Ոտնաւոր. Ունօղ զոտս. քայլօղ, եւ քայլելով ոտամբ. ոտնակաց.
Անցցեն ընդ գետն յոտանաւոր (կամ յոտանաւորք)». յն. ոտամբ. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 6։)
ՈՏԱՆԱՒՈՐ. ա.գ. στίχος versus στιχηρός, στιχήρης per versus scriptus ῤυθμός, ῤυθμικός rythmus, rythmicus. Ունօղ չափաբերական ոտից. եւ Տաղաչափութիւն. ստիքս. ոտիքերովն.
Այս են ոտանաւորքն. յոբն, սաղմոսն, առակք սողոսոմի, եկլեսիաստէ, երգ երգոց. (Դամասկ.։)
Ոտանաւորս եւ չափաբերականս գերակայ գրել տաղս։ Ոտանաւորս առասացեալս։ Արհեստ ոտանաւորացդ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի. ՟Հ՟Ե։)
Ի սմա գրեցի զբանս հաւատոյ, ոտանաւոր տաղիւ չափոյ. (Շ. խոստ.։)
Հոմերական տաղից չափող, ոտանաւոր տառից գըտող. (Լմբ. ի շ.։)
fetters;
— ձիոց, horse-clog, shackle;
պնդել յ—ս, cf. Ոտնակապեմ.
ՈՏՆԱԿԱՊ ՈՏՆԱԿԱՊԱՆՔ. πέδη compes, pedica. որ եւ ՈՏՆԿԱՊ, ոյ. Կապ եւ կապանք ոտից. շղթայ ոտից.
standing;
footboard;
stepping-stone;
կործանել յ—լեաց, to overthrow, to upset, to throw down;
անկանել յ—լեաց ի գետին, to fall at full length on the earth;
բառնալ զոսոխն յ—լեաց, to raise one's fallen enemy.
Յոտն կամ կանգուն կալն. յն. στάσις կամ ἐστηκώς կայք, կամ կացեալ.
Փութացաւ սաւուղ, եւ անկաւ յոտնկելեաց ի գետին. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ը. 20։)
cf. Որակացուցիչ.
Արարօղ կամ կացուցիչ որակի. որակացուցիչ.
Քերթեալ է որակարար բնութիւն. որպէս ի քաղցրութենէն առնի քաղցր, եւ այլն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ (Աստ եւս կայ հոմաձայնութիւն ըստ համեմատութեան յն. ձայնիցս՝ բիէ՛օ, առնել, կերտել, քերթել, եւ բիօ՛օ, որակացուցանել։))
adoptive, adopted;
առնուլ յ—ս, to adopt as son;
սնոյց զնա յիւր —ս, he nursed him like his own son.
Աստուած զնա առ դուստրն փարաւոնի, եւ եղեւ նմա յորդեգիրս։ Սնոյց զնա յիւր որդեգիրս։ Յորդեգիրս առեալ՝ ժառանգ կացուցանէ. (Ել. ՟Բ. 14։ Գծ. ՟Է. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
Մանկունս իմ քեզ յորդէգիրս եղեալ լիցին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Մտացածին.
Զի մի՛ բռնազբօսութիւն ինչ մտածին բանից կարծեսցի. (Սեբեր. ՟Գ։)
to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
Մտցեն ի ներքոյ անդնդոց երկրի։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց։ Սուրք նոցա մտցեն ի սիրտս նոցա։ Եմուտ քարն ընդ սաղաւարտն ի ճակատն։ Խոնարհեսցին յերկիր բանք քո, եւ պատգամք քո ընդ գետին մտցեն, եւ այլն։
Եւ ոչ կորացեալ մտանէր ընդ գետին. (Փարպ.։)
Գեհոն յեգիպտացւոց ծովն մտանէ. (Շիր.։)
Աղաղակ իմ առաջի նորա մտցէ յականջս նորա։ Մտցեն աղօթք իմ առաջի քո տէր.եւ այլն։
Ի հնարս հայթայթանաց մտանէր։ Ի պայքար կամ յուխտ մտանել։ Ընդ միտ մտանել։ Եկն եմուտ ընդ մերով մարդկութեամբս, զի եւ մեք մտցուք ընդ նորա աստուածութեամբն. (Եղիշ.։)
Կարծիք ինչ կարօտութեան ի ներքս մտանիցեն. (Եզնիկ.։)
Որք խօսին, չգիտիցեն՝ թէ ո՛ւմ մտանեն (այսինքն ազդեն) բանքս։ Երաշխաւոր մտանէ (այսինքն լինի) ընդ իմ. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Զ։)
Եւ մտանիցէ արեգակն։ Մտցէ արեգակն ի միջօրէի։ Ընդ մտանել արեւուն մտցէ ի բանակն։ Իբրեւ երեկոյ եղեւ ի մտանել արեգական։ Եւ ընդ մտանել արեւուն։ Մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ։ Արեակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի՛ մտցէ.եւ այլն։
Եմուտ ադամ առ եւայ կին իւր, եւ յղացաւ առ նա։ Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Մտանէին արդիքն աստուծոյ (սեթեանք) առ դստերսն մարդկան (կայինեանս). եւ ծնան իւրեանց որդիս. նոքա էին սկայքն, եւ այլն։
cf. Մօտակաց.
ՄՕՏԱԿԱՅ ՄՕՏԱԿԱՆ ՄՕՏԱԿԱՑ. παρών, ἑφιστάς praesens, adstans, assistens. Որ մօտ կայ, կամ ի մօտ կացեալ է. մերձակաց. առընթերակաց. մօտաւոր. ներկայ. եւ Ընտել. ընտանի.
Գահերէց լինիցին, եւ քան զայլսն առաջինք, եւ մօտակայք նորա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
Մօտակայիցն պահապան, նախահոգակ հանդերձելոցն (լե՛ր). (Բրս. հայեաց.։)
Ծնունդն՝ որ յայսմ աւուր եղեւ, մօտակայ է մոգուցն արեւելեան. (Եփր. ծն.։)
Ի մօտականացս հարկ է սովորաբար վարեցելոցս ստորագրել զազոխ (որ ի գիրս). (Համամ առակ.։)
Նաեւ մովսէս ոչ մօտակաց ինչ էր աստուծոյ, յորժամ զարարածս առնէր. (Ոսկ. ես.։)
Գուցէ կաշառս բազումս տայցեն մօտակացացդ արքայի. (Կիւրղ. թագ.։)
Զի լինիցիք սիրելիք եւ մօտակացք անձին իմոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ վասն առաքելոցն, այլ վասն մօտակացաց հրէիցն երեւեցան լեզուքն։ Բազմացն խրախոյսք, մօտակացացն յարգանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Հրեշտակք՝ մօտակացք են աստուածային աթոռոյն. (Ոսկիփոր.։)
Որ մօտակացդ էք։ Տեսանել զմօտակացն։ Մօտակաց տեսանէր։ Զմօտակացսն լուսաւորէր։ Մօտակաց թախծութեան։ Որք ոչ տեսին, հաւատացին իբր մօտակաց. (Մամբր.։ Պտմ. աղեքս.։ Եղիշ. յես.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Նար. ՟Ի՟Գ։ Շ. բարձր.։)
Մօտակաց եղբարք. (Ճ. ՟Բ.։)
Վրէժխնդիր լինել մօտակաց ճշմարտութեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
cf. Մօտեցուցանեմ.
որ եւ ՄՕՏԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Մերձեցուցանել. մօտաւորել.
Ի բաց որոշեցին զնոսա, եւ ոչ մօտեցին ի քահանայութիւն. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 39. յն. որոշեցան ի քահանայելոյ։)
cf. Յագեցուցիչ.
προσκορής satietatem inducens, fastidium adferens. Յագեցուցիչ. յափրացուցիչ. տաղտկալի.
Այն ինչ՝ որ հոգոց է, վասն անշահ սովորութեան յագելի լինի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
cf. Յածեցուցանեմ.
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
Յածեցուցեալ զմիտսդ՝ խռովէիր։ Յածեցուցեալ զմիտս ի բազում յուզմունս խնդրոց. (Փարպ.։)
to travel, to visit different places, to rove, to ramble, to roam, to wander;
to lounge;
to stray;
to circulate;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, to travel by sea and land;
cf. Ընդ վայր.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի։ Ա՛ռ քնար, յածեա՛ց կոծեա՛ց։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Շրջեալ ընդ երկիր, եւ յածեալ ի ներքոյ երկնից։ Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Ընդ գործս նորա յածեալ՝ քննեն.եւ այլն։
Անհանգիստ հալածանօք ի վերայ երկրի հալածեալ յածցի. (Պիտ. (ուստի կազմի Յածուցանել)։)
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
Յաղթեաց բազում ամբոխի։ Յաղթեցաք ամենայն քաղաքացն նորա։ Ես յաղթեցի աշխարհի։ Մի՛ յաղթեսցէ քեզ ցանկութիւն գեղոյ։ Որդւոց քոց եւ ոչ թունաւոր վիշապացն յաղթեցին ժանիք։ Մի՛ յաղթիր ի չարէ, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին։ Յաղթեաց նմա Իսրայէլ։ Յաղթեցին աւարի նորա (այսինքն տիրեցին, առին)։ Յաղթէ բարկութեան.եւ այլն։
Կամաց մարմնոյն՝ կամօք աստուածութեանն յաղթէր (Քրիստոս). (Աթ. ՟Գ։)
Հյց. խնդ. դուն ուրեք.
Յաղթէ զսատանայ յօրինակ փարաւովնի։ Ի պիստս զբռնամարտիկսն յաղթելով։ Յաղթեցից զամենայն մարտ պատերազմաց իմոց. (Արշ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Եփր. թագ.։)
Ոչ կարեմ յաղթել զքուն եւ զծուլութիւնն իմ։ Լինի բազում անգամ, որպէս զի միոյ աւուր անձրեւ յաղթեսցէ զանձրեւ բոլոր ամին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ոչ յաղթեմք վասն անչափ բազմութեանն. այսինքն չեմք ձեռնհաս ի գիր անցուցանել զամենեսին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 14։)
Իբրեւ այս խորհուրդք յաղթեցան. այսինքն յաղթ եւ զօրաւոր ցուցան. կամ յաղթեցին առաջիկայ իրաց. յն. զօրացեալ ի վերայ խորհրդոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 4։)
Ամենայն արդար՝ առ մարդիկ է արդար. բայց յԱստուծոյ արդարութիւն՝ յաղթեալ է. (Իսիւք.)
Յաղթեսցես ի դատել քում. կամ յաղթօղ ի դատել քեզ։
Յաղթեցար Աստուած ի սիրոյ քումմէ։ Զի եթէ ոչ էիր յաղթեալ ի քումմէ գթոյդ՝ Քրիստոս, զքեզ ոչ մատուցանէիր յաղագս մեղաւորաց զենումն եւ պատարագ. (Եփր. գալստ.։)