greasiness, dirtiness, foulness, stain, impurity;
turpitude, excess;
sweepings;
excrement;
տուն աղտեղութեան, privy, necessary;
անօթ աղտեղութեան, chamber-pot or utensil.
· Calfa
ῤυπαρία, ῤύπος, ἁκαθαρσία sordes, immunditia, impuritas, ἁσχημοσύνη turpitudo աղտոտութիւն, մնտռութիւն. քիր. փիսլիք. մուրտարլըգ. Աղտ. աղտութիւն. արատ. եւ աղտեղի եւ ամօթալի իրք, որք պղծեն զմարմին կամ զհոգի. աղբ. աղբեւք. անսրբութիւն. պղծութիւն.
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
· Calfa
Որոշեալ յանշնչից եւ յաղցաւոր տարերց. (Անան. եկեղ։)
obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre;
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
· Calfa
Աղօտ է խառնեալ կեղծաւորութիւն. (Եփր. աւետար.։)
to obscure, to cloud, to diminish the splendour of any thing or person, to eclipse, to extinguish;
to tarnish, to sully, to take away the polish from any thing;
to slander;
to enfeeble, to debilitate, to diminish.
· Calfa
Զմի մի տօն երկոքումբք հանդերձ կատարէ, եւ զմինն ի միւսումն աղօտացուցանէ. (Արշ. ՟Ը։)
mill;
the teeth called grinders;
— ձերաց, hand-mill.
· Calfa
Դատարկացան աղօրիք, զի նուազեցան։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն. (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 3. 4։)
to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.
· Calfa
Ոչ վասն ցանկութեան առաւել քան թէ ըստ աստուածային ձայնին զաճեցէ՛քն կատարելով. (Պիտ.։)
Մեծն աստուածասէր պաշտօն ի հաճոյակատարն բարութիւն ... աճել բազմացաւ. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
vegetable, vegetative.
· Calfa
Ամենայն ինչ՝ որ աճեցական է, չէ կատարեալ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
vegetation.
· Calfa
Նովին աճեցմամբ՝ առաւելութեամբ քո ողորմութիւնդ աւետարանեսցի. (Նար. ՟Լ՟Է։ )Իսկ ի ՟Ղ՟Գ. սուրբ միւռոնն կոչի աճեցումն տղայոց, իբր աճեցուցիչ։
to devastate, to deprive, to spoil.
· Calfa
Անապատ ամայի եւ թափուր կացուցանել. դատարկացուցանել.
solitude;
desolation, depopulation;
abandonment.
· Calfa
Տգիտութիւն եւ ամայութիւն յաշխարհի տարածի. (Խոսր.։)
Ի տարակուսանս եւ յամայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ը. 33։)
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
· Calfa
Աղքատ ամանով մտացս մտցուք ի լայնատարած խորհուրդ աւուրս. (Տօնակ.։)
to be ashamed, to blush with shame, to be confounded.
· Calfa
Յայնժամ շտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւ ամաչեցեալք. (Յհ. կթ.։)
summer.
· Calfa
θέρος. aestas Մին ի չորից եղանակաց տարւոյ՝ ջերմ եւ տօթագին. ի ՟Ի՟Ա յունիսի ց՛՟Ի՟Բ. սեպտ. ամառ. եազ. եայ. պրս. դապիսթան. (հյ. տապ)
Ամարունս եւ ձմերունս կատարելով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
of or belonging to summer.
· Calfa
Զոր ոչ ամառնայինն, եւ ոչ այլ ոք յերկուցն տարաւ ճոխութիւն. (Պիտ.։)
summer-time;
in summer-time, during summer.
· Calfa
Բաղդատութիւն գարնայնոյ եւ ամարայնոյ։ Զամարայնոյն ցուցանէ կատարելագոյն ծնունդ. (Պիտ.։)
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
· Calfa
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
to rise, to get up, to go up, to ascend.
· Calfa
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
to provide, to store;
cf. Համբարեմ.
· Calfa
Յորժամ ի կատարեալ հասակն ամբարեցաւ. (Ճ. ՟Բ.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
· Calfa
Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.
elevation, exaltation;
advancement, promotion.
· Calfa
Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ։ Կայմն ամբարձման ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Ի կատար ամբարձման գլխոյն կարմեղայ։ Ըստ ամբարձման կամարի. (Նար.։)
entirely, completely, wholly, totally.
· Calfa
Բովանդակապէս. կատարելապէս. անթերի. լման. պիւթիւն. թէմամ.
fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.
· Calfa
ἁδάμαστος, ἅγριος. indomitus, agrestis Անահ եւ անվեհեր ի բնէ. աննուաճելի. վայրենի. կատաղի, եւ կորդ. անզուսպ, կոշտ. զալըմ. եավուզ. սէրթ. վահշի. զապթսըզ. ասի զկենդանեաց, եւ զտարերաց, եւ զախտից.
· Calfa
Պա՛րտ է պճնել զբանս ի գործոյն. վասն զի ամենն (կամ ամէն) առանց գործելոյ անկատար եւ կաղ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
cf. Ամենաբարեպաշտիկ.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏԻԿ. Կատարեալ բարեպաշտութեամբ. եւ յոյժ բարեպարիշտ.
very pious, religious, devout.
· Calfa
ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏԻԿ. Կատարեալ բարեպաշտութեամբ. եւ յոյժ բարեպարիշտ.
all-bountiful, super-excellent, most excellent, best.
· Calfa
Ամենաբարի՛, ոչ զբերեալսն, այլ որք մատուցանէին զպատարագսն, յառաջ քան զպատարագելիսն՝ տեսանել ասէ զԱստուած. (Փիլ. լին. ՟Ա. 61։)
cf. Ամենագեղեցիկ.
· Calfa
Դնել ամենագեղեցիկ մարմնոյս զգլուխն կատարման Քրիստոս. (Վրդն. քրզ.։)
very pretty, very handsome, charming, very genteel;
extremely agreeable, most beautiful.
· Calfa
Դնել ամենագեղեցիկ մարմնոյս զգլուխն կատարման Քրիստոս. (Վրդն. քրզ.։)
very amusing, full of pleasure.
· Calfa
Լի ամենայն զուարճութեամբ. բերկրապատար. սիրտը ճխացնօղ.
very unfortunate, most miserable, most calamitous.
· Calfa
Ամենաթշուառ շիրիմ, կամ ախտաւորութիւն, կամ տարակուսանք. (Նար.։)
of general assembly.
· Calfa
Զենլի պատարագօք, եւ ամենաժողով տօնիւք։ Փութա՛ պսակիլ զբարգաւաճ պսակն, զոր եւ ոչ մի ամենաժողով տօնք մարդկան տանել կարացին։ (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Տօն ամենաժողով վասն գիւտի սուրբ Աւետարանին Մատթէոսի. (Հ. կիլիկ.։)
very ingenious, very artful, very dexterous, skilful, most able.
· Calfa
Գտակ ամենայն հնարից յամենայն դժուարութիւնս. ամենաճարտար, եւ ամենակար. ամենարուեստ. ըստ յն. քաջահնար. քաջարուեստ. εὑμήχανος, ἁριστοτέχνης. industrius, ingeniosus, artificiosus. ամմէն բանին ճարը գտնօղ, խիստ ճարտար. փէք հիւներլի. մարիֆէթլի. ուստա.
Ամենահնար ամենագէտ է։ Եւ ի փոքունսն ամենահնար ճարտարապետ է. (Ոսկ. մտթ.։)
very modest.
· Calfa
Զամենապարկեշտ սրբազնագործութիւն իւղոյն կատարման. (Դիոն. եկեղ. ՟Դ։)
very unclean, most impure, execrable, detestable.
· Calfa
μιαρός, παμμίαρος. impurus, scelestissimus Ամենեւին պիղծ. ամենագարշ. ամենազազիր. փէք մուրտար, նափաք, մէքրուհ.
very abundant, most plentiful;
very generous, most liberal.
· Calfa
Աստուածային ամենառատ գանձուցն հաւատարիմ եւ իմաստուն տնտես. (Ոսկիփոր.։)
holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.
· Calfa
Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեանն. (Նար. առաք.։)
most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.
· Calfa
Վարանեալն ամենայն իրօք, եւ վարանեցուցիչ. լի ամենայն հոգով եւ տատամսութեամբ. ցնդեալ, եւ ցնդիչ բոլորովին. անհնարին. խիստ տարտըղնած, շուարած, կամ տարտըղնօղ.
Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
very skilful, ingenious;
very instructive;
most wise.
· Calfa
πάντεχνος. plane artificiosus, omnimodas artes sciens, πανάρετος. omnis virtutis, vel artis;
omni virtutum genere ornatissimus Քաջարուեստ. ամենաճարտար. ամենահնար. ամենառաքինի. շատ վարպետ. փէք ուստա. հիւներլի. գապիլիյէթլի. մարիֆէթլի. հեզարիֆէնտ. ասի զԱստուծոյ եւ զիմաստութենէ կամ զզօրութենէ նորա. մասնաւոր առմամբ եւ զՍողոմոնէ եւ զՅեսուայ Սիրաքայ, եւ զիմաստուն գրոց նոցա. եւ զամենայն առաքինի անձանց եւ զգործոց։
not at all, by no means, no wise, not in the least;
quite, wholly, totally, entirely.
· Calfa
Յորժամ արձակեսցէ զձեզ, ամենեւին հանցէ զձեզ աստի։ Օրէն յաւիտենական տեառն ամենեւին կատարեսցի։ Ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել։ Ամենեւին մի՛ երդնուլ։ Եւ արդ ամենեւին իսկ վատթարութիւն է ի ձեզ։ Որպէս եւ ես ամենեւին ամենեցուն հաճոյ լինիմ։ Ամենայնի հաւատայ, ամենեւին (յն. զամենայն) յուսայ։ Պատուիրեցին ամենեւին մի՛ խօսել։ Մոլախոտէ՛ ամենեւին։ Ոչ մերձենայր ամենեւին հուրն ի նոսա. եւ այլն։
Ամենեւին իսկ անմտանելի։ Ամենեւին իսկ օտար. (Պիտ.։)
all men, all persons, every body, as many as, whoever.
· Calfa
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
· Calfa
Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն։ Յետ ամսոյ միոյ աւուրց։ Յետ երից ամսոց։ Մէն մի ամիս ի տարւոջ։ Սպասեցի ամսոց սնոտեաց։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց, առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի տասներորդում (աւուր) ամսեանս այսորիկ. եւ այլն։
Արարեր երկուս լուսաւորս առ ի պէտս շրջմանց տարեաց, ամսոց, եւ ժամանակաց (այս ինքն եղանակաց)։ Ի հանդերձեալ աշխարհին ո՛չ աւուրք, եւ ո՛չ ամիսք. (Ագաթ.։)
Զի՞նչ է ամիս. տեսանելով ուրումն յառաջնոցն զլուսինն լցեալ եւ մաշեալ՝ իմացաւ զանցաւորութիւն կենաց իւրոց, ասաց, թէ իմ ես (օրինակ). (Տօմար.։ Վանակ. տարեմտ.։ Յակ. ղր.։)
Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։
μήν. mensis Որպէս թէ ամ փոքրիկ, այս ինքն ամ լուսնի, որ է ամբողջ շրջան մի նորա ի ՟Ի՟Թ, կամ ի ՟Լ աւուրս. եւ երկոտասաներորդ մասն տարւոյ կամ շրջանի արեգական. վասն որոյ տճկ. ա՛յ, է անխտիր լուսին, եւ ամիս. մահ, շէհր.
Ամսոյ ամսոյ՝ յամենայն ամիսս տարւոյն։ Զոր գտանէին ամսոյ ամսոյ ի մէջ քաղաքացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 61։)
cf. Ամոլ.
· Calfa
Ամոլք ուղղաձիգք եւ հանդարտաքայլք ... Պատարագելի ամոլք գառանց։ Ամոլք կենաց հաւատոյ. (Նար. առաք. եւ Մծբ.։)
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
· Calfa
Յայսքան չարիս շաղախեալ՝ ամուսնութեամբ՝ օտարոտի օրինաց՝ պոռնկեցան յԱստուծոյ։ Ստեցին նոքա ամուսնութեան Աստուծոյն իւրեանց՝ պաշտել զկուռսն Բահաղու, եւ ստէր երկիրն նոցա՝ ամուսնութեան իւրեանց, եւ հնազանդի թշնամեացն. (Լմբ. ովս.։)
Զամուսնութիւն նախանձայոյզ առն կաշկանդեաց (օտարն)։ Անջատելով զամուսնութիւն այլոյ. (Պիտ.։)
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
· Calfa
ԱՄՈՒՐ, ամրի, րաց. կամ րոյ, ոց. որ եւ ԱՄՐՈՒԹԻՒՆ, եւ ԱՄՐՈՑ. Ամո՛ւր տեղի. անքոյթ վայր՝ յոր լինի ամրանալ. տեղի ապաստանի կամ փախստեան. զգուշութիւն, պահպանութիւն. մարտկոց. պարիսպ. պատնէշ. բերդ. ակառն. աշտարակ. անձաւ. ὁχύρωμα, περιοχή, φρούριον, φυγαδευτήριον, βάρις, ἅκρα, ἁσφάλεια եւ այլն. munitio, munimentum, praesidium, propugnaculum, confugium, refugium, arx, turis, cautio եւ այլն. էմին՝ սաքին՝ սարփ՝ եէր, գալէ, գուլէ, եւ այլն.
appeasement, assuagement, moderation, abatement;
inducement, persuasion.
· Calfa
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանել. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
cloud;
— փոշւոյ՝ ծխբյ, a cloud of dust, smoke.
· Calfa
Գամ ես յամպոյ։ Ամպովքն զհրամանսն կատարէ. (Ագաթ.։)
cf. Անբովանդակ.
· Calfa
Անբովանդակելի է ըստ մասինն տարբերութիւն (անհատից)։ Անբովանդակելի է ուրեմն եւ պատշաճ նախախնամութեան նոցա բան. իսկ եթէ անբովանդակելի, (ապա) եւ անգիտելի մեզ. (Նիւս. բն.։)
of a different nature, bastard, spurious.
· Calfa
Որ չէ իւր բունն. անբնական. օտար բնութեամբ. παρὰ φύσιν. բնութենէն դուրս.
unsuccessful, unsatisfied.
· Calfa
Տուեալ պատերազմ ընդ քաղաքին զտարի մի, անգամագիտ լինելով դառնայ. (Արծր. ՟Դ. 1։)