military professor;
fencing-master.
· Calfa
Մարտուսոյց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտսն թեքել առ ի ցուցանել զհանգամանս մարտիցն ... ապա եթէ զմարտուսոյցն զմտաւ ոչ ածիցեն, եւ յաղթութեան եւ պսակի ոչ ցանկանայցեն, կործանին վատանուն յախոյանէ անտի. (Եզնիկ.։)
ewe, sheep.
· Calfa
Քա՛ղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Զխոյս՝ որ ելանեն ի մաքիսն։ Կոգի կովուց, եւ կաթն մաքեաց։ Գառինք մաքեաց.եւ այլն։
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
· Calfa
Պատրէր զոմանս պատուով եւ իշխանութեամբ մեծամեծիւք։ Մեծամեծ պարգեւօք։ Խնդիրս (այսինքն խոյզս) մեծամեծս արարին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
· Calfa
Մեծապատիւ փարք, կամ աթոռ, կամ թագաւոր, դշխոյ. (Կոչ. ՟Դ։ Ագաթ.։ Պիտ.։)
severe, austere, authoritative, imperious;
awful, terrible.
· Calfa
Մեծասաստ հրամանաւն աստուծոյ, կամ թագաւորի, կամ դշխոյին. (Վեցօր. ՟Դ։ Ագաթ.։ Շար.։)
honey-comb.
· Calfa
Զայսպիսի մեղրախորսխոյ զաստուածեղէն պատգամացն մաղս գործեաց յանձինս. (Սեբեր. ՟Ը։)
silk-manufacturer, silk-merchant;
producing silk.
· Calfa
Զխոյրարար ոմն մետաքսագործ մկրտեալ. (Խոր. ՟Բ. 20։)
naked, bare;
unadorned, plain, simple, evident;
impudent, brazen-faced;
without;
evidently, obviously, palpably;
— ընդ — մարտընչել, to wrestle naked.
· Calfa
Մերկ գլխոյ անիրաւ քարոզեն զարդար դատաստանն աստուծոյ։ Անառակեալ՝ մերկ գլխով յաստուած մեղանչեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. ՟Զ։)
s. bot. mouse-ear, myosotis, forget-me-not;
mumps;
դեղին —, creeping mouse-ear, pilosella.
· Calfa
darkness, spot, dirt.
· Calfa
Զմձութիւն ծխոյն ի սպիտակութիւն շուշանի շրջեցեր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Մնացուած.
· Calfa
Զմնացորդս թրթրոյ եկեր մարախ, եւ զմնացորդս մարախոյ եկեր ջորեակ։ Մնացորդք բանիցն սողոմոնի կամ յերոբովայ։ Թողի զմնացորդս կենաց իմոց։ Մնացորդաց առաջին կամ երկրորդ (գիրք). եւ այլն։
charcoal-powder.
· Calfa
ՄՈԾԻՐ որ եւ ՄԾԻՐ. Մոխիր. աճիւն. եւ Փոշի ածխոյ եւ այլոց իրաց.
skin, hide, pelt;
leather;
remains, relics, coil;
— մարդոյ, derma, skin.
· Calfa
Մորթ մարմնոյ։ Մորթ ընդ մորթոյ։ Մորթս խոյոց։ Մորթ զուարակի։ Իբրեւ զմորթ թաւ։ Զմորթ նորա մորթեսցեն։ Կարեցին քուրձ ընդ մորթ իմ.եւ այլն։
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
· Calfa
Կախել զնա, եւ ի գլխոյն մինչեւ ի լանջսն մորթել. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
· Calfa
Նշան մխոյ արարէ՛ք ի վերայ բերդիդ. (Ուռհ.։)
lamp-black, pinesoot, soot, blacking;
ink;
սեաւ եւ —, miserable, wretched;
սեւ եւ մուր, black all over.
· Calfa
Մուրն տեսակ ինչ է ծխոյ թանձրագունի. (Նոննոս.։)
αἱθάλη (այրեցած). fuligo, fumus crassior. (լծ. մառն. որպէս եւ յն. մա՛ւրօս. իտ. մօ՛ռօ, է թուխ. մաւրիտանացի) Ծուխ թանձր կամ թանձրացեալ. մրուր ծխոյ կամ հրոյ. մուխ, էրուք
scarfskin, epidermis;
membrane, tunic;
film, pellicle;
skin, hide;
fleecy skin;
fur coat, pelisse;
worn out, used up;
— մարդոյ, derma;
— գործոյ, dressed skin, tanned hide, leather;
cordovan.
· Calfa
Ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձօ։ Ամենայն հանդերձ, եւ մաշկ։ Զմաշկսն եւ զմորթս խոյոց ներկեալս կարմրով. (այսինքն կոկած )։ Մաշկ գործոյ. (այսինքն գործեալ, բանած ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 32։ ՟Ժ՟Ե. 17։ եւ ՟Ժ՟Գ. 48։ Ել. ՟Լ՟Թ. 33։)
locust;
grass-hopper;
մարախ քաղցր —, cf. Մատուտակ.
· Calfa
Ածից մարախ սաստիկ։ Ուտիցէք զջորեակդ եւ զխարագլուխ եւ զմարախ։ Հասանէին իբրեւ զմարախ բազմութեամբ։ Ծնունդ մարախոյ գայր։ Ետ ժանգոյ զպտուղս նոցա, եւ զվաստակս նոցա մարախոյ։ Զոմանս մարախոյ, եւ մկանց կոտորեցին հարուծաք։ Լցից զքեզ զօրօք իբրեւ մարախով (կամ մարախաւ)։ Կերակուր նորա էր մարախ.եւ այլն։
enumeration or numbering of men;
ըստ —թուի, to each person, a-man, a-head.
· Calfa
Թիւ եւ համար մարդոյ ըստ իւրաքանչիւր գլխոյ. որ եւ ՄԱՐԴԱԳԼՈՒԽ. մարդ գլուխ .... յն. ըստ թուոյ անձանց կամ ոգւոց. κατὰ ἁριθμόν ψυχῶν secundum numerum animarum.
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
· Calfa
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
strengthening, invigorating.
· Calfa
Հզօրիչ իմ։ Հզօրիչ գլխոյ իմոյ. (Սղ. ՟Ժ՟Ե. ՟Լ. ՟Խ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)
foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.
· Calfa
Զվէմն՝ զոր հայր եդ հիմն նոր սիոնի, զծայր անկեան՝ զոր եդ որդի հիմն եկեղեցւոյ, եհան ի լեառնն, զի դիցէ զվէմն ի վերայ գլխոյ նրա (Մեկն. ղկ.։)
to become incarnate;
to take the human body or nature.
· Calfa
Յայնպիսեացն իբրեւ ի մարմնացեալ դիւաց պարտ էր խոյս տալ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
· Calfa
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
· Calfa
Որպէս իսահակ ոչ մեռաւ, բայց աստուած ընկալաւ (զնա որպէս) զենեալ ի ձեռն խոյին. այսպէս եւ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ, եւ ոչ ըստ բնութեան. մեռեալ աստուածացեալ մարմնովն՝ միացեալ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ. զի կենացն մահ ոչ յաղթէ. (Մեկն. ղկ.։)
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
· Calfa
Ոչ ի գլխոյ նորա առ զնա (զեւայ), զի գուցէ համարձակութիւն ինչ լինիցի նմա։ Ո՛րչափ ծառոյ համարձակութիւն տուեալ էր նոցա՝ բանսարկուն էր գիտակ. (Եփր. ծն.։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
· Calfa
Հանդիսարանն նահատակաց, խրախոյսն համբերողաց. (Նար. մծբ.։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
· Calfa
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
cf. Խրոխտումն.
· Calfa
Քաջքն ելեւելս զմիմեամբք առնէին ախոյանարձակ խրոխտանօք. (Արծր. ՟Գ. 15։)
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
· Calfa
Յորմէ խոյն խրտուցեալ՝ արտաքս վազէր. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
outlay, expenditure;
cost;
expense;
consumption;
waste, damage;
sale;
մանր —ք, trifling expenses;
տարապարտ՝ աւելորդ —ք, useless, superflous, exhorbitant expenses;
առանց ծախուց, gratis;
սակաւ ծախիւք, at a slight cost, cheap;
—իւք իմովք, ազգին, բարեկամին, at my, at the nation, at his friends cost or expense;
ծախս առնել, առնել —ս մեծամեծս, to expend;
to make great expenses, to spend a great deal;
to live in great stile.
· Calfa
Բիւրս ընչեղաց ծախոյ պատճառս դնելով (սատանայ). (Բրս. սղ.։)
Ծախիւք մեծագունիւք։ ծախովք ընչից։ Առանց ծախոց։ Ծախոյն. (Պիտ.։)
hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.
· Calfa
Զգլխոյն եւ խօտիցն զօրութիւն ոչ ապականել օտարոտի ծածկութիցն զգեցմամբ։ (Պղատ.)
hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.
· Calfa
Զվարսս եւ զծամս գլխոյն ի բաց թօթափեալ (կնոջն մեղաւորի առ ոտս յիսուսի). (Ոսկ. ղկ.։)
κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.
heaviness, gravity;
weight, load;
heaviness, grievousness;
importance;
heaviness, dullness;
uneasiness, low-spirits, dejection;
gravity, seriousness;
— գլխոյ ստամոքաց, oppression, heaviness in the head;
weight on the stomach;
— լսելեաց, hardness of hearing;
— քնոյ, lethargic sleep.
· Calfa
to rise, to mount in tree-shaped masses;
— հերաց, to stand erect or on end;
to bristle up.
· Calfa
Հատն մանանխոյ աճէ ծառանայ։ Աճեաց՝ մեծացաւ եւ ծառացաւ։ Ի բարձրանալ ծառայանալն եւ այլն. (Եփր. աւետար.։)
s. zool. purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
· Calfa
Կապուտակ. եւ ծիրանի, եւ կարմիր կրկին։ Ի բեհեզոյ մանելոյ, եւ ի կապուտակէ, եւ ի ծիրանւոյ, եւ ի կարմրոյ մանելոյ։ Կապուտակաւն եւ ծիրանեաւն, եւ կարմրովն։ Զկապուտակ, զծովու ծիրանիս։ Բեհեզս եւ ծիրանիս։ Վարսք գլխոյ քոյ իբրեւ զծիրանի (ոսկեգոյն)։ ծիրանիս զգեցցի։ Զգեցուցին նմա ծիրանիս. եւ այլն։
smoking, fuming;
— ի քրտանէ, reeking with perspiration;
— յետս ձգել զսուսերն, to withdraw the reeking sword.
· Calfa
καπνώδης fumosus. Ծխոյ նման շնչօղ կամ շնչեալ. գոլորշախառն. Ծխատեսակ.
open-mouthed, greedy, zager;
greedily, eagerly.
· Calfa
Եկեր լիբերանպատառ մի խորսխոյ. (Եփր. ՟ա. թագ.։)
lever;
balance;
— քառաթեւին, arms of the cross;
— կշռոյ, beam of an assaying balance;
— թեքեալ or արմկնաձեւ, crook or elbow -;
— արգելիչ, detent -.
lever.
· Calfa
μοχλός, διωστήρ, φορεύς vectis, repagulum ψαλίς forfex. Որպէս թէ լուծ փոքր կամ բարակ. Երկայն ձող. Բանալիք. նիգ. խոյակ. սըրըգ, դըրգազ, սիւրմէ, քիլիտ, մագաւչամա (եւ որ ինչ նման է սոցին)
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
· Calfa
ԼՈՒԾ ասի եւ Կշիռ կենդանակերպն. Որպէս խոյն, եւ ցուլն, այծեղջիւրն, եւ կոյսն, եւ լուծն. Ճ. Գ. Որպէս եւ մին ի մոլորակաց, թերեւս փայլածուն։ (Զքր. կթ. Տօմար.։)
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
· Calfa
Խոնարհութեամբ գլխոյն՝ աստուծոյ երկրպագուս առնել. (Բրսղ. մրկ.։)
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
· Calfa
Յետ ելանելոյ հոգւոյն՝ խոնարհումն գլխոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
honey-comb;
honey-cake.
· Calfa
Պատառ մի ի խորսխոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Մեղու շուրջ զխորիսխովն թռուցեալ պատի։ Համս խորսխոյ քաղցրութեան. (Ոսկ. ի մելիտ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
· Calfa
ըստ առաջնոյ նուագին խորհրդածեալ խոյս ետ ի չարէն. (Յհ. կթ.։)
to deal harshly with, to ill-use, to maltreat, to vex, to torment, to trouble, to incommode;
to worry, to harass, to annoy.
· Calfa
(որպէս թէզխոյ բախել կամ հարկանել) ἑντέλλομαι (որ եւ պատուիրել. jubeo ) διασείω laedo, concutio եւ այլն. Խեթկել. եղջերցել. նեղել. հարստահարել. տառապեցուցանել. տագնապել. չարչրկել, դպչիլ, քշպել.
curious, inquisitive;
examiner, searcher, observer, busy inquirer, pryer, scrutator;
— լինել, to make researches, to seek for, to hunt after.
· Calfa
ԽՈՒԶԱՐԿ եւ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒ. ἑξερεύνων . որ ի խոյզ արկանէ. խուզօղ. քննիչ.
cf. Խուզարկ.
· Calfa
ԽՈՒԶԱՐԿ եւ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒ. ἑξερεύνων . որ ի խոյզ արկանէ. խուզօղ. քննիչ.