cf. Փերեւերտեմ.
· Calfa
Բարձեալ քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն, եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի. (Փարպ.։)
to dress oneself with studied elegance, with affected neatness, with too great attention to effect, to be very spruce or smart;
to bridle up, to strut, to carry proudly, to walk with affected dignity.
· Calfa
Բարձեալ քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն, եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի. (Փարպ.։)
disagreeable.
· Calfa
Եթէ յաճախեցից միշտ մնալ եւեթ ի տրտմականս, մի՛ գուցէ եւ այս տարահաճելի. (Պիտ.։)
unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.
· Calfa
ՏԱՐՏԱՄ. որպէս Տարտամական. եւ վարանական.
the Saviour's brother (St. James Ap.).
· Calfa
Աստուածեղբայր. եղբայր տեառն. մականուն յակոբայ արդարոյ, որ էր որդի կղէովպայ եղբօր յովսեփայ աստուածահհայր կոչեցելոյ.
philosophic, historical.
· Calfa
ՏՐԱՄԱՆՑԱՆԱԿ ԲԱՆՔ. διατριβή diatriba. Ճառ եւ զրոյց պատմական. պիտառութիւն պէսպէս տեղեկութեանց. պարապմունք.
to divide, to sort.
· Calfa
Մի՛ տրոհեսցես ի բազմականացդ։ Իբր զդասակս դոյզն հօտից տրոհես եւ ժողովես։ Տրոհեալ ի դիմաց՝ ուրոյն զատուցմամբ։ Թէ ընդ հրեշտակսն պարակցութեան, յորմէ տրոհեցայ. (Նար.։)
sadly, sorrowfully.
· Calfa
Տրտմութեամբ. տրտում գոլով, տրտմելով, եւ Տրտմական.
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
· Calfa
λυπηρός tristis. Կարի տրտում, եւ տրտմական, տխրական. եւ Տրտում սրտիւ.
cf. Տրտմալից.
· Calfa
ՏՐՏՄԱԼԻ ՏՐՏՄԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ տրտմութեամբ. տրտում յոյժ, եւ տրտմական. առիթ տրտմութեան, տրտմագին. տխրական. տխրեցուցիչ.
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
· Calfa
ՏՐՏՄԱԼԻ ՏՐՏՄԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ տրտմութեամբ. տրտում յոյժ, եւ տրտմական. առիթ տրտմութեան, տրտմագին. տխրական. տխրեցուցիչ.
mingled with sadness.
· Calfa
Հաղորդ տրտմութեան՝ իբրու կից ընդ տրտմական ցաւոց. ցաւագին. դառն.
sorrow, chagrin, affliction, dejection, sadness, melancholy;
cf. Ընկղմիմ.
· Calfa
λύπη, τὸ λυπηρόν tristitia, dolor, moeror, maestitia κατήφεια vultus remissus κλαυθμός fletus. Տրտմելն. տրտումն գոլ. տխրութիւն. թախծութիւն. ցաւագնութիւն. ցաւ. վիշտ. հոգ. առիթ տրտմելոյ. իրք տրտմականք.
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
· Calfa
Կամ իբրեւ Տտմական. տրտմալից.
whole, total, all together.
· Calfa
Իբր Երամիկ, երամական. բոլորական. միահամուռ. համօրէն. (չէ՛ շփոթելի ընդ Ռամկական)
master, conqueror of the universe.
· Calfa
Է եւ մականուն Յովհաննու սմբատայ արքայի բագրատունւոյ.
sad, dreary, grievous, doleful, mournful.
· Calfa
Տխուր. (ըստ ՟բ. նշ) տխրութեան առիթ. տխրալի. տրտմական.
muddy, miry.
· Calfa
ἱλυόεις limosus. Տղմական, տղմակերպ. տղմուտ. աղտեղի. գարշ.
to resist, to persist, to support, to endure, to bear, to maintain, to suffer.
· Calfa
Զի եթէ այժմ վասն զի անտեւական են մարմինք՝ յայն սակս մեռանին, ապա եւ ի յարութեան ըստ նոցա բանին չտոկան ընդ շնչոյն։ Զիա՞րդ տոկային այնքան անըմբերելի տանջանաց։ Եւ յառօրեայս՝ չարչարանաց, տեւել տոկալ տրտմականաց։ Պահեալ լինին եւ տոկացեալ. (Եզնիկ.։ Սարգ. յհ. ՟Դ։ Յիսուս. որդի։ Փիլ. լին. ՟Բ. 46։)
of the same family, descent or lineage, related, consanguineous;
abundant, rich produce.
· Calfa
ἑμφύλιος tribulis, intestinus, civilis. Տոհմական. ազգային. ցեղական.
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
· Calfa
Լա՛վ իսկ իցէ երկուք եւ երեք ... քան զբազմութիւն անօրինաց տողել։ Իբրեւ շատ ոսկի տողեալ մի ըստ միոջէ զպատուիրանսն։ Հիւսեալ տողեալ ի հրեշտականցա եւ ի տրտմականաց. (Ոսկ. մտթ.։)
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
· Calfa
Խնդութիւն եղեւ տանն ադամայ. (Շ. բարձր.։) Ըստ այսմ ասի, Տուն յակոբեան, իսրայէլի, հրէական, եւ Տուն թորգոմայ կամ թորգոմական. այսինքն ազգ։
Providence;
direction, inspection, superintendence, survey, watch;
incarnation;
police;
government;
աստուածական, վերին —, Divine Providence.
· Calfa
Ի տեսչութենէ նախախնամական սիրոյն աստուծոյ։ Ըստ տեսչութեանն աստուծոյ։ Տեսչութեամբն աստուծոյ. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. կուս.։)
cf. Հօրամոյն.
· Calfa
ըստ յն. բարեհայր. էւբա՛դօր. εὑπάτωρ . որպէս մականուն Եւպատովր, որ եւ ՀՕՐԱՄՈՅՆ ասի. որպէս թէ բարի հօր բարի զաւակ. թէպէտեւ երկոքեան չարք էին.
great hope or assurance.
· Calfa
Մի՛ ի խնդամտութիւնս ի բաց ընկեսցուք զերկիւղն, եւ մի՛ ի տրտմականս զքաջայուսութիւնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
noble, high born, illustrious.
· Calfa
γενναῖος . որդի քաջի. քաջատոհմիկ. ազնուական (իբր մականուն. (յն. զէննէ՛ոս. լտ. որդի գեննէոսի)
divided in four branches (river).
· Calfa
Քառառաջեայ (կամ քառակերպեան) աթոռ խաչիս է բազմական. (Շ. ոտ. բարձր.։)
s. bot. parsley.
· Calfa
ՔԱՐՍՈՆ որ գրի եւ ԿԱՍՈՆ. Բանջար մանրատերեւ համեմական՝ որպէս մանր կարոս, մաղտանոս։ (Բժշկարան.։)
aid, succour, assistance, help, furtherance, support, stay, prop;
favour, relief, resource, means;
forces;
դրամական —, pecuniary aid, relief, subsidy, grant;
փութալ, հասանել յ— ուրուք, to hasten to a person's aid.
· Calfa
soap;
cf. Օշնան;
cf. Աճառ;
bride's dress, furniture, ornaments;
means, remedy.
· Calfa
Պատերազմական օճառօք առաջի իւր անցուցանել։ Օճառք անվատնելի զինուց։ Զինուցն օճառաց։ Նոճեայ օճառ սքանչելի սրահին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
· Calfa
Պատմէ աժմիկ զկոչեցեալսն ի բազմաց անգիր օրէնս, եւ զորս հայրենի օրէնս մականուանեն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Զքաղաքս մատակարարելով, զմտացն խաշխումն մականուանելով օրէնս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
aedile;
agrinomist
· Calfa
Ճանահպարհաց եւ շինութեանց եւ զարդուց (վերակացուս՝) օրինողս քաղաքի մականունելով։ Եգարակաց օրնօղք, եւ ազգապատք Օրինօղս ատարակացն ընտրել։ Զագարակաց օրինօղս զայս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՄԱՂԿԱՏԵՄ ՄԱՂԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ՄԱՂԿԱՏԻՄ. δάκνω mordeo եւ այլն. որպէս թէ մխելով զժանիս կամ զխայթոց՝ հատանել ծակոտել իբր զմաղ. այսինքն Խածանել. խայթել. հարկանել օձի. կծանել. մորմոքեցուցանել. կր. Հարկանիլ յօձէ՝ կամ մականաւ, այսինքն գաւազանաւ եւ այլն. կրել զցաւ. չարչարիլ. տանջիլ. մորմոքիլ. ցաւագնիլ. խածնել, խօթել, կճել, ցաւցընել. կր. ցաւ քաշել, խշխշալ, մզմզալ.
βαπτιστής baptista. Այն՝ որ մկրտէ. մկրտօղ. առաւել սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովհաննու կարապետի. մինչեւ եւ յովսեպոսի նովին անուամբ նշանակել զնա՝ որպէս մականուն նմին սովորական առ հրէայս.
Իսկ դու ո՛վ վսամական, եւ սրբազնութեանցն նախապետական (այս ինքն քահանայապետ). (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
adj. dém. this;
ասացից զայս ինչ եւ զայն, I shall say this and that, so and so.
· Calfa
ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։
evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.
· Calfa
ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։
tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.
· Calfa
= Ասուր. anāku «անագ», սումեր. ni-ig-wi. na-ag-ga, an-na, em, an, հին սումեր. *anag, ասոր. [arabic word] anxa «անագ, կապար» (բացարձակ ձևը ānax), եբր. [other alphabet] anāx «կապար», մանդ. [hebrew word] ankā «անագ», ա-րաբ. [arabic word] ánuk «կապար», որ և «անագ, կլա-յեկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. գ. 72), եթովպ. nā'k. սեմականներից փոխառեալ են սանս. naga «անագ, կապար», հին ֆրանս aloanoc, alhonoch «կապար», allenec, alnec «անագ» (իբր արաբ. al-anuk, ըստ Marcel Devic, Dict. étym. des mots fr. d' origine ocientale. Paris 1876)։ Մեր բառի բուն փոխա-տու աղբիւրը յայտնի չէ, բայց ինձ թւում է թէ ասորեստանցիներից և սումերներից է անցել. ըստ որում ձևով և նշանակութեամբ նրանց է նման ամէնից աւելի։-Հիւբշ. 300։
Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 դրաւ արաբերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ յ-շում է սեմական լծորդները։ Botticher, Rudimenta, Berlin 1848, էջ 32 ասոր. anax և սանս. vanga։ Պասմաճեան. Մասես 1893, 251 աքքադ. անակու ձևից։ (Նոյնը յետոյ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ևն)։ Հիւբշ. 300 թէև դնում է ասորական փոխառութեանց շարքում, բայց բուն փոխատուն անյայտ է համարում։ len-sen. Hittiter und Armenier, 209 հա-մարում է թէ հայերը Կիլիկիա եղած ժա-մանակ, այն է հաթեան շրջանին սեմա-կաններից փոխ են առել։
field, piece of arable land, soil.
· Calfa
Հիւբշ. Arm. St. էջ 11։ Հիւնք. պրս.» ard «ալիւր» բառից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 9, 150, որ կրկնում է յետոյ Pedersen KZ 39, 352։-Patrubány SA 2, 12 լն, ἀοόω «հերկել» բառի հետ։ Գ. Փառնակ, Ա-նահետ 1906, 233 արմատը ար, որից նաև արարք «կալուած», ար--հետ և ալբան. ar «արտ»՝ իբր փոխառեա՞լ։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. aē «արտ»։-'Oštir, Btrg. alarod. 59 սու-մեր. adar «դաշտ» բառ ի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «հող, երկիր»։ Նաև՝ Pictet բ. տպ, հտ. Բ. 108 գոթ. airtha, պհլ. artā, քրդ. ard, օսս. ardus «արտ, մարգ», որոնք հաւանաբար սեմական են, իբր առաբ. ardh ևն։ Autran. Sumér et ind. 79 յն, ἀγρός ևն, ձևերի հետ կզում է սումեր. agar, աքքատ. ugaru «արտ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հբգ. art, անգլսք. earδ, հհիւս. orδ, հսաքս ard. որոնք նշանակում են «ցանուած հող, արտ, հունձք, բնակավայր, հալբև-նիք» և ծագում են artōn «արօրով վա-րել» բայից (Pokorny 1, 72)։
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
· Calfa
(սեռ. ի) «վերջ, ծայր» Ոսկ. յհ. ա-22 և մ. բ. 27. Եփր. Փես. 376. որից աւար-տել Խոր. Պիտ. աւարտեղ «եռավանկ բառ՝ վերջի երկու վանկերն երկար» Քեր. թր. և Երզն. աւարտակէտ «վերջակէտ» Մագ. ա-ւարտուն «կատարեալ» Անյ. վերլծ. արիստ. աւարտահասակ «կատարեալ հասակով» Յհ. կթ. անաւարտ Արիստ. աշխ. Նար. խչ. նրբաւարտ Ոսկ. Փիլիպ. է. բացաւարտել «ա-սածր նորից կրկնել» Մաքս. եկեղ. (տե՛ս նաև վաւարտ բառի տակ)։ Նոր բառեր են աւար-տաճառ, ուսումնաւարտ, շրջանաւարտ, թե-մականաւարտ, ճեմարանաւարտ ևն։