lying-in, parturient, bringing forth a child;
possessing the faculty of reproduction, generative, fruitful, prolific;
fertile;
— մասունք or ծննդականդ, genital organs, the privy parts;
— կին, woman in childbirth.
· Calfa
Իբրեւ զկանայս ծննդականս։ Իբրեւ զծննդական։ Երկունք ծննդականի։ Զամուլն եւ զծննդականն ես արարի. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Ի՟Ա. 3։ ՟Կ՟Զ. 9։ Միք. ՟Ե. 3։ Երեմ. ՟Զ. 24։)
Վասն ամլութեան եթող զկին իւր, եւ առնէ կին ծննդական. (Կանոն.։)
Եւ անբան կենդանիք ծննդականք են առաջի քո տէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Գոլ համայնից՝ ծննդական, բուսոց տնկոց եւ այլն. (Շ. իմ. եղակ.։)
Ամպ է ծննդական ջրոյ։ Պահելն ծննդական ժամանակացն զգեղեցկագոյն բոլորումն. (Արիստ. աշխ.։)
Մտօք ծննդական. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զեօթնեակն ասեմ, եւ զայն՝ որ հանդերձ վեցերեկաւն ծննդականաւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մեղացն յղութիւն ծննդական մասունս ոչ ունի ի ստեղծմանէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Մալեալս, եւ ի բաց հատեալսզծննդականսն՝ հալածէ. (Փիլ. բագն.։)
Զի՞նչ ասես եւ յաղագս ո՞չ երբէք ծնիցելոյն. ծննդակա՞ն, թէ անծին ... զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
ԾՆՆԴԱԿԱՆ ա.գ. γεννητικός, -κόν, -κά enitalis, -le, -lia. Գործի կամ անգամ ծնանելոյ. ծննդականոց. ծնոց.
barren, steril.
· Calfa
Զանծննդական զամուլ հոգիս. (Յիսուս որդի.։)
Որք ութ ամիսք լեալ յորովայնին, ըստ յոլով իրաց անպտուղք եւ անծննդականք. (Փիլ. այլաբ.։)
Քարինս անծննդականս. (ՃՃ.։)
Զանծննդականն անդաստան՝ որայից յանկարծակի ցուցանէ մայր. (Ոսկ. կուս.։)
Մառախուղ է խոնաւ գոլոշի՝ անծննդական ջրոյ (այս ինքն ոչ բերօղ զանձրեւ). (Արիստ. աշխ.։)
Ոչ անծննդական (գտանին՛), եւ երկորիք լինին. (Նիւս. երգ.) յն. ոչ անծննդանան։
generative faculty;
fecundity, fertility.
· Calfa
Զփորձ առեալ ես զհոգւոյն ծննդականութիւն գերագոյն քան զմարմնոյն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Կեանս վշտագինս հանդերձ մահուամբ. (եւ ծննդականութիւնս տրտմութեամբ. Արծր. ՟Ա. 1։)
Կենդանարար ծննդականութեան սնուցիչս. (Դիոն. երկն.։)
Զարմացեալ եմ ընդմտաց ծննդականութիւն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ի ծննդականութիւն չարի կառաւարեալ զմիտս. (Յհ. կթ.։)
Զամուլ զվէմն դարձուցեր(ի) ծննդականութիւն ջուրցն վտակա. (Ագաթ.։)
Զբազմօրեայ ամլութիւն երկնի եւ երկրի ի ծննդականութիւն փոխարկէր։ Փարինք եւ երկաթ ի ծննդականութիւն հրափայլութեան. (Խոսր.։)
cf. Անծննդական.
· Calfa
Որպէս անծննդական, անծին. անզաւակ, եւ անբեր. ἅγονος.
Զանծնունդ բնութիւն արծաթոյն ծննդական առնել. (Գր. հր.։)
pang, work, labour in child-birth;
pains, labour, trouble, fatigue;
երկունք ծննդականի, throes;
յերկունս լինել, ունել երկանց, պատիլ զումամբ երկանց, to be in labour, in the pangs of child-birth, to labour.
· Calfa
ԵՐԿՆ ԵՐԿՈՒՆՔ. ὡδίν, ὡδύνη dolor parturientis, anxietas Ճիգն եւ ցաւ ծննդականի, որպէս ծայրագոյնն յերկս աարժանելիս. տղաբերքի ցաւը.
Երկունք կալցին զնոսա իբրեւ զկանայս ծննդականս։ Ցաւք երկանց. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Կ՟Զ. 7։)
health, freedom from pain;
insensibility;
apathy, inaction;
impassibility.
· Calfa
Եղիցի նոցա (անասնոց) յանցաւութիւն եւ ի ծննդականութիւն. (Մաշտ.։)
menses.
· Calfa
Որպէս զառամսեայս կանանց՝ ծննդականութիւն մարդկան (կարգեաց). (Ղեւոնդ.։)
little brick;
tablet;
draught-board;
arithmetical table, logarithm.
· Calfa
Քառասուն եւ հինգն ծննդական թիւ է՝ բաղկացեալ յաղիւսակէ երեքկնացն. եւ է աղիւսակն, ՟Զ. ՟Թ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը. շարադրութիւնն ՟Խ՟Ե։ Զամենայն երկին ընդ ոտիւք գոլ էին. քանզի եւ գոյնն՝ շափիղայի առաւել նմանեալ էր. եւ աղիւս՝ միահամուռ աստեղաց է աղիւսակ, դասիւ թուոց՝ բանից եւ համեմատութեանց յարմարեալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։ Փիլ. ել. ՟Բ. 37։)
cf. Աճեցական.
· Calfa
Բաժանի ի ծննդական, ի սննդական, յաճելական։ Աճելական ծանուցանելով զբնութիւնս. (Խոսրովիկ.։)
steril, barren.
· Calfa
Զամուլ վէմն դարձուցեր ի ծննդականութիւն ջուրց։ Ոչ եթէ այնպիսիք իցեն սերմանիքն ամուլք. (Ագաթ.։)
cloud;
— փոշւոյ՝ ծխբյ, a cloud of dust, smoke.
· Calfa
Ամպ է թանձրութիւն գոլորշատեսակ թաղկեալ՝ ծննդական ջրոյ. (Արիստ. աշխ.։)
unbegotten, unborn;
barren, steril.
· Calfa
ἅγονος. sine facto. Անծնունդ. անծննդական. անզաւակ. ամուլ. ստերջ. անբեր. զաւակ կամ բերք չունեցօղ. տօզուրմազ. հասըլսըզ.
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
· Calfa
(Ասէ արիանոսն) Սուղ ինչ տամ բացատ լինելութեանն որդւոյ, զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
fruitful, fecund.
· Calfa
Մանկանց եօթնամսեայքն բեղմնաւորք (կամ բեղնաւորք) են եւ ծննդական. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Բեղմնաւոր.
· Calfa
γόνιμος, εὕτοκος, εὕφορος fecundus, ferax, ferttilis Ունօղ զբեղուն, այսինքն զբերս, կամ զծնունդ բերրի. բարեբեր. բազմապտուղ. եւ Բազմածին. ծննդական.
to produce, to cause;
to spread;
to pour.
· Calfa
(Հոգին սուրբ) աղբիւր մշտական՝ բղխեալ յարական՝ յերկուց միական, յակնէ հայրական՝ գետէ ծննդական՝ ծով ծաւալական. (Գանձրն.։)
to be patient, to suffer patiently;
to resign one's self to;
to be courageous, to suffer or bear with courage;
to oppose, to resist;
to abstain from, to be continent;
to do without;
— ի կերակրոց, to fast, to live on a diet;
— ի դինւոյ, to abstain from wine.
· Calfa
Ժուժկալեցի իբրեւ զծննդական. (Ես. ՟Խ՟Բ. 14։)
s. pl. groin;
loins, reins;
hip, haunch, thigh;
knees;
lap;
առաջակողմն —նաց, mons Veneris;
քունջ —նաց, groin;
ելանել յերանաց ուրուք, to be horn of, to spring from the loins of;
լինել յերանս հօր իւրոյ, to be yet in the loins of his father;
զ—նս ածել ի վերայ, to infork, to mount, to ride.
· Calfa
Ընդէ՞ր ասէ, դի՛ր զձեռն քո ընդ երանաւ իմով... Հրամայէ դնել մերձ ի տեղւոջ ծննդականացն՝ առակելով մաքուր խօսս մերձաւորութեան ... ստուգաբանապէս (ըստ յն) զերանն ասել՝ զայն, որ ոչ ծորէ ոգւոյն տեղի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 86։)
to grow tighter, thick, to condense, to be condensed.
· Calfa
Ամպ է թանձրութիւն գոլորշատեսակ թաղկեալ, ծննդական ջրոյ. (Արիստ. աշխ.։)
conjunction, union;
coition, embrace;
parity, equality;
the equinox;
relation, connexion;
union, match, marriage;
երջանիկ — դարնայնոյ ընդ աշնան, happy union of spring and autumn.
· Calfa
Ո՞վ եկաց ի կարգս ծննդականի առանց զուգաւորութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
hairless, napless, worn out, consumed, wasted.
· Calfa
Արականքն ընդ իգի, եւ թաւականքն ընդ լեշկի. այսոքիկ են քերականք եւ ծննդականք. (Հին քեր. եւ Եօթնագր.։)
cf. Շնչերակային.
· Calfa
Ոչ հաւանողք բանի են կերակրականն, ծննդականն, եւ շնչերակականն։ Շնչերակականն զօրութիւն՝ կոչի եւ կենդանական զօրութիւն՝ զսիրտն ունելով սկիզբն։ Շնչերակականն՝ կենդանական. (Նիւս. բն.։)
spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.
· Calfa
Զայսոսիկ իջուցին առ ողամբն, եւ զծննդականն ի միջի ըմբռնեալք ուղեղ. (Պղատ. տիմ.։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
· Calfa
Մառախուղ է խոնաւ գոլորշի անծննդական ջրոյ (կամ անձրեւի), քան զօդ թանձրագոյն, եւ քան զամպ անօսրագոյն։ Պարզութիւն՝ օդ առանց ամպոյ եւ մառախղի։ Միգաց եւ մառախղաց. (Արիստ. աշխ.։)
intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.
· Calfa
Ստուգաբանի՝ Անճարիցն ճար. բայց ըստ դիւրին տեսութեան՝ է որպէս Հա՛ն ճար. մանաւանդ թէ համ ճար) Հնարագիտութիւն. խելամտութիւն. զգօնութիւն. ճարտարութիւն ուշոյ մտաց. ուշիմութիւն. իմաստութիւն. գիտութիւն. մակացութիւն. հասողութիւն. խոհեմութիւն. խորհուրդ. գիւտ. հնարք. միտք ծննդական, եւ բան նորա ներքին. խելք, խելք բանեցընելը.
council, consultation;
conference, parley;
confidennce.
· Calfa
Զհեգն իմ մանուկ, եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթար։ Մտօք ծննդական, խորհրդակցութեամբ մեծ (սուրբն մեսրոպ). (Խոր. ՟Գ. 68. եւ 67։)
prolific, procreating.
· Calfa
Որ ինչ հայի ի ծնունդ կենդանւոյ. ծնողական. ծննդական.
to gird oneself.
· Calfa
Թզենոյ տերեւսն կարեն, եւ պարագօտին զտեղեաւ ծննդականացն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
· Calfa
Ի մարմնոյ ծնողիցն ժողովեցեր զծննդական սերմունսն, եւ մածուցեր զիս յարգանդի մօրն իբրեւ զպանիր ի տիպս. (Իսիւք.։)
seminal;
spermatic.
· Calfa
Յաղագս ծննդականի կամ սերմնականի։ Գործարանք սերմնականին զօրութեան. (Նիւս. բն.։)
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
· Calfa
Շինեաց ի քաղաքին տաճարս հիւանդանոցս. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զծերս եւ զխեղս անդ հանգուցանէին. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զամենայն կին ծննդական եւ աղքատ անդ հանգուցանէին. (ՃՃ.։)
cf. Ստերջիմ.
· Calfa
ՍՏԵՐՋԱՆԱՄ կամ ՍՏԵՐՋԻՄ. στερέομαι privor, orbor ὐστερέω deficio, indigeo ἁτεκνόομαι liberis orbor. Ստերջ լինել. վերջանալ կամ յետնիլ ի ծննդոց. անծննդական գտտնիլ. եւ Անզաւակիլ.
to become sterile, barren, to be past breeding.
· Calfa
ՍՏԵՐՋԱՆԱՄ կամ ՍՏԵՐՋԻՄ. στερέομαι privor, orbor ὐστερέω deficio, indigeo ἁτεκνόομαι liberis orbor. Ստերջ լինել. վերջանալ կամ յետնիլ ի ծննդոց. անծննդական գտտնիլ. եւ Անզաւակիլ.
genitor, parent;
engendering;
prolific, productive, fruitful.
· Calfa
γενεσιουργός, γονιμοποιός, γόνιμος conferens ad generationem, fecundus. Գործօղ կամ պատճառ եւ առիթ եւ սատար ծննդեան. ծննդական. ծնական. բեղմնարար. բեղմնաւոր.
male genital organ.
· Calfa
ԾՆՆԴԱՆՈՑ որ եւ ԾՆՈՑ. Գործարան ծննդեան. ծննդական մասն։ (Փիլ. լին. ՟Գ. 48։)
birth;
midwifery, obstetrics.
· Calfa
τὸ γόνιμον fecunditas γένεσις generatio, nativitas. Ծնունդ. ծննդականութիւն. ծննդագործութիւն.
wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ն վրաց. ყანტი ժանտի «խոնաւութիւն, թացութիւն», քրդ. [arabic word] žan «ժանտախտ, ժանտամահ, ծննդականի երկանց ցաւ», žan ketiié «ժան-տախտ ծագեզաւ», ewe žin žan dikešine «այս կինը երկանց մէջ է», žān-asära «գըլ-խացաւ». (այս բառերը Justi, Dict. Kurde էջ 229 դնում է փոխառեալ հյ. ժանտ բառից)։
vein.
· Calfa
ՆՀԲ մեկնում է «երակ», որ ուղիղ է անշուշտ. ՋԲ «սերմն կենդանեաց կամ արգանդ», ԱԲ «երակ կամ ծննդական անդամք».-իսկ Հիւնք. ուղղում է ի չար մրրոյն։
distaff.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. մարմին, Տիգ. մmրմին, Ոզմ. մարմէ՛ն, Զթ. մայմինք, մարմինք, Սվեդ. մmրմէնք։-Նոր նշանակութիւն են ստացել Կր. մարմին «կա-նառե ամօթոյք», Նբ. մարմին «էգ անասուն-ների ծննդական գործարանը»։-Նոր ձևեր են մարմինք դառնալ, Շշ. «շատ ծիծ ուտելուց ուռիլ, կարմրիլ», մարմնիլ Մշ. «ապրիլ», մարմնատակ «մանրագոր»։
the hymen;
maidenhead.
· Calfa
. անստոյր բառ, որ նշանակում է ըստ Լեհ. «կնիք կուսութեան, միզն կանա-ցի» (իբր Բժշկարանից առնուած) կամ ըստ ԱԲ «կուսութիւն, կոյս աղջիկ»։ Սրա հետ նոյն է խորոպճին «կանանոց, կանանց բնա-կարանը» Փիլ. լին. էջ 256, որ Բառ. երեմ էջ 145 մեկնւում է «իգի ծննդական մասն», իսկ էջ 58 բունոց հոմանիշ բառի բացատրու-թեան մէջ դառնում է խորապաճիկ։
thin-bearded.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. կարճ, գոս, քօշ, թրք. քէօսէ։ Տէրվ. Altarm. 18 քերել, քերծուլ ձևերի հետ. հմմտ. յն. παρτίς, լտ. curtus, մոգ. schart։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. օ [arabic word] karza «ծննդական գործա-րանից զուրկ մանուկ»։ Հիւնք. քերծուլ բայից։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ կարճ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. քարցի «շէկ, գունատ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. մարմին, Տիգ. մmրմին, Ոզմ. մարմէ՛ն, Զթ. մայմինք, մարմինք, Սվեդ. մmրմէնք։-Նոր նշանակութիւն են ստացել Կր. մարմին «կա-նառե ամօթոյք», Նբ. մարմին «էգ անասուն-ների ծննդական գործարանը»։-Նոր ձևեր են մարմինք դառնալ, Շշ. «շատ ծիծ ուտելուց ուռիլ, կարմրիլ», մարմնիլ Մշ. «ապրիլ», մարմնատակ «մանրագոր»։