heat, ardour, warmth, solar heat;
inflammation;
over-excitement;
foaming or frothing of the sea, storm.
• = Պհլ. [other alphabet] tap «տաք, ջերմ», [other alphabet] tapisn «ջերմն, տենդ», [other alphabet] tāftan, tapēt «եռացնել», պրս. [arabic word] tāb «տաքու-թիւն, ջերմութիւն, տապ, ճառագայթ, փայլ, բարկութիւն, նեղութիւն, վիշտ», [arabic word] tab «ջերմն, տենդ», tabiš «տաքութիւն», [arabic word] tai «տառութիւն», [arabic word] tābistan «ամառ», [arabic word] tāftan «տաքանալ, տաքացնել», քրդ. tāw «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», tā «տենդ», ոսս. t'awin «տաքացնել», բելուճ. tap, t'an՝ taf «տաքոթիւն, ջերմ, ցաւ». զնդ. ❇ tap, tāpayeiti «տաքացնել»։ Այս բոլորի հնխ. արմատն է *tep-«տաքանալ». հմմտ. սանս. [other alphabet] tap, [other alphabet] tápati «այրել, տաքացնել», tápa-«տաքութիւն», tapu-«կրակ, արե-գակ», tāpin «խիստ տաք», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», [arabic word] tapna «տաքաց-նել», tap «տապ, տաքութիւն», գնչ. tapava «աաքացնել, այրել», tavava «եփել, եռաց-նեւ». tablo, tatto «տաք», թոխար. tsap «գաղջացնել, մի քիչ տաքացնել», tsatsāpau-wa «տարասրած», լտ. tepeo «տաքուկ՝ գաղջ լինել», հսլ. topiti «տաքացնել», teplu «տաք», ռուս. тоnить «վառել, տաքացնել». тenло, тenльи «տաք», հիռլ. tene, ten «կը-րակ», tē «տաք», կիմր. twym «տաք» են (Horn § 372, Pokorny 1, 718, Trautmann 319)։ Արմատս չէ պահուած յունարէնում, ճիշտ ինչպէս հայերէնում, ուր իբր բնիկ պի-տի ունենայինք *թև, *թու ձևերով։ Տե՛ս նաև տապակ և տօթ։-Հիւբշ. 252։
leech;
blood-sucker;
cf. Բզրուկ;
դնել —ս, to apply leeches.
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] dizruk «տզրուկ» փո-խառեալ է հայերէնից (այսպէս է ընռունում նաև lusti. Dict. Kurde 182), որին ապա-ցոյց է նախաձայն ատամնականը, որ բոլոր նոր իրանեան լեզուների մէջ պակասում է։ Բնիկ քրդ. ձևերը տե՛ս վերըւ
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• (հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։
• ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում
cf. Տիք;
come now! come on! courage!
— նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.
• «օր». արմատ առանձին անգործա-ծական. կայ միայն երկտի «երկու օր» բար-դի մէջ, որ իբր նորագիւտ բառ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. փի-ւիպ. 380, 439, Կող. 537, Եփես. 813, 895. 942. այս բոլոր տեղերում գրուած է «Մի օռ կամ երկտի և զերիր օր». նոյնպէս Ոսկ. փիլ. 347 ունի երկի, որ պէտք է կարդաւ երկտի։
• «ևատ». արմատ առանձին անգոր-ձածաևան. գտնւում է միայն սամետի < նամի-ա-տի «սամու կապը» ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. կալոտի «կալ քաշող» ՍԳր., ինչպէս և գւռ. ոռտէն Երև.=ոռդիք Սեբ. «էշի. ձևու և ջորու պոչի տակից ձգուած և համետին կապուած կաշէ փոկ», վզտա Բլ. «շղթայ կամ կանեփէ թոկ, որով տաւարը մսուրին կամ կալին կկապեն» բարդերի մէջ։
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
• = Կառմուած է տի «մեծ» և եզերք բա-ռերից. տի<հնագոյն տէ-ձևի վրայ տե՛ս տէր. իսկ եզր բառի «աշխարհ, երկիր» նշա-նակութեան համար հմմտ. յատկապէս Ա-ռակ. ը. 26 «Զեզերս բնակեալս. ի ներքոյ երկնից»։
• ՀՀԲ տի+եզերք։ ՆՀԲ «որպէս թէ ընդ եզերք, որպէս և յն. տի, տիա է ընդ, շուրջ, այսր և անդր»։ Peterm. 132 տի համարելով բացասական տ մաս-նիկը, թարգմանում է բուն «անսահ-ման»։ Windisch. II տի= լտ. de-(ինչ. deformis) և կամ սանս. ati։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 24 սանս. atyanta ձևի հետ։ Մառ ЗВО 5, 286 (=ՀԱ 1892, 164) և 11. 165 տի (կրճատուած զնդ. gaēϑa «աշխարհ» բառից) + եզերք։ Հիւնք. տզրուկ բառից։ Meillet MSL 17, 20 տէր, տիկին և տիեզերք բառերի մէջ տի համարում է անծանօթ բառ, իսկ Altarm. Elementarb. 52 մեկնում է ատ Peterm. Ադոնց, Aрм. Юстии 405 տե իբր «երկինք»՝ տիւ, դև, deus ձևերի հետ, որով տիեզերք «երկնից ծայրը»ւ
tick, acarus;
Mexico-seed, castor-oil, ricinine oil.
• (յետնաբար ռ հլ.) «ոչխարի կամ ուրիշ կենդանու ոջիլ» Վանակ. հց. Վստկ. 203. Լծ. նար. Գնձ. Գաղիան. (նոր գրաևա-նի մէջ «շանաճանճ, տճկ. կէնէ»). սրանից է կազմուած տիզկանեփատ, տզկանեփատ և սխալմամբ՝ տիզկանփայտ «ջղու, սրո-հունդ բոյսը. լտ. ricinus communis L» (ոստ Տիրացուեան, Contributo § 338) Բժշ. ունին Նորայր. Բառ. ֆր. 1092 ա և ՀԲուս. § 2944 (իբր տիզ+կանեփհատ, ճիշտ ինչպէս հոմա-նիշ թրք. [arabic word] genegerček, որ կազ-մուած է gene «տիզ»+gerček բառից և ռուս. кдешевинa, որ կազմուած է клещъ «տիզ» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը, ոռովհետև իր հունդը հասած ժամանակ գոյնով և ձևով նման է արիւն ծծած ու կշտացած տիզի։ Նոյն իսկ ֆր. ricin, որ է «տզկանեփատ», նշանակում է և «տիզ»։ Այսպէս նաև յն։ ϰρότων և φϑείρ հոմանիշները)։
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մ մաս-նիկով (հմմտ. կող-կողմն) տիլ «ցեխ» ար-մատից, որ թէև հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականներում։ Ծագում է հնխ. stεl-արմատից, նախաձայնի անկու-մով, իբր stēl->*ստիլ>տիլ։ Նոյն արմա-տի կարճ stel-«կաթկթիլ, միզել» ևն ձևից են յառաջանում յն. σταλάω, σταλάσσω «կաթիլ կաթիլ ծորել», στάλαγμα «կաթիլ, կայլակ», σταλαγμός «կայլակում», τέλμϰ «աղբ, ճա-հիճ, ցեխ, շաղախ, տիղմ», անգլ. stale «մէզ», to stale «միզել», մսգ. stal «ձիու մէզ», գերմ. stallen «միզել (ձիու)», կելտ. *stalto, որից մբրըտ. staut, նբրրտ. staot «մէզ», որ թերևս գերմանականից է փոխա-ռեալ, այսպէս նաև հֆրանս. estaler «մի-զել»։ Արմատի g'(h) աճականն են ներկա-յացնում լիթ. telžiu, telžti «միզել», tulžtu, tulzaú «կակղիլ, թառամիլ (կանաչեղէն ևն)», patulžusi «ջրից, անձրևից կակղած տլքած» (Pokorny 2, 642, Boisacq 901, 952). Հայերէնի մէջ ունինք նաև նոյն արմատի մի-ջին ձայնդարձը stol-. որի վրայ տե՛ս տող։ -Աճ.
sabre, cutlass, hanger;
cf. Սակր.
• ՆՀԲ և ԱԲ թւում են կցել վաղակաւոր բառին։ Հիւնք. վագր բառից։ Գոււում. ճեան, Բիւզանդիոն 1898, թ. 508 հա-մարում է «ջախող, ջախջախող, ուռ-նաձև մի գործիք» և իբր սխալ գրչու-թիւն՝ ուղղում է վազր, ինչպէս գրուած է գտնում Կարնոյ Աղջկանց Վարժառա-նի Բուզանդայ ձեռագրում, Դ. 15 և 20,
• և ինչպէս որ ունինք արդէն հյ. վարգ< պհլ. vazr. ըստ այս ենթադրութեան՝ վաղր ձևը գոյութիւն չունի և յետնա-բար միայն ծագած է տառերի շփոթու-թեամբ։ Հիւբշման (անձնական) այս բացատրութիւնը վերջնական չի համա-րում։ Նոյն նիւթի վրայ խօսում է Վար-դանեան, ՀԱ 1922, 293 և Եփր. վկ. արև. =Սոփերք Ի. 127 գտնելով վազրա-մոր ընթերցուածը, վաղր և վաղրաւոր ձևերը ջնջել է հրամայում։-Թոփճեան, Mitteilungen des Semmars f. orieni Spr. Berlin 1904, էջ 138 պրս. [arabic word] vaqra բառի հետ, որ մեկնւում է ըստ ԳԴ «է այն հատու կտրիչն երկաթեայ, որով անկանողք, այսինքն գործողք ռա-դիֆէի («թաւիշ»), զխաւն նորա նովին հառանեն»։ (Վաղր բառի ղ ձայնը՝ որ է 1 ընդդէմ զ-ի, չի թոյլ տալիս ընդունել այս ստուգաբանութիւնը)։
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
• , ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-
repulse;
cf. Վանք.
• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942
• , ի-ա հլ. (Բուզ. ե. 27. կայ վանիւք, յետնաբար նաև ու հլ.) «բնակութիւն, բնա-կարան» Մծբ. 374, 359 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748), բայց յատկապէս անեզաբար վանք «հիւրանոց, իջևան, օթևան, բնակավայր» ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. «կրօնաւորների մենաս-տան» Բուզ. Խոր. Զենոբ. որից վանակից «բնակակից» Մծբ. վանական Ոսկ. մ. ա. 7 23. վանաւոր Ոսկ. յհ. ա. 5. վանապան «կարաւանապետ» Ա. թագ. ժէ. 22, լ. 24. վանատու Ոսկ. մ. գ. 26, Փիլիպ. կամ վա-նատուր Բ. մկ. զ. 2. Ագաթ. վանիկ «յարկ, բնակարան» Ոսկ. մ. բ. 25 (յգ. վանկունք Թղթ. բարուք. Ոսկ. մ. բ. 25, Փարպ.) վա-նեար Բուզ. վաներայք Բուզ. վանորայ Ոսկ. Փարպ. արգելավանք Ագաթ. իջաւան ՍԳբ. (որ և իջևան Խոր.) օթևան ՍԳր. Փարպ. շնավանք Մագ. վանահայր, վանամայր. վանքապատկան (նոր բառեր), վանուհի «կրօնաւորուհի» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք Նոր կտ. 393-4, 410 (Սոքա վանուհիք էևն և ի պոռնկութիւն ընթացան. Վանուհիք էին դոքա, ի պոռնկութիւն ընթացան). տե՛ս նաև հտրիան։
• = Իռան. *wahana «բնակութիւն» ձևից հմմտ. սանս. [other alphabet] vasana «բնակութիւն, բնակիլը, մի տեղ օթևանիլը» ( [other alphabet] vas «բնակիլ» արմատից), որ պիտի տար իրան. *vahana, ինչպէս որ սանս. [other alphabet] vasana-«զգեստ, հագուստ» տալիս է զնդ. vanhana-«զգեստ» (սանս. [other alphabet] vas «հագնիլ»=զնդ. vah-«հագնիլ» արմատից)։ Իրանական բա-ռիս գոյութեան և հայերէնի մէջ ստառած ձևաւորման ապացոյց են 1) նոյն առմատե։ ā մասնիկով կազմւած հպրս. āwahana->հյ։ աան (Bartholomae, Altir. Wört. 333). 2) հյ. հարևան «դրացի», բուն «բնակակից», որ կազմուած է հար-<զնդ. haδa-«միասին» +վան բառերից. հմմտ. հարազատ. հարա-կաշ։ Որովհետև հար-ձևը առանձին գոյու-թիւն չունի հայերէնում, ուստի հարևան, ինչպէս և հարակաշ ու հարազատ, ամբող-ջապէս իրանեան բառեր են, և հետևաբար վան իրանեան բառ է,
cf. Վանկ.
• «ոսկոր». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տիմոթ. կուզ, էջ 37 և 282. «Տեսցեն զվանգս մարդ-ևան՝ յանցաւորացն». առնուած է Ես. կզ. 24 համարից, որ մեր Ոսկեդարեան թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. «Եւ տեսցեն զոսկե-ռոս մարդկան առ իս յանցուցելոց» (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 99)։
cf. Վաչէ.
• Տէրվ. Նախալ. 106, 124 սանս. vāha, յն. ὄχος, հսլ. vozú, լտ. vehiculum (աւև լացնել նաև լտ. vehis, յն. έχος, հիսլ. vagn, լիթ. vežimas, հիռլ. fon) հո-մանիշների հետ հնխ. vagha-«սայլ» բառից. արմատը vagh «երթալ»>հյ. վագել, վաջ, որից վաչ։ Հիւնք. լտ. vec-tura «սայլ»։ (Այս բառերը ըստ նոր լեզուաբանների ծագում են հնխ. veg'h «վարել, քշել, կառքը վարել» արմատից, որի վրայ տե՛ս վազ բառի ստուգաբ-նութեանց պատմութեան մէջ. հայերէն բառը ընդհանրապէս նման է հնչում, բայց մանրամասնութեանց մէջ ո՛չ իբր բնիկ կարող է յարմարուիլ և ոչ իբր փոխառեալ բառ)։
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes.
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• «համար, պատճառաւ. 2. միջո-ցաւ, շնորհիւ» ՍԳր. Ոսկ. ևն. սրանից են վասն զի «որովհետև, որպէս զի» ՍԳր. Ա-գաթ. վասն է՞ր «ինչո՞ւ», վասն այնորիկ, վասն որոյ ևն։ Միջին հայերէնում բառը դարձած էր վանց. ինչ. Կոստ. երզն. 135, 138. Անսիզք 13, 19 ևն։
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
• «հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
• հնխ. vedh-«վարել, քշել, տանիլ, առաջ-նորդել» արմատին, որի այլ ժառանգներն են հիռլ. feϑim «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», լիթ. vedu, հպ-րուս. weddē, լեթթ. vedu, հսլ. veda, vesti «տանիլ, առաջնորդել», ռուս. водить «ա-ռաջնորդել, տանիլ», воeводa «զօրավար», водитель «վարիչ», вeдeнie «տանելը», no-вeдeнie «վարք»։ Նոյն արմատը հենց նա-խալեզուեան շրջանում նշանակում էր նաև «ամուսնանայ». այն է «կին տուն տանել». որի շարունակութիւնն են՝ հռուս. водить жeнy «ամուսնանալ», նաև հսլ. yeϑa «ա-մուսնանալ». լիթ. veϑù, կիմր. dy-weϑϑio «ամուսնացնել», զնդ. vaδrya «կարգելու աղջիկ», vaδū «կին, հարս», սանս. vadhն «հարս», լեթթ. vedama «հարս», ինչպէս նաև յն. ἔδνον «օժիտ», հբգ. widomo, գերմ, witthum «օժիտ, տուայր», widmen «ձօնել» (Pokorny 1, 255, Trautmann 344, Boisacq 215)։ Նոյն արմատը կայ նաև ուգրօ-ֆին-նական լեզուախմբի մէջ. հմմտ. ֆինն. vetä, էստն. veda, մորդ. vád'a, չերեմ. būd-հունգ. väzä-, բոլորն էլ նշանակում են «վա-րել, քաշել, տանիլ» (Szinnyei, Finn-ugr. Sprachviss. էջ 21)։-Աճ.
knot;
knob;
զ—ն կապանաց արձակել, to untie or loosen a knot.
• «կապ, հանգոյց. 2. ծառի ոստի ծունկ, ճիւղի կցման տեղը» Բռ. ստ. լեհ. որից վարակել «կապել, կապկպել, շղթայով կամ չուանով կապել, փխբ. և կրաւ. ըմ-բռնուիլ, հիւանդութեամբ ևն բռնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 26 և Փիլիպ. Փարպ. ոստովք վարակեալ Իմ. ժգ. 13, որ և պարզապէս վարակոտ «ոստղեր ունեցող (փայտի հա-մար)» Բռ. ստ. լեհ. վարակեցուցանել Լմո-առակ. և սղ. սխալ գրուած վարկել «կապ-կպել», վարկեալ «կապկպուած» Ոսկ. մ. բ. 2 (ուր նաև կայ վարակեալ «կապկպուած» ձևը). վարակիչ (նոր բառ)։
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• -Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
• տալիս որ զնդ. aēϑrapaiti պիտի տար հյ. հայրապետ կամ այրապետ, բայց ո՛չ վարդապետ. այս վերջինը կա՛մ պէտք է դնել վիրտ «աշակերտ» բառից և կամ իբրև «թաղապետ» մեկնելու է պրս. gird բառից, ինչպէս որ յն. տէո-բոդիս «տանուտէր» բառը հիմայ դար-ձել է «վարդապետ»։ Այս յօդուածով բանավէճը փակւում է։ Սրանի՞ց թէ ան-կախաբար Պատկ. Maтep. I. 15 պրս. vird «աշակերտ»+bad «պետ»։ Աւելի յետոյ Տէրվ. Լեզու 150-152 և Նախալ. 1Ո6 հնխ. var «խօսիլ, սովորեցնել» ար-մատի տակ դնում է «զնդ. var, յն. εἰρω լտ. verbum, գոթ. vaurd և հյ. թերևս վարդապետ. հմմտ. պրս. ა «աշա-կերտ»։ Գարագաշեան (Ամէն. տարեց. 1ՉՈ8, 153) Վարդան «ուսեալ» անուան հետ։ Հիւնք. լտ. veritas «ճշմաոտու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վիրտ «աշակերտ»։ Carrière (տե՛ս REA 1 (1929), էջ 1-2) «պսակ-ուած վարդերով», ինչպէս է լտ. coro-natus, որ նշանակում է «պսակեալ» և աբեղաների տիտղոս է։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. atrapaiti։ Նոյնը նաև Պարոնեան, Անահիտ 1903. 12 և Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 166։ Հիւբշ. ՀԱ 1906, 223 մերժում է դնել արաբ. ❇vird, որ իրանեանների մէջ ստոյգ գոյութիւն չունի։ Ոմն (Ձեռ. թ։ 120 Ղա-լաթիոյ Ազգ. մատ. տե՛ս Ամէն. տարեց. 1908, 153) «գրոց ծաղկանոցէն վարդեր փետող»։ Յ. Ներսիսեան, Ամէն. տարեց. 1908, 153 արաբ. vird «տէրունական աղօթք» բառի հետ։ Ե. Փափազեան (անդ) իբր «պետ զվարս յարդարողաս»։ Տո Պառիւ. Աւետաբեր 1914, էջ 135 աար «կրակ» բառից՝ իբր ատրուշանի աետ։ Մ. Առամեան, Բիւզանդիոն 1914 յուլ. 29 վ+արդ՝ որ է պրս. ատր «կրակ» +պետ, այն է «հրպետ, ատրուշանի պետ»։ Ա. Ահարոնեան REA 9 (1929), էջ. 2 var, vard «գործ, աշխատանք» +պետ, իբր «գործապետ»։։ Ա. Չօ-պանեան, անդ, սանս. warda (անգլ.
• ԳՒՌ.-Իբր կրօնական բառ պահուած է ամէն տեղ. այսպէս՝ Ջղ. վարդ'ապետ, Ալշ. Մշ. Սչ. վարդ'աբեդ, Ախց. Երև. Կր. վարթա-պէտ, Ագլ. վառթապէ՛տ, Սլմ. վmրթըպետ. Խրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. վարթաբէդ, Ննխ. վարթաբէդ, վաշթաբէդ, Հմշ. վարթաբէդ (բայց աւելի հարազատ ձևով՝ վաշդարեոն Տփ. վարթա՛պիտ, Սվեդ. վարդ'աբիդ, Մրղ. վmրթապըիտ, Ակն. վարթըբէդ, Ասլ. վար-թըբէդ (վարթըբէ՝), Գոր. Ղրբ. վրթա՛բէդ, Վն. վmրտmպետ, Մկ. վmրտmպիտ, Տիգ. վmրթmբիդ, Զթ. վայդ'աբիդ, վարդ'աբիդ։ Գաւառական այս բոլոր ձևերը փոխառեալ են կրօնական լեզուից. բայց անկախ և ինք-նուրոյն ձև է վարպետ «հին ոճի տնային վարժապետ. 2. արհեստապետ. 3. վարժա-տուն, դպրոց, ուսումնարան. 4. բանիմաց» (օր. Ջղ. վարպետ, Երև. վարպէտ, Սչ. վար-բեդ, Ակն. Խրբ. Պլ. վարբէդ ևն), որ կազ-մուած է վարդպետ միջին ձևից՝ դ ձայնի անկումով (տե՛ս իմ յօդուածը՝ Բազմ. 1898 372)։ -Նոր բառեր են վարդապետաճուտ, վարդապետիկ, վարպետորդի, վարպետչէք. վարպետութիւն ևն։
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• Պրս. բառերի հետ համեմատեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2113։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 264 և Arm. Gram. 245 համե-ձում է թէ հայ բառը բնիկ է. իսկ էջ 515 աւելացնում է թէ հայերէնը բնիկ լինե-լու դէպքում՝ ա՛յն ժամանակ միայն կարող է համեմատուիլ պրս. բառի հետ, երբ այս վերջինը ծագած լինի հնխ. verg'h արմատից և այսպէսով բա-ժանուի զնդ. vərəz «գործել» ձևից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 ա-սում է թէ կապ չունի misdha բառի հետ, այլ գալիս է զնդ. varəzana «վարձկան մշակ» (?) բառից։ Հիւնք. արս. ֆարսէ կամ բարսէ «մուրացկա-նութիւն, երգեցիկ կանանց տրուած վարձքը»։ Pictet,բ տպ. Գ. 115 սանս. vrt «դարձնել», գոթ. vairth «արժէք. ղին», լիթ. wersti «փոխանակել» բա-ռերի հետ։
— ծովային, kite-fish, milvago.
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայ-նից։ ՆՀԲ լծ. յն. իքդին։-Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 13, 12, Mul-ler SWAW 38, 581 և 64, 454 սանս. çyēna։ Lag. Urgesch. 167 յն. ἰϰτις, սանս kši «խաթարել, խանգարել» ար-մատից։ Տէրվ. Altarm. 22, 48 նոյն է դնում սանս. զնդ. և յն. ձևերի, ինչպէս նաև հյ. արսին բառի հետ։ Ուղիղ են մեենում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 280, Տէրվիշ. Երկրագ. 1883, 174, Նախալ. 173 (նախաձևը դնում է çyaina)։ Ka-rolides, Րλ. συγϰρ. 91 աւելացնում է սրանց վրայ կապադովկ. č̌inoar «ար-ծիւ, բազէ»։ Հիւնք. ձի բառից։ Bartho-lomae, Stud. II 8-9 հնխ. նախաձևը
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
• Բառս նախապէս ծանօթ լինելով միայն ի ցուոցն բացառականով՝ ՆՀԲ դրած էր ուղ. ցու. յետոյ երևան գալով ուղ. ցիւ ձևը՝ այսպէս էլ նշանակում են ԱԲ և
pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.
• , ո հլ. «խողովակ, մէջը փոս անցք» Սեբեր. «ականջի լսողական խողո-վակը» Եղիշ. յես. էջ 175 (ցնցուղս ական-ջաց), Բուզ. գ. 12 (.. զամենայն լսելեացն ցնցուղս ականջացն և սրտիցն երկրին. ձեռ. և տպ. ցուղս, որ Նորայր, Հայկ. բառաք. 30 և Կոր. վրդ. 251, աւելի ուշ Աճառ. Ձեռ. սրբագր. Փաւստոսի մէջ՝ ուղղում են ցնցուղս. սխալը յառաջացած է կրկին ցն տառերի շփոթութեամբ). «ստինքի կաթնատար խո-սովակները» Սասն. էջ 67. «ջրի ցայտում, սրսկում» Անյ. և Շ. բրձր. «կրակի կամ լոյսի ցոլք» Լաստ. Նար. որից ցնցղանալ կամ ցնցղկանալ «ցայտել, դուրս ժայթքել» Բուզ. ե. 28. ցնցղաձև Վեցօր. 78 (տպ. ցըն-ցըղկաձև ինչպէս դնում է նաև ԱԲ). կինսա-զնցուղ Նար. (նոր գրականում ցնցուղ նշա-նաևում է «ջուր սրսկելու գործիք, arrosoir» և այս իմաստի համեմատ է կազմուած ցըն-ցըխել (իմա՛ *ցնցղել) «դրամները վատնել, ցրուել, փճացնել» Առաք. պտմ. 113)։
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skulu-ձևից, որ նշանակում էր նախ «մատաղ ցուլ» և յետոյ, ռարձաւ «ցուլ». արմատը պահում է միայն յն. σϰώλας «շնիկ, շան ձագ» (-օς մասնիկ է. հմմտ. μεῖρας), σϰόλιον «ծովի շուն» ἰՆλԼα (Հեսիւք.) «շնիկ», σϰύμνος «անասա--շանակութեան զարգացման համար հմմտ. հսլ. junīcī և լտ. ǰuvencus «անասունի ձագ», բայց յատկապէս «ցլիկ»։
head-hand, veil.
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ padām «ըստ զրադաշտա-կան դենի՝ աղօթքի ժամանակ քիթն ու բերա-նը կապելու կողպատ, որով մարդուս անմա-քուր շունչը արգիլւում էր սուրբ կրակին դիպչելուց», փարս. panām, panōm, պրս. [arabic word] fadām «փադամ, որ է պարտակ ին։ զոր կալնուն կանայք զերեսօք իւրեանց»։ Պհլ. ձևը տալիս է հյ. փադամ. բայց նրա հետ կար անշուշտ նաև աւելի հին padān, ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս զնդ. [other alphabet] paitidāna-հոմանիշը և որից ձևացած է հյ. փադան։ Զնդ. մայր ձևը կազմուած է paiti-մասնիկով dā «դնել» արմատից և բուն նշ. «դէմը դրուած» (Bartholomae, Altir. Wort. 830)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև թալմ. [hebrew word] fadāmā, արաբ. [arabic word] faddām, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 529 մեկնում է «շորի կտոր, որ զրադաշտականները ջուր խմելու ժամանակ բերանին են կատում»։ Իրանեան ձևերի ձայնափոխութեանց վրայ տե՛ս Benveniste 33, BSL л 99, էջ 158։-Հիւբշ. էջ 254։
flight;
— ի —, running away.
• = Ասուրերէնից փոխառեալ չընդունելու պատճառն այն էր, որ ասուր. pūku ունէր միայն «փոխառութիւն կամ փոխարինու-թիւն» նշանակութիւնը, որ բառիս երկրորդա-կան առումն է, մինչդեռ հայերէնի հիմնա-ևան իմաստն է «փոխել»։ Այժմ տեսնում եմ որ ասուրերէնի մէջ էլ puxxu «փոխանա-կել, exchange, tauschen» նախապէս նշա-նակում էր «փոխել, change, verándern» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793բ), ո-րով և արգելքը վերանում է։ Նոյն արմատից ևն նաև ասուր. pūxu «փոխանակութիւն, exchange. barter, Tausch. 2. փոխառու-թիւն, փոխատուութիւն, loan, Darlehen 3 ընկալագիր, ստացական, receipt, Quit-tung», pūxatu «փոխանակութեան առար-կան», pīxatu «փոխանակութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793-7)։ Այսպէսով հայերէնի բոլոր առումները գտնւում են ասուրերէնում։
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
• նաև «ճաքճքիլ» իմաստը՝ հեռանում են այս խմբից. վերջապէս անգսք. spang ևն ձևերը յառաջացած են համարւում ո՛չ թէ ռնգականի յաւելումով, այլ n-ից յետոյ g-ի յառաջացումով, որով ար-մատո լինում է span՝-աճած spe-«քա-ղել» արմատից։ Այսպեսով ամբողջ կազմը քայքայւում է և հայերէնի դէմ մնում է միայն յն. φάϰελος «կա-պոց, տրցակ»?)-Karst, Յուշարձ. 415 մոնգոլ. buke, կալմուկ. buku, թուն-գուզ. beki, թրք. poko, ճապոն. bogo, օսմ. pek «ուժով, ամուր, հաստատուն», 416 մոնգոլ. xaga, թունգուզ. ka «փա-կել», 424 թթր. bak, baklamaq «կա-պել, փակել», 428 թթր. qap, qaq «փակել»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ բակ։
horse, stallion.
• = Արաբ. [arabic word] fahl «որևէ անասունի ա-րուն. այսպէս՝ ձիու, ուղտի ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 310)։-Աճ.
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
friable.
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
phalanx, legion;
troop.
• ՆՀԲ մեկնել ուզելով այս բառը, գրում է. «Թերևս առեալ որպէս պրս. փէլէն-կինէ, որ է վագրային, և ազգ արքունի զգեստու. և կամ ակնարկեալ ի միւս ևս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛-լանգս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց»։
• ՆՀԲ մեկնում է «ձագախոտ», բայց նաև «որպէս թէ մուշկ կենդանւոյ... զի փէլէնկ կամ փալանկ է ինծ. իսկ փէ-լէսէնգ է պալսամ, բալասան»։ Garrez
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
• , ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
• Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.
cf. Փանաքի.
• «տկար, խեղճ» Պղատ. տիմ. Մագ. թղ. 237. «աղքատ» Յհ. կթ. որից փանաքի «չնչին, խեղճ, աննշան» Փիլ. Խոսր. Սարգ. փանաքապէս Լմբ. պտրգ. փանաքիմաց Անյ. բարձր. Մագ. փանաքու-թիւն Մագ. Լմբ. Մխ. առակ. նոյն բառն է և փանաքի Սոկր. 363՝ սեռ. փանաքւոյ ձևով (սխալ գրուած փանաքիոյ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphn-«կարօտ կամ պակասաւոր լինել» արմատից, ոռ pn-կամ spn-, spen-ձևով գտնւում է նաև յունարէնում. հմմտ. οπάνιος «քիչ, հազու-ագիւտ, սակաւ, անբաւարար, չնչին, ոդռո-մելի», οπανός «քարց, մազկարօտ», οπάνις «պակասութիւն, սակաւութիւն, աղքատու-թիւն», οπανίως «քիչ անգամ, հազիւ իմն», οπανίζω «ցանցառ լինել, պակասութիւն ու-նենալ, պակասիլ», ήπανία «պակասութիւն». πείνη. πεῖνα «քաղց», γεωπείνης «սակաւա-հող» (Boisacq 890, 756, Walde 553, Po-korny 2, 8 և 661)։ Հայերէնի մէջ -աք, -աքի մասնիկ է, ինչպէս արմատաքի։
son of a carpenter.
• Հին բռ. բառս մեկնած է «հիւսն», անշուշտ հետևցնելով այն բանից, որ հայր Յովսէփ հիւսն էր։ Եղիշէին հետե-ւելով Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբ. ե. 18 և միևնոյն ժամանակ առասպելը մևևնել ուզելով՝ Յիսուսի նախնեաց մէջ ընդունում է Պանթեռ անունով նշանա-ւոր մի հիւսն, իսկ փանդուրակ համա-րում է ibn-durgār «որդի հիւսան»։ ՆՀԲ, անտեղեակ վերոյիշեալ առասպե-լին և առանց ուշադրութիւն դարձնելու ևեռ.-այ վերջաւորութեան, որ յատուկ է միմիայն յատուկ անուններին, մեկ-նում է «բառ անյայտ, որպէս հիւսն»։ Նոյնը նաև ՋԲ։-ԱԲ դնում է «յատուկ անուն հին հերետիկոսի կամ գէշ մար-դու, ըստ այլոց հիւսն»։ Lag. Gesam. Abhd. 53 փանդուրակայ որդի մեկնում է «բոզորդի» և կցում է πανϑήρος յա-տուկ անունին։ Լաւագոյն և ուղիղ մեկ-նութիւնը ունի Մ. Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 1903, էջ 240, որ դժբախտաբար սխալմամբ սրան է կցում նաև պրս. ❇ [arabic word] pandūra «այր տխմար, սուտ
anguish, affliction;
blame, reproach;
— կրել, to suffer invectives;
to receive reproaches.
• = Պհլ. [other alphabet] pasāmān, մանիք. պհլ. [hebrew word] pasimān, պազ. pašemān, պրս. [arabic word] pasīmān «զղջացած», պհլ. pasāmānih, պազ. pašémāni, պրս. [arabic word] pašīmānī «զեղջ, ապաշաւ» (Salemann, Man. Stud. ЗAH 8, 114, Nyberg, Hiltsbuch des pehl. II 173). ծագում է pas=հիւս. արևմ. pas-«յետոյ»+a յօդա-կապ + mān «մտածել» և նշանակում է բուն «յետոյ մտածել (յանցանքի վրայ)». այսպէսով կազմութեամբ նոյն է յն. μετα-ϰοια հոմանիշի հետ։ Իրանեան ձևի վրայ առանձին յօդուած ունի Benveniste BSL 34, N 101, էջ 28-31, որ նախաձևը դնում է *patiš-māna-, իբր «յետսմիտք». արևել-քում վերածուել է patizmāna-, pažmān (սո-գդ. ptzmn, պրս. pižmān), արևմուտքում pašmān-, որից օսս. fäsmon, քրդ. pošmān և յօդակապով՝ պհլ. pašāmān, pasemān, պրս. pašīman, պազ. pašamān. միևնոյն կազմութիւնն ունի քրիստ. սոգդ. nm'n cf. Մեղեդի; • «թև». արմատս առանձին գործա-ծական է միայն արդի գաւառականների մէջ. այսպէս Ախց. փէռ «անիւի շառաւիղները», Ջղ. Վն. փառ, Բբ. փէռ «ջաղացքի անիւի թեւերը, որոնց զարնուելով ջուրը՝ անիւը պտտւում է. ֆր. aube»։ Բայց սրա հին գոր-ծածութեան ապացոյց է խեչափառ «խեցգե-տին» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 37. Մխ. բժ. 43, 55, Վստկ. 74, Սանահն. (բուն նշանակում t «խէչից՝ կողքից թևեր ունեցող»)։ • = Պրս. ❇ par և մանաւանդ [arabic word] parr (որ արդի Պարսից մօտ հնչւում է pärr փmռռ) «թև, բազուկ, փետուր», որից և 7օ [arabic word] parai «անիւ աղօրւոյ, ջաղացքի անիւ». նոյն են քրդ. per, զազա pel «թև», հինն է պհլ. [arabic word] parr «փետուր», որ է զնդ. pa-rəa-, սանս. parná-=լիթ. sparnas «փե-տուր, թև» (Horn § 293, Nyberg, Hilfsbuch 1I 171). Նոյն է ուտ. p'ar «ջաղացքի անիւ»։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 128 պրս. par «ջաղացքի անիւի թևերը», ինչպէս գիտէ նաև Будaговъ 1, 313 և ինչպէս ունին մեր գաւառականները։-Աճ. • -Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։ • = Յն. φασιανός բառն է. բուն նշանա-կում է Փասիս գետի շուրջը և եզերքները. որից ό φαοιανბς ὄρνις կամ պարզապէս φασιανύς «Նոյն գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն, փասեան», բառս տարածուած է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [arabic word] fasyānā, լտ. phasianus, իտալ. fagiano, ֆրանս. faisan, մբգ. fasān, ռուս. фaзанъ ևն։ chattering, prattling, tale-bearing, whispering, slanderous, back-biting. • իմանի կին շատախօս». (բայց յն. φάσ-ϰω նշանակում է «ասել, յայտարարել, հաստատել, կարծել, հաւատալ»)։ ՆՀԲ «Ի ձայնիցս քուս, յորմէ քսու, և փաս-յորմէ բամբաս. լծ. և յն. փսի՛թիրօս, որպէս և ֆա՛սքօ «ասել», թրք. ֆասլ էթմէք «բամբասել»։ Տէրվ. Altarm. 71 փաս+քուս (քսու). առաջինը համարում է կա՛մ բաս (որից բամբաս) և կամ նոյն ընդ սպասել =սանս. spaç, որով փասքուս լինում է բուն «բառի լըտես»։ lusti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəsapəs և պրս. fasāfas «փսփսուք» ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. βασϰοσυνη «փասքսութիւն»? detached, disunited, dispersed, removed. • ԳՒՌ.-Ջո. Սլմ. Վն. փարատել, Ախց. Երև. Կր. Տփ. փարատէլ, Մշ. փարադել, Սեբ. փարադէլ, Խրբ. Շմ. փարադիլ, Մկ. փmրm-տիլ, Մրղ. փառատէլ, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «ցաւը, հիւանդութիւնը վանել հեռացնել».-Տիգ. փmրmդիլ «կորչիլ հե-ռանալ երթալ».-Նոր առումներ են փա-րատել Երև. Սլմ. Վն. որ և փարտել Ակն. Բիւթ. Բլ. Մշ. «թոնիրի մէջը շորով սրբել մաքրել», փարատել Գնձ. Լ. Ղրբ. Ննխ. Սլմ. «ծնունռիզ յետոյ տղացկանի տունը օրհնե-լը». որից փարատ. փարտիչ, փարտոց, փա-քատիկ, փարատիչ, ականփարատիկ «փուռը կամ թոնիրը մաքրելու շոր», փարատկել «թոնիրը սրբել». հին գործածութիւնը ունի Մաշտ. 321 (Կանոն փարատելոյ զտուն նո-րածին մանկանց)։-Ուրիշ բառեր են Պլ. Ռ. փառադէլ «պատառոտել», Ատն. փա-ռադէլ օլմաք «պատառոտուիլ, կտոր կտոր լինել», որոնք կազմուած են թրք. para-la-maq «պատառոտել» ձևի վրայից՝ հյ. փա-րատել բառի հետ խաչաձևմամբ։ Հնագոյն ռործածութիւնն ունի Բռ. ստեփ. լեհ. «Ջար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա» (տե՛ս և փորոտել)։ affecting, moving, touching; • ՀՀԲ փարիլ բայից։ Նոյնը ՆՀԲ, իբր «որ փարի զսրբելի ենթակայիւ, կամ որպէս փարատիչ աղտոյ»։ Հիւնք. պրս. բարուլէ (իմա՛ [arabic word] parūla «անարգ և անպիտան ոք»)։ sheep. • = Ոմանք համարում են բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ovi-«ոչխար» բառից, որի ժառանգ ձևերը տե՛ս հովիւ բառի տակ։ Այս մեկնու-թիւնը ընդունելու դժուարութիւններն են՝ 1) այն որ բառը արդէն ունինք հովիւ բառի մէջ (հ)ովի ձևով. 2) կարելի չէ մեկնել ա նախա-ձայնը հնխ. օ-ի դիմաց. 3) առանց բացա-տրութեան է մնում -դի (երևի պէտք է մեկ-նել իբր մասնիկ, ինչպէս որ ունինք տար-բեր մասնիկներով՝ սեռի զանազանութեան համար՝ հսլ. ovīnū «խոյ» և ovi-ca «մաքի»)։ pernoctation, passing the night in a place; • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ. • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։ serpent, adder, snake; • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ ( • տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 26 *angh արմա-տից, իսկ Arm. Stud. § 298, ինչպէս նաև Տէրվ. Altarm. 90 լտ. anguis են վերոյիշեալ ձևերի հետ. սակայն Տէրվ, Նախալ. 60 սանս. ahi, յն, έχις, լտ. anguis ևն։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «սողալ»։ Հիւնք. անէծք բառիզ։ ring, slide; • ՆՀԲ լծ. հյ. ոլոր, բոլոր, յն. օ'լօս։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «ծալել»։ Bugge IF 1, 443 աւղ <*anl-ձևին վերածելով՝ կցում է լտ. anulus «ա-նուր, մանեակ, օղակ» բառին։ Հիւնք. ուղիղ բառից։ Müller WZKM 10, 278 սանս. āwali «շարք, կարգ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 111 հոլով բառի հետ, ինչպէս ունինք ծնօղ և ծնող ձևերը։ Patrudány ՀԱ 1908, 214 յն. αυλή «բակ» ռառի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. ag, ak «օղակ, կեռ»։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. ol, ul «կապիլ» օսմ. ilmek «հանգոյց», ilik «լամբակ»։ strong drink, spirit, brandy. • ՆՀԲ լծ. ոգի։ Հիւնք. ոգի բառից։ Ա-ճառ. ՀԱ 1908, 121 յիշում է թէ սլաւ-գերմանական լեզուները գարեջուրի հա-մատր ունին մեր բառին համահնչիւն մի ձև. այսպէս՝ լիթ. alus, լեթթ. alus, հպրուս. alu, հռուս. олъ, պլով. δi, հին սլ. 9l անգլսք. eala, alodh, անգլ. ale, հիւս. գերմ. Ale, որոնց կարելի է միաց-նել թերևս լտ. alicə «ցորենից շինուած մի տեսակ խմիչք» (Ernout-Meillet 32, Trautmann 7)։ Սրանց նախաձևը դըր-ւում է alu-. Ըստ A. Ahlquist, Die Kul-turwörter d. Westfinnischen spr. Hel-singfors 1875, էջ 50 գերմանականից են փոխառեալ գարեջուրի ֆիննական անունները. ինչ. ֆինն. olu, olut, olus, վեպս. olus, էստն. olut, ólut, վոտյ. бlut, լիվ. voll, լապ. vuol։ Սլաւ-գեր-մանական լեզուների հետ յիշած իմ համեմատութիւնս դրել է նախ Pictet, բ տպ. Բ. 410, որ նրանց բոլորի մայրն է համարում սանս. ali «ոգելից ըմպե-լիք»։ day, daytime; • nos։ Տէրվ. Altarm. 51 սանս. vāsara. յն. ἡμερα, լիթ. auszti։ Հիւբշ. Arnւ-Stud. § 299 կասկածով վերի մեկնու-թիւնը։ Մուրատեան, Մասիս 1823 սեպ. 26 լտ. aurora, յն. იύριον «վաղը»։ Canini, Et. étym. 26 եբր. or «լոյս» և մալայ. âri «օր»։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. hour «ժամ»։ Հիւնք. զնդ. ահուրա մասդա, հպրս. աւուրա, «առաւօտեան», αύριον «վաղիւ», αύρα «օդ», ὥρα «ժամանակ», լտ. aura «լոյս, օր», aurora «արշալոյս»։ Patry-bánv SA 1, 188 զնդ. ayarə «օր»։ Դաւիթ Բէգ. Յուշարձան 396 գալլ. awr, կորն. anur, բրըտ. annaor «այն օրից», հիռլ. ór, uar։ Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18) գրում է «թէև յն. ημερα բառի հետ համեմատութիւնը ներկա-յացնում է դժուարութիւններ, բայց ըստ իս ապահով է. մերժելի է հնխ. ausra «առաւօտ, այգ» (որից յառաջացել են լիթ. aušrá, լտ. aurora, յն. αύριον ևն), ինչպէս ցոյց է տալիս աւուր սեռակա-նըք cf. Օրհնութիւն. • = Պհլ. *āfrinam «օրհնեմ, գովեմ» ձևից, որ կազմուած է a նախամասնիկով fri-«սիրել, յարգել, գովաբանել» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ āfrīnāmi «օրհնեմ, աղօթեմ», ❇ fri «աղօթք», ❇lիfrima-«ռոհներգութիւն», սոգդ. āfirīwan «օրհնու-թիւն», պհլ. [other alphabet] » ā̄frin «գովեստ, գովա-բանութիւն», nafrmn «անէծք», պրս. [arabic word] āfrin, āfarin «գովեստ. կեցցե՛», [arabic word] nafrin «անէծք»։ Այս բոլորր պատկանում է հնխ. prēi-, pri-«դուր գալ, հաճիլ, բարե-կամանալ» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներն են՝ սանս. priyatē «սիրել», priyá «սիրելի, կինը», priyátā-«սէր», գոթ, friǰon «սիրել», frijaϑwa «սէր», frjonds=հբգ. friunt=գերմ. Freunϑ «բարեկամ», անգսք. trēod «սէր», հիսլ. frī «սիրելի, կինը», frīa «սիրել», frōendi «բարեկամ», հպլ. prijateli = ռուս. прiятeль «բարեկամ» ևն ևն (Po-korny 2, 86-7)։ Հայերէնի, ինչպէս և յու-նարէնի մէջ, այս արմատը չէ պահուած։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ուտ. afre «աղօթք, օրհնութիւն», afrep'esun «աղօթել, օրհնել»։ Հայերէնի մէջ պհլ. *āfrinam տու-ած է նախ աւհրնեմ, որ թէև անսովոր, բայց պահուած է էջմիածնի հնագոյն Աւետարա-նում (տե՛ս Rey. des ét. arm. 1, 168), յե-տոյ շրջմամբ աւրհնեմ։
Փառ
s. anat.
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
Փասեան
s. ornith.
Փասքուս, քսի
adj.
Փարատ
adj.
Փարելի, լւոյ, լեաց
adj. s.
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
Օդի, օդւոյ, օդիք, օդեաց
s.
Օթ, ից
s.
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
Օձ, ից
s.
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
Օղ, ից, աց
s.
curl, ringlet;
— շղթայի, link;
— ճարմանդի, button-hole.
Օղի, ղւոյ
s.
Օր, աւուր, աւուրք, աւուրց
s. fig. adj. adv.
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
Օրհն
s.