to get warm, to become heated, to burn.
Էր ի տօթ ժամանակին, յորում քարինք շողանային. (Ներս. մոկ.։)
irradiation.
Փայլիւն երկնաւոր զօրացն շողացումն անմարմին բանակաց շուրջ զգերեզմանաւն. (Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Շուայտաբարոյ.
Ի (Հին բռ.) մեկնի լայնաբար, պոռնիկ, կամ ծանակ. այլ նոյն եւ ընդ արաբ. շէհվէթ, որ է շուայտութիւն։
breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."
Եւ առաւել յայլ գիրս՝ զբանականաց.
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
Գտանի եւ սեռ. խնդրով, որպէս Ի շրջանակն.
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Հրեղէն երկիր՝ այլայլիլ, եւ ո՛չ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
ՇՈՒՐՋ կամ ՇՈՒՐՋՆ. գ. Շրջանակ. շրջան. շրջումն. (առաւել ռմկ)
Էր պատկեր մի ի փողոցին կանգնեալ, եւ ի շուրջն կամացուցակ. (Վանակ. հց.։)
to colour, dye or stain all round.
ՇՈՒՐՋԳՈՒՆԵԼ. Շուրջանակի գունագեղել կամ ներկանել.
turn, round.
Կառավարելով զամանակս եօթն շրջագայիւք աւուրց շուրջընթացիւք. (Պիսիդ.։)
mural;
— շրջանակ, mural cercle.
neighbouring.
Դրացի, կամ սահմանակից. պատկից. եւ սինօռտաշ.
piercing a wall;
theft.
Ի սպանութեան եւ յորմափորութեան զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց ծախեալ. (Երզն. մտթ.։)
hung with tapestry, draped, covered with drapery;
— առնել, զարդարել, to hang with tapestry, to carpet, to mantle, to bedeck, to arrange tastefully.
Փոխանակ պաստառալիր կակուղ անկողնոցն. (Գէ. ես.։)
cf. Պաստառալի.
Փոխանակ պաստառալիր կակուղ անկողնոցն. (Գէ. ես.։)
Passover;
Easter;
the paschal lamb.
Նախ քան զժամանակն՝ զպասեքս հաշուի. (Կլիմաք.։)
cf. Պոտագրոս.
Բժշկեաց զնա, եւ զԱբդիու պատագրոս՝ իշխան քաղաքին. (Խոր. ՟Բ. 30. յորմէ եւ Հ. դեկտ. ՟Լ՟Ա. եւ այլն։) (Ապա օտար է մեկնութիւնն յաւելեալ ի հարցմունս Վանականի.
adventure, accident, contingency, casualty, occurrence, incident, chance, hazard, fortuitous or unforeseen event;
— ըստ —ի or —իցն, accidentally, by chance.
Յայտնելով զտեղի, զժամանակ, զթիւ, զդէմ, եւ զայլ եւս պատահս. (Երզն. քեր.։)
cf. Պատահ ;
sad adventure, grievous accident, serious case, misfortune, mischance, catastrophe;
ըստ —աց, by chance, fortuitously;
ի —է, unfortunately.
Յայսմ ժամանակի առաքեցից ես զամենայն պատահարս ի սիրտ քո եւ ծառայից քոց եւ ժողովրդեան քոյ։ Ամենայն պատահար, եւ ամենայն ցաւ. (Ել. ՟Թ. 14։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 57։)
meeting;
cf. Պատահ;
destiny;
պատահմամբ, ըստ պատահման, accidentally, fortuitously, casually, incidentally, by chance;
պատահմունք ի դէպ ելանէին նմա, chance, good fortune aided him;
անցեալ էր —, it was no longer time.
ἁπάντασις occursus մանաւանդ՝ συμβεβηκώς accidens σύμπτωμα casus, eventus, incursus, affectio, fortuna. Պատահ, եւ պատահելն՝ ըստ ամենայն նշանակութեան. հանդիպումն. դէպք. դիպուած. անցք. վիճակումն. գտանիլն.
Իմս տարտամութիւն, եւ ոչ պատահումն բար ւոյ ժամանակի. (Շ. ընդհանր.։)
to occupy, busy or employ oneself, to give oneself up to, to apply oneself to.
Խնդրէր առնուլ զՏիգրանակերտ, եւ ոչ թողացուցին յառաջախաղաց գունդք եւ լրտեսք՝ պատաղել նմա զայնու։ Ծուլաբար դեգերեալք պատաղեցան ի Կեսարիա։ Ոչ թողու զմեզ պատաղել զայսու. (Խոր. ՟Գ. 26. եւ 60։ Խոսր.։)
occupation, application.
Ընդ պատաղմունս այսր կենցաղոյս շրջանակեցայ։ Ի պատաղմունս մարմնական կենցաղոյս. (Նար. ՟Ի։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
answering, answer;
defence, apology, excuse;
responsibility.
Եթէ հար ցումն տրամաբանական՝ պատասխանատուութեան է խնդիր։ Ոչ եղիցի պատաս խանատուութիւն մու առ այսս. (Պերիարմ.։)
Զի մի՜ ընդ խոտանս գտանի ցիմք յաւուրն պատասխանատուութեան։ Օր պատասխանատուութեան՝ օր դատաստանին. (Խոսր.) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշանակութ)։
to answer, to make answer, to reply, to give answers or an answer;
to defend, to apologize, to excuse;
այլ ընդ այլոց —, to reply evasively;
— իսկ ծանրացաւ, he hardly deigned or condescended to reply.
Հարցեալք, թէ զի՞նչ է Սոկրատէս, ասեմք թէ մարդ. զտեսակն պատասխանատրեմք։ Որք՝ եթէ ոք հարցանիցէ, կամ տարա կուսեսցի, կարողք գոն պատասխանատրեալ։ Եկեսցուք եւ պատասխանատրեսցուք յաղագս ուսումնականին եւ բնաբանականին։ Յաղագս բնաբանականին պատասխանատրեցաք. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ.։)
cf. Պատասխանատրեմ.
Հարցեալ՝ թէ որպիսի՞ ինչ է մարդ, զտարբերութիւնն պատասխանեմք, բանական. (Անյաղթ պորփ.։)
offering, making a present;
sacrificer;
officiating priest;
missal, massbook;
liturgy.
Նոքա եղիցին պատարագամատոյցք փոխանակ ժողովրդեանն։ Պատարագամատոյցքն եւ քաւիչքն Իսրայէլի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Թ։)
to fill abundantly, to fill up to the brim, to fill to overflowing, to heap up.
Յամենայն կողմանց պատարեալ բարեօք (ժամանակ)։ Ոմանք պատարեալ հանճարով՝ զառաջնորդութիւն հասարակաց ստանան. (Պիտ.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
ՊԱՏԵԱՆ. θώραξ, ὄπλον, -λα thorax, lorica, pectus, arma. Լանջապանակ. զրահ. սպառազինութիւն. եւ Լանջք. զիրհ, կէչիմ, ճէպէ.
convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.
Հայր անուն՝ կարողն լինելոյ ծնանել պատեհութեան է նշանական. (Կիւրղ. գանձ.։)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
Պատեաց ած Աստուած զժողովուրդն ընդ ճանապարհ անապատին։ Ա՜ծ պատեա՜ զնովաւ զամենայն մարտիկս շուրջանակի. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յես. ՟Զ. 3։)
cuirassed, furnished with armour;
— նաւ, armoured ship.
Զինեալ պատենիւք եւ պահպանակօք.
testaceous;
podded, husked.
Ոչ միայն հերձաթեւքն անուանեալ, այլ եւ յանօսրաթեւացն բազումք, եւ ի պատենաւորացն անուանակոչեցելոցն. (Սարկ. հանգ.։)
to war, to make war, to combat, to fight;
to be at war with, to be tempted;
— ի վերայ ազատութեան, to defend liberty;
զմահու պատերազմ, to wage a war of extermination;
զբարւոք պատերազմն —, to fight a good fight;
մեծապէս -զմեալք զառաքինութեան զհանդէս, fighting valiantly where virtue is at stake;
առանց զմելոյ, without firing a shot, without striking a blow.
Տէր պատերազմի վասն նոցա ընդ եգիպտացիսս։ Տէր Աստուած մեր ինքնին պատերազմեսցի փոխանակ ձեր։ Պատերազմեցան ընդ ձեզ բնակիչք Երիքովի։ Ամենայն որ պատերազմի (յագոն ասպարիզի), ամենայնի ժուժկալ լինի։ Զբարւոք պատերազմ պատերազմեցայ.եւ այլն։
warrior, fighting-man, combatant, belligerent;
enemy, adversary;
warlike, fit for war.
Զամենեցունց իշխեցօղսն (զինքնակալս) յայնմ ժամանակի պատերազմիչս ունէին. (Պրպմ.։ 1)
punitive, penal, repressive;
— օրէնք, penal law.
Ի կրկին նշանակութիւնսն եւս բերի ասելն,
to declare guilty;
to condemn, to punish.
Պատժապարտէ զանդրանիկն եւ զառաջնորդըն դիւաց։ Եկն ի պատժապարտել զլեգէոն բանակս դիւացն. (Զքր. կթ.։)
elephant's trunk, proboscis;
follicle, univalvular pericarp, seed-vessel, husk, pod, shell.
Փոխանակ երկայն պարանոցին ունի զերկայն պատիճն՝ առ ի դարման կերակրոյ, եւ առ ի պէտս ջրոյ ըմպելոյ։ Զպատիճն երկայն՝ որ մինչեւ ի յոտսն հասանէ։ Փեղ զկերակուրն պատճովն համբառնայ հանէ յերկրէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
Փափկացեալք ի պատիրս իւրեանց՝ լեալ ձեզ խրախճանակիցք. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 13։)
cf. Պատշաճ.
Հանապազ իրաւացի եւ պատկանաւոր է զոսոխին դարանակալութենէ զեկուցանել. (Սարկ. քհ.։)
fit vessel;
quiver, case for arrows.
Իբրեւ զպատշաճ դարան՝ դեղեալ նետիւք։ ընդհանուր նշանակութեամբ առեալ զդարանն՝ ասաց.
cf. Պատկառեմ.
Որք անձեւ խայտառակութեամբ կեան, յայտնապէս պատկառեցուցանել։ Ո՞չ Յեսու անուանակից Տեառն պատկառեցուցանէ զքեզ։ Լռութեամբն պատկառեցուցանէ զընթերակայսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Սեբեր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։)
icon, image, effigy;
painting, picture, representation;
likeness, figure, portrait;
statue, idol;
sight, visage, face;
design, project, plan;
type, symbol;
doll;
—ք, the Divine Person;
— աւուրն, the day of the week or month;
hymn for the day;
գեղեցիկ —աւ, of fine presence, of noble aspect;
— ըստ —ի, in the image of, in the likeness of;
ի սոյն —, in this way or manner;
cf. Համառօտագիծ.
Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում։ Արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. ըստ պատկերի Աստուծոյ արար զնա։ (Ադամ ծնաւ զՍէթ) ըստ պատկերի իւրում։ Մի՜ առնիցէք ձեզ դրօշեալս՝ նմանութիւն ամենայն պատկերի։ Զպատկերս նորա (Բահաղու) խորտակեցին մանր։ Ապաքէն որպէս ի պատկերի շրջի մարդ։ Հարցանիցեն զդիսն իւրեանց եւ զպատկերս իւրեանց։ Դու ա՜րքայ, տեսանէիր պատկեր մի ... ահաւոր էր յոյժ պատկերն։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր. ասեն, կայսեր։ Փոխեցին զփառս անեղծին Աստուծոյ ի նմանութիւն պատկերի եղծանելի մարդոյ։ Կերպարանակից լինել պատկերի որդւոյ իւրոյ։ Որ է պատկեր աներեւութիւնն Աստուծոյ, եւ այլն։
Առ մարդով՝ նմանական է պատկեր, իսկ առ Աստուծով՝ բնութեամբ. (Աթ. ՟Թ։)
to take or draw the likeness or portrait of;
to portray, to paint, to depict, to describe.
Մանաւանդ՝ Նկարագրել. նմանեցուցանել. օրինակել. առակել. ձեւացնել, օրինակ մը ցըցնել, նշանակել.
Լուացեալ կաթամբք զաննենգ եւ զյստակ մաքրութիւն անձանց հաւատացելոց նկարագրէ, որ պատկերագրեցան ի դէմս Քրիստոսի Աստուծոյ (այսինքն կերպարանակից եղեն Քրիստոսի). (Նիւս. երգ.։)
portrait-painting;
description, painting;
iconography.
Աննմանս միմեանց համարեսցի զսրբոցն իմացութեանց յասացելոցն պատկերագրութեանց։ Զաստուածայնոյ իւղոյ ունելով վերաշարժականսն զօրութիւնս ըստ նշանակականի պատկերագրութեանն. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
painted;
— նկարագիր, portrait, likeness.
Զոսկին փոխանակեաց ի ձեռն պատկերակերպ դահեկանին. (Եղիշ. թղմ.։)
of the same figure, conformable, resembling, like;
— լինել, to conform, to take the form of, to resemble.
Որ ունի զնոյն պատկեր նմանութեան. կերպարանակից.
iconomachus.
Ի ժամանակս պատկերամարտիցն զնորին իսկ զանարատ Աստուածածնին զերանելի պատկերն ընկեցին ի ծովակն՝ որ կոչի Ղազարու. (Հ. կիլիկ.։)
cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
Փափագէ ամենայն բանական բնութիւնս՝ Աստուծոյ եւ առաջին պատճառին. (Առ որս. ՟Գ։)
etiology, reasoning.
αἱτιολογία causae redditio, ratio, caussalis particula. Պատճառական բան, բառ նշանակ պատճառի.
to write history.
Զանդանօր գործեցեալսն ի ժամանակին իւրեանց պատմագրէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Նաւեաց (Պղատոն ի Սիկիլիա), զի պատմագրեսցէ զհուրն որ ի յետնէ ելանէ. իմա՛, զի տեսցէ. որպէս դնի ի լտ. քանզի նոյն բայ յն. նշանակէ եւ տեսանել. (որպէս թարգմանի եւ ի Գաղ. ՟Ա. 18)։
history;
narration, recital, account;
tale;
explanation, exposition;
— վարուց, biography;
cf. Կենսագրութիւն;
— արտաքնոց, profane history;
— սուրբ գրոց, Sacred History;
գիրք or յիշատակք պատմութեանց, Stromatum;
կարգել զ—, cf. Պատմագրեմ;
ի — արկանել, cf. Պատմեմ.
Ոչ է պատմութիւն ճշմարիտ՝ առանց ժամանակագրութեան. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Պատասխանի, թէ վասն է՞ր ասես զիս բարի. եւ պատմութիւն բանին։ Յանդիմանութիւն անուսումնութեան է ասացեալդ, եւ ո՜չ աստուածաբանութեան պատմութիւն։ Ըստ պատմութեան յեղանակի (այսինքն բացատրական եղանակաւ)։ Պատմութիւն ուղիղ հաւատոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
χάραξ, χαρακοβολία , χαράκωσις, τάφρος, σκόλοψ vallum, agger, circumvalatio, sepes, fossatum, sudes. (որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ) որ եւ Որմ արգելք. Մահարձան. Խից. Առժամանակեայ որմ պատերազմական. շրջապատ ձողաբարձ. հողաբլուր. խրամ հատեալ, եւ գերանօք եւս պատեալ. թապեա, շարամբօլ, մէթէրիս, չարգըֆէլէք. վր. պատնէ՛զի.
Արմաւեննին ի վերայ ծայրիցն զօրէն պատնիշի՝ փուշս շուրջ զպըտղովն արկեալ, որպէս զի անկռուելի օդագնացացն դարանակալութեան պահեսցի. (Պիտ.։)
to render convenient, to make fit, to adapt, to adjust, to suit, to apply;
to proportion;
to appropriate.
Զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր՝ թէ օգուտ լինելոց է. (Եզնիկ.։)
Զմերն լուսաւորիչ պահեալ՝պատշաճեցուցանէր իւրում ժամանակին. (Խոսր.։)
Ըստ ժամանակին եւ ըստ կարողութեան լսողացն զբանն պատշաճեցուցին. (Վահր. հմբ.։)