cf. Հնարիմ.
Որպէս ռմկ. այսինքն Հնարս խորհել, գտանել. ճարտարեք. որ առ նախնիս առաւել ասի ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ։ Յայս միտ լինի արդեօք առնուլ զքանի մի վկայութիւնսդ. Փենեհէզ զայս գիւտս նախանձու հնարեաց գտանել վասն պսակելոյ անձին իւրոյ. (Եփր. թուոց.։)
having five movements.
Ըստ հինգ զգայութեանցն, որով հնգաշարժ ազդացութեամբն միտք ներգործեն. (Պիտառ.։)
cf. Հնգապատիկ.
Որ զհնգեկին զգայութեամբ գոյաւորեալս, եւ այլն. (Երզն. մտթ.։)
Չորեքկին զվկայութիւնն յարմարեաց, մանաւանդ թէ հնգեկին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
press;
wine-press;
vat, trough of a wine-press;
գուբ —, must-vessel;
— հարկանել, to press, to tread grapes;
to trample, to oppress.
Հարկանէին հնձանս։ Հնձան հարի զթշնամին։ Հնձան եհար տէր կուսի դստերն յուդայ. (այսինքն կոխեաց որպէս զխաղող ճմլեալ վշտօք). եւ այլն։
cf. Հոգաբարձու.
Հոգաբարձացն առաջարկութեամբ զցոյցս յուսոյն՝ գթացեալ ողորմեցար. (Նար. ՟Չ՟Ե։)
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
Քանի՛ հոգաբարձութիւն ունէր յուսումն փիլիսոփայութեան։ Պահէին զնոսա հոգաբարձութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 18։ ՟Ե. 1։)
attentive, careful, mindful, solicitous;
gloomy, anxious, uneasy, pensive, thoughtful, troubled, disquieted.
Առն հոգածի (յն. տխրազգեցի) ցամաքին ոսկերք։ Ցեց ոսկերաց՝ սիրտ հոգած (յն. զգայուն). (Առակ. ՟Ժ՟Է. 20։ եւ ՟Ժ՟Դ. 30։)
cf. Հոգաբարձութիւն.
Հոգածութեամբ յուղղութիւն ածել։ Նուաղեաց վայրապար հոգածութիւնքն ի մտացն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to spiritualize, to purify;
to inspirit, to animate, to vivify, to reanimate, to give new life to, to raise the spirits of;
to restore to life.
Զբոլոր զգայութիւնս մեր կենդանացուցեալ եւ հոգիացուցեալ. (Լմբ.։)
to be condensed, to grow thick;
to fill, to be filled.
Իշխեմ իմովս հոծեալ բերանով յիշել զսուրբդ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
burial-tax;
land-tax.
Յաղագս դատաստանի անուանեալ հողադրամաց։ Հողադրամդ այժմ անուանեալ՝ ո՛չ է ի կանոնական հրամանաց։ Դրամդ հողոյ ի կապալաւոր քահանայից եղեւ՝ վաճառել զգերեզմանս. բայց քրիստովնեայք ըստ յուսոյ տան զդրամն հողոյ. (Մխ. դտ.։)
equivocalness, equivocation.
Դաւիթ, որ եւ մարգարէ եւ արքայ. սորին հոմանունութեամբ պատուելոյն դաւթի մեծի փիլիսոփայի։ Սխալեալ ոմանք ի հոմանունութիւն անուանն՝ զյուդայն յուդաս յակոբեան կոչեցին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Հոմանունութիւն մա՛յր է մոլորութեան եւ երկբայութեան։ Լինին խորթք շարագրածութիւնք, եւ վասն հոմանունութեան շարագրածաց, եւ վասն հոմանունութեան շարագրողաց. (Անյաղթ պորփ.։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
Արարի ինձ ճաշ մեծ։ Թողուլ զճաշն քո։ Տա՛ր զճաշդ ի գուբն առիւծուց։ Առնիցես ճաշ կամ ընթրիս։ Կոչել զհաման ի ճաշ տիկնոջն։ Յարեաւ թագաւորն ի ճաշոյ անտի։ Կերիցէ ճաշ յարքայութեան.եւ այլն։
that may be tasted, savoured, relished;
—ք, the taste.
ՃԱՇԱԿԵԼԻՔ լեաց. գ. γεῦσις gustus. իսկ ի սուրբ գիրս ՝ αἱσθητήριον sensorium, sensus. Զգայութիւն ճաշակոյ. որ եւ ՃԱՇԱԿԱՐԱՆ. Ճաշակաւորութիւն. ճաշակելութիւն.
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
to spread, to disperse, to satter;
to divert, to entertain;
— զինչս, to squander away, to waste, to dissipate.
Սովորութիւն իսկ էր թագաւորաց մերոց փեսայութեան ... դահեկանս ճապաղել, եւ թագուհեացն մարգարիտ. (Խոր. ՟Բ. 47։)
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
Զանձինս աներկիւղ տան մեղացն ճար, եւ նիւթ չարին կամց. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Դ։)
Խորհուրդս յուզէին՝ ճարակ գտանել. (Արծր. ՟Դ. 12։)
abounding in fodder, in pasture, very grassy.
Ուր իցէ ճարակ անասնոց բազում. արօտ յուռթի.
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Ճարակէին նոքա չար գիջութեամբն. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
pasture, pasturage;
dilatation, extension.
Զի մի՛ ճարակումն բոցոյն (ցանկութեան) եւ զձեզ կերիցէ. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
architect;
master, author;
skilled, well versed, very skilful.
acuteness, perspicacity, penetration;
dexterity, address, cleverness;
sophistry, cavilling, pettifogging, sophism, subtlety, quirk.
իբր յն. փիլիսոփայութիւն. φιλοσοφία . Իմաստասիրութիւ, եւ իմաստակութիւն.
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
Ո՛րչափ եւ պատիւն մեծ է, նոյնպէս եւ ճգունքն մեծամեծք. որ ի քահանայութեանն աշտիճանին իցէ։ Ճգունս յանձն առնուլ. (Ոսկ. տիտ.։)
cf. Ճշմարտապատում.
Զյունական տառ ճշգրտապատում առընթեր ունիմ. (Լմբ. սղ.։)
exactness, punctuality, accuracy, precision, regularity;
rigour, austerity;
thrift, economy, parsimony, stinginess;
հատուցանել բազում ճշդութեամբ, to pay exactly, strictly, rigorously, to a farthing, with rigorous exactness.
ՃՇԴՈՒԹԻՒՆ. σφιγγία parsimonia, sordes. որպէս Ռշդութիւն. խնայութիւն. կծծութիւն. եւ Խստութիւն.
seeing the truth;
having no respect for persons, severe, perspicacious.
Մովսէս ճշմարտատեսն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Լսելիք ճշմարտեալք զաստուծոյսն։ Ձեռք ճշմարտեալք ի բարի գործս հաւատով։ Ահա մեք եւ մանկունք մեր ճշմարտեալ։ Ճշմարտեալ ի կերպարանս աստուծոյ՝ ժառանգեսցուք զարքայութիւն. (Յճխ. ստէպ։)
eloquent, fluent.
Ոչ ճոխաբան լինիմ առ ձեզ իբրու վարդապետ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Ոչ ճոխաբան լինիմ առ ձեզ իբրու վարդապետ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
cavalry, horse-soldiers, horse;
horseman.
the fork, the seat of a horseman.
Խոցեաց զյուլիանոս ի հեծուկն. (Մարթին.։)
to make mount, to put on.
Հեծուցեալ յուղտս՝ առնու գնայ. (Յհ. կթ.։)
idle, lazy, slothful, sluggish, tardy, dull, slow, lukewarm, cowardly;
listless, careless.
Աշակերտք հեղգ առ ի յուսումն, եւ փոյթ առ ի վարդապետել. (Խոր. ՟Գ. 68։ Հեղգ յաղօթս, եւ երկմիտ ի խնդրուածս. Սարգ. յկ. ՟Բ։)
cf. Հեղգանամ.
ՀԵՂԳԱՄ ῤᾳθυμέω, ἁμελέω, ὐστερέω desideo, segniter ago, negligo եւ այլն. որ եւ ՀԵՂԳԱՆԱԼ. Պղերգանալ. ծուլանալ. դանդաղիլ. յուլանալ. կասիլ. անտես առնել. ծուլնալ, տնտնալ, ծանտր շարժիլ, անհոգ ըլլալ.
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
Փրկել յութերորդումն ի հրոյ հեղեղէն. (Տօնակ.։)
torrent, ravine.
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Մովսէս՝ զի կամեցան հեղձուցանել զտղայութիւն նորա ջուրբքն, ի մէջ ջուրց հեղձոյց զհեղձուցիչսն իւր. (Եփր. ծն.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Զսիրտ իմ անսահման հեղի յուրախութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Զսիրտ իմ անսահման հեղի յուրախութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
Առ սովաւ լռեցին, եւ առ նովաւ ի հենգնի կային հալածել (յն. հակառակ պնդէին, կամ ջանային)։ Լաւութեանն չկարեն յաղթել, թէպէտեւ բազում անգամ կայցեն ի հենգնոջ (յն. յաղթասիրեսցեն)։ Յորժամ ընդ հենգս (յն. ընդդէմ) թշնամեացն աղօթս մատուցանիցեմք, ուստի՞ ակնուցիմք յուսոյ փրկութեան. (Ոսկ. մ. 4. եւ 9։ ՟Ա. 19։)
cf. Հեշտալից.
Պա՛րտ է քան զհեշտալիս զգայութեանց գեր ի վերոյ ամբառնալ զմիտս. (Նախ. ժող.։)
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
Նորա խնդրուածոցն հեշտալուր եղեւ։ Ծանեաւ զնա հեշտալուր եւ արագահաս։ Զի թէ ոչ գիտէի զքեզ հեշտալուր, ոչ յուսայի. (Լմբ. սղ.։)
to make easy, to facilitate;
to rejoice, to divert, to cheer;
to delight, to please, to charm.
Հեշտացուցանել զմարմին, կամ զզգայութիւն. (Մաշկ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
ՀԵՇՏՈՒԹԻՒՆ. իբր Հեշտալի գոլն իրին, կամ զուարճացուցիչ զգայութեանց.
Ստեփաննոս ժողովէր հեշտութեամբ զկոծումն քարանց վասն վկայութեանն քրիստոսի. (Լմբ. ժղ.։)
discord, strife, wrangling;
hate, spite, ill-will, rancour;
spiteful, rancorous, quarrelsome;
stubborn.
Հեռն եւ սնափառն պառակտի եւ բաժանի յեղբարց։ Մի՛ հեռ, մի՛ նախանձոտ, մի՛ չարայուշ։ Անմիտք էաք, որպէս եւ նոքայն, եւ հեռք էաք ըստ նոցա նմանութեան. (Ոսկ. փիլիպ.։ Եփր. պհ. եւ Եփր. տիտ.։)
remoteness;
declination;
elongation.
Հեռացումն յաստուծոյ, եւ անկումն յարքայութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
remoteness, distance;
absence, length, space, interval;
— ի ցամաքէ, sea-room.
μακρότης longinquitas, longitudo διάστημα, ἁπόστασις distantia, absentia. Հեռաւոր գոլն. հեռացումն. բացակայութիւն. եւ Միջոց. անջրպետ. չափ հեռի գոլոյ. երկարութիւն. եւ Հեռաստան.
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Հեռի են յուղիղ բանից. (Իգն.։)
Կորովի էր բանիւք, եւ փիլիսոփայութեան չէր ինչ հեռի. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 15։)