repulse;
cf. Վանք.
• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942
• Brosset JAs. 1834., 369 ևն հյ. աւան, տանս. vani, վրաց. vani բառերի հեա-ՆՀԲ լծ. աւան, յորմէ և Վան քաղաք։ Böttich. Wurzelfor. 8 արմատը դնում է wan։ Lag. Urgesch. 22 vas «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 240 սանս. vana ռանտառ»։ Մորթման, ZDMG 31, 421 ռանս vas «ոնակիլ», āvasana «քաղաք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. vas, զնդ. vanh, գոթ. visan, vas ձևերի հետ՝ հնխ. vas «բնակիլ» արմատի տակ։ Սրուանձտեանց, Համով հոտով 1884, 63 քաղաք համարելով օտար՝ բուն հայերէ-նը դնում է վան։ Հիւնք. վանել բայից։ Müller WZKM 9 (1895), 299 ասում է թէ սխալւում է Հիւբշման, երբ վան դնում է հպրս. wahana=սանս. vasana «բնակութիւն». պէտք է դնել սանս. va-na-«անտառ», իբր «վանականի տեղ»։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշման, բայց ո՞րտեղ. չկայ Arm. Gram.։ ՀԱ 1897 նոյ. (կողի վրայ) պրս. ban «պարտէզ, արտորայ» բառից փոխառ-եալ. հմմտ. նաև գերմ. wohnen «բնա-կիլ»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբր յաբեթա-կան բառ՝ կցում է հյ. աւան, բան «գործ», երկրորդ սիւնակի լեզւով hu-man «քաղաք», վրաց. ubani «գիւղ, հրապարակ», bani «կտուր», dabani, dabay «գիւղ» բառերին։ Իբրև իրան-եան փոխառութիւն է ընդունում Meillet REA 9 (1929), 133։ Պատահական նը-մանութիւն ունին չերքէզ. wunə «տուն», արաբ. [arabic word] va'm «ապաստարան» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 717), [arabic word] vank «բնակիլ, հաստատուիլ» (անդ. 121) և ափխազ. aγnə «տուն», որ -'apaя, Oбъ
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
• , ի-ա հլ. «թելից, ճիւղերից, չուանից, ուռուց, երկաթից հիւսուած որևի-ցէ բան. ինչ. ցանց, վարմ, ուռկան» ՍԳր. «կասկարայ» Ել. լ. 3. լէ. 16, «զամբիւղ, կո-ղով» Գծ. թ. 25, Բ. կոր. ժա. 33. «վանդա-կապատ, ճաղեր» Պտմ. աղէքս. «վերնատուն» Ճառընտ. Վրք. հց. (գրուած է վանդանակ Պտմ. աղէքս.), որից վանդակել «կապել» Եզեկ. իէ. 24, «զօրք հաւաքել» Բուզ. դ. 11 (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է բովանդակել), «կողովի մէջ դնել» Ճառընտ. վանդակագործ ՍԳը. վանդա-կակապ Ա. մկ. զ. 37. Եփր. մն. 469. ունինք նաև հրավանդ «կրակի կասկարայ» Նորա-գիւտ բ. մնաց. դ. 16, որ ցոյց է տալիս թէ պարզ արմատն է վանդ «կապել կամ հիւ-սել»։
• = Պհլ. *vandak ձևից փոխառեալ, ինչ-պէս ցոյց են տալիս հյ. բառի նախաձայնը և -ակ վերջաւորութիւնը։ Բառիս արմատն է *vand, որ ծագում է հնխ. uendh-«ոլորել, հիւսել» արմատից և որի բնիկ հյ. ներկա-յացուցիչն է գինդ (ցեղակից միւս ձևերը տե՛ս անդ)։ Ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ իրա-նեան որևէ բարբառի մէջ չէ պահուած այս արմատը և միայն հայերէնն է, որ ապացու-ցանում է նրա երբեմնի գոյութիւնը։ Պարս-կերէնում հնխ. uendh->իրան. *vand պիտի դառնար band, որով և շփոթուէր ու միա-խառնուէր հնխ. bhendh->պրս band «կա-պէլ» նոյնաձայն և մերձանիշ արմատի հետ։ Եւ թերևս այս շփոթման պատճառով է *vand արմատի կորուստը պարսկերէնում։ Սակայն կայ պրս. [arabic word] bandak «բամբակի քու-լայ՝ մանելու համար», որ պրս. [arabic word] band< հնխ. bhendh «կապել» արմատից աւելի պրս. *band<իրան. *vand<հնխ. uendh-«հիւսել, ոլորել» արմատն է ցուցահանում։ -Աճ.
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
• = Պհլ. [other alphabet] [arabic word] vaxš «դրամի բերած տոևո-սը». բուն նշանակում է «յաւելուած, յաւե-լում, մեծանալ», հմմտ. պհլ. I vaxšttan «մեծանալ», [arabic word] νaxšišn «մեծանալը, մեծութիւն», զնդ. [arabic word] ︎ vaxšaiti «աճեցնել», uxšyeiti «աճիլ», սանս. [other alphabet] ︎ [other alphabet] vakšati, [other alphabet] vakšayati «աճեցնել»։ Սրանց նախաձևն է հնխ. aveq-s, որ ա-ճած է aveg-, aug-«աճիլ» պարզական արմատից, որի միւս ցեղակիցները տե՛ս աճել. հայերէնի մէջ բնիկ ձևն է աճել։-Հիւբշ. 243։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։
cf. Վաչէ.
• , ի հլ. «սայլ, մանաւանդ վրան մոր-թով ծածկուած» Ոսկ. մ. գ. 16. Ղև. ժա. էջ 39, 40, որ և վաչէ «նոյն նշ». Ասող. Սիմ. ապար. 31. որից վաչկատուն «վրանաբնակ, թափառաշրջիկ, սայլերի մէջ բնակող քոչ-ւոր» Բուզ. գ. 7 (ենթադրում է արմատա-կան *վաչիկ ձևը)։
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes.
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• -Պհլ. *vasn ձևից. հմմտ. սոզդ. wásən «վասն, պատճառաւ», մանիքէական պհլ. (հիւս.-արևմ. բարբառ) [hebrew word] vasnādl «պատճառաւ, համար» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 76), հպրս. vašna «շնորհիւ կամ ըստ կամաց, կամօքն», զնդ. [arabic word] vasna «ըստ կամաց», փոխառութեամբ գնչ. vaš «վասն», vašosi «վասն է՞ր»։ Հին պրս. արձանագրութեանց մէջ սովո-րական բանաձև է [other alphabet] vašna Auramazdaha «կամօքն (կամ շնոր-հիւն) Արամազդայ»։ Այս բառերի այլ զե-ղակից ձևերն են սանս. [other alphabet] vaç (ներկ. vá-çmi) «ուզել, ցանկանալ, կամիլ, փափագիլ», uçant-«կամաւ, կամովին», զնդ. [arabic word] vas «կամենալ», [arabic word] vasmi «կամիմ», [other alphabet] vasah-«կամք, փափագ, ցանկու-թիւն», յն. έϰών «ըստ կամս, ազատակամ», ἄϰων «ակամայ, հակառակ իր կամքին», ἕϰητι «շնորհիւ, ի շնորհս, ի կամս, վասն, աատճառաւ», ἕνεϰα (ένfεxα) «պատճառաւ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. vek'-«փափագիլ, ցանկանալ», որ բնիկ լինելու պարագային պիտի տար հայերէնի մէջ *գես ձևը (Pokorny 1, 244, Boisacq 236-237)։
bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «գէշ, չար» Ծն. լէ. 17. Բ. մկ. է. 34. Ագաթ. Եփր. թգ. «անպիտան, ծոյլ, անարի, թոյլ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. Խոր. որից վատիլ «կու-րանալ, աչքի լոյսը խաւարիլ» ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Վեցօր. վատանալ «դանդաղիլ, ծուլա-նալ» Դատ. ժը. 8. Ոսկ. Եզն. վատախոռ հուրդ Օր. լբ. 31. Բուզ. Մծբ. Փարպ. վատա-մտիլ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. փիլ. 356. վատամահ Կիւրղ. թգ. վատշուէր (տե՛ս շուէր). վատա-կոխ «վատ ճանապարհ, որ ցեխոտ լինելով՝ անցնելը դժուար է» Կղնկտ. հրտր. Շհնզ. Ա. էջ 165 (հրտր. Էմ. 53 ունի վարակոխ). վա-տանշան Բուզ. Կոչ. Ոսկ. վատանուն Կոչ. Եզն. վատարի Եւագր. 333. վատասիրտ ՍԳը. Եւս. քր. ևն։ Նոր բառեր են վատաբանել, վատահամբաւ, վատատես։ Նոր գրականի մէջ արևելեանը գործածում է սովորական «յոռի, գէշ» նշանակութեամբ, իսկ արևմտե-անը «փոքրոգի, վատասիրտ, läche»։
• = Պհլ. [other alphabet] vat, պազ. vad, մանիք. պհր [hebrew word] vad (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 71), պրս. [arabic word] bad «գէշ, չար, վատ». բարդութե-ամբ ունինք պհլ. vatbaxt=պրս. [arabic word] badbaxt = հյ. վատաբախտ, պրս. [arabic word] ︎ badnām «վատանուն» ևն։ Պարսկերէնից են փոխառեալ բելուճ. աֆղան. bad, bed, քրդ. bed (բնիկ է be «գէշ» Justi, Dict. Kurde 61), տճկ. bet «տձև, անվայելուչ, տգեղ», լազ. badi, beyati «տգեղ, վատ, չար», ba-doba «չարութիւն» ևն։ Առանձին տե՛ս վատ-թար, վատախտարակ, վատգոհար, վատ-միհր։-Հիւբշ. էջ 243։
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
• «հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
• ՆՀԲ վար «ցանք»=լծ. յն. ἂ́ρουρα, αρο-τρίασις, լտ. aratio, վարել=պրս. վա-րանտէն, նոյն է և յն. αρόω, լտ. aro։ Peterm. 18 սանս. vah։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 446 սանս. vah, բայց ո՛չ գոթ. faran, լտ. vehere։ Lag, Urgesch. 240, 242 զնդ. vərə, xšaϑra vairya, Böttich. Arica 24, 74, Lag. Urgesch. 242, Gesam. Abhnd. 192 Պրոկոպիոսի ούαρίζης բառը մեկնում են 2112 շրջմամբ կարդում է ούαζίρης = արաբ. vazīr «եպարքոս»։ Տէրվ. Նա-երալ. 48, 106 հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից, իբր սանս. զնդ. var, գոթ. varjan ևն։ Հիւնք. պրս. վառանի-տէն, իսկ մարդավար «մարդածախ» մեկ-«սպառել»։ Meillet MSL 10, 280 լիթ. varau, varyti «վարել, առաջ քշել» ձևի հետ, իբր բնիկ հայ։ Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Նախաձայն վ-ի պատ-
knot;
knob;
զ—ն կապանաց արձակել, to untie or loosen a knot.
• «կապ, հանգոյց. 2. ծառի ոստի ծունկ, ճիւղի կցման տեղը» Բռ. ստ. լեհ. որից վարակել «կապել, կապկպել, շղթայով կամ չուանով կապել, փխբ. և կրաւ. ըմ-բռնուիլ, հիւանդութեամբ ևն բռնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 26 և Փիլիպ. Փարպ. ոստովք վարակեալ Իմ. ժգ. 13, որ և պարզապէս վարակոտ «ոստղեր ունեցող (փայտի հա-մար)» Բռ. ստ. լեհ. վարակեցուցանել Լմո-առակ. և սղ. սխալ գրուած վարկել «կապ-կպել», վարկեալ «կապկպուած» Ոսկ. մ. բ. 2 (ուր նաև կայ վարակեալ «կապկպուած» ձևը). վարակիչ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ պրս. պարագ, վարագ, թրք. եաբրագ «տերև, սաղարթ, ծղօտ»։ Տէրվ. Նախալ. 48, 107 հնխ. varg արմատից, իբր լտ. vergere «հակիլ, ծռիլ», valgus «կոր», սանս. vrjana «կոր»։ Հիւնք. վարկել հանում է վարգիլ բայից, իսկ վարակել՝ պարանոց բառից։ Karst, Յու-շարձան 403 տումեր. bar «կապ» և հյ, պարան, պարաւանդ։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 345 պրս. [arabic word] bark, [arabic word] vark «տերև» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 255 սանս. urvári «շորից հանած թել, խծուծ», հսլ. vrùyī, լիթ. wirwè։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ვარი վարի «վարակ, aapaa»։
cf. Վարանք.
• ՆՀԲ լծ. որոնումն, պարան, վարա-կումն։ Տէրվ. Նախալ. 106 վարել, վարմ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից։ Հիւնք. վարատել կամ վարակել ձևից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 232 փոխառեալ է դնում պհլ. varan «փա-փադ, ցանկութիւն» բառից։ Իմաստի տարբերութիւնը չի թոյլատրում այս նունացումը։
horse-harness, horse-trappings.
• ՆՀԲ յիշում է վարապան և պարաւանդ ձևերը։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 73 պրս. barband։ Տէրվ. Նախալ. 95 բառիս երկրորդ մասը դնում է հնխ. bhandh, պրս. band «կապ»։
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• = Պհլ. (հարաւային արևմտեան բարբառ) *varda=հպրս. -varda «գործ, աշխա-տանք»-+պետ (pati) բառից, որով ամբողջը լինում է *vardapati։ Այս արմատի այլ ձե-վերն են զնդ. varz «աշխատիլ եռանդուն կերպով», պհլ. varz, պրս. ❇varz «ցանք». varza «սերմանում», varzand «սերմնացա-նութիւն և շահ օգտութեան, և ուսումն», varzidan «ջանալ, գուն գործել, նկրտիլ, սո-վորութիւն առնել զգործ ինչ, սերմանել», varzi «սերմանացան»։ Առաջին ձևը պահում են հպրս. Artavardiya (յատուկ անուն, բուն նշ. «բարին գործող») և քրդ. ward «a patch of ploughing»։ Հին պարսկականից տառա-դարձւած ձև է ելամ. ir-du-mar-ti-va։ նա-խաւոր «գործ, աշխատանք» իմաստը աւևւև յետոյ ձևափոխուելով դարձել է Աւեստայում «եռանդուն աշխատանք ուղղափառ հաւատ-քի համար» (հմմտ. varəzəmča haomanafi-həmča «գործունէութիւն և բարի խորհուրդ») և մասնաւորուել է երկրազործական աշխա-տանքի համար (հմմտ. զնդ. aiwi-var»։ «հողի վրայ գործել, երկրագործութիւն ա-նել», և վերի պրս. ու քրդ. երկրագործական բառերը)։ Պահլաւերէնի մէջ կար նաև «ուս-ման աշխատանք, ուսումնասիրութիւն, ու-սում» իմաստը, որին ապացոյց է պրս. yar-zand «ուսում»։ Այս նշանակութիւնից է փոխառեալ արաբ. ❇ vird (կարդալու է vard) «աշակերտ կամ ընթերցուածք» (տե՛ս Բուրհանի Կաթի և Ջօնսընի բառագիրքը. չունին Մենինսկի, Vullers և ԳԴ)։ Այս ի-մաստը գտնում ենք նաև հայերէնում, որով վարդապետ<իրան. *vardapati լինում է «աշակերտապետ կամ գործապետ»։
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
• տալիս որ զնդ. aēϑrapaiti պիտի տար հյ. հայրապետ կամ այրապետ, բայց ո՛չ վարդապետ. այս վերջինը կա՛մ պէտք է դնել վիրտ «աշակերտ» բառից և կամ իբրև «թաղապետ» մեկնելու է պրս. gird բառից, ինչպէս որ յն. տէո-բոդիս «տանուտէր» բառը հիմայ դար-ձել է «վարդապետ»։ Այս յօդուածով բանավէճը փակւում է։ Սրանի՞ց թէ ան-կախաբար Պատկ. Maтep. I. 15 պրս. vird «աշակերտ»+bad «պետ»։ Աւելի յետոյ Տէրվ. Լեզու 150-152 և Նախալ. 1Ո6 հնխ. var «խօսիլ, սովորեցնել» ար-մատի տակ դնում է «զնդ. var, յն. εἰρω լտ. verbum, գոթ. vaurd և հյ. թերևս վարդապետ. հմմտ. պրս. ა «աշա-կերտ»։ Գարագաշեան (Ամէն. տարեց. 1ՉՈ8, 153) Վարդան «ուսեալ» անուան հետ։ Հիւնք. լտ. veritas «ճշմաոտու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վիրտ «աշակերտ»։ Carrière (տե՛ս REA 1 (1929), էջ 1-2) «պսակ-ուած վարդերով», ինչպէս է լտ. coro-natus, որ նշանակում է «պսակեալ» և աբեղաների տիտղոս է։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. atrapaiti։ Նոյնը նաև Պարոնեան, Անահիտ 1903. 12 և Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 166։ Հիւբշ. ՀԱ 1906, 223 մերժում է դնել արաբ. ❇vird, որ իրանեանների մէջ ստոյգ գոյութիւն չունի։ Ոմն (Ձեռ. թ։ 120 Ղա-լաթիոյ Ազգ. մատ. տե՛ս Ամէն. տարեց. 1908, 153) «գրոց ծաղկանոցէն վարդեր փետող»։ Յ. Ներսիսեան, Ամէն. տարեց. 1908, 153 արաբ. vird «տէրունական աղօթք» բառի հետ։ Ե. Փափազեան (անդ) իբր «պետ զվարս յարդարողաս»։ Տո Պառիւ. Աւետաբեր 1914, էջ 135 աար «կրակ» բառից՝ իբր ատրուշանի աետ։ Մ. Առամեան, Բիւզանդիոն 1914 յուլ. 29 վ+արդ՝ որ է պրս. ատր «կրակ» +պետ, այն է «հրպետ, ատրուշանի պետ»։ Ա. Ահարոնեան REA 9 (1929), էջ. 2 var, vard «գործ, աշխատանք» +պետ, իբր «գործապետ»։։ Ա. Չօ-պանեան, անդ, սանս. warda (անգլ.
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
• ՆՀԲ լծ. հյ. փառք, յարգ և թրք. ֆարգ և վէրկի։ Հիւնք. գրաւ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 164 վ նախդիրով հառ կանել բայից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1243 և 1406) պրս. [arabic word] barg «կար-գադրութիւն, եղանակ, խոհականութիւն, պատրաստութիւն պիտոյից ճանապար-հի» (բառիս հին ձևը յայտնի չլինելով՝ համեմատութիւնը անստոյգ է)։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 348 յարգ բա-ռիցր
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• , ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
• , ի-ա հլ. «թատրոնի կամ խըն-ջոյքի մէջ երգող կամ պարող կին» Բ. թագ. 4թ. 35. Բուզ. Ոսկ. փիլիպ. եբր. եփես. ա, տիմ. Խոր. գրուած է նաև վարձան Կիր. էջ 11, վարձական Կանոն. Ոսկ. պօղ. ա. 642։
net, netting;
snare.
• Böttich. Arica 76, 259 var «ծած. կել» արմատից։ Նոյն արմատից է հա-նում նաև Տէրվ. Նախալ. 106՝ վարել, որմ, վարանել ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պարանոց բառից։ Patrubány SA 2, 14 հունգ. verem «փոս» բառի հետ։ Սա-գրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bar «հիւսել», bara, par «որսի ցանց», թրք. ormek «հիւսել» և հյ. վերտ։
pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.
• ՆՀԲ «իբր ցնդող հիւթից կամ ցնդե-լոյ ուղի»։ Տէրվ. Altarm. 43 ևռևնուած է ցուղ (իմա՛ և հմմտ. ցօղ) պարզա-կանից, որ համարում է պահուած Բու-զանդի մօտ։ Հիւնք. ցունց, ցնցել ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ծինծկլվա «ցնցղել, սրսկել», ծինծկլի «սրսկում, ցայտք», ծունծկլի, ծունծլի «սոսկում, կաթիլ»։
• ԳՒՌ -Ղոռ. զո՛ւնձուխնը «այգ, արևա-ծագ», որից նաև ցնցղնել Պլ. «սրսկել, ցա-նել»։-Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ունի գւռ. ցուղ «bronche, թոքերի ցնցուղ» և էօ 196 զուղ «ագուգայ, փողրակ, conduīt». բայց երևի սխալման արդիւնք է։
cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.
• «ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։
showing, indication, mark, index, sign, testimony;
demonstration, evident proof;
show, appearance, parade, ostentation;
spectacle, laughing-stock, butt;
հաստատուն —, plain proof;
— բարեկամութեան, show of friendship;
— մեծարանաց, demonstration of respect;
ի —, ի —ս, ի —ս ինչ, only for show, for pretence, for ostentation;
—ս առնել, to shew, to show off, to make parade or display of, to display;
առնել ինչ ի —ս մարդկան, to do any thing so as to be seen of men, ostentatiously, for mere shew, to obtain applause fraudulently;
լինել ի —ս, to be exposed to mockery or contempt, to be the laughing-stock, the butt of;
զոմանս — առնել ի խրատ այլոց, to hold up to opprobrium for example to others.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց բերուած վկայութիւնները յետին են) «արտաքին երե-ւոյթ, ձևակերպութիւն» Մտթ. զ. 1, իզ. 5, Ոսկ. «նշան, օրինակ, փորձ, գաղափար» Ոսկ. յհ. ա. 21, բ. 19. Եւագր. «ծաղը, խայ-տատականք» Օր. իը. 37. Սեբեր. «փաստ, ապացոյց» Յճխ. Փիլ. որից ցուցանել ՍԳր. Եզն. ցուցակ Փարպ. ցուցիչ Եւս. պտմ. Վեց-օր. ցուցումն Ոսկ. յհ. ա. 20. նորացոյց, Ոսկ. մ. ա. 4. Ագաթ. ճանապարհացոյց Կոչ. մատնացոյց կամ մատնցոյց Գ. մկ. զ. 22 Յոբ. լդ. 26. Եփր. ծն. և ել. յառաջացոյց Ագաթ. նկարացոյց Ագաթ. հրեշտակացոյց Փարպ. հնարացոյց Սեբեր. երազացոյց Սե-բեր. Ագաթ. կանխացոյց Սեբեր. ապացոյց Յհ. իմ. Երև. Անյ. նոր բառեր են ցուցամոլ, ցուցամոլութիւն, ցուցամատ, ցուցահանել, ցուցահանդէս, օրացոյց, կողմնացոյց, գրա-ցուցակ, դասացուցակ, ցուցարար, ուղեցոյց, ցուցադրել, ցուցադրական, ցուցակագրել, ցուցակագրութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skeu-sk'-ձևից, որ յառաջանում է skeu-«դիտել, նկատել» ար-մատեո՝ sk՛ աճականով. ժառանգակից ձևե-րից յիշատակելի են հբգ. scouwōn «դիտել», հսաքս. scauwōn, նբգ. schauen «դիտել» ռոթ. skuggwa «հայելի», us-skaws «շրջա-հայեաց», հհիւս. skygna «լրտեսել», չեխ. škoumati «նշանակել», պհլ. škóh=պրս. օ︎︎ šikūh «փառաւորութիւն, փառք, շուք» (իրան. <*skauaϑa-), նոյն արմատը առանց նախաձայն s-ի՝ յն. ϰοζω «նկա-տել», άϰούω «լսել», ἀμνο-ϰών «գառնա-րած>միամիտ, պարզամիտ, անմեղ» (բայց նաև s-ով შοο-σϰόος «զոհի տեսուչ»), լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել», ռուս. чуять «զգալ, իմանալ», чудo «հրաշք» (հմմտ. գւռ. ցուցանք), սանս. kavi-«դէտ, գուշակ, մարգարէ, իմաստուն», ā-kuvate «ի նկատի ունենաով», զնդ. čəvīsi «փստահ՝ լիայոյս էի» ևն (Pokorny 1, 370, Boisacq 480, Walde 143)։ Հայերէնը պէտք չէ համարել անցողական, իբր *ցու-ուցանել «դիտել տաւ». որովհետև այս պարագային հրամա-յականը պիտի լինէր *ցո, այլ աճած sk' աճականով։
garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.
• ԳՒՌ.-Խրբ. ցօփ «թոյլ, լայն (օր. մատա-նին մատին, կացնի կոթը ծակին, կօշիկը ոտքին)», Կր. ցօփ, Տիգ. ցուփ «անամօթ, լիրբ». Ախց. ցօփցած «լայնացած» (օր. գուլպան ոտքին. բայց նաև մարդոց համար է ասւում). Տիգ. ցուփնալ «բանալին փճա-նալ». Բլ. Մշ. ցօպնել, ցօպնըվել «անբարո-յական ճանապարհ բռնել»։ Նոյն է նաև ցոփ թռչել, ցոփ կանգնել Երև. «մի ոստիւնով թռչիլ՝ կանգնիլ», ցոփ գնալ, ցոփ ման գալ Երև. «ոտքերը թեթևակի բարձրացնելով ման գալ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 645), որոնց հետ հմմտ. ցոփինընթաց, զո-փինաճեմ։
head-hand, veil.
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ padām «ըստ զրադաշտա-կան դենի՝ աղօթքի ժամանակ քիթն ու բերա-նը կապելու կողպատ, որով մարդուս անմա-քուր շունչը արգիլւում էր սուրբ կրակին դիպչելուց», փարս. panām, panōm, պրս. [arabic word] fadām «փադամ, որ է պարտակ ին։ զոր կալնուն կանայք զերեսօք իւրեանց»։ Պհլ. ձևը տալիս է հյ. փադամ. բայց նրա հետ կար անշուշտ նաև աւելի հին padān, ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս զնդ. [other alphabet] paitidāna-հոմանիշը և որից ձևացած է հյ. փադան։ Զնդ. մայր ձևը կազմուած է paiti-մասնիկով dā «դնել» արմատից և բուն նշ. «դէմը դրուած» (Bartholomae, Altir. Wort. 830)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև թալմ. [hebrew word] fadāmā, արաբ. [arabic word] faddām, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 529 մեկնում է «շորի կտոր, որ զրադաշտականները ջուր խմելու ժամանակ բերանին են կատում»։ Իրանեան ձևերի ձայնափոխութեանց վրայ տե՛ս Benveniste 33, BSL л 99, էջ 158։-Հիւբշ. էջ 254։
flight;
— ի —, running away.
• . ռ հւ. (երբեմն նաև ի հլ.) «փոխ աւռնուած բան, մանաւանդ դրամ» ՍԳր. Ոսև. «փոփոխակի տուն առ տուն սաղմոս-երգութիւն» Լմբ. սղ. Տօնաց. Ճշ. որից փո-խել ՍԳր. Եւս. քր. (փխբ. «հիւանդութիւնը մէկից միւսին անցնիլ, վարակել» Մխ. դտ. 189), փոխադարձ Ագաթ. փոխան Ծն. լ. 2. Փիլիմ. 20. փոխանակ ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. փոխանակել ՍԳր. Եւս. քր. փոխանորդ ՍԳր. Ագաթ. փոխարէն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Մծբ. լումայափոխ Յհ. Բ. 16. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16. արագափոխ Վեցօր. երես-փոխան Մխ. դտ. Յայսմ. ոտնփոխ Ոսկ. յհ. ա. 1. պահակափոխ Կոչ. տեղափոխ Ագաթ. մաղափոխուկ Ոսկ. եփես. յետնաբար դար-ձել է նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. αντὶ և մանաւանդ μετà նախդիրներին. ինչ. փոխաբերութիւն= μεταϰορά Պղատ. տիմ. Նոնն. փոխադրել= μετατίϑημι Նար. Ոսկ. յհ. փոխանցել= μεταβαίνω Նիւս. բն. Դիոն. երկն. փոխատրել= ἀνταποδίδωμ։ Խոր. Ոսկ. գծ. ևն։ Նոր բառեր են անփո-խարինելի, փոխաբերական, փոխաբերաբար, փոխադրական, փոխադրանաւ, փոխադրելի, փոխադրեալ, փոխարժեք, փոխարինաբար, փոխարինութիւն, փոխարքայ, փոխարքայու-թիւն, փոխ-հիւպատոս, փոխ-տեսուչ, հոգե-փոխութիւն ևն։ Այս արմատի կրճատ կըրկ-նաւորն է՝ ՓՈՓՈԽ «փոխն ի փոխը» Ես. լ. 32. որից փոփոխել ՍԳր. Եզն. փոփոխական Ոսկ. ես. փոփոխիչ Եզն. փոփոխումն ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. բազմափո-փոխ Փարպ. երագափոփոխ Պիտ. անփոփոխ Ագաթ. Փարպ. փոփոխամիտ, փոփոխակի (նոր բառեր) ևն։
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
• «փակել, ծածկել, գոցել, կողպել» և յետնաբար «կպցնել, փակցնել». որից փակ «կողպէք» Նէեմ. վ. 14. է. 3. Ոսկ. մ. ա. 12 Եփր. պհ. «գոց, գոցուած, փակուած» Փարպ. փակել «գոցել, ծածկել, շրջապատել» ՍԳր. Իւս. օր. Կիւրղ. ծն. փակնու Ոսկ. յհ. ա. 21. փակուցանել «կպցնել, փակցնել» Թէոփիլ. խ. մկ. փակչուտ «շուտ կպչող» Վստկ. փա-կանք ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. պհ. փակոց Բարուք զ. 17, փակաղակ Երգ. ե. 6. փակա-կալ Ոսկ. ա. թես. Կոչ. Մծբ. Փարպ. շրջա-փակել Փարպ. Խոր. անփակ Ագաթ. դռնա-փակ Օր. գ. 5. Ա. թգ. իգ. 7. Բարուք զ։ 17, Նորագիւտ բ. մն. ը. 5. սպարափակ Ագաթ. Փարպ. պարփակել Պիտ. 543, 549 (գրուած նաև պարպակել), Յհ. իմ. վա-հանափակ Բուզ. կողմնափակ Ագաթ. զուա-րափակ Ագաթ. ծրափակել Փարպ. փակա-նագործ (նոր գրականում) ևն.։
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
friable.
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
• «մէզի պարկը» տե՛ս բուշտ։
footman.
• «սուրհանդակ, ձիաւոր պարոնի առաջից ոտքով վազող անձը» Լծ. նար. Վրդ առ. 287, 290. որ և փայեակ Կիր. պտմ. էջ 239, 241, 242, փայեկ Աբր. կրետ. 32. Զքր. սարկ. Ա. 15. Առաք. պտմ. 81։
son of a carpenter.
• , գրուած է նաև փակդո-րակ, բանթորակ. Յիսուսի հայր համարուաձ մի անձի անունն է և սխալմամբ կարծուաձ է թէ նշանակում է «հիւսն». երկու անռամ գործածում է Եղիշ. բ. «Ի կնոջէ ումեմնէ ծնաւ, որում անուն էր Մարիամ և առն նռ-րա Յովսէփ, այլ ճշմարտութեամբ բանթո-րակայ ուրումն եղեալ նա որդի յանկարգ խառնակութենէ». (Եղիշ. տպ. Թէոդոսիոյ, էջ 36. պարբերութեանս վերջի մասը սա-կայն չի գտնւում ուրիշ օրինակների մէջ և անշուշտ կրճատուած է պարկեշտ գրչագը-րողների ձեռքով). «Թողեալ զՅիսուս Քրիս-տոս զփրկական անունն, փանդուրակայ որ-դի անուանես» Եղիշ. մատ. էջ 29։
anguish, affliction;
blame, reproach;
— կրել, to suffer invectives;
to receive reproaches.
• «զիղջ կամ յանդիմանութիւն անձին» Ոսկ. մ. ա. 20. գ. 4. Սեբեր. 140, «դատապարտութիւն, մեղադրութիւն» Եզն. յետին է փոշիման՝ որ տե՛ս առանձին։
• = Պհլ. [other alphabet] pasāmān, մանիք. պհլ. [hebrew word] pasimān, պազ. pašemān, պրս. [arabic word] pasīmān «զղջացած», պհլ. pasāmānih, պազ. pašémāni, պրս. [arabic word] pašīmānī «զեղջ, ապաշաւ» (Salemann, Man. Stud. ЗAH 8, 114, Nyberg, Hiltsbuch des pehl. II 173). ծագում է pas=հիւս. արևմ. pas-«յետոյ»+a յօդա-կապ + mān «մտածել» և նշանակում է բուն «յետոյ մտածել (յանցանքի վրայ)». այսպէսով կազմութեամբ նոյն է յն. μετα-ϰοια հոմանիշի հետ։ Իրանեան ձևի վրայ առանձին յօդուած ունի Benveniste BSL 34, N 101, էջ 28-31, որ նախաձևը դնում է *patiš-māna-, իբր «յետսմիտք». արևել-քում վերածուել է patizmāna-, pažmān (սո-գդ. ptzmn, պրս. pižmān), արևմուտքում pašmān-, որից օսս. fäsmon, քրդ. pošmān և յօդակապով՝ պհլ. pašāmān, pasemān, պրս. pašīman, պազ. pašamān. միևնոյն կազմութիւնն ունի քրիստ. սոգդ. nm'n
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
• = Պրս. ❇ par և մանաւանդ [arabic word] parr (որ արդի Պարսից մօտ հնչւում է pärr փmռռ) «թև, բազուկ, փետուր», որից և 7օ [arabic word] parai «անիւ աղօրւոյ, ջաղացքի անիւ». նոյն են քրդ. per, զազա pel «թև», հինն է պհլ. [arabic word] parr «փետուր», որ է զնդ. pa-rəa-, սանս. parná-=լիթ. sparnas «փե-տուր, թև» (Horn § 293, Nyberg, Hilfsbuch 1I 171). Նոյն է ուտ. p'ar «ջաղացքի անիւ»։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 128 պրս. par «ջաղացքի անիւի թևերը», ինչպէս գիտէ նաև Будaговъ 1, 313 և ինչպէս ունին մեր գաւառականները։-Աճ.
• -Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։
• = Պհլ. farr «փառք, շուք» բառից. հմմտ. պրս. [other alphabet] ︎ farr «փառաւորութիւն և շքեղ պերճութիւն. 2. լոյս», օ [arabic word] farra «պեր-ճութիւն և զարդարանք», [arabic word] farrahī «շքեղութիւն և փառաւորութիւն», թուրֆանի մանիք. պհլ. frh (farrah) «փառք, պերճու-թիւն», աւելի պահուած է յատուկ անուն-ների մէջ. ինչ. պհլ. Farr-Ohrmazd, Far-hbag, Nāpi-farnāi, հպրս. Vindafarnā (յն. տառադարձուած lνταφερνης), *Farna-bāzu-(յն. Փαρνάβαζος), *Tisa-farnā (յն. Τισσαϰεე-νηა), որոնցից հետևում է հպրս. farnah--այս բառը բնիկ չէ, այլ զնդ. [syriac word] ︎ xvar-anah-բառն է, որ հպրս-ր ռիտաևան ճա-նապարհով փոխ է առել և իր ձայնաևան օ-իէնքներին ենթարկելով դարձրել է farnah-lMeillet MSL 17, 108. այս մասին աւելի երկար տե՛ս Benveniste BSL հտ. 31, N 93, էջ 72-76). հպրս-ից անցել է պահլաւին և այստեղից էլ մեզ։-Հիւբշ. էջ 254։
• = Յն. φασιανός բառն է. բուն նշանա-կում է Փասիս գետի շուրջը և եզերքները. որից ό φαοιανბς ὄρνις կամ պարզապէս φασιανύς «Նոյն գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն, փասեան», բառս տարածուած է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [arabic word] fasyānā, լտ. phasianus, իտալ. fagiano, ֆրանս. faisan, մբգ. fasān, ռուս. фaзанъ ևն։
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագ
• ՓՈԽ.-Մառ (Гpyз. позма Bитязь вz барcовои шкуpe, էջ 444) հայերէնից փո-խառեալ է դնում Ընձենաւորի մէջ վրաց, უტევანი ուտեվանի «ասպարէզ» (<օթևան)։
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
• (յետնաբար ի հլ.) «հարսի բաժինք» Ծն. լդ. 12. Ոսկ. Բ. կոր. Մծբ. «ընծայ, պարգև» Մծբ. Մխ. դտ. Կանոն. Երզն. քեր. գրուած է նաև ուժիտ, ոժիտ, որից օժտա-բեր Ագաթ. օժտել «նուիրել» Յայսմ. Ան-սիզք 63 (մհյ. օճտել «պարգևել» Կոստ. երզն. 177), օժտութիւն Յհ. կթ.-բոլորովին այլ բառ է ռյժտել Սիր. իթ. 2 (Որ ոյժտեաց ձեռամբ իւրով, պահեսցէ զպատուիրանս. յն. ό ἐπ ι σχύων τη χειρί αύτοῦ զօրանալ զօրացնել)։
unction;
anointing-oil.
• «քսելու իւղ» Վրք. հց. բ. 461. «օ-ծող» Մխ. ապար. «պարարտ» Սիւն. յոբ. 304. որից օծանել «իւղ կամ ձէթ քսել. 2. ՍԳր. օծել Եփր. աղ. օծելութիւն Եփր. թգ. կէօծ Յայսմ. նաև զ սաստկականով՝ զօծա-նել Փարպ. ոսկեզօծ ՍԳր. արծաթազօծ Ոսկ. մ. ա. 20. մոմազօծ Մաշտ. անագազօծել (նոր բառ)։
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
• , ի-ա հլ. «օտար, դրսից, ոչ-բնիկ. 2. պանդուխտ, հիւր» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. տ. թես. և բ. տիմ. «պարապ տեղ, ի զուր» Եսթ. դ. 1. որից օտարագոյն Ագաթ. օտար-ազգի Ել. իթ. 33. Ղևտ. իբ. 10. Ես. ծզ. 3. Եզն. օտարանալ ՍԳր. Ոսկ. օտարախաոն Ղևտ. ժթ. 19. օտարակերպ Վեցօր. օտարա-ձայն Բ. մկ, ժդ. 26. Եբր. ժգ. 9. Կոչ. օտա-րամիտ Ոսկ. ետ. օտարասէր Ա. պետ. դ. 9. Եա. քր. օտարոտի ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. Ոսկ. նոր բառեր են օտարահպատակ, օտարերկ-րացի, օտարախօս, օտարամոլութիւն ևն։
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
girl, maid, virgin, maiden, damsel;
young lady.
• ՆՀԲ թրք. (իմա՛ արաբ.) հիւրի «կոյս պարիկ»։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 170 «գուցէ թէ օրի-որդ», Եազրճեան, Պատ-կեր 1890, 198-209 սանս. vira «մարդ» ձևից դնում է որ-եար, իգականը ի մասնիկով՝ ուրհի կամ որի, աւրի, ո-րից օրիորդ։ Մէնէվիշեան, Արևելք 1890 հոկտ. 18 մերժելով այս՝ դնում է օր բառից՝ իբր «օր ունեցող, չափա-հաս աոջիկ»։ Հիւնք. արբանեակ բառից կամ յն. αβρα «աղախին», տճկ. ավրէթ «կին», Ալիշան, Հին հաւ. 199 ուրու, հուրի բառերի հետ։ Pedersen, Հլ. դր. լեզ. 46 -որդ մասնիկով։ Karst Յու-ռառձան 402 սումեր. aru «էգ»։ Մառ ИАН 1917, 314 և 1920, 123, ՀԱ 1921 81 օրի=ուրհի+որդի=բասկ. -til «որ-դի»։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 339 խալդ. awri «տէր»+uru-dani (=վրաց. օրեթ) «սերունդ»։ (Սա-կայն խալդ. «տէր» բառն է ըստ Sayce 477 euri (և ո՛չ թէ awri), որ [other alphabet] գա-ղափարանշանի ընթերցուածն է. գոտ-նըվում է Մհերի դռան արձանագրու-թեան մէջ)։
• = պհլ. axtar «կենդանակերպ, համաս-տեղութիւն», պրս. [arabic word] axtar «աստղ, բախտ», [arabic word] badāxtar «չարաբախա-վատախտարակ», պարսկերէն ձևի նախա-ձայնը կարող է հնչուել թէ՛ a և թէ՛ ā։-Հիւբշ. 93։
• ԳՒՌ.-Պլ. աղավնի-խուշ (միայն կրօնա-կան պատմութեանց մէջ. վերջին մասն է թրք. quš «թռչուն»). Հճ. աղվmնի, Ակն. Ռ. աղվընի, Զթ. աղվընը, աղվընը, Սեբ. աղվը-նիգ, Խրբ. աղվընիգ, Ննխ. աղվէնիք, աղու-նիք, Տիգ. mղվընիք, Ալշ. յէղվընեգ, Մկ. Մշ. էղվընիկ, Ագլ. ըղօ՛նի, Երև. Ջղ. աղունիկ, Տփ. աղունակ, Գոր. Վն. յեղունիկ, Սլմ. յէ-ղունիկ., Ոզմ. յէղունէկ, Ղրբ. յեղօ՛նէ՛գ։, ղօ՛-նէգ, Պրտ. եղվընագ։ -Աղաւնի բառը միակ բացառութիւնն է, որ արդի լեզուի մէջ չէ վե-րածուած *աղօնի ձևին, մինչդեռ ուրիշ ա-մէն տեղ աւ երկբարբառը բաղաձայնից առաջ դառնում է օ։ Այս պատճառաւ Հիւբշման (անձնական) կարծում է թե հին հայոց աղաւ-նի բառը հնչւում էր *աղաւընի։ Այս ենթա-դրութիւնը հաստատւում է գւռ. աղվընի, աղվընիկ, աղվընը ևն ձևերով, որոնք ենթադրում են հնագոյն *աղուանի կամ *ա-ղաւրնի. բայց սրանց հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդունել նաև ճիշտ աղաւնի հնչուած մի ձև, որից կանոնաւորապէս յա-ռաջ է եկել *աղօնի և սրանից էլ Տփ. Վն. Ոզմ. Ղրբ. գաւառականների օ, ու պարունա-կող ձևերը։
bird's crop, maw, craw.
• «թռչունի ստամոքսի պարկը, ուր կտիկներն են հաւաքւում. gave» Վստկ. էջ 220. դրուած է սեռ. քարճին, որ պէտք է կարդալ քարճկին։
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• 18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
• , ի-ա, ռ հլ. «մունետիկ, բարձ-րաձայն հրապարակող կամ յայտարարող» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Բուզ. «երաժիշտ, նուագածու» Եւս. քր. «սարկաւագի կարդա-ցած ինչ ինչ աղօթքները» Խոսր. ժմ. և պտրգ. «գանձ, տօնական տաղ» Նար. Գնձ. ժմ. «մեկնաբանական գրուածք կամ ճառ» Լմբ. ատ. Շար. Եփր. համաբ. որից քարոզել ՍԳր. Եզն. քարոզութիւն ՍԳր. Կոչ. քարոզա-կից Եղն. միաքարոզ Ագաթ. քաջաքարոզ Ասող. ճշմարտաքարոզ Թէոդ. մայր. մար-գարէաքարոզ Նար. առաք. քարոզատու (նո-րագիւտ բառ) Հայել. 255. քարոզչական, քարոզչութիւն (նոր բառեր) ևն։
• -Ասոր. ❇,օ︎ kārōzā «մունետիկ, սուր-հանդակ», արամ. [hebrew word] kāroz «հրաւիրակ, քարոզ» (Դան. գ. 4), [hebrew word] kəraz «քարո-զել, հրապարակաւ ծանուցանել» (Դան. ե. 29), արաբ. [arabic word] karaza «քարոզեաց», ն. գին թերևս փոխառեալ են յն. ϰῆμος «մու-նետիկ, քարոզ» և *ηρυσσειν «քարոզել» բա-ռերից։-Հիւբշ. 319։
yellow amber.
• «դեղին սաթ» Ոսկիփ. որ և քահրիպար «սաթ» Մխ. բժշ.։
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
• «մեղքի թողութիսն, արդարացում, ներում, տրբացում». որից քաւել «յանցանքը ներել» ՍԳր. «անպարտ հանել, արդարաց-նել» ՍԳր. «հաճեցնել, տիրտը շահիլ» Բ. թգ. իա. 3. «հեռացնել, վանել» Սեբեր. Եփր. համաբ. քա՛ւ, քա՛ւ լիցի «չլինի՛ թէ, զգոյշ. Տէր մի՛ արասցէ, Աստուած չանէ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. քաւիչ ՍԳր. քատւթիւն ՍԳր. քաւչապետ Զքր. կթ. Մաքս. եկեղ. մեղսաքա-ւիչ Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. Յճխ. քաւէլ մհյ, «բացի, միայն թէ» Անսիզք 21, 51. գաւա-ռականում պահուած է բուն նիւթական իմաստը, որ է «խնամել, հոգ տանիլ, պահ. պանել, զգուշանալ»։ Այս նշանակութիւն-ներով դառնում է ռառս
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
• = Պրս. [arabic word] kunār «մի տեսակ ծառ և նրա պտուղը. արաբ. sidr, լտ. zizуphus spina Ghristi փշոտ բոյսը» կամ ըստ Շառ-դէնի «հոյն». նոյնը նաև արաբ. [arabic word] kunār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 101 պարսկերէ-նից փոխառեալ է համարում և որի տառա-դարձութիւնն է հայ Բժշկարանների յիշած քունար ձևը (տե՛ս ՀԲուս. § 3209. որ Տիրա-ցուեան, Contributo § 298 դնում է «pa-liurus spina Christi Mill.»)։ Սակայն ու-նենօ նաև ասոր. [syriac word] kennārā «lotus ծաղիկը. 2. զկեռենի», որ Brockelm. Lex. syr. 161 դրած է նախորդ «քնար» բառի հետ։ Մեր ձևը կարող է գալ թէ՛ ասորուց և թէ պարսկից։-Աճ.
tow, thread, string, yarn.
• (ո հլ. յետնաբար) «ոլորած դեր-ձան, վուշէ թել» Դատ. ժզ. 9. Փիլ. նխ. բ. 66. Շիր. առ լեհ. սրանից է քղանցք, որ թէև յայտնի է պարզապէս «զգեստի ծայր» նշա-նակութեամբ, բայց բուն նշանակում էր «զգեստի ծայրի այն մասը, ուր խծիպի մի-ջով թելն էր անցնում և կամ ծայրի ծոպա-թելերն էին կախուած, իբր քուղերի անցք». հմմտ. Քղանց կոչէին, այսինքն ծոպք (Երզն. մտթ. 484). հմմտ. նաև խանփուլ։ Այս է ցոյց տալիս նաև Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար», որից քղանցաւոր «երկար քղանցք ունեցող» բառը. հմմտ. իԻ քղանցաւորս յոսկեհուռս զարդարեալ և պա-ճուճեալ (Ոսկ. եբր. իը). Արասջիք ձեզ ար-կանելիս քղանցաւորս և ճամուկս դարձիւք (Եփր. օրին.)։
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
• , ո հլ. «քուն, նինջ» (փխբ. երազ, մահ) ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ի քուն առնել «քնեցնել» Ոսկ. մ. ա. 8. Սեբեր. քնած Եւա-գր. քնածու Եզն. քնահատ Եզն. քնէած Ա-ռակ. իգ. 21. Ոսկ. մտթ. Եփր. քն. և արթն. քնեայ «քնկոտ» Ոսկ. յհ. էջ 6. Եսագր. 120. Մանդ. 217. անքուն Իմ. ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. մահաքուն Մծբ. տքուն «անքուն» (նո-ոագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ե. ժէ. տքնիլ ՍԳր. տքնեցուցանել Մծբ. տքնութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. տքնաբար տանել «տարապարհակ վարել» Ոսկ. եբր. քաղցրաքուն Եզն. դառ-հաքուն Մանդ. քնափ «քնկոտ» Տաթև. հրց. 601, Տաթև. ամ. 180 (վերջինս քնաբ ձևով). Մոլութ. 218 բ. քնափութիւն «շատ քնել սի-րելը» Մոլութ. 202. և առանց աղման քունել զննջել, քնել» Ոսկ. և Լմբ. սղ. «մեռնիլ» Ս և Բ. մն. «մտանել առ կին» Մն. լթ. 7, 10, քունեցուցանել Նիա. երգ։ Նոր բառեր են անքնութիւն, քնաբեր, քնէածութիւն, քնաշըր-ջիկ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. swoрno-ձևից (ըստ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120, MSL 13, 373, Pedersen KZ 38, 350). սրա դէմ միւս հնդևրոպականներն ունին swonno-. swepno-կամ supno-նախաձևե-րը. հմմտ. սանս. svápna-, հինդուստ. [syriac word] supn, [arabic word] supna, գնչ. sunno, զնդ. [arabic word] ϰvafna, պհլ. xvāp. պրս. [arabic word] xuāb, քրդ. xeu, xev, xaun, զազա h'au, աֆղան. xub, xōb, բելուճ. vāb, սոգդ. γwβn-(xufn). ար-ևել. իրան. կամ տակ. hōna. hulne (MsI 18, 104), յն. ὅπνος, լտ. somnus. ֆոանս-songe, հիսլ. švefn, անգսք. swefn, հսլ. sunū, ռուս. cонъ, չեխ. sen, լիթ. sapnas, լեթթ. sapnis, հիռլ. suan, կիմր. կորն. բրըտ. hun, ալբան. gume ևն, բոլորն էլ «քուն կամ երազ» նշանակութեամբ։ Բառիս պարզ արմատն է հնխ. suep-, sup-«քնել», որ պահում են սանս. svápiti «քնել», suptá-«քնած», զնդ. xvap, լտ. soрio. հհիւս. sofa, անգսք. svefan, հտլ. sūipati, ռոա. cnaть, ներբ. spim ևն, բոլորն էլ «քնել» իմաստով, որ ջնջուած է հայերէնի մէջ, սակայն պա-հուած է, հյ. բոշ. սվել «ննջել» ձևի մէջ (Pokorny 2, 523, Walde 724, Trautmann 292, Horn § 495, Boisacq 1004, Ernout-Meillet 914, և յատկապէս իրանեան ձևերի համար՝ BSL N 89, էջ 75-79)։ Տե՛ս և քունք։-Հիբշ. 504։