file.
Որ զդանակն հատանէ, խարտոց է. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
couch, cot, bed;
plait, fold;
nap on cloth, down on fruit or plants;
— հանածոյից, stratum, layer, bed;
խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ, folded, plaited, doubled;
in folds, doubly.
Դնել կնկուղ առանց խաւոյ։ Առանց խաւոյ, որ նշանակէ զաստուծոյ պատուիրանին պահպանութիւնն ոչ մարմնով, այլոգւով. (Մաշտ.։)
bringing darkness, tenebrous.
Այս է խաւարաբեր ժամանակն հայցող. (Ասող. ՟Գ. 5։)
dwelling in obscurity, obscure, gloomy;
devils, demons.
Մու՛տի խաւար (ո՛վ բանսարկու), փոխանակ խաւարաբնակ առնելոյզադամ. (Տօնակ.։)
cf. Խաւարին.
Զխաւարարնյինսն կատարելով զծանակութիւնս. () այսինքն զմեղանչական կամ սատանայական Յհ. իմ. պաւլ.։
cf. Խաւարին.
Հապա ոհմակք (կամ վոհմակք) խաւարեալք՝ սլացարուք զկնի արագոտն այծեման. (Վանակ. յոբ.։)
to be darkened, obscured, eclipsed;
to be blinded;
խաւարեցաւ արեգակն ընդ ժամս երիս, the sun remained eclipsed three hours.
Ոչ է ժամանակ խաւարելոյ արեգական. (Յհ. կթ.։)
the thirteenth letter of the alphahet, and the eighth of the consonants;
forty, fortieth.
Խ. ՟խ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Քառասուն կամ քառասներորդ։
war;
dispute, quarrel, sedition, fight;
— առնել, to dispute, to contest, to debate;
to fight, to come to blows.
μάχη pugna στάσις seditio. Ռազմ, պատերազմ, մարտ, կռիւ. եւ Կագ. բանակռուութիւն. հակառակութիւն.
to damage, to spoil;
to corrupt;
to ruin, to shatter;
to rumple, to crumple.
Ի բռնամարտիկ ի կռուին ի շրջանակին առանց խաթարելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
blue-eyed.
Զխաժակնն մարդ գոյ մտածութեամբ սեաւակն իմանալ. իսկ զմարդ առանց բանականին անհնար է մարդ իմանալ. (Անյաղթ պորփ.։)
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
Խախտեցին խորտակեցին զորդիսն իսրայէլի։ Խախտէք զիս բանիւք։ Խռովեցուցին զձեզ բանիւք՝ խախտել զանձինս ձեր։ Խախտեցաւ երկիր յերեսաց նորա։ Խախտեցան եւ գնացին։ Տառապեալդ եւ խախտեալդ։ Ժամանակ խախտողաց քոց։ Խախտեցար ի տեղւոջէ քումմէ։ Խախտիցեմ զքեզ գնալ ընդ մեզ։ Ոչ եւս խախտացից զժողովուրդ իմ լիսրայէլ յերկրէ՝ զոր ետու նոցա։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ ոչ կարեն խախտել.եւ այլն։
bird's crop, craw.
Ի միջօրեայ ժամանակի զխածեակնխ զոր ունի ի լանջսն, ձգեալ պրկէք առ ի հանգչել եւ թեթեւանալ առ ի յօդոյն ծանրութենէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
want of mature judgment, folly, youthful ignorance or inexperience.
Զխակամտութիւն եւ զխստասրտութիւն ազգին նշանակէ. զի այնպիսի ժպիրհք էին. (Երզն. մտթ.։)
playfellow, playmate.
Ովարիստէսն ըմպակից եւ խաղակից նշանակէ գոլ արամազդայ. (Պղատ. մինովս.։)
very calm, peaceful, tranquil, serene.
Խաղաղաւէտ կենդանութեամբ։ Ի պայման միաբանական եւ խաղաղաւէտ սիրոյ հաստատեցի նոցա. (Յհ. կթ։)
cf. Խաղացք;
խաղացմունք շնորհաց, inspiration of the Divine Spirit.
Լքին զճանապարհս հետոց խաղացմանց։ Զխաղացումն ժամանակացս յայտնեն. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
my goods and chattels.
Ի բնախօսից ոմանք բաժանելով զմարդն՝ ասացին, ես, իմն, եւ իմոքն, նշանակելով զհոգի, եւ ըզմարմին, եւ զստացուածս. (Սարկ. հանգ.։)
by myself, personally.
Զիա՞րդ անձամբ ինձէն զստութիւն իմ ծանակեցից. (Նար. կ.։)
nine years of age, nine years old.
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Իննամեայ.
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
of nine months;
during nine months.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
cf. Իննամսեայ.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Բան ինչ է ինձ ընդ քեզ։ Զբան ինչ մեծ առ քեզ հասուցանեն, եւ զփոքր ինչ դատաստան ինքեանք դատեսցին։ Բարք ինչ ոչ գոյին նոցա ընդ ասորիս։ Ունի՞ք ինչ կերակուր։ Եբեր մասն ինչ։ Եկին ի ջուր ինչ, ի տեղի ինչ, ի կղզի ինչ։ Օտար ինչ իրք։ Պտուղ ինչ։ Խէթ ինչ։ Բարի ինչ կամ չար։ Ժամանակ ինչ։ անցին աւուրք ինչ։ Շնորհս ինչ հոգեւորս։ Եւ ոչ այլ ինչ արարած։ Եթէ իցէ ինչ յառնն վնաս։ Եւ սա ապիրատ ինչ ոչ գործեաց։ Գործ ինչ ոչ գործեն. եւ այլն։
Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ (այսինքն իւիք, կամ ինչ մի ի նմանէ)։ Առանց տարեր ընչի (այսինքն իրիք) պիղծ է եւ ոչ եթէ բնութիւն նորա պիղծ է։ Ի չա իրաց ընչէ։ Մատնեաց զնոսա՝ ոչ ի ձեռն այնր ընչի՝ զոր ատէին։ Ի մէջ երկուց ընչից մտին։ Մի՛ կորիցէ անձն կատարեալ փոխանակ փոքր ըիչի. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. հռ. եւ այլն։)
Ոչ առ բազում ժամանակս ինչ՝ թողուլ զանօրէնս. (Բ. Մակ. Զ. 13։)
(Քան զոր ի՞նչ այլ ամբարշտութիւն վնասօղ եւ դաժանական.) (Լմբ. հանգ.։)
self-produced, natural;
that produces naturally.
Առյուծ ոչ ուսանի, զի ինքնաբոյս ունելով զինքնիշխանական կամս. յն. բնավորեալ. (Դամասկ.։)
autocrat, monarch, emperor;
self-depending, independent, absolute, free;
— կամք, free will.
Զոր ասէ՝ ինքնաշարժ, փոխանակ անձնիշխան եւ ինքնակալ ասելոյ է իմանալի։ Ի հարկէ գալն մեզ յառաքինութիւն՝ ոչ ինքնակալս ցուցանէ զմեզ ըստ իւքեանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ինքնակա պետութիւնք իշխանականք. (Նար. առաք.։)
autocracy, monarchy, empire.
Արքայազունք են, եւ իխանականք ինքնակալութեանց, որդիք զօրութեանց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
self-admiration, self-conceit, presumption, vanity, arrogance.
Մերթ թուի նշանակել՝ Ինքնակամ յօժարութիւն. բայց մարթի բերիլ եւ ի ՟ա. նշ. յասելն.
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
Փոխանակ սքանչելի ինքնամոյց վայելչութեան՝ զփշաբեր զտատասկաբեր երկիրժառանգեաց. (Կոչ. ՟Բ։)
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
եւ առաւել զբանական կենդանւոյ, եւ զիմացական բնութեանց. որք ունին զհոգի անձնիշխան եւ անմահ.
Զոր ասէս ինքնաշարժ, փոխանակ անձնիշխան եւ ինքնակալ ասելոյ է իմանալի։ Ինքնաշարժ գոլով, այսինքն անձնիշխանք եղեալք. (Մաքս. ի դիոն.։)
to humble, to abase, to subject;
to bring down, to lower, to abate, to depress;
to bow or bend down, to incline;
— զունկն, to lend an ear to, to listen to;
— զանձն, to humble oneself;
to do penance, to mortify oneself, to fast;
— զամբարտաւանութիւն ուրուք, to lower, to abase, to bring down the pride of;
— զաստուած առ մարդիկ, to move God to compassion, to implore divine mercy;
Աստուած խոնարհեցուցանէ զամբարտաւանս, God humbles the proud.
ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՁՆ կամ ԶՄԱՐՄԻՆՆ, որպէս արտաքին նշանակօք, ապաշխարութեամբ, սգով եւ այլն. իբր Նուաստացուցանել, նեղել, ճնշել, ճգնիլ։ (Սղ. ՟կը. 11։ Ղեւտ. էիգ. 27։ Յուդթ. ՟դ. 8։ Ես. ՟ծը. 3։)
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
Խոնարհութիւնք են հինգ. սահմանական, եւ այլն։ Լծորդութիւն է կարգաւոր խոնարհութիւնբայից։ Խոնարհութիւնքն են բերօղ անամակաց. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Մերժելով ի մտաց զսնոտի պարծանս ամբարհաւաճութեան, փոխանակ որոյ զիջանելոյ ըստ չափաւոր խոնարհմանն։ Շարժիմ ի բարձր աստիճանէ կատարելութեանն յամենեւին ի ստորին եւ ի վերջին խոնարհումն. (Պիտ.։)
Յարեւանայ բային ութ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք. եւ այլն։ Խոնարհութիւնքն են բերօղ ամանակաց. եւ յայտ ի խոնարհմանց է։ Ոչ զանազանի ի խոնարհմունս որպէս զբայն. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
humid, damp, wet, moist;
humidity.
Ի խոնաւժամանակի. (Տօնակ.։)
to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.
Բանաւորն անբանաբար ցանկութեամբ երկայնաձիգ ժամանակս ապշեալ կայ. (Կլիմաք.։)
life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
Ըստ ապրանացն նոյի ի վտանգաւոր ջուրցն։ Հատուցանել փոխանակ ապրանացն զգոհութեանն պատարագս. (Պիտ.։)
at;
near;
among;
in comparison of;
with regard to;
relatively to;
during, in, under;
against;
with;
towards;
next to;
by;
for;
on;
in presence of, before;
առ իս է յամենայն ժամ, he is always near me;
արգարացուսջիք զնա առ հօր իւրում, make excuses for him to his father;
աղէտք քո ոչինչ են առ իմովս, your misfortune is nothing in comparison of mine;
գնաց առ դուքսն, he is gone to the duke;
առ Հայս եւ առ Յոյնս, among the Armenians and Greeks;
ոչ է նոյնպէս առ Անգղիացիս, it is not even among the English;
սակաւ ինչ է այդ առ պարտեօքս՝ զոր ունիմ առ քեզ, it is little in comparison of what I owe you;
յարդոյ՝ մեծարու է առ ամենեսին, he is respected by all men;
կայթել or խայտալ առ խնդութեան, to leap for joy;
պարտ է լինել ազնուաբարոյ առ անձն եւ առ այլս, it is right to respect one's self as well as others;
առ բարեկամս ունիմ զնա, I keep him for my friend;
նստել, բազմել առ ումեմն or առ ումեք, to sit down near any one;
առ թագաւորութեամբ, under the reign of Tiridates;
առ ի տեսանել զնա, to see him;
առ արտաքս, on the outside;
առ երի, near, towards;
առ երկրաւ, on the ground;
առ այր, to each person, a piece;
առ չարութեան, for malice, through malice;
առ ահի, երկիւղի, for or through fear;
առ նովին ժամանակաւ, at that time, then.
to attribute, to ascribe;
to prefix, to put before;
to set, to apply, to put, to join, to add;
to establish, to appoint, to make.
Բազումս եւ յոլովք ոչ գոն կատարեալք. վասն այդորիկ առադրեցաք (զձայնքս՝) զբազումս եւ յոլովս, վասն զի, եւ այլն։ Առադրեսցուք ի սահմանն եւ զնոյն նշանակ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
παραβολή, πρόβλημα. parabola, similitudo, proverbium, adagium. Առած նմանաբանական, կամ այլաբանական. բան ինչ ի մէջ առեալ ի նշանակել զայլ ինչ. խորհրդաւոր նմաութիւն. եւ Պատմութիւն, առեղծուած կամ առասպել յարմարեալ ի խրատ, կամ ի զարթուցանել զլսելիս առ ի քննել զգաղտնութիւն իրաց.
որպէս ὐπόδειγμα, τύπος. exemplum, typus, figura. Օրինակ. ձեւ. յարացոյց. եղանակ. տիպ.
որպէս Առակ նշաւակի. նշաւակ. ծանականք. դսրովանք. նախատինք. խայտառակութիւն. եւ Խայտառակ.
Զի մի՛ ծանակ եւ առակ լինիցիմք։ Առակ եւ ծանակ արար. (Ոսկ. ես.։)
Զկապեալսն մեղօք զմեղաւորսն ... յաշխարհատես հրապարակին ցուցանիցեն առա՛կ եւ ծանակ՝ անտանելի ամօթով. (Մանդ. ՟Ե։ (որպէս եւ թ. ա՛ռ, է ամօթ)։)
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Առ նշանակէ յետս ընդդէմ ընթացելոյ (արեգական)։ Առնուլ պաշար առ հերեսիովտացն հակառակութենէ։ Նզովեաց զթզենին առ օրինակէ. (Կոչ. Բ. Դ. ԺԳ։)
Կամ Ի ժամանակս. յաւուրս. ի կենդանութեան.
ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿ, ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿՆ. ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿ ՄԻ. πρὸς καίρον, ἁχρί καιροῦ, πρός ὤραν. ad tempus, usque ad tempus, ad horam. Ի նմին եւեթ ներկայ ժամանակի. ի մահու անդ. առժամն. եւ Մինչեւ ցժամանակ ինչ. սուղ ինչ.
Ի վերայ նոցա ոչ էր յաւիտեան ողորմութիւնն աստուծոյ, այլ առ ժամանակ. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն խրատ առ ժամանակն ոչ ուրախութեան թուի. (Եբր. ԺԲ. 11։)
Առ ժամանակ մի պարարէ, կամ պակեսցէ։ Ցնծալ առ ժամանակ մի։ Ի բաց եկաց ի նմանէ առ ժամանակ մի։ (Առակ. Է. 3։ Իմ. Դ. 4։ Յհ. Ի. 35։ Ղկ. Դ. 13։)
ԱՌ ԺԱՄ ՄԻ. Առ ժամանակ մի. եւ Առ այժմ.
Նոյն իմաստ պահի եւ ի վարիլն իբր նախդիր. կամ յառնուլն զուղղական խնդիր փոխանակ սեռականի.
Վասն առ ի խրատուէ պարգեւացն ընծայեալք. (Իմ. Ե. 14.) (այսինքն վասն պարգեւաց յառաջ եկելոց ի պատճառս խարտուն։ Գտանի եւ գործիական փոխանակ սեռականի. cf. ՎԱՍՆ։
Առ ի զբարեբախտագոյնսն ի նոցանէն ընդունելով վայելս։ Առ ի յոքնապատիկն վերաբերելով հանդէս։ Առ ի գազանակուր լինելով։ Առ ի հասարակաբար զամենայն սերմանիսն համանգամայն բուսուցանելով. (Պիտ.։)
Որ յաղթութեան եւ դիւրին առի նշանակ է. (Ոսկ. ես.։)
Այս են ժամանակք գերութեանց, առից. (Ասող. Բ. 2։)
ignominy;
private parts, nakedness.
αἱσχύνη, αἵσχιδον, παραδειγματισμός. pudor, ignomina, traductio. որ եւ ԱՌԱԿ ՆՇԱՒԱԿԻ. Խայտառականք. ամօթանք. խայտառակութիւն, ծանականք. նշաւակութիւն. յամօթ առնելն, եւ լինելն. ամօթ.
cf. Առակական.
παραβολικός, αἱνιγματώδης. parabolicus, aenigmaticus. Առակական. ուր կայցէ առակ կամ օրինակ ինչ. խորհրդաւոր։ նմանաբանական. այլաբանական.
to allegorize, to make use of parables;
to confront, to compare, to resemble;
to expbse to public censure.
παραβάλλω, ὐπαινίσσομαι. parabolis expono, etc. Առակս ի մէջ առնուլ. առակաւորել. առակախօսիլ. առակաւ նշանակել. նմանութեամբ յայտնել. նմանեցուցանել. յարմարել. այլաբանել.
Ի գարեղէն նկանակ առակեցան նոքա։ (Որոց ծ)
Կամ որպէս Նշանակել. յայտ առնել.
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
Կանանց առանձինն է (այս ինչ)։ Իմաստասիրական կրթութիւն՝ առանձինն բանականին գոյակաց։ Մանաւանդ ինձ առանձինն. (Պիտ.։)
Թացեալ (զպատառն՝) նշանակէր զգողն մատնիչ. յայս խորհուրդ ոմանք ի քրիստոնէից ոչ մկրտեն զնշխարն ի բաժակն, այլ առանձին առանձին ճաշակեն. (Երզն. մտթ.։)
to retire, to withdrow.
Յամուսնացն հաղորդութենէ յոլով ժամանակս առանձնանալն։ Զառանձնացելոցն ի միմեանց. (Պիտ.։)
Ի՞ւ առանձնանայ կէտ ի ստորակիտէ. ամանակաւն. (Թր. քեր.։)
singularity;
propriety.
Ես եւ հայր իմ մի եմք, ոչ ըստ դիմաց եւ առանձնաւորութեան զմին ասէր գոլ, այլ ըստ բնութեան։ Զերիս դէմսն եւ զերիս առանձնաւորութիւնսն, զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգի։ Հօր ծնօղ գոլ, որդւոյ՝ ծնունդ, իսկ հոգւոյ ելումն. եւ նոյն սա է առանձնաւորութիւն. զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն (այսինքն ծանօթական յատկութիւն) նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
ԱՌԱՆՑԱՆԵՄ կամ ԻՄ Քաջիկ անցանել ըստ ժամանակ, ըստ չափ, ըստ տեղի. զանցանել. հնանալ. ծերանալ. զառամիլ. խռուիլ ալեօք. շատ անցնիլ, առնել քալել կամ անցնիլ.
Զանցեալ զառանցեալ ժամանակն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
joint, commissioner, assessor;
cf. Առաջիկայ.
Որպէս Առաջակաց. յանդիմանակաց. մերձակաց. կամ առաջին յառաջի կացելոց. որպէս գլխաւոր պաշտօնեայ, խորհրդական, ատենակալ, վերակացու, տնտես.
Յառաջակայ ժամանակսն առնէ ապաստան։ Որ յառաջակայ ամսն լինելոց էր. (Լմբ. սղ.։)
assistance, joint commission;
cf. Առաջիկայութիւն.
Եւ իբր Առաջարկութիւն. նախադասութիւն տրամաբանական.
vanguard, van;
guard;
— նաւաց, pilot, steersman.
Որպէս եւ Պահապան բանակի, ամրոցի, նաւու. եւ Գիշերապահ զօր. եւ Յառաջընթացն յո՛ր եւ է կարգի.
ԱՌԱՋԱՊԱՀ որ եւ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀ. προφύλαξ, ὐπασπεστής, πρωρεύς, πρότερος. prior, excubitor. եւ այլն. Պահօղ զառաջս բանակին. յառաջամարտիկ.
Տե՛ս, փոխանակ սպասաւորաց որպիսի՛ առաջապահք երթան. (Ոսկ. ես.։)