cf. Օդապար;
balloon, air-balloon or aerostatic-balloon.
Առ մետասան երամս օդապարից։ Ընդ աղաւնեաց օդապարից։ Իսկաճեմ աղաւնի օդահար. (Պիտ.։ Շար.։ Տաղ.։)
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Ի բաց կացեալ ի հնազանդութենէ իւրոյ պետականին՝ հանդերձ քաղաքային գլխաւորօքն. (Արծր. ՟Դ. 1։)
political;
civil, polite, courteous, mannerly.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐ. գ. Վարիչ քաղաքի. քաղաքապետ. իշխան եւ տնօրէն.
Քաղաք եւ տաճար է մարդ՝ Աստուծոյ, եւ Աստուած քաղքապետ եւ քաղաքավար։ Ի վերինն երուսաղէմ, որոյ քաղաքի քաղքավար Քրիստս է. (Վրդն. ծն.։ Մխ. ապար. ըստ Ածաբ.։)
cf. Քաղաքավարիմ.
Մեծաւ ճռխութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ քաղքավարէր զիշխանութիւնն ամս ՟Գ։ ըստ ամբիծ հաւատոյ քաղքավարեցեր զտնտեսութիւնն։ Այսպէս քաղքաքվարեաց զկեանսիւր սուրբ հայրապետն։ Զկեանս քո՝ որ առաջի նորա է, ուղղութեամբ քաղքավարէ՛. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
Եղեւ կոխտն (սերմն), եւ թռչունք քաղեցին զնա. (Եփր. աւետար.։)
extract, abridgment. abstract, epitome.
Որ առ յետինս ասի Քաղուած. ἑκλογή, -γαί ecloge, excerpta ἁνακεφαλαίωσις summaria repetitio, summa. Բան ծաղկաքաղ. հատուկիր հաւաքումն. բովանդակութիւն.
cf. Քաղցնում.
Քաղցենալ առանց տրտնջելոյ, եւ յագնալ։ Յորժամ քաղցենամ, կերակրէ զիս. (Եփր. փիլիպ. եւ Եփր. աւետար.։)
cf. Քաղցումն.
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
hunger.
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
honeytongued;
sweet-voiced, melodiously singing.
Քաղցրաբարբառ աւետեաց հնչումն. (Խոր. հռիփս.)
Լսել զքաղցրաբարբառ եւ յորդառատ վարդապետութիւն նորա. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Քաղցրախօսիկ.
Քաղցրախօս քարոզութեամբ։ Քաղցրախօս խրատու վարդապետութեանց։ Քաղցրախօս վարդապետութեամբ. (Համամ առակ.։ Երզն. լս.։ Ճ. ՟Ը.։)
adorned with fine flowers.
Ըստ հաւատի ազգաբանութեան՝ քաղցրածաղիկ ծառոյն բարետիպ պտուղ. (Նար. խչ.։)
confectioner.
Քաղցրաբանութեամբ պատրեն ... յանմեղ մարդիկ վաճառականս լեալ, նոքին եւ քաղցրավաճառք են. (Եփր. աւետար.։)
to sweeten, to render, sweet;
to edulcorate;
to soften, to temper, to calm, to allay.
Քաղցրացուցանել մեզ զօրհնութիւն նորա. Խորիսխ՝ որ զկոկորդն քաղցրացուցանէ, է շնորհք աւետարանին. (Համամ առակ.։)
sweet, benign, dear, darling.
Քաղցրիկ հնչէր տրտմեցելոցն աւետեաց բան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Անձրեւ քաղցրիկ աստ ցօղեաց, ձայն աւետեաց որոտաց (Սուրբն Մաթէոս). (Տաղ.։)
sweetness, suavity;
saviour;
softening;
gentleness;
affability, meekness, amiability, benignity, amenity, urbanity;
քաղցրութեամբ, sweetly, softly, gently, mildly;
քաղցրութեամբ օձն ի ծակէն ելանէ, a smooth tongue draws (gentleness is better than force).
Ռետին քաղցրութեան. (Շար.։ Տաղ.։)
teaching with gentleness;
pleasant to learn.
Վարդապետքն քաղցրուսցոյց։ Զքաղցրուսոյց վարդապետն իւրեանց. (ՃՃ.։)
Քաղցրուսոյց ընթերցուածոց, հոգէպատում գրոց։ Քաղցրուսոյց վարդապետութեամբ։ Քաղցրուսոյց հրամանօք քոյով։ Քաղցրուսոյց բանիւ. (Կորիւն.։ եւ Նախ. գծ.։ Ագաթ.։ Մաշտ. սքեմ.։ Երզն. լուս.։)
cf. Քամակակոտոր.
Ի ժամանակի հնձոց իջեալ ընդ արտորայ՝ քամակակոր, զերեսս ի գետին, ձեռն ի հասկ. (Ոսկ. հերոդ.։)
brokenbacked, hipshot;
cast down, cowed, craven, dismayed.
Ի ժամանակի հնձոց իջեալ ընդ արտորայ՝ քամակակոր, զերեսս ի գետին, ձեռն ի հասկ. (Ոսկ. հերոդ.։)
humped, hump-backed.
Ի ժամանակի հնձոց իջեալ ընդ արտորայ՝ քամակակոր, զերեսս ի գետին, ձեռն ի հասկ. (Ոսկ. հերոդ.։)
cf. Քամուք.
Ի ձեռն քացախոյն՝ քամուք մահաբեր պտղոյն վերացաւ։ Առ եզերբ գետոյն փորեցին, եւ քամուքք ելանէր, լինէր եւ նա արիւն։ Զմնացեալ քամուքն առաքէ ընդ վեց աղիս արտաքս ... առնեն յարենէն զքամոքն. (Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. ել.։ Ոսկիփոր.։)
pressing, ooze, residue;
residuum.
Ի ձեռն քացախոյն՝ քամուք մահաբեր պտղոյն վերացաւ։ Առ եզերբ գետոյն փորեցին, եւ քամուքք ելանէր, լինէր եւ նա արիւն։ Զմնացեալ քամուքն առաքէ ընդ վեց աղիս արտաքս ... առնեն յարենէն զքամոքն. (Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. ել.։ Ոսկիփոր.։)
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
βῆμα gressus. Գնացք ոտից հետ զհետէ. չափ բացման ոտին յոտանէ յընթացս. Քայլափոխ. եւ Քայլումն.
Ոչ տաց ձեզ յերկրէ նոցա եւ ոչ քայլ մի ոտին։ Եւ ոչ ետ նմա ժառանգութիւն ի սմա եւ ոչ քայլ մի ոտին. (Օր ՟Բ. 5։ Գծ. ՟Է. 5։)
Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. եւ քայլն է վեց ոտն, եւ ոտն՝ վեց մտան. եւ մղոնն՝ եօթն ասպարէս է՞ որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ՝ ՟Ռ քայլ. (Խոր. աշխարհ.։)
to step, to take a step, to walk, to stride, to go.
Քայլեաց ի վերայ գնդիցն, եւ ոչ ափշեցաւ ի դասապետաց։ Առիւծն իբրեւ ետես զեղբայրն ի վերայ ճանապարհին իւրոյ, եւ հեզութեամբ եւ սիրով քայլեաց ի վերայ նորա, եւ գնաց յորս։ Այլ ի վերայ ծովուն քայլէր թեթեւական. (Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Երզն. ոտ. երկն.։)
necklace, collar, carcanet.
Զառաջնորդականին իմոյ կախեալ զպարանոցէ զոսկետեսակ քայռամանեկին զգեղեցկութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։) Այլ առաւել գրի Քառամանեակ, զոր տեսցես ի կարգին։
to dissolve, to undo, to destroy, to take to pieces;
to disperse, to break up;
— զմիտս, to dissipate, to distract;
— զխաւար, to chase the darkness.
Խաւարն քայքայեալ ցրուեսցի յիմանալի ճառագայթից քոց։ (Յերեսաց արեգական) քայքայի սակաւ տեսիլն ականն ի տկար զօրութենէ լուսոյն զոր ունի։ Որ քայքայէ զտեսիլ աչացդ լուսաւորաց, որ ոչ ետ ճշգրտիւ նշմարել. (Սարկ. աղ.։ Շիր.։ Վեցօր. ՟Զ։)
to demolish, to destroy, to beat, to knock or pull down, to subvert, to overturn, to ruin, to dismantle, to rase;
to ravage, to devastate, to desolate;
cf. Քանդակեմ.
Քակեալ քանդեցին զպարիսպն երուսաղէմի։ Աւերէր քանդէր զամենայն գոմս խաշանց նոցա։ Քանդեաց զամենայն մեհետս նոցա (գերփեաց կամ կողոպտեաց)։ Քաղաքքն աւերակք ապականեալք եւ քանդեալք.եւ այլն։
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
Որպէս յետադաս. γάρ, ὄτι, καθότι nam, enim, quoniam, quia. Վասն զի. զիրա.
Իսկ նախադաս. ἑπεί, ἑπειδήπερ, ἑπειδή, καθότι quandoquidem, quia, quoniam. որովհետեւ.
quantity.
ոչ յաղագս քանիութեան ասաց տէրն, թէ որ ի փոքուն, եւ այլն։ Ոչ ի քանիութենէն, այլ ի նմին իսկ յիրէն պարտական է. (Եփր. աւետար.։)
cf. Կանովն.
Քանոն արդարութեան։ Վարդապետ քանոն հաւատոյ. Քանոն զուղիղ եւ զճշմարիտ համռօտելն կոչէ վարդապետութեամբ։ Ամենայն արուեստականաց անվրէպ քանոն։ Քանուն կարգաց եւ կրօնից գտանէր։ Մովսէս եղեւ քանոն եւ օրինակ ամենայն պահողացն. (Ոսկ. լս.։ Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լծ. կոչ.։)
fertility, fecundity.
Ամենազան պտղոց քաջաբերութիւն յեգիպտոսի գետոյն։ Ի քաջաբերութիւն ածեալ լինի։ Ըմպելով զքաջաբերութիւնս օրինացն։ Քաջաբոյսքն բազումս ծնանին աւելորդս քաջաբերությամբք. (Փիլ.։)
cf. Փութացումն;
փութութեամբ, cf. Փութապէս.
Յայնժամ վարդապետն շահս պտղաբերէ, յորժամ աշակերտն զփութութիւն ցուցանէ. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Փուխր.
Փուխր գետինն լաւ է այդեաց համար քան զկաղճինն. (Վստկ. ՟Կ՟Ե. եւ այլն։)
oven;
bake-house;
kiln;
ծակ փռան, kiln-hole;
— հացագործի, baking-oven;
— խորովածոյ, Dutch oven;
— հասարակաց, common, parish oven;
— խոհակերոցի, kitchen-range;
— խնայողական, economical stove, soup-kitchen;
— կղմինտրի, brick-kiln;
— կրելի, portable oven;
portable air furnace;
ի — or փռան, in the oven;
ջեռուցանել զ—, to heat the oven, to charge, to fill;
արկանել ի —ն, to put in the oven;
cf. Թի.
Հրամայեաց ի գետ ընկենուլ զմանուկն, եւ այլ ոմն ի փուռն. (Կլիմաք.։)
alternate, mutual, reciprocal;
alternatively, by turns, mutually, reciprocally.
ա. ἑκ μεταβολῆς ex commutatione, mutuo. Փոխ ընդ փոխ. փոխանակաւ. փոխադարձ. փոխադարձիւ. աստի եւ անտի. հետզհետէ. փոխն ի փոխ։
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
Մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ։ Նա փոփոխէ զժամանակս եւ զժամս. կացուցանէ զթագաւորս, եւ փոփոխէ։ Յաւելից փոփոխել զժողովուրդդ զայդ, եւ փոփոխեցից զդոսա։ Փոփոխեն զսահմանս։ Ի նախնեացն օրինաց փոփոխեսցի։ Փոփոխիք յայնմանէ, որ կոչեացն զձեզ ի շնորհսն Քրիստոսի, յայլ աւետարան։ Ի փոփոխել քահանայութեանն՝ հարկ էր եւ օրինացն փոփոխումն լինել։ Եւ այլոց գաւազանացն իշխանութիւն փոփոխեցաւ։ Ըստ ազգաց յոդիս սուրբս փոփոխի. եւ այլն։
low expression.
Հետեւի անազատականութեանն փոքրաբանութիւն. (Արիստ. առաք.։)
smaller;
minor.
ἤσσων, ἤττων, ἑλάσσων, -ττων, ἑλάχιστος minor, minus, minimus, exiguus.. Առաւել կամ՝ յոյժ փոքր. փոքր քան. փոքրիկ. կրտսերագոյն. յետնագոյն. նուաստագոյն. սակաւագոյն. աւելի կամ խիստ զտիկ.
pusillanimity.
Փոքրահոգութիւն է չարութիւն անձին, ըստ որում անկարողք լինին հանդուրժել բարեբախտոթեան եւ վատաբախտութեան։ Հետեւի անազատականութեանն փոքրաբանուիւն, փոքրահոգութիւն, եւ հետեւեալ լինի փոքրահոգութեանն փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեան փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեամբ ո՛չ պատիւ, ոչ անպատուութիւն, ոչ բարեբախտութիւն, ոչ անբախտութիւն կարելն բերել. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Փոքրկացուցանեմ.
Զմեծ եզեալ հռոմայեցւոց պետութիւնս փոքրացոյց արագութեամբն. (Սոկր.։)
to grow less or shorter, to shorten, to become smaller, to be lessened, diminished, to decrease.
σμικρύνομαι, μικρύνομαι, κατασμικρύνομαι parvus reddor, imminuor. Փոքրիկ լինել. կամ երեւիլ փոքրանալ. նուազիլ մեծութեան. նուաստանալ. յետնիլ. պզտիկնալ.
to render less, to make smaller, to shorten, to lessen, to decrease, to diminish;
to extenuate.
Որքան յաճախեաց զպատիւ մեծատանն, այնքան փոքրկացոյց զպատիւ աղքատին։ Որքան փոքրկացոյց զառաջին զախտաւոր ծնունդ, այնքան առաւել բիւրապատիկ բարձրացոյց ծնունդ. (Սարգ. յկ. ՟Զ. Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
ՓՉԵԼ. ἑκπνέω exspiro. Արձակել զոգին, հանել զյետին շունչ. մեռանիլ.
blowing, breath.
Զքահանայապետականն փչումն անհա՛տ կարդալով։ Դուզնաքեայփչումն երդմնացուցչին. (Դիոն. եկեղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
Որպէս շուն դառնայ ի փսխած իւր. (Առակ. ՟Ի՟Ց. 11։ եւ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 22։)
to vomit, to cast or throw up, to puke, to spew.
ἑμέω, ἑξεμέω vomeo, evomeo. (լծ. թ. ֆըշգըրմագ, փիւսկիւրմէք ). Ժայթքել. զկերեալն եւ զանմարս մնացեալն՝ ի ստամոքաց վերաբերել, եւ ընդ բերանն վայթել ի դուրս. փըսխել, սիրտը ետ գալ.
to rot, to let rot, to corrupt, to render putrid, to putrefy, to spoil;
— or փտիմ, cf. Փտիմ.
Զմարմին փտեն եւ ապականեն գինւոյ նեխութիւնք։ Մեղք փտեցին զարարածս ձեռաց իմոց. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. յաւետիս.։)
to detach, to separate, to take away;
— զմածուցեալն, to unglue, to unsolder;
— զնետն, to let fly an arrow;
— զբեւեռեալն, to unnail, to unhook;
— զշղթայն, to unchain, to unfetter, to unshackle.
dry brushwood, faggots.
Փոխանակ բազմադիմի անկողնոցն՝ փրիսայիւք ի վերայ գրկրի գետնատարած լինէին. (Փարպ.)
to save, to redeem.
Ցմեր փրկագործել զբնութիւն։ Կենարար պատարագն փրկագործէ զհոգի եւ զմարմին հաւատացելոց։ Փրկագործէ զեկեղեցի իւր։ Փրկագործելն առաջին մարդոյն։ Միշտ փրկագործի։ Ազատեալ փրկագործեաց զնոսա ի սաստիկ վտանգէն։ Այցելութիւն նորա փրկագործեալ՝ ետ զնոսա ի գթութիւնս առաջի ամենայն գերչաց նոցա։ (Խոր.վրդվռ.։ տօնակ։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. բարձր.։ Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։)