cf. Աճումն.
Առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ։ Անպակաս աճելութիւն լրման թերութեան։ Զպակասն աճելութեան յարմարական դրութեանդ աղերսեմ շնորհել. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. յիշ.։)
to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.
αὑξάνομαι cresco, augeor Զարգանալ. մեծանալ եւ առաւելուլ իրաց իրաց, տնկոց եւ կենդանեաց՝ քանակաւ կամ հասակաւ. աճիլ, մենծնալ, երկննալ. պէօյիւմէք. արթմագ. ազմագ. իզտիատ պուլմագ.
Սերմանիքն բուսանիցին եւ աճիցեն։ Յորժամ աճիցէ, մեծ է քան զամենայն բանջարս։ Աճեաց մանուկն։ Աճեցին մանկունքն։ Մինչեւ աճեսցեն մօրուք ձեր. եւ այլն։
Ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ. (Եղիշ. ես.։)
Թէ չէր ի քէն աճեալ ուղէշն երկնային. (Նար. կուս.։)
Աճեցելոյ բոլորին՝ եւ մասունքն աճեն. (Անյաղթ յԱրիստ.։)
Որդն յառաւել աճելն՝ թռուցեալ վերանայ ի բարձունս. (Կլիմաք.։)
Թուով առաւելուլ. բազմանալ. սերիլ. շատնալ. չօզալմագ. քեսիր օլմագ.
Աճեցէ՛ք եւ բազմացարո՛ւք։ Եւ որդիքն Իսրայէլի աճեցին, զի բազմացուցանէր զնոսա երկիրն։ Աճեաց ժողովուրդն. եւ այլն։
Ի բազմութիւն աճեցեալք (էրէքն՝) լցին զանտառն. (Խոր. ՟Բ. 38։)
Ոչ վասն ցանկութեան առաւել քան թէ ըստ աստուածային ձայնին զաճեցէ՛քն կատարելով. (Պիտ.։)
Ուռճանալ. զարգանալ. յառաջադէմ լինել. յորդել. թէօրէմէք. սէրփիլմեք.
Աճեցէ՛ք շնորհօք եւ գիտութեամբ. (Բ. Պետ. ՟Գ. 18։)
Որ ի նմայն աճելոց էին արութիւնք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Յորմէ սովորեցին սիրելութեանն աճել բարիք։ Իմաստութեանցն աճեն հնարագիտութիւնք։ Ամենայն ինչ բնական ստացումն՝ կրթութեամբ աճէ։ Իմաստասիրացն աճեալ գիտութեամբ. (Պիտ.։)
Դուն ուրեք՝ իբր աճեցուցանել.
cf. Աճեցական.
Աճելականք եւս՝ բոյսք եւ տունկք եւ սերմանք. (Խոսրով.։)
vegetation.
Եւ ո՛չ թուոյ աճեցողութիւնք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Նովին աճեցմամբ՝ առաւելութեամբ քո ողորմութիւնդ աւետարանեսցի. (Նար. ՟Լ՟Է։ )Իսկ ի ՟Ղ՟Գ. սուրբ միւռոնն կոչի աճեցումն տղայոց, իբր աճեցուցիչ։
grown, augmented.
ԱՃԵՑՈՒՆ որ եւ ԱՃՈՒՆ. αὑξανόμενος, ηὑξήμενος crescens, vegetus Ունօղ զաճեցումն. աճեցեալ. ուռճացեալ. զարգացեալ. յառաջադէմ. ծլած ծաղկած, մենծցած, մեծցօղ. գատտ չէքէն, նապիթ.
Պտղաբերք եւ աճեցունք գիտութեամբն Աստուծոյ. (Կող. ՟Ա. 10։)
Ծաղկովքն եւ հոտովքն աճեցունք. (Ագաթ.։)
Աճեցուն արարի զգունդն Բելիարայ։ Զամենայն առ ինքն վերաբերեալ (խմորն՝) աճեցուն առնէ։ Զի բազմասցի առաւել աճեցուն եղեալ յաճախ տըւչութիւն անսահմանելի քոյդ սքանչելեաց. (Նար.։)
to increase, to make to grow, to augment, to enlarge, to heighten, to make stout, to multiply;
to exaggerate;
to make dear, to raise the price of.
αὑξάνω, αὕξω crescere facio, incrementum do, augeo, amplifico, cumulo, πολυωρέω mutiplico, τρέφω nutrio, alo Տալ աճել՝ ըստ ամենայն առման. զարգացուցանել աճմամբ. ուռճացուցանել. եւ ճոխացուցանել. բազմացուցանել. որ եւ ասի՝ մեծ առնել, բազում առնել. աճեցնել, մեծցընել. պիւյիւթմէք. արթըրմագ. իզաիատ վերմէք.
Իբրեւ զերկիր՝ որ աճեցուցանէ զծաղիկս իւր։ Ես տնկեցի, Ապողոս ջուր ետ, այլ Աստուած աճեցոյց։ Աճեցուցից զքեզ յոյժ։ Օրհնեցից զնա, եւ աճեցուցից զնա, եւ բազմացուցից զնա յոյժ։ Յաւուր յայնմիկ աճեցոյց Տէր զՅեսու առաջի ամենայն ազգին։ Եւ Տէր աճեցոյց զ Յովբ.։ Աճեցուսցէ զքեզ Տէր Աստուած քո յամենայն գործս ձեռաց քոց՝ ծննդովք որովայնի քոյ, եւ արդեամբք երկրի քոյ, եւ ծննդովք անասնոց քոց։ Աճեցուցեալ զվարսս. եւ այլն։
Աճեցուցանել զսահման. զցանկ պարտիզին. զիւղոյն եւ զալերն նուազութիւն. կամ զվաստակս արդարութեան. զհոգւոյն իմաստութիւն. (Յհ. իմ.։ Վրք. հց.։ Պիտ.։ Յճխ.։ Յհ. կթ.։)
Այսպիսի բանիւք զբանս դրուատեաց նոցա աճեցուցանէ. (Նախերգ. փիլ.։)
ashes;
յ— դառձուցանել՝ դատել, to reduce to ashes.
σποδός, τέφρα, αἱθάλη cinis, fuligo, favilla, pulvis Մոխիր. յաւելուած կրակի կամ այրեցելոց՝ մոխրեալ կամ կայծախառն. գազաղ. մուր. փոշի. քիւլ. խաքիսթեր. րէմատ. գըվըլճըմ. գուրում.
Ուր հուրն սրբութեան կայր, եւ աճիւնն։ Զքաղաքս սոդովմայեցւոցն եւ գոմորացւոց դարձուցեալ յաճիւն՝ դատեցաւ. (Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 6։)
Լցեալ լինին պարունակքն (ուղղոյ՝) աճեամբն, զոր գինին ի վեր գոլորշացեալ բերէ. (Բրս. արբեց.։)
Ծածկեալ ի փոշոյ աճենի (կամ աճիւնոյ) բրտին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
mixed with ashes, dirtied.
կրակ. որ եւ ԱՃԻՒՆ. իբր գազաղ. քեօզ. τέφρα cinis (մոխիր) (Տոբ. ՟Զ. 18։ ՟Ը. 2։)
to reduce, to ashes.
τεφρόω in cinerem redigo Յաճիւն դարձուցանել. մոխիր դարձնել. քիւլ եթմէք.
growth, augmentation, increase, enlargement, progress, extension, amplification, multiplication;
exaggeration;
augment;
vegetation.
Երրորդ եօթներեկաւ յանգումն է աճման. քանզի մինչեւ ի մի եւ ի քսան ամացն աճէ ի մեծութիւն մարդն։ Լուսին յաճման ընդ եւ ի կասելն յաճմանէն յեղյեղմունս գործէ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նովաւ օրհնին տղայք նոցա յաճումն. (Եղիշ.։)
Սերմանք աճման։ Ի հասակ աճման համբառնալ. (Նար.։)
Աճումն երկիւղին Աստուծոյ՝ սկիզբն սիրոյն է. (Կլիմաք.)
cf. Աճեցուն.
Բոյսք աճունք. (Ագաթ.։)
Սափորն եւ սրուակն աճեցուցին՝ որ ինչ արկեալ էր ի նոսա. եւ եղեն արմատք (նոցա) գնայունք եւ աճունք. (Եփր. թագ.։)
bushy, thick, full of branches.
Որոյ ճիւղքն են աճուն կամ ուռճացեալ. աճումնաձիգ. տալլը պուտագլը.
horn of plenty.
ԱՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ գրի կարճելով եւ ՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ. Անուն միոյ ի դստերաց Յովբայ։ (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 14։) Այլ ըստ քերթողաց՝ եղջիւր ամաղթեան, որպէս թէ եղջիւր ամաղթեայ՝ այծոյ կաթնատուի Արամազդայ, նշանակ առատութեան կամ ճոխութեան. եւ ըստ եբր. եղջիւր ծարրոյ՝ որպէս անօթ սնգուրի, նշանակ գեղոյ. ἁμαλθαίας κέρας amaltheae cornu, amalthea
Ամաղթեղջիւր. եղջիւր տեղւոյն (կամ դեղոյ) անուանեցաւ. եւ այլք՝ պտղոցն քաջաբերութեամբ՝ եղջիւր ամաղթեան այծուն ասեն. (Ոսկիփոր.։)
to pour out, to empty, to discharge;
to cast forth or emit.
ԱՄԱՄ որ եւ ԱՄԱՆԱԼ. (որպէս թէ յամանն ի ներքս կամ յամանոյ ի դուրս արկանել) ἑμβάλλω, πατάσσω injicio, percutio Ընկենուլ. թափել. թօթափել. լնուլ. վոթել, լեցնել. տօլտուրմագ.
Առ զմարախն, եւ ամաց ի ծովն Կարմիր։ Զհողն ի ծովն ամասցէ։ Ամասցէ ի ծով զզօրութիւն նորա. (Ել. ՟Ժ. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 12։ Զաք. ՟Թ. 4։)
Յորժամ զանապակն ի ներքս ամասցեն, կատաղին. (Փիլ.։)
Ամասցես ծարիր յաչս քո. յն. օծանել. (որ եւ ասի ԴԵՂ ԴՆԵԼ։ Երեմ. ՟Դ. 30.)
to become desert, to be uninhabited or uninhabitable.
Ողբան սուրբ մարգարէքն զամայանալն Երուսաղէմի։ Հայրապետական աթոռն ամայացեալ ի բնակողէն։ Ամայացաւ ի բնակչացն երկիրս ամենայն. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
Որք վասն մեղաց ամայանան ի Սուրբ Հոգւոյն. (Խոսր.։)
Ամայացեալ է եւ ոչ ոք յիմաստութենէ. (Փիլ. լիւս.։)
Ելեալ ի լերինս ամայանայր։ Ամայացեալ միայնակեացք. (Գր. սարկ. լուս. Ճ. ՟Ա.։)
Զբազմամեայ ամայացեալ բանս բերի քեզ ի տեսութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
to devastate, to deprive, to spoil.
Զի թուի որ քեզ՝ օրս այս պահին, յորժամ ամա՛յ գացիս եւ մին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
solitude;
desolation, depopulation;
abandonment.
ἑρημία desolatio, solitudo Անմարդութիւն. աւերակ եւ անապատ մնալն. անշքութիւն. լքումն. խարապլըգ. թէրք.
Անմարդութիւն եւ ամայութիւն քաղաքաց. (Փիլ. տեսակ.։)
Բարիոք է ամայութիւն եւ լռութիւն. (Ածաբ. աղք.։)
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
ἁγγεῖον, ἅγγος, σκεῦος vas, receptaculum, instrumentum Անօթ. ընդունարան. գործած ի պէտս ամալոյ ինչ. սպաս յո՛ր եւ է նիւթոյ՝ որ տանի ինչ յինքեան. գապ. զարֆ. տան. ալէթ.
Լնուլ զամանս նոցա ցորենով։ Յաման մի՛ ամանեսցես։ Չէր թափեալ աման յամանոյ։ Զկահիւն եւ զամանովն։ Խեցեղէն ամանաւ։ Յամանս խեցեղէնս։ Աման ինչ՝ լի քացախով։ Գիտել զիւր աման (զմարմին) ստանալ սրբութեամբ. եւ այլն։
Նովին ամանօք։ Զհնացեալն մերժել յամանոյ անտի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յաման մաշկեղէն։ Յաման ինչ մորթոյ արկեալ։ Ի տկար ամանս այս նիւթոյ հոգեկրի (այս ինքն ի փայտ ժամահարի). (Նար.։)
Գտաւ անդ փոքր ամանաւ ինչ գինի։ Յաղագս վաճառոյ ամանաց. (Վրք. հց. ՟Ե։ Մխ. դտ.։)
Ի ծովէ ջուր բառնալով ամանօք, լնուլ ամանացն, եւ ծովուն ոչ նուազանալ. (Խոսրովիկ.։)
Զամենայն զաւելորդն (մանանայի) թողուցուք յամանս մինչեւ ցառաւօտ։ Լցէ՛ք լի չափով զմանանայդ յաման մի, եւ պահեցէ՛ք յազգս ձեր. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 23. 32։)
Ստինք՝ կաթինն աման են. (Նար. երգ.։)
Բախեցէ՛ք զաման լալոյն արտասուաց։ Արտասուացն ամանոց բախմունք. (Ագաթ.։ Սարկ. լս.։)
Մինչ ի մարմին եւ ի զգայական ամանսն (որովայնի)։ Զկերակրոյն ամանսն ներքնատուն ասելով։ Թափուր եղելոց ամանոցն՝ հարկաւոր էր քաղցնուլ։ Շնչաբերակք՝ շնչոյն ամանք ... Երկու են ամանք՝ երակք եւ շնչափողք. (Փիլ.։)
Աղքատ ամանով մտացս մտցուք ի լայնատարած խորհուրդ աւուրս. (Տօնակ.։)
ՈՏԻՑ ԱՄԱՆ. Ռամկական է, իբր ագանելիք ոտից.
to put in a vessel or bag, to bag.
Առեալ հող՝ յայն ամանեաց զարիւնն։ Զենեալ յօշմամբ՝ ի սան ամանեալ՝ եդին ի վերայ հեփեստեայ (այս ինքն կրակի). (Մագ. ՟Ձ՟Ե։)
to be ashamed, to blush with shame, to be confounded.
Էին երկոքեան մերկ, եւ ոչ ամաչէին։ ՅԵգիպտոսէ ամաչեսցես, որպէս ամաչեցերն յԱսորեստանւոյն։ Կացին մնացին ամաչեցեալք։ Որպէս խորշիցի զօր ամաչեցեալ։ Թէպէտ եւ նախատի վատ, ոչ ամաչէ։ Ամաչեսցեն եւ յամօթ լիցին։ Ամաչեսցեն անօրէնք յունայնութեան իւրեանց։ Մի՛ ամաչեսցեն վասն իմ՝ որ համբերեն քեզ։ Դարձցին առ ժամայն ամաչեցեալ. եւ այլն։
Ամաչեմ ընդ քո, թագաւոր։ Ամաչեմ ի վերայ անզգամութեանդ ձերոյ. (ՃՃ.։)
Ամաչեսցէ սատանայ ի գործս չարեաց։ Ո՞վ ոք զազրացաւ, եւ ոչ ամաչեաց։ Ամաչեցելոց դիմաց. (Նար.։)
Յոյժ ամաչեալ եղեւ ընդ այնոսիկ եղբայրն. (Վրք. հց.։)
Յայնժամ շտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւ ամաչեցեալք. (Յհ. կթ.։)
to make ashamed.
Յոյս ոչ երբէք ամաչեցուցանէ. (Հռ. ՟Ե. 5։)
Զարծաթսիրութիւն աղքատութեամբ ամաչեցուսցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Զաղտեղի խորհրդոցն արուեստսն ամաչեցուցանել. (Կլիմաք.։)
summer.
Ամառն եւ գարուն զտի՛ւ եւ զգիշեր մի՛ դադարեսցեն։ Զամառն եւ զգարուն նոյնպէս եղիցի (այս ինքն յամարան եւ ի գարնան)։ Անցին հունձք, անց ամառն։ Զգարուն եւ զամառն դու ստեղծեր։ Մերձ է ամառն. եւ այլն։
beginning of summer.
Մուտ կամ սկիզբն ամարայնոյ, ի մտանել արեգական ի խեցգետին, ի յունիսի ՟Ի՟Ա. կամ ըստ հին տումարի ի ՟Թ. ամըռմուտք։ (Սարկ. տոմ.։)
of or belonging to summer.
Յեղմունք ամառնային եւ ձմեռնային։ Ամառնայնոյ յեղանակին, ձմեռնայնոյն, եւ զուգօրէին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Յամառնային պտուղսն. (Կլիմաք.։)
Զոր ոչ ամառնայինն, եւ ոչ այլ ոք յերկուցն տարաւ ճոխութիւն. (Պիտ.։)
Որք յամառնայինսն տաքմամբ աւազին ժռիցն վշտացուցանեն. (Պիտ.։)
summer-time;
in summer-time, during summer.
Անյայտ բառ՝ զոր ընթեռնու ի (Մագ. քեր.) Ստեփ. լեհ. եւ մեկնէ՝ հաւ ջրային գորշագոյն՝ փոքր ինչ մեծ քան զաղաւնին. (որպէս ճայ ծովու. մարթի) այլ ինքն դնէ ի լտ. fulica, lorus. որոց առաջինն կոչի յոմանց ռմկ. կերկեր. ըստ Մենինսքեայ, ինճիթ.
Ամառնային եղանակ. ամառ. եազ. որ ըստ եբր. Ամառն դնի. իսկ ըստ յն. Հունձ. ἁμητός, θερισμός. messis (զի եւ եբր. քայզ է ամառն. եւ քազիր, հունձ)
Զտօն ամարայնոյ՝ առաջնոյ արմտեաց քոց։ Իբրեւ զամպ ցօղագին յաւուրս ամարայնոյ ամփոփելոյ. (Ել. ՟Ի՟Գ. 16։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Ի՟Գ. 3։)
Պտուղք ամարայնոյ (կամ ամարանւոյ)։ Ծաղկէ եւ պտղաբեր լինի գարնայնովն եւ ամարայնովն. (Փիլ. լին. եւ Ել.։)
Ի գալ ամարայնոյն առաքի ի թագաւորէն դատաւոր. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Ամարանոց.
Ի խաղալն իւր ի կողմանս հիւսիսոյ ի քաղաքն ամարաստանի. (Խոր. ՟Ա. 16։)
cf. Ամպ.
cf. ԱՄՊ հանդերձ բարդութեամբք իւրովք. զի Բ զկնի Մ տառի՝ մեղմ հնչի որպէս պ։ Իսկ ԱՄԲԱԿ. (Նար. երգ.) cf. ՀԱՄԲԱԿ.
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ԶԳԼՈՒԽ, ԶԻՆՔՆ, եւ այլն. որպէս բարձրավզիլ, ընդվզիլ. գլուխ վերցընել. պաշգալտըրմագ. եւ զօրանալ. համարձակիլ. ուժ առնել. գուվվէթ ալմագ. սէրպէսթլէնմէք.
Խրոխտաբար ի վեր զինքն ամբարձեալ. (Յհ. կթ.։)
Զօրէն գովելոյ՝ գլուխ ամբառնայ։ Պսակաւ պճնութեան թագին՝ յանուն քո Քրիստոս գլուխ ամբառնայ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Որք ամբառնային զձեռն՝ միապետել ի վերայ սկայիցն. (Խոր. ՟Ա. 9։)
Զայսոսիկ յաստուածունակն իւր քառադրութիւն ամբարձեալ բերէ։ Արքայօրէն ճոխութեամբ յինքեան ամբարձեալ. (Նար. խչ.։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
Վերանալ ի պատիւ. զարգանալ. եւ ձեռներէց լինել մեծանալ. ամբարտաւանիլ. փքանալ.
Ի գերազանցեալն ամբարձաւ աստիճան։ Բարձրագոյն քան զլծակցութիւն ամուսնութեանն ամբարձեցելոյ. (Պիտ.։)
Զի մի՛ յորժամ լսիցեմք՝ պատկեր Աստուծոյ, ամբառնայցեմք, եւ անկանիցիմք ի վայր ամբառնալովն՝ ի վիհս կորստեան. (Յճխ.։)
Սուրբքն յորժամ մեծի շնորհաց արժանացեալք լինէին, ոչ ամբառնային իբրեւ զարժանաւորս շնորհին. (Իգն.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
to rise, to get up, to go up, to ascend.
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ԶԳԼՈՒԽ, ԶԻՆՔՆ, եւ այլն. որպէս բարձրավզիլ, ընդվզիլ. գլուխ վերցընել. պաշգալտըրմագ. եւ զօրանալ. համարձակիլ. ուժ առնել. գուվվէթ ալմագ. սէրպէսթլէնմէք.
Խրոխտաբար ի վեր զինքն ամբարձեալ. (Յհ. կթ.։)
Զօրէն գովելոյ՝ գլուխ ամբառնայ։ Պսակաւ պճնութեան թագին՝ յանուն քո Քրիստոս գլուխ ամբառնայ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Որք ամբառնային զձեռն՝ միապետել ի վերայ սկայիցն. (Խոր. ՟Ա. 9։)
Զայսոսիկ յաստուածունակն իւր քառադրութիւն ամբարձեալ բերէ։ Արքայօրէն ճոխութեամբ յինքեան ամբարձեալ. (Նար. խչ.։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
Վերանալ ի պատիւ. զարգանալ. եւ ձեռներէց լինել մեծանալ. ամբարտաւանիլ. փքանալ.
Ի գերազանցեալն ամբարձաւ աստիճան։ Բարձրագոյն քան զլծակցութիւն ամուսնութեանն ամբարձեցելոյ. (Պիտ.։)
Զի մի՛ յորժամ լսիցեմք՝ պատկեր Աստուծոյ, ամբառնայցեմք, եւ անկանիցիմք ի վայր ամբառնալովն՝ ի վիհս կորստեան. (Յճխ.։)
Սուրբքն յորժամ մեծի շնորհաց արժանացեալք լինէին, ոչ ամբառնային իբրեւ զարժանաւորս շնորհին. (Իգն.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
to accuse, to inform against, to charge, to complain against;
to plead guilty, to confess.
Ամբաստան լինել. դատախազել. յանդիմանել կամ բողոքել յատենի. չարախօսել. մեզ դնել. վնասակար առնել. շիքեայէթ էթմէք. գօվլամագ. կէչմէք. այըբլամագ. զամզէթմէք.. κατηγορέω, ἑγκαλέω, καταμαρτυρέω accuso, incuso, contra testor.
Ամենայնի հասու լինել՝ զորոց մեքս ամբաստանեմք զդմանէ։ Կամեցայ գիտել զվնասն՝ վասն որոյ ամբաստանէինն զդմանէ. Զոր գտի ամբաստանեալ վասն խնդրոյ իրիք իւրեանց օրինաց։ Մինչեւ ամբաստանեալն յանդիման ունիցի զդատախազսն։ Վասն որոյ յուսոյ ամբաստանիմ արքայ ի հրէիցդ։ Չտաս ինչ պատասխանի՝ զի՛նչ դոքա ամբաստանեն զքէն, կամ տե՛ս քանի՛ ամբաստանեն զքէն. (յն. հակառակ վկայեն) եւ այլն։
Ոչ երբէք չարութեամբ ամբաստանէր զայրն։ Ասեմք, անհնարին է Աստուծոյ մեղս ինչ գործել, ո՛չ տկարութիւն ինչ նմա զայս ամբաստանեմք։ Նոքին ինքեանք զանձինս իւրեանց ամբաստանեն։ Ամբաստանէ զանժուժկալութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ամբաստանեցաք զառաջին նախնեացն մերոց զանիմաստասէր բարուց ախորժակս։ Վասն անառակ ինչ վարուց, զոր նոքա ամբաստանեն. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 64։)
Նա՛ եւ Եսաւ ընդ մեծամեծ չարեացն զանժուժկալութիւնն ամբաստանեալ եղեւ. այս ինքն որպէս զմեծամեծ չարեաց՝ վասն անժուժկալութեանն։ (Բրս. հց. ՟Ժ՟Դ.)
accusation, complaint, information, action;
imputation.
Ամբաստանելն, իլն. κατηγορία, ἕγκλημα. acusatio, incusatio. շէքվա. շիքեայէթ. գօվլայըշ. զամզ;
cf. ՉԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ, cf. ՍՏԳՏԱՆՔ, cf. ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ, cf. ՅԱՆԴԻՄԱՆՈՒԹԻՒՆ։
Զի մեծապէս յամբաստանութիւն ինքեան զփափաքելին մատուցանիցէ երկիր։ Յամենայն կողմանց հաւաքելով զամբաստանութեանցն բան։ Էառ զինքեամբ զյանդիմանական ամբաստանութեան պարսաւանս. (Պիտ.։)
Այն՝ որ ի բնութեանն ասին ամբաստանութիւնք, տասն միայն ասեն գոլ. նիւթ (այս ինքն գոյացութիւն), որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Համբարանոց.
Ամբարանոցք խոտի եւ օրանի. (Ասող. ՟Գ. 29։)
Լայնաբար՝ դարան արքունի իրաց. գանձարան. θησαυρός. thesaurus, repositorium. խազինէ.
Յամբարանոցս մատենից թագաւորացն այսպէս արդեօք գրեալ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
to provide, to store;
cf. Համբարեմ.
ԱՄԲԱՐԵՄ որ եւ ՀԱՄԲԱՐԵԼ. ἁποτίθημι depono, repono Մթերել յամբարս, ժողովել, դնել ի պահեստի. շտեմարանել. ամփոփել. գանձել. դիզել, պահել. դիզել. պահել. տեվշիւրմէք. եըզմագ.
Ամբարեմք զսոսա ի շտեմարանս մտաց ձերոց։ Որ ի ներքս յորովայնի ունի աղբիւր ամբարեալ, ոչ ծարաւեսցի երբէք։ Որպէս պարտականս հատուցանեն, եւ ոչ երախտիս ամբարեն առ բարեգործօղն. (Ոսկ. յհ.։)
Ամբարեսցուք պաշար այնր ճանապարհին. (Սարգ.։)
Ամբարեալ պահի. (Զքր. կթ.։)
Տիեզերք երկրի ամբարեալ ի նոսա գոյիւքն. (Լմբ. սղ.։)
to grow proud, to grow arrogant, to be presumptuous.
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃԵՄ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃԵՄ որ եւ ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃԻՄ. περπερεύομαι effero me, jacto, vanae ostentationis deditus sum Ամբարհաւաճ լինել. փքանալ. բարձրավզիլ. սնապարծիլ. ուռենալ. խօրօզլանմագ. պեօպիւրլէնմէք. գապարմագ.
to make proud, to render arrogant, to cause to be presumptuous.
Տալ ամբարհաւաճիլ. փքացուցանել. ուռեցնել. գապարթմագ. մազրուրշաթմագ.
Զխորհուրդն ամբարհաւաճեցուցանեն (դեւք). (Կլիմաք.։)
presumptuous, ness, haughtiness, pride, arrogance.
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ. (գրի վրիպակաւ եւ ԱՄՊԱՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ) ἁλαζονία, τώφος, ὐπερφανία, ὐπεροψία. fastus, ostentatio, jactantia, arrogantia, superbia, despectus. Անձնահաճութիւն. փքացումն. յանձնապաստանութիւն. բարձրավզութիւն. սնապարծութիւն. սիգութիւն. մենծսրտութիւն. քիւսթահլըգ. թէքէպպիւր. քիպր. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. դաֆրա.
Հետեւեալ լինի անիրաւութեան ... ամբարհաւաճութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Տրուպքն ի վեհագոյնսն ոչ կարեն անցանել՝ վասն եւ ոչ պարտ իսկ գոլոյ նոցա յայսպիսի անպարհաւաճութիւն ձեռնարկել. (Դիոն. եկեղ. ՟Ե։)
Ամբարհաւաճութիւն, այս ինքն որ միշտ իւր բարուցն հաւանի, եւ ոչ կամի յառաջ քան զինքն կամ հաւասար ինքեան. (Կիր. երզն.։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն։ Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամպարհաւաճութենէ։ Մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զգեղջուկ արհամարհեսցէ՝ լցեալ ամբարտաւանութեամբ եւ ամպարհաւաճութեամբ. (Փիլ.։)
Խրոխտ ամբարհաւաճութիւն (ձիոյ)։ Սնոտի պարծանք ամբարհաւաճութեան։ Ամբարհաւաճութեամբ ի բանսն. (Պիտ.։)
Վանեցին զհպարտն ամբարհաւաճութիւն։ Փշրեսցին ամբարհաւաճութիւնք հպարտացելոցն։ Խոնարհութիւն յամպարհաւաճութեան. (Նար.։)
elevation, exaltation;
advancement, promotion.
Բարձրութիւն. բարձր դիրք. բարձր ըլլալը, բարձր տեղ. եիւքսէքլիք. եիւճէլիք. դեփե.
impiously;
irreligiously, ungodlily, sacrilegiously, unrighteously, profanely.
Մի՛ այսուհետեւ ամբարշտաբար ստեղծցեն ոմանք. (Կիւրղ. գանձ.։)
impiety, irreligion, ungodliness, iniquity, unrighteousness, profaneness, wickedness, flagitiousness.
ԱՄԲԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ. Չարութիւն ամբարշտաց. անօրէնութիւն. աստուածընդդէմ մոլորութիւն բանից եւ գործոց. ἁσέβια, δυσσέβημα. impietas. տինսիզլիք. միւնաֆըգլըգ. իլհատ. քեաֆիրլիք.
Առհասարակ ատելի են Աստուծոյ՝ ամբարշտեալն, եւ ամբարշտութիւն իւր։ Վասն ամպարշտութեան նոցա ած ի վերայ նոցա զթագաւորսն քաղդէացւոց. եւ այլն։
Ամպարշտութիւն տիրապէս ասի յԱստուած մեղք. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Ամբարշտութիւն է՝ առ Աստուածսն եւ առ ծնողսն եւ առ հայրենիսն սխալանս. (Արիստ. առաք.։)
victualling, supply.
Ամբարելն, իլն. եւ ամբար. մթերք. հաւաքումն.
Պտղոցն քաղցրագունից առ բարւոյդ ծառոյդ ամբարումն. (Շ. թղթ.։)
haughty, proud.
Ոչ այնպիսի ինչ զԱստուած բարկացուցանէ, որպէս եւ ամբարտաւանականն միտք. (Ոսկ. ես.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
to be proud, haughty, presumptuous.
ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԵՄ ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԻՄ. Հպարտանալ. փքանալ. գոռոզանալ. սոնքալ.
pride, haughtiness, arrogance, presumptuousness.
ὐπερηφανία, ὔβρις, ἕπαρσις, ἁλαζονεία. superbia, fastus, elevatio, tumor, arrogantia, insolentia, jactantio, gloriatio Հպարտութիւն. անկարգ բաղձանք գերազանցելոյ զայլովք. ախտ բանսարկուին, եւ արմատ ամենայն մեղաց. որոյ ծնունդք են ամբարհաւաճութիւն, փքացումն, ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց, փառասիրութիւն, սնապարծութիւն, անհնազանդութիւն. եւ այլն. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. քիպր. թէքեպպիւր. ղուրուր. դաֆրա.
Յամբարտաւանութենէ կորուստ եւ խռովութիւն յոյժ։ Ամբարտաւանութիւն ատելեաց քոց վերասցի հանապազ։ Զի՞նչ շահ եղեւ մեզ հպարտութիւնն. եւ զի՞նչ մեծութիւն ամբարտաւանութեանն իցէ մեզ նպաստաւոր։ Սկիզբն մեղաց ամբարտաւանութիւն։ Ատելի է առաջի Տեառն եւ մարդկան ամբարտաւանութիւն. (ըստ հին Սիրաքայ)։ Ամբարտաւանութիւն զայր նկուն առնէ, իսկ զխոնարհս փառաւոր առնէ Տէր։ Բարձրացեալքն ամբարտաւանութեամբ՝ խորտակեսցին։ Պարծիք յամբարտաւանութեան ձերում։ Ամբարտաւանութիւն աստի կենացս. եւ այլն։
unsoiled, clean, neat;
immaculate, spotless, pure, innocent, honest, just.
ԱՄԲԻԾ Իբր անբիծ. ἅμομος, ἅκακος. immaculats, sine labe, innocens, expers malitiae Անարատ. մաքուր. անմեղ. սուրբ. անստգիւտ. արատ մը՝ պակսութիւն մը չունեցօղ. չէքեսիզ. սուչսուզ. փաք.
Ընդ առն ամբծի՝ ամբիծ եղիցիս։ Ճանաչէ զաւուրս ամբծից։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ։ Երանեալ են անբիծք (կամ ամբիծք) ի ճանապարհի։ Ճանապարհ անբիծ (կամ ամբիծ)։ Հեղին զարիւն ամբիծ. եւ այլն։
Ժողովեցան վասն պարտաւորութեան առն ամբծի եւ անարատի. (Վրք. ոսկ.։)
pulpit.
ԱՄԲՈՆ որ եւ ԱՄԲԻՈՆ. ռմկ. ամպիոն. Բառ յն. ἅμβων (իբր վերելք, ուռոյցք) pulpitum, suggestus Կազմած ի բարձրաւանդակ վայրի տաճարի, որպէս բեմ քարոզութեան. դիտանոց ատենախօսութեան, եւ ընթերցուածոյ. րահլէ. մինպէր.( Վրք. ոսկ. ստէպ.) ուր ա՛յլ ձ. եւ տպ. ԱՄԲԻՈՆ։
cleanliness, purity, integrity, honesty, probity.
ԱՄԲԾՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՆԲԾՈՒԹԻՒՆ. ἁκακία, ὀσιότης. innocentia, probitas, sanitas Անարատութիւն. անմեղութիւն. սրբութիւն. անկեղծութիւն. պարզութիւն. սուլսուզլուգ. սալիհլիք.
Ոչ վասն ամբծութեան սրտի քո մտանես ժառանգել զերկիր նոցա. (Օրին. ՟Թ. 5։)
to crowd;
to embroil, to put in confusion, to disturb;
to stir up or excite to sedition.
Ծովն դադարեաց յամբոխելոյ զալիսն. (Վրք. եպիփ.։)
θορηβέω, ταράσσω, συγχέω. turbo, conturbo, perverto, contundo Խռովեցուցանել. աղմկել. վրդովել. շփոթել. խառնակել, տակնուվրայ ընել. գարըշմըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
Յուսացելովքն զխնդամտութիւնն ամբոխէ։ Ամբոխէ զտեսանելիսն՝ փութանակի շարժութիւնն. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. բն.։)
to be in confusion;
to be embroiled, disturbed, to riot, to be in commotion.
ταράσσομαι. turbor, κυμαίνομαι. fluctuo, aestuo Խռովիլ. վրդովիլ. աղմկիլ. ծփիլ. յուզիլ. խառնակիլ, տակնուվրայ ըլլալ. գարըշթըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
Իբրեւ զձայն ծովու ամբոխելոյ ալեօք. (Ես. ՟Ե. 30։)
Ալիք խորհրդոցս ամբոխեալ է եւ ամբոխի. (Լմբ. սղ.։)
Մի՛ առ քեզ եւ մի՛ առ մարդիկ ամբոխիցիմք ինչ. (Խոսր.։)
Ոչ ամբոխեցան (երկուանօք) ի միտս. (Ոսկ. յհ.։)
Զի միտք նոցա մի՛ զայլ ինչ բանիւք կամ գործով ամբոխեաք՝ ոչինչ կարասցեն ի միտ առնուլ. (Նանայ.։)
perturbation;
commotion.
Որչափ ամբոխութիւնք մեռան։ Միաբանեալ ամբոխութիւն հիւսիսականաց. (Խոր. ՟Բ. 57. 62։)
Դիւացն ամբոխութիւնք ի նենգութիւն փութանային. (Սարկ. լս.։)
turbulence, disorder, confusion, perturbation.
Բորբոքումն առաջին, որ է ամբոխումն. (Վրք. հց. ՟Բ։)