posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
· Calfa
ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
ԳՒՌ (dialectal) Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
στάσις statio, situs, status, locus ἁνάπαυσις quies եւ այլն. որ եւ Կայութիւն, Կայումն. Կացութի. Կացումն. Կալն ուրեք, եւ կայանն հաստատուն. ոտնկռիւ. ոտնկայ. դիրք. դադարք. դադարումն. հաստատութիւն. տեղի. կարգ. վիճակ. կենալը, կենալու կամ կեցած տեղը, կեցուածք, կացք.
Ոչ լինիցի կայ թաթից ոտից քոց։ Կա՛ց ի կայի քում։ Կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Զկայս հանգստեան քո գիտեմ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 65։ Դան. ՟Ժ. 11։ Յես. ՟Ժ. 13։ Ես. ՟Լ՟Է. 28։)
Ոչ ուրեք եղեւ կայ եւ հաստատութիւն։ Ոչ ունէր զկայ ոտից. (Եզնիկ.։ Արծր.։)
Երկուք ոտիւք անվթար անսխալ զկայ հաստատելով։ Զաղցաւոր զէիցն զկայ յառաջագոյն ասաց. (Նիւս. կազմ.։)
Կայցես յուղիղ կայի։ Բառնալ զկայ կենաց նորա (այսինքն զհաստատութիւն հացի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ոչ ունիմք բնաւ զկայ ի ժամանակս կենացս, այլ յընթացս եմք հանապազ։ Զկայ առեալ մեռոնն անուշահոտ յարժանաւոր անօթն՝ ելից զստեփաննոս շնորհիւ եւ զօրութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Այլ աստանօր զկայ առցէ բանս. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Քան զկայ կենաց կենցաղոյս կարծեաց։ Գերագունիցն կայից։ Ի բարձրութեանն կայից։ Ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Յերկուց կայից (ոտից)։ Մտացս կայից։ Կայից կանոնացդ։ Ի կայս եւ ի կողմանցն յունաց. (Նար.։)
Առ գերագոյն կայիցն հոյլս աղաղակելով գոչեն, բացէ՛ք զդրունս. (Նար. տաղ.։)
Չի՛ք նոցա կայք ետեղակալք. (Վեցօր. ՟Դ։)
Կայր ասէ յիսուս. նշանակէ զհեզ եւ զխոնարհ կայս, զզուարթ զհաստատուն տեսակ մարմնոյ ի վարդապետութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որպէս շարժութիւնն առ կայսն, այսպէս ջուր առ երկիր. (Նիւս. բն.։)
Սերտէ զնոսա բարւոք եւ պինդ կայիւք. (Դիոն.։)
Զիա՞րդ կայիւք (այսինքն կալով) թռչէին շուրջ զնովաւ. (Մաքս.։)
կայիւք շարժի, եւ շարժիւք կայ մնայ. կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Երկաց ասէ աստղն, զի կայիւքն ցուցցէ զթագաւորին ծնունդն. (Ճ. ՟Գ.։)
Մինչեւ զե՞րբ ոչ հարկանիցեմք բուռն զկայիցն եւ զմնացիցն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Նախախնամօղ կայից, եւ հաստատութիւն եղելոցն. (Լմբ. հանգ.։)
ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
ԳՒՌ (dialectal) Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
στάσις statio, situs, status, locus ἁνάπαυσις quies եւ այլն. որ եւ Կայութիւն, Կայումն. Կացութի. Կացումն. Կալն ուրեք, եւ կայանն հաստատուն. ոտնկռիւ. ոտնկայ. դիրք. դադարք. դադարումն. հաստատութիւն. տեղի. կարգ. վիճակ. կենալը, կենալու կամ կեցած տեղը, կեցուածք, կացք.
Ոչ լինիցի կայ թաթից ոտից քոց։ Կա՛ց ի կայի քում։ Կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Զկայս հանգստեան քո գիտեմ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 65։ Դան. ՟Ժ. 11։ Յես. ՟Ժ. 13։ Ես. ՟Լ՟Է. 28։)
Ոչ ուրեք եղեւ կայ եւ հաստատութիւն։ Ոչ ունէր զկայ ոտից. (Եզնիկ.։ Արծր.։)
Երկուք ոտիւք անվթար անսխալ զկայ հաստատելով։ Զաղցաւոր զէիցն զկայ յառաջագոյն ասաց. (Նիւս. կազմ.։)
Կայցես յուղիղ կայի։ Բառնալ զկայ կենաց նորա (այսինքն զհաստատութիւն հացի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ոչ ունիմք բնաւ զկայ ի ժամանակս կենացս, այլ յընթացս եմք հանապազ։ Զկայ առեալ մեռոնն անուշահոտ յարժանաւոր անօթն՝ ելից զստեփաննոս շնորհիւ եւ զօրութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Այլ աստանօր զկայ առցէ բանս. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Քան զկայ կենաց կենցաղոյս կարծեաց։ Գերագունիցն կայից։ Ի բարձրութեանն կայից։ Ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Յերկուց կայից (ոտից)։ Մտացս կայից։ Կայից կանոնացդ։ Ի կայս եւ ի կողմանցն յունաց. (Նար.։)
Առ գերագոյն կայիցն հոյլս աղաղակելով գոչեն, բացէ՛ք զդրունս. (Նար. տաղ.։)
Չի՛ք նոցա կայք ետեղակալք. (Վեցօր. ՟Դ։)
Կայր ասէ յիսուս. նշանակէ զհեզ եւ զխոնարհ կայս, զզուարթ զհաստատուն տեսակ մարմնոյ ի վարդապետութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որպէս շարժութիւնն առ կայսն, այսպէս ջուր առ երկիր. (Նիւս. բն.։)
Սերտէ զնոսա բարւոք եւ պինդ կայիւք. (Դիոն.։)
Զիա՞րդ կայիւք (այսինքն կալով) թռչէին շուրջ զնովաւ. (Մաքս.։)
կայիւք շարժի, եւ շարժիւք կայ մնայ. կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Երկաց ասէ աստղն, զի կայիւքն ցուցցէ զթագաւորին ծնունդն. (Ճ. ՟Գ.։)
Մինչեւ զե՞րբ ոչ հարկանիցեմք բուռն զկայիցն եւ զմնացիցն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Նախախնամօղ կայից, եւ հաստատութիւն եղելոցն. (Լմբ. հանգ.։)
unwitnessed.
· Calfa
Եւ ո՛չ անվկայ (է) բանս, որպէս վերագոյնն գրեալ է մեր. (արծր. ՟Գ. 7։)
Բանքն քո աներեւոյթք են, եւ անվկայք. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Գաղտնին անվկայ է, եւ անհաստատ. (Շ. ընդհանր.։)
Կտրեաց զվկայութիւնսն, որ ի հին կտակարանս դրեալ, զի անվկայ լիցի գրեալն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ասելն՝ յաստուծոյ առաքեալ, անվկայ էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Անկարօտ վկայից.
Դատաւորն անխաբ, եւ դատաստանն՝ անկաշառ, եւ անվկայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
ἁμάρτυρος, ἁμαρτυρήτος. carens testibus, vel testimonio. Ուր չիք վկայ կամ վկայութիւն առ ի հաստատութիւն. անվաւեր. շահիտսիզ.
adj. s. assistant.
· Calfa
Օրինակ առընթերակայից լինէր. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Սկսաւ լուանալ ի ջուրն առընթերակայ. (Վրք. հց. ձ։)
Եւ զի ոչ վասն յաթոռ նստելոյ ասէ, անդէն առընթերակայ խտրոցաին յայտ առնէ։ Անդէն մօտ առընթերակայ զչորեքգրեաննն դնէ. (Ոսկ. ես.։)
Տան յառընթերակայ պարունակ սարկաւագացն զգիտութիւնն. (Լմբ. պտրգ.։)
Փոխանակ առընթերակայիցս խոստանայ զառյապայսն։ Առընթերակայ կեանք. Իսիւք.։
Ոչինչ հաստատուն եւ կայուն է յառընթերակայ կեանսս. (Բրս. աղ.։)
Կարծեցուցանելով, թէ նիւթ ինչ միշտ առընթերակաց կայր աստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Տանելով առընթերակայիցն քաջութեամբ՝ խնդային յուսացելովքն. (Բրս. խ. մկ։)
ԱՌԸՆԹԵՐԱԿԱՅ ԱՌԸՆԹԵՐԱԿԱՑ πρόσκειμενος, παρών. adjacens, praesens. Մերձակայ. հպաւոր. եւ Առաջիկայ, ներկայ.
to settle, to fix, to determine.
· Calfa
Խաւար ոչ ունի առկայանալ՝ մերձ անստուեր լուսոյն. (Շ. ամենայն չար.։)
Ոչ յարմարական է բարւոյն եւ չարին ի միասին առկայանալ, եւ ոչ լուսոյն ընդ խաւարի. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Բարւոք առկայանան երկոքեանն, մեռանիլն, եւ է՛ մեռանիլն։ Վասն է՞ր առկայացան երկոքին (ձայնքս՝) արդարն եւ սուրբն. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ։)
Դժուարանայր յայնմ հետէ առկայանալ ընդ նմա. (ՃՃ.։)
Լոյս նշողի առկայացեալ յերկար ժամս։ Առկայանայր ի մայրոց վանս, կամ յանմարտնչելի ամրոցին. կամ ի քաղաքագեօղն։ Ի կողմանս պետութեան վանանդայ առկայացեալ կայր. (Յհ. կթ.։)
Առկայանան յիւրեանց կայանս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի վերայ վիմիդ հաւատոյ հաստատեալ զետեղեալ առկայասցին. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Առաջնորդութեան աստեղն հետեւեալ՝ եկին առկայացան յերուսաղէմ. (Բրս. ծն.։)
(Լողակք) առ ծովեզերբն զամառնային ժամանակն պարենաւորեալ առկայանան. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Առկայացեալ անկարգութիւնք. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ Զկայ առնուլ բանից.
Այսքան առկայասցի առասացեալս պատճառ մակագրութեան. (Մագ. ՟Դ։)
Բազում են (առ այս մեզ բանք). բայց առկայասցի. (Եփր. քրզ.։)
to establish, to fix, to constitute.
· Calfa
Իբր Առկայացուցանել. իսկ ԱՌԿԱՅԻՄ, եցայ, ձ. իբր Առկայանալ.
Զորմոցն վերադրութիւն վիմախարիսխ առկայեաց. (Նար. խչ.։)
Զյարակայութիւնն առ սրտին ունին ուր ստիքն առկային. (Նար. երգ.։)
Ամենայն դառնալի (այսինքն որ ինչ շրջանակի՝) մինչեւ ոչ բախեսցի ումեք ընդդէմ անկելոյն, ո՛չ առկայի. (Ոսկ. յադամ.։)
Առ հարաւային լուսոյն առկայիլ. (Անան. ի պետր.։)
Կարացից առկայիլ սակաւ ինչ յատենին ահեղ. (Բենիկ.։)
to flame very little, to be nearly extinguished.
· Calfa
ԱՌԿԱՅԾ եւ ԱՌԿԱՅԾԵԱԼ ԱՌԿԱՅԾԵԼԻ. Ի փոքր կայծ իմն վերացեալ. նուազեալ, նուաղեալ, մերձեալ ի շիջումն. պլպլացօղ, մարելու մօտ.
Զպատրոյկն առկայծ. (Տօնակ.։)
Զպատրոյկն առկայծեալ մի՛ շիջուսցէ. (Ես. ՟Խ՟Բ. 3։)
Մի՛ շնչման հողմոյ մատներ զառկայծեալն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Աչք առկայծեալք, այսինքն մերձեցեալք ի կուրանալ. (Մխ. երեմ. եւ Մխ. բար.։)
Եկն անանցանելի լոյսն առ առկայծելի ճրագն. (Ճ. ՟Գ.։)
joint, commissioner, assessor;
cf. Առաջիկայ.
· Calfa
Ըղձականացն եւ գուշակելոցն մերձաւորք եւ առաջակայք. (Նար. առաք.։)
Հաճոյ թուէր բանն առաջի թագաւորին, եւ ամենայն մեծամեծացն, մանաւանդ որ էին առաջակայք օրինացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թեւոցն սլացմամբ զառաջակայս բոցեղէն դիմացն ծածկելով. (Անան. եկեղ։)
Զօրս առաջակայ։ Զգիշերս առաջակայ. (Ժմ.։)
Յառաջակայ պահուն գիշերոյն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
Ապա անց յառաջակայսն, ի լինելոցն նշմարեցուցանէ. (Ագաթ.։)
Յառաջակայ ժամանակսն առնէ ապաստան։ Որ յառաջակայ ամսն լինելոց էր. (Լմբ. սղ.։)
Զգործեալ յանցանսն շնորհեա՛ սմա ապաշխարել, եւ յառաջակայիցն սուրբ պահեա՛. (Մաշտ.։)
Այս սովորութիւն է սրբոց, զեղեալ բարիսն աստուծոյ տալ, եւ զառաջակայն ի նմանէ խնդրել. (Շ. ՟ա. պետ.։)
Յառաջակայ խորհրդոյս մեծութեան ոչ ունելով նիւթ բացատրութեան՝ յանհասութիւն ապաւինի. (Սկեւռ. ես.։)
Ի կաւեղէն յառաջակայ յօրինեալ պատշաճագոյն զպատկերն գործիցէ. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
Մանաւանդ իբր Առաջիկայ. παρών, ὐπάρχων, ὐποκείμενος. presens, subjectus. Ներկայ. առաջի արկեալ. ենթակայ. եւ Հանդերձեալ, որ առաջի՛ կայ առ լինել.
present;
near, close;
assistant;
— տարի, the current year;
— ամիս, present month;
յ— շաբաթու, in the next week;
— լինել, to be present, to interpose;
յերեսուն — ամսեան, the thirtieth inst.;
յ—սն for the future, henceforth.
· Calfa
Զառաջիկայ զձորն լնուին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Յամենայն առաջիկայ քաղաքս խաղաղութեամբ զմուտն առնել. (Խոր. ՟Գ. 26։)
ԱՌԱՋԻԿԱՅ προκείμενος, παρών. propositus, praesens. որ ասի եւ ԱՌԱՋԱԿԱՑ. Առաջի եդեալն. մերձակայ, եւ ներկայ. եւ Ապագայ. այնինչ՝ զոր ունի ոք տեսանել, կամ առնել, կամ ասել. առջեւի, առջեւը, առջեւը ելածը, առջեւը կեցածը՝ եղածը, ըլլալիքը, ըսելիքը. Որպէս Մօտաւոր. ներկայ. զոր օրինակ.
Առաջիկայ տեսութիւն։ Յառաջիկայում սահմանում։ (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
Հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Առաջիկայս գործ։ Ե՛ւս վեհագոյն եւ առաջիկայիւքս ճանաչի. (Պիտ.։)
Զգիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անդամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Անցելոց, եւ առաջիկայից. (Արշ. ՟Ի՟Ը։)
Անցելոյն, եւ այժմուս, եւ յառաջիկայէն փրկեսցէ. (Ժմ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցն յայտնութիւն։ Յաղագս առաջիկայիցն հոգալ. (Խոր. ՟Ա. 24. 28։)
Դադարէ յառաջիկայ մեղացն՝ զոր գործելոցն էր. (Մանդ. ՟Է. (ուր եւ ներկայութիւնն ի մէջ բերի։))
Յուսով առաջիկայ մեծագոյն շահիցն մխիթարել. (Պիտ.։)
Փարատել զառաջիկայն՝ որ գալոց է գայթագղութիւն. (Յհ. կթ.։)
Վասն առաջիկայ խոստմանցն՝ որ ի թագաւորէն ակն ունէին. (Լաստ. ՟Ա։)
Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՍՆ, կամ ՅԱՌԱՋԻԿԱՅՆ. մ. Յառաջիկայ ժամանակս. առյապայ. այսուհետեւ. ասկից ետեւ, ետեւէն, ետքը.
Ունիմք ուսանել եւ գիտել զառաջիկայս. (Սահմ. ՟Է։)
Կասկածիմ յառաջիկայսն, մի՛ գուցէ եւ այլն։ Կասկածէր երկիւղիւ առ ի յառաջիկայսն. (Փարպ.։)
Հատուցից յառաջիկայսն։ Յեւս առաջիկայսն գանձել. (Պիտ.։)
Շնորհակա՛լ լեր, զի պահեցար. եւ աղաչեա՛, զի յառաջիկայսն պահիցիս։ Որ վասն անցելոցն խաղաղութեանց շնորհակալ լինի, ե՛ւ յառաջիկայն պահպանութիւն գտանէ. (Խոսր.։)
a sunny day;
fine weather.
· Calfa
կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Անընդդիմակ.
· Calfa
ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՅ ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՑ Որում չիք ոք՝ որ ընդդէմ կայցէ բանիւ կամ գործով. որում անհնար է հակառակ կալ. անհերքելի. անվանելի. դէմ չի կեցուիր. գարշը տուրուշմազ՝ գօնմազ.
Զանընդդիմակայ սքանչելիս։ Յիշէր զանընդդիմակայ զօրութիւնն. (Փարպ.։)
Թէպէտեւ զանընդդիմակայ չափաւորութիւն իւրեանց գիտէին. (Փարպ.։)
burning with desire, sighing after.
· Calfa
Բազում անձկայրեաց տրտմութեամբ, եւ ծանրաթախիծ հոգով (կամ ոգւով) պաշարեալ. (Բուզ. ՟Գ. 11։ եւ Կորիւն.։)
unestablished, unfounded, unsupported, uncertain, frail.
· Calfa
Որ չառնու զկայ. եւ անկայուն. ἅστατος. qui nonstat, inconstans. տուրմազ, կէլիճի.
Ո՛չ զանկայն զանհաստատն, եւ ոչ զայլայլելին. (Նիւս. կազմ.։)
Զկարճն եւ զանկայ ժամանակն ողբայր (Դաւիթ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Զօրէն անհիմն տան անկայ սասանմամբ տատանէ։ Յանկայ եւ յարածուփ գարշութիւն երեսաց. (Պիտ.։)
Անկայիւ շարժմամբ հաստատեալ. (Անան. եկեղ։)
Օրինակաց յաւէտ անկայից։ Կտակի անկայի. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Մծբ.։)
Դադարեաց էութիւն հողմոյն անկայ ունակութեամբն. (Բենիկ.։)
cf. Անկայ.
· Calfa
Ի շարժմանէդ մշտախաղաց անկայական, զանշարժելիդ՝ շարժօղ բնաւից՝ որ այժմ կան. (Երզն. ոտ.։)
Սնոտի եւ շարժուն եւ անկայական զերեւելիսս ցուցանել. (Լծ. ածաբ.։)
Ոչինչ հաստատուն յանկայականիս ցուցանի բնութեան. (Նիւս. երգ.։)
Մնացական է առաքինութիւնն, եւ չարիք նմին հակառակ՝ անկայական եւ անհաստատական. (Ոսկ. ես.։)
cf. Անկայ.
· Calfa
Որոյ չիք կայան հաստատուն. կամ անկայուն.
Անկայան պատսպարին գիւտիւքն մերովք. (Վեցօր. ՟Ա։)
agrarian;
rural, rustic, country;
— օրէնք, agrarian law.
· Calfa
Սահման ասի ի փոխաբերութենէ գիւղից, եւ ագարակային սահմանաց. (Սահմ. ՟Դ։)
confidential, authorized, accredited, estimable, influential.
· Calfa
Սիսիանոս՝ տիբերի հազարապետ, որ յոյժ բանկայ էր արքայի, միանգամայն զազգն հրէից կորուսանել խնդրէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
high, great, supreme, sublime, excellent.
· Calfa
Որ կայ ի բարձրութեան, կամ ի բարձր կայս. բարձրաբերձ.
Ի բանական եւ ի հոգեւոր բնութիւնս զատեալ որոշեցան բարձրակայ վայրիւք. (Մամբր.։)
absent, distant, remote, far off.
· Calfa
Բացակայիցն տարակացելոց գիրս գրէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Իսկ բացակայն՝ որ ո՛չ է տեսօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Հեռաւորեալ բացակայ արասցէ զմեզ բոլորից տէրն (ի մոլորութեանց). (Զքր. կթ.։)
Բացակայ յերկրային կրից. (Նար. առաք.։)
Բացակայ է ճանապարհ արդարոյն եւ անօրինին ի միմեանց. (Լմբ. առակ.։)
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն ... որ ուրիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ.։)
որ եւ ԲԱՑԱԳՈՅ. ἁπών absens, distans եւ բայիւ διΐσταμαι disto Որ կայ ի բաց, բացակայ, տարակաց. հառաւոր. հեռի. օտար.
to absent one's self, to go away.
· Calfa
Մի՛ բացակայեսցիս բարի առնել կարօտելոց. (Բրս. ապաշխ.։)
Ինքեանք բացակային ի մեղացն գնացից. (Համամ առակ.։)
Ոց ախորժեն ... բացակայիլ զիւրեանց փափագելիսն. (Խոսր.։)
Յորքանեաց նուազեցին լաւագուիցն ընտրողութեանց՝ ի նորա բացակայիլ յորդորական բանից. (Սկեւռ. լմբ.։)
ἁπέχω, ἁπέχομαι, διΐσταμαι abstineo, disto Ի բաց կալ, եւ հրաժարիլ. եւ լինել բացակայ, հեռի կալ կամ գտանիլ.
absence, rimoval, non-residence, distance.
· Calfa
Հեռակայութիւն, հեռակացութիւն. հեռաւորութիւն, եւ հեռի կալն.
Առանց անջատման եւ բացակայութեան՝ ի նոսա հնչելով. (Փիլ. ել.։)
Անձուկ միայն բացակայութեամբ հեռի լինելով խորան ի խորանէ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Կամքն հեռի գտանէր բացակայութեամբ յԱստուծոյ։ Գրելն՝ զբացակայութիւն նշանակէ, որպէս որ հեռի է ի մէնջ՝ գրով տեղեկանայ. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ տունջեան եւ գիշերոյ բացակայութեանց. (Արծր.։)
sepulchres.
· Calfa
Եթէ առ Ռաքէլ (ապաւինեցայց), նա անդ ի տեղւոջն ունի զբնակունակն կայեանս. (Պիտ.։)
worthy, proper, becoming;
fit, well made, shaped, arranged, proportioned.
· Calfa
Գեղեցկայարմար. վայելչայարմար. գեղեցկաշէն. բարեձեւ, բարեկարգ.
Գեղեցկայարմար շինուած, տաճար, կենդանի, կարգ, գնացք, բանք. (Շար.։ Ղեւոնդ. ՟Դ։ Մեսր. երէց.։ Գանձ.։ Ոսկիփոր.։ ՃՃ.։ Սարգ.։ Յհ. կթ.։ Արծր.։)
long, extended;
far;
փոքր մի —, rather long.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «երկայն, երկար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Կոչ., որից՝ եր-կայնաբազուկ Եւս. քր., երկայնաբան Ոսկ. յհ. ա. 13. Եւագր., երկայնագոյն Բ. մակ, ժբ. 36. Իմ. ժբ. 24, երկայնակեաց ՍԳր. Ոսկ, λս., երկայնահոգի Եւագր., երկայնաձիգ Ոսկ. մտթ. և ես. Վեցօր. Եւս. քր., երկայնա-միտ ՍԳր., երկայնել ՍԳր. Եզն., երկայնու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, ընդերկայնամիտ Եփր. ա. կոր. և ա. թես. գրուած է երկեայն Կնիք հաւ. էջ 4։
= Բնիկ հայ բառ. պարզ արմատն է երկ-, որի վրայ աւելացել է -այն մասնիկը. հմմտ. մի-այն, ուն-այն, միանգամ-այն, զնանա-պարհ-այն ևն. նոյն արմատից -ար մասնի կով կազմուած է երկ-ար. հմմտ. մեծ-ար-ել, ևն։ Բոլորի արմատն է հնխ. dewə, որի ձայն-դարձներն են dowə, dwā, du. այս առմա-տից զանազան մասնիկներով յառաջանում ևն յն. δfαρόν, հոմեր ἰη ό, δfāլίς δηρίς. δfāν, ղո.. δάν, հոմեր. δfήν. δηὶ ά, δαίν, δ.č, (O աստիճանով) «երկար ժամանակ, երկարատև, վաղուց, շատոնց», երկար u ձայնդարձով՝ հսլ. davš «էր երբեմն», dovī-nu«հին, հնուց», ռուս. давe«երեկ, քիչ առաջ». павно«վաղուց», սլով. davi «քիչ առաջ, այս առաւօտ». լեհ. dávno «վաղուց», ուկր. dá-viky «այս առաւօտ», լատ. dūdum «ի վա-ղուց հետէ, շատոնց», duro «տևել, տոկալ, դիմանալ» (ստորին ձայնդարձով՝ du ձևից)։ Համեմատութեանց վրայ աւելացնել կամես. tuwa «հեռու», tuwaz (a) «հեռուից», tuwa-las «հեռաւոր» (Benveniste, BSL, հտ. 33, ❇ 99, էջ 142. տե՛ս և Pokorny, 1, 779, Er-nout-Meillet, 275)։ Հիռլ. doe «կամաց» թերևս նաև գերմ. zaudern «վարանիլ, ձգձո-գել, ժամանակ անցկացնել» (տե՛ս Walde, 245, Boisaeq, 183, Berneker, 181)։ Ըստ ո-րում՝ հնխ. dw տալիս է հյ. երկ-(հմմտ. եր-կու, երկնչել), ուստի և հնխ. dwāro-տալին է հայ. երկար, ro-ի փոխարէն ռնգային մաս-նիկով՝ երկայն (իբր յն. δfα). միևնոյն ժա-մանակ dewə ձևից տևել և dowə ձևից տո-կալ։ Այսպէս ուրեմն հնխ. երկավանկ ար-մատների և ձայնդարձի օրէնքների համա-ձայն նոյն ծագումն ունին և նոյն արմատից են բխում հյ. երկայն, երկար, տևել և տոկալ բառերը։
Windisch. 29 երկու բառից։ Böttich ZDMG, 1850, 354, Arica, 82, 380, սանս. dirgha, զնդ. darəγa, լիթ. ilgas «եր-կար»։ Տէրվ. Altarm. 75 երկայն և երկար համեմատում է այս բառերի և յն։ δνλιχός. հսլ. d'u>u, պրս. dirāz «երկար» ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 78 սանս jar «ժողովել», grāma «ժողով», յն α-γείρω «ժողովել», α-γιρί «ժողով». հյ. կար, կարել, կարուակ, կարկել, կարկամ, կարկառել, կարկառ ձևերի հետ՝ թերևս հնխ. gar «մօտեցնել, դի-զել, ժողովել, ամփոփել, կուտել» արմա-տից. հնագոյն ձևերը համարում է *կրա-նի>երկայն, *կեր-կար, կրար> երկար. Meillet, MSL, 9, 150 երկայն և եր-կար կցում է կասկածով լիթ. erdvas «ընդարձակ, լայն» բառին։ Հիւբշ. 445 ւևշում է անցողակի։ Bugg։, KZ, 32, 84 երկայն և երկար հանելով երկ արմա-տից՝ դնում է կովկասեան փոխառու-թիւն. հմտ. կիւրին. yärg' «երկար»։ Հիւնք. երկինք բառից հանում է երկայն, երկիր բառից երկար։ Scheftelowitz, BВ, 28, 308 անգսք. raecean, հբդ. rei-chen, անղլ. rcach «հասնիլ, ժամանել» և յն. ὸρι-ντομαι «երկարիլ»։ Karsl, Յուշարձան, 427 երկայն=թաթար. keñ «լայն», 428 երկար=թաթար. ker, er «լայն»։ Մառ, ЗВО, 1925, 803 և 811 երկայն և երկար =վրաց. գրձելի և եբր. eārōk։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ 2, 107 իրար է խառնում լտ. rex «թա-գաւոր», սանս. raçmi «ճառագայթ, սանձ». արս. rasan «թոկ», rag «ջիղ, երակ» և հյ. առիւծ, երկայն ու երկար։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Ղրբ. էրկան, Շմ. յէրկան, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. էրգան, Սեբ. -երգան, Ասլ. էրգա. Սչ. յէրգան, Գոր. է՛րկ'mն, Սլմ. Վն. էրկէն, Մրղ. էրկ'էն, Երև. Տփ. էրգէն. Հմշ. էրգէն, էրգը՛ն, Մկ. Ոզմ. հէրկէն, Ալշ. Մշ. յէրգէն, Զթ. իյգmն, իրգmն, Հճ. իյգmն։ -Նոր բառեր են՝ երկայնալուծ, երկայնա-կանջ, երկայնապոչ, երկայնարև, երկայնա-ւուն, երկայնկեկ ևն.-Անգորայի թրքախօս հայերն ունին էրկան-կուտի (իմա՛ երկաւն-գօտի) «ծիածան» (Բիւր. 1898, 789)։
Ձգեն զմեղս իւրեանց իբրեւ երկայն պարանաւ. (Ես. ՟Ե. 18։)
Երկայն է չափ երկրի, լայն է ծով. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 9։)
Որ հիւանդն եւ տկարն է, եւ ի կարճ բանից անտի իբրեւ յերկայն բանից ձանձրոյթ եղեալ տեսանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ի սակաւուն ելից ժամանակս երկայնս. (Իմ. ՟Դ. 13։)
Մի՛ անտես առնել զերկայն ժամանակաց աշխատութիւնս իմ. (Սարգ. յիշատ.։)
Ճանապարհ երկայն հանդերձեալ ես վճարել։ Ըստ հիպոկրատեայ, կեանք՝ սուղ, եւ արուեստ՝ երկայն։ Երկայն երկայն եւ յաճախապէս վազիւք տագնապել փութան. (Փիլ.։)
Այբն ո՛չ է բուն ի յերկայնիցն, եւ ի բուն նուազացն, այլ յայնցանէ՝ յորս երկոքին այսոքիկ կան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
Ձայնաւորացն երկայնք են երկու, է՛, ո՛վ». իմա՛ որպէս յն. որ են կրկնակ տառք իբր. (Թր. քեր.։)
ԵՐԿԱՅՆ ԱՒՈՒՐՔ. յն. երկայնութիւն աւուրց, կամ կենաց.
Երկայն աւուրբք լցուցից։ Ընդ երկայն աւուրս. (Սղ. ՟Ի. 5։ ՟Ի՟Բ. 6։ ՟Զ. 15։ ՟Ղ՟Բ. 7։ Առակ. ՟Գ. 16։)
Որ երկայն աւուրցն (յն. բազմաժամանակեայ) առին զապաշխարութիւն, եւ անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)
cf. Երկայնաձեռն.
· Calfa
cf. Երկայնաձեռն.
Արտաշէս, որ կոչեցաւ երկայնաբազուկ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։ Ասող. ՟Ա. 5։ Վրդն. պտմ.։)
Հրամանաւ պտղոմէոսի երկայնաբազուկի զաստուածեղէն գիրսն թարգմանեցին. (Եպիփ. ծն.։)
prolix, too diffusive, too long, long-tongued.
· Calfa
Այսչափ երկայնաբան լինել ընդ ձեզ պայքարաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Երկայնաբան լինի». նշանակէ, յերկարի բանն. յն. բանն յերկայնութիւն ձգի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
ԵՐԿԱՅՆԱԲԱՆՔ. գ. ԵՐԿԱՅՆԱԲԱՆ ԲԱՆՔ. Երկարաբանութիւն. երկայն բանք.
Պատկառէ ի քումմէ լռութենէդ առաւել քան յայլոցն երկայնաբանից։ Համառօտաբար՝ քան զերկայնաբանսն հաւանագոյն. (Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
Բանք երկայնաբանք նշանակ է անմտութեան. (Եւագր. ՟Թ։)
to be prolix in discourse, to make long tiresome speeches.
· Calfa
Զի՞ երկայնաբանես. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ զի՞ եւս ինձ երկայնաբանելն է. (Խոսր.։)
Զեկուցեալ է ճշգրիտ յառաջագոյն, զի այլ մի՛ եւս լիցի երկայնաբանել։ Ախմարագոյն է երկայնաբանել յաղագս այսպէս յայտնեաց. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
prolixity, tiresome length in a discourse.
· Calfa
Յայտնի վկայութիւնս առնուլ ի մէջ՝ երկայնաբանութեան է։ Յանյագ երկայնաբանութենէ խոյս տուեալ. (Փիլ.։)
Կրկնեաց՝ ո՛չ եթէ վասն երկայնաբանութեան. (Երզն. քեր.։)
μακρηγορία, μακρολογία sermo longus, oratio logo, multiloqium Բան երկայն. շատխօսութիւն.
too long or extended, gigantic.
· Calfa
Ընդ երկայն դիզացեալ. բարձր. հսկայաչափ.
Երկայնադիզօք հասակօք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
having a long jaw, long-jawed.
· Calfa
Որոյ ծտօտն է երկայն. երեսը կամ դունչը երկան.
Այտքն ի ներքոյ միահարթք երկայնածնօտք. (Ոսկ. կողոս.։)
that lives long;
— լինել քան զոք, to outlive, to survive.
· Calfa
Զաւակ երկայնակեաց. (Ես. ՟Ծ՟Գ. 10։)
Կեանք երկայնակեաց». յն. երկայնակեցութիւն. (Բարուք. ՟Գ. 14։)
Ի բազմութիւն սերէին յերկայնակեաց ժամանակ». յն. յերկայնութիւն կենաց. (Ոսկ. ես.։)
ԵՐԿԱՅՆԱԿԵԱՑ ԼԻՆԵԼ. Յերկար կեալ. երկայնօրեայ լինել. շատ ապրիլ։ (Ել. ՟ի. 12։ Օրին. ՟դ. 41։ ՟ե. 16։ ՟ժէ. 20։ Դտ. ՟բ. 7։ Իմ. ՟գ. 17։)
longevity.
· Calfa
Երկայնակեցութեան պարգեւօք պսակէ զկենդանին. (Պիտ.։)
Առողջութիւնք մարմնոց ... եւ երկայնակեցութիւն ամաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ իբր Երկայն կենակցութիւն, եւ յերկար բնակութիւն.
Եւ զսկզբանէ սէրն ի միասին երկայնակեցութեամբն յոգիսն կնքեալ՝ լուծանել ոչ կարեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի տան տեառն զերկայնակեցութիւն. (Ասող. ՟Գ. 21։)
μακροβίωσις, μακροβιότης vita longaeva Երկայնակեացն գոլ. երկարութիւն կենաց. երկարատեւութիւն.
of too long or extraordinary a size, tall.
· Calfa
Այր մի երկայնահասակ. (Ոսկիփոր.։)
μακρός prolixus, altus Երկայն հասակաւ. բարձրահասակ.
long-haired.
· Calfa
Որոյ հերք գլխոյն են երկայն. մազը երկան.
Լիրբ եւ երկայնահեր. (Ուռհ.։)
cf. Երկայնամիտ.
· Calfa
Երկայնահոգի՛ լինիջիր. (Եւագր. ՟Թ։)
μακρόθυμος longanimis, patiens ըստ յն. ոճոյ՝ իբր Երկայնամիտ.
to prolong, to extend.
· Calfa
Երկայնաձգեալ զկենցաղավարութեան քո զվարս. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
long-handed.
· Calfa
Արտաշէս երկայնաձեռն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Նախադր. ՟Ա. Եզր.։ Ասող. ՟Ա. 1։)
Առ երկայնաձեռն արտաշիսիւ. (Սամ.։)
Զկնի երկայնաձեռին թագաւորեաց արտաշէս միւս. (Միխ. աս.։)
Գայր ամիրայն տաճկաց, որոյ անունն երկայնաձեռն կոչէին. (Ուռհ.։)
μακρόχειρ longimanus Որոյ մի ձեռն կամ երկոքեանն են երկայն. ուստի լինի եւ ասի նաեւ Երկայնաբազուկ. ձեռքը՝ թեւը երկան.
long, extended;
parallelogram, oblong.
· Calfa
Երկայն ձեւով. առաւել տարածեալ ընդ երկայնութիւն.
Տեսեալ առ եզերբ ծովուն երկայնաձեւ բլուր. (Խոր. ՟Ա. 15։)
very long, elongated;
that lasts long;
far.
· Calfa
Երկայնաձիգ հովիտ, կամ ձող, ելուզմունք բարունակաց, ստեղն, մատունք. (Խոր. ՟Ա. 15։ Պիտ.։ Սկեւռ.։ Մագ.։)
Ընդ նեղ եւ ընդ երկայնաձիգ անցանելով պարանոց. (Արիստ. աշխ.։)
Երկայնաձիգք էին հասակօք։ Երկայնաձիգ ճանապարհ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
Ըստ երկայնաձիգ լարի բանն ունի զբխումն. (Լմբ. ժղ.։)
Երկայնաձիգ ժամանակ կամ ժամանակք, պատմութիւնք. (Ոսկ. մտթ.։ Վեցօր. ՟Թ։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Օրն այն մեծ եւ երկայնաձիգ եղեւ քան զամենայն աւուրս. (Ոսկ. ես.։)
Ձանձրութիւն կրօնաւորի՝ երկայնաձիգ. (Կլիմաք.։)
Բազում եւ երկայնաձիգ բանս ամբաստանութեան յաճախեաց առ հրէայս. (Ոսկ. ես.։)
Ողբս երկայնաձիգս յօրինէր. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ահա մարտիւրոսութիւն երկայնաձիգ. (Սիսիան.։)
Աջողեցաւ ձգել զսուինն. քանզի էր կորովի եւ երկայնաձիգ, հեռի զաշտէսն արձակեալ. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Ի սա գանս ահաւորս եհար միայն երկայնաձիգ աղօթելն առ տէր. (Կլիմաք.։)
ἑπιμήκης oblongus μακρός longs Ձգեալ տարածեալ ընդ երկայն. երկան.
furnished with long branches.
· Calfa
Որոյ ճիւղք կամ ոստք են երկայն. երկան ճղերով.
Զթանձրախիտ մայրիսն ... եւ զերկայնաճիւղսն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
patient, that suffers patiently, that perseveres;
— լինել, cf. Երկայնամտեմ.
· Calfa
Տէր աստուած ... երկայնամիտ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Այր երկայնամիտ. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։ ՟Ժ՟Բ։ 18. Ժող. ՟Է. 9։)
Խրախոյս է երկայնամտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Յերկայնամտէն գտանել յանցանացն ներողութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Երկայնամիտ բարերարութիւն կամ բարութիւն». իմա՛, երկայնամտական. (Նար.։)
ԵՐԿԱՅՆԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. cf. Երկայնամտել.
Երկայնամի՛տ լերուք եղբա՛րք իմ մինչեւ ի գալուստն տեառն. (Յկ. ՟Ե. 7։)
Սակաւիկ մի երկայնամի՛տ լեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Երկայնամի՛տ լեր առ իս. կամ լինիցի առ նոսա. (Մտթ ՟Ժ՟Ը. 26։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 7. եւ այլն։)
Երկայնամի՛տ եղերուք ի վերայ բարկութեան հասելոյ ձեզ յաստուծոյ. (Բարուք. ՟Դ. 25։)
Երկայնամիտ լինիմք ի վերայ տգիտութեանդ ձերոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
μακρόθυμος longanimis, lenis, patiens Ոյր միտքն կամ սիրտն եւ հոգին է լայն եւ ընդարձակ. յերկարատեւ համբերօղ. եւ հեզ. (որպէս եւ կարճամիտն է անհամբեր) ըստ յն. եւ եբր. երկայնահոգի, կամ երկայն՝ այսինքն ծանր ի ցասումն.
but, yet, notwithstanding, however, nevertheless, though, still;
save, except, without;
— եթէ, except;
unless;
— միայն, if, provided, with the exception of, excepted, but, hesides;
if not;
— ասկայն, yet, however, nevertheless.
· Calfa
«սակայն» ՍԳր. Եզն. զանազան դարձուածներով ունինք բայց միայն, բայց սակայն, բայց արդ, բայց եթէ ՍԳր. Ագաթ. կայ նաև բայց «միայն», բայց ի «բացի». բայց միայն «բացի» ՍԳր. Եզն.։
(որպէս թէ ի բաց առեալ, կամ բաց ի բանէ աստի) πλήν, ἕμπας, ἕμπης, ὄμως δέ tamen, verum, nihilominus, autem Սակայն. այլ սակայն. այլ. իսկ. յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միայն, միայն թէ.
ԲԱՅՑ ՍԱԿԱՅՆ. շ. կրկին. cf. բայց. սակայն. πλήν verumtamen, caeterum.
Բայց սակայն Աստուած փշրեսցէ զգլուխ թշնամեաց մերոց. (Սղ. ՟Կ՟Է. 22։)
Բայց սակայն երգեսցէ բանս, որքան զօրեսցէ. (Նար. կուս.։)
Ել եւ նա ընդ առաջ, բայց սակայն ոչ կարաց ունել զդէմ նորա. (Ագաթ.։)
Արդ թէպէտեւ ածեալ զմտաւ, բայց սակայն չկարէին հանդուրժել. (Փարպ.։)
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
· Calfa
Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։
Սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի. (Եղիշ.։)
night;
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են յն. հոմեր. ἔσπερος «երեկոյ», τα ἔοπερα «ե-րեկոյեան ժամանակ», յետնաբար ήεσ-πέρα «երեկոյ», լտ. vesper «երեկոյ», ves-bera «երեկոյ ժամանակ», ֆրանս. vèpres «երեկոյեան աղոթք», հիռլ. fescor, կիմր. ucher, լիթ. vākaras «երեկոյ», yakaraī «արևմուտք», լեթթ. vakars «երեկոյ», հսլ. večerù, ռուս. вeчepь «երեկոյ», вeqepя «ընթրիք», գերմ. Vesperbrot «իրիկնահաց, ընթրիք», փոխառութեամբ հունգ. vacsora «ընթրիք» (Walde, 827, Boisacq, 288, Trautmann, 348)։ Այս բառերին նախաձև են դրւում հնխ. vespero, veqero, առանզ սակայն ձայնական տարբերութիւնները լիո-վին պարզելու։ Հայերէնը, որ գալիս է հնագոյն *գեշեր ձևիզ, հայում է veqero նախաձևին. հմմտ. շուն, եշ. -թոխարերէնն ունի. wse ձևը, որի հետ նոյն է քուչ. yasl «գիշեր» (Pokorny, 1, 15 և 311, Kluge, 510, Ernout-Meillet, 1054)։ -Հիւբշ. 435։
ալ», geč «ուշ», չաղաթ. kiča «երեկոյ». Պատահական նմանութիւն ունի չերքէզ. češə «գիշեր»։ -Հայ բառի հնդևբոպա-կան ծագման հակառակ է Brugmann, IF, 13, 158, որին համամիտ է նաև Boisacq, 289. սակայն այդ կասկածները իզուր են, ինչպէս ցոյց է տալիս վեր-ջին անգամ Pedersen, KZ, 39, 393 և 404, որին համամիտ է նաև Walde, gəγ,
Մինչդեռ կայր եւս գիշերոյ. (Եղիշ. յար.։)
army, host, soldiery, militia, soldiers, forces, troops;
հետեւակ —ք, infantry, foot-soldier;
— առնել, հատանել, cf. Զօրաժողով լինել;
ընտիր ընտիր —ուց, the flower of the troops, the best troops in an army;
— ծանր, սաուար, բազմաձեռն, great army, numerous troops, overwhelming forces;
քաջակիրթ, պատերազմափորձ, մարզիկ —, disciplined, experienced, troops inured to war;
—ք երկնից, երկնաւոր —ք, the host of angels;
—, strength, vigour, force;
մինչդեռ —ն եւ սգիքն անդէն կային, and still breathing, giving signs of life.
· Calfa
, ու, ա հլ. (եզակիում գլխաւորապէ։ գործածւում է ու հլ. յոգնակիում ա հլ. բայց շատ անգամ կայ յգ. սեռ. զօրուց, մէկ ան-գամ եզ. գըծ. զօրաւ Դան. ժա. 13. սակայն ո՛չ բնաւ զօրի, յետնաբար կայո հլ. գըծ. զօ-րով, զօրովք) «ուժ, զօրութիւն» Բ. մակ. ժդ 45 Դան. ժա. 13. «զօրք, զինւորների խումբ» ՍԳր. Բուզ. որից զօրանալ «ուժեղանալ, սաստկանալ» ՍԳր. զօրութիւն «ուժ, ազդե-ցութիւն, ներգործութիւն, զօրք, հրաշք, հրեշ-տակները» ՍԳր. զօրացուցանել ՍԳր. Եզն. զօրագլուխ ՍԳր. զօրագոյն ՍԳր. Եզն. զօրա-ժողով ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր. Կոչ. զօրական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. զօրանիստ Բուզ. զօրավիգն Սգր. Եւս. քր. զօրավար ՍԳր. զօրաւոր ՍԳր. զօրեղ Բ. մակ. ժե. 17. զօրել Ես. ծ. 2. Եզն. անզօր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. մեծազօր Գ. մակ. ե. 7. Վեցօր. Ոսկ. Եզն. Կոչ. Ագաթ. Եւս. քր. բազմազօր Բուզ. Կոչ. հեծելազօր ՍԳր. Եւս քր. զօրօգուտ «զինակից» Եւագր. 99։ Նոր գրականի մէջ զօրաբանակ, զօրագունդ, զօ-րախումբ, զօրակոչ, զօրահանդէս, զօրահւա-մանատար, զօրանոց, զօրանց, զօրաշարք, զօրապետական, զօրապետութիւն ևն. տես և հզօր։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ վրաց. ზორვარი զորվարի «զօրավար», արաբ. [arabic word] zirvāra, յգ. [arabic word] zarāvarā, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 875 մեկնում է «յու-նական բանակի սպարապետ». պէտք է հաս-կանալ մեր զօրավար բառը, որ թերևս յու-նաց մէջ էլ գործածական էր. կամ թէ արաբ-ները լսել են այն հայազգի զինւորներից որոնք հայ զօրավարների հրամանատարո։ւ-թեան տակ Յունաց կայսրութեան արևելեան բանակաթեմն էին կազմում։ Կամուսի պրս. թարգմանութեան մէջ՝ էջ 322 նոյն բառը սխալ է գրուած [arabic word] zarazara, փոխա-նակ [arabic word] zarāvara։ Ուտ. zärävär մի սրբատեղիի անունն է. իսկ zor «ուժ, զօրք»։
Մինչդեռ զօրն եւ ոգիքն անդէն կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
v. imp. "— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
· Calfa
-Պհլ. *šāt=պրս. *šad «շատ, առատ» ձևի՞ց. բայց այսպիսի ձև չէ աւանդուած. պրս. ❇šād=պհլ. [other alphabet] ) sāt սովորա-բար նշանակում է «ուրախ», որից պրս. [arabic word] ︎ sadī=պհլ. [other alphabet] ︎ šatih «ու-րախութիւն» = զնդ. šāiti-= հպրս. šiyati-(Horn § 767), պրս.. [arabic word] sābāš «ու-րա՛խ լեր» (որից ռմկ. շաբաշ «բանթող»)։ Ենթադրւում է սակայն որ բառս ունեցել է նաև հնապէս «առատ» նշանակութիւնը, որից կազմուած է պրս. šadāb [arabic word] «յորդա-ջուր, շատաջուր»։-Հիւբշ. 212։
Յարդ եւ խոտ շատ է մեր։ Կայ եւ իմ շատ՝ ե՛ղբայր։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ որ սակաւ։ Դեռ աւուր (կամ աւր) շատ կայ. (յն. օր, կամ տիւ)։ Շատ զոք ընդ միմեանս շփոթեաց։ Շատից յաչաց ելանէին։ Շատ եւս այն են՝ որ եւ ննջեցեալք իսկ իցեն։ Ոչ լցաւ ասել շատ. եւ այլն։
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
· Calfa
ՆՀԲ կասկածով քաշ, քաշել բառից։ Հիւնք. կայսր բառից։ Justi, Dict. Kuι de, էջ 335 քրդ. kiš «կշիռ» ձևի դէմ է դնում։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. gisrinnu «լծակ, կշիռք», 405 սումեր. gušur, gusra «ձող, լծակ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի կաբարդին kišekk «կշիռք», kisekkən «կշռեւ»։ Ա. ղիղ մեկնեց Karst, Յուշարձան, 400.
զի՞նչ այնմ կշիռ կայցէ, յորժամ զքրիստոս ոք տեսանիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
fault;
sin;
— դնել, cf. Մեղադրեմ;
— ինչ առնել ումեք, to wrong or do evil to;
քո է —ն, it is all owing to you, it is your fault, you are wrong;
ոչ իմ է —ն, I am not to blame, it is not my fault;
իւրք — ինչ ոչ արար ինձ, he did not offend me in any way;
— ինչ ոչ գոյր նոցա, they would be without fault;
այս կայ — եւ մեզ, this is also partly our fault.
· Calfa
, ի-ա հլ. (սովորաբար անեզական է, բայց կայ նաև եզ. ուղ. հյց. մեղ ձևը) «մեղք, յանցանք, վնաս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Սեբեր. Եփր. Բ. կոր. որից մեղանչել ՍԳր. մեղանալ «մեղք գործել» Յուդթ. ժա-16. մեղանք Ոսկ. մ. ա. 14. մեղաւոր ՍԳր. մեղանչական ՍԳր. Եզն. Կոչ. Վեցօր. Ագաթ. մեղադիր ՍԳր. Կոչ. Կիւրդ. ծն. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. անմեղ ՍԳր. չմեղ Գնձ. չքմեղ Ոսկ. մ. բ. 2. մեղուցանել ՍԳր. բազմամեղ Ոսկ. ես. և մ. ա. 9. յետնամեղ Եզն. սակաւամեղ Ոսկ. ա. կոր. երկրամեղ Նար. առաք. մեծամեղ Ոսկ. ես. և մ. ա. 18. հոլովուած ձևով՝ մեղացածին Ագաթ. մեղա-ցային Ղևտ. զ. 25. մեղսաբեր Ագաթ. մեղ-նաթաթաւ Ագաթ. մեղսասէր Փիլ. Նար.-միջ. հյ. մեղկան «յանցաւոր» (չունի ԱԲ) Անսիզք 35. Սմբ. դատ. 42, 103.-նոր բա-ռեր են մեղսակից, մեղայական, անմեղու-Բակ ին։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Սչ. մեխք, Ոզմ. Վն. մեխք՝, Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Ռ մէխք, Ջղ. Սլմ. մեխկ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Շմ. մէխկ, Ակն. Պլ. Սեբ. մէխգ, Երև. մեխկ, Տփ. միղ, միխկ, Ասլ. մէ՝խգ, մէ՝խ*, Սվեդ. Տիգ. միխք, Մրղ. մըէխկ'։ Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մաղդրել «մեղադրել», մէղավօր «մեղաւոր», մէղա հացցիկ (ասում են, երբ հացը պատահմամբ գետին ընկնի), էնկ. մէ-ղօք «չհաս» (Բիւր. 1898, 865)։-Նոր բառեր են մեղաւորնալ, մեղդրուիլ, մեղքունք գալ, մեղօք, մեղքնալ, մեղագիր։
Այլ եւ այս կայ մեղ եւ մեզ, զի զկարծեցեալ զձեր օրէնսդ առ մեզ գրեալ հրամայեցաք ձեզ. (Փարպ.։)
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
· Calfa
, ի հլ. «աւազակ, հրոսակ, թշնամի բանակ, յարձակող՝ արշաւող գունդ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. եփես. «ասպատակութիւն, յարձա-կում» Արծր. Խոր. Ղևոնդ. «աղաղակ, գոռում գոչում» Ոսկ. մ. բ. 17. որից հինել «աւա-ռակութիւն անել, թալանել» Եղիշ. չրչր. 264. հինաբար Եղիշ. հինախաղաց Ճառընտ. հի-նական Գէ. ես. հիմնահալած Կաղանկտ. հի-նահար Տօնակ. Վրդն. ծն. ծովահէն (նոր բառ), հինաւանդ «աւերիչ» Ոսկ. ես. 97, հին-աանդութիւն «թալան» Ոսկ. ես. 81 (այս երկուսը կարդալ հինավանդ, հինավանդու-թիւն՝ հին+վանդել բառերից). կայ նաև հե-նախաղաց Պիտ.։
ծելով իբր ց-խենի), յն. *μνισνο ձևե րի հետ. իսկ Cpeд. передвиж. 20 լտ. hinnus «ջորի», յն. ἴννος «ջորի», ὅνος «էշ» և ἰππος «ձի» բառերի հետ։ + ՀԷՆ «հիւսել, հիւսուածք». սրա հէնք ձևը գործածական է արդի գաւառականներում. այս արմատից են բխում հինել «հիւսել» Ոս-կիփ. հինուշ Ոսկ. ղկ. հինուած «հիւսք, հիւ-սուածք» ԱԲ. աւելի հին ձևեր են հենուլ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 39 (որի ռամկականը համարւում է հե-նել Լմբ. սղ.) և հանուլ Յոբ. ժ. 11, Կոչ. 156, 224. ըստ այսմ արմատը ներկայանում է հայերէնի մէջ հէն, հեն, հան ձևերով։
Զի՞նչ քան զայն էն եւ աղաղակ կայցէ. յն. բարբարոսագոյն ինչ։ Գտանի գրեալ առ յետինս նաեւ Հենից. Հենաց։ (Մեսր. երէց. կամ Հնից. Գանձ.։)
lodging, abode, dwelling;
suburb, village, hamlet;
stable;
cattle-shed, sheep-fold;
cf. Կայարան;
— նաւաց, road, roadstead, harbour, port;
— sanctuary, relic.
· Calfa
. կ-ա հլ. «հանգստարան, իջե-ւան. 2. ոչխարների և տաւարի մակաղատեղ» ՍԳր. «նաւահանգիստ» Փիլ. իմաստն. «նա-հատակի գերեզման, վկայարան» Ոսկ. մ. բ. 12։
Ի հանգրուանս եւ ի խորանս։ Ի մակատեղս հօտից, եւ ի հանգրուանս անդէոց։ Բնակիչք հանգրուանի։ Դէմ յանդիման հանգրուանին։ Եկն ի քաղաքս հանգրուանաց։ Ի մէջ հանգրուանացն եւ ոսկեկայ։ Ի հանգրուանէ աւնանայ սահմանք դամասկոսի. (եւ այլն.)
Մօտեաց ի հանգրուանս մարտիրոսացն. այսինքն ի վկայարանս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
ἕπαυλις, σκηνή caula, villa, atrium σηκός septum. Հանգստարան մարդկան կամ անասնոց, որպէս տաղաւար. վանք հովուաց. բնակութիւն արտաքոյ քաղաքի, գիւղ. աւան. արուարձանք, փարախ, դադարք. կայք, կայանք. օթեւան. տեղի պատեալ պատնշաւ կամ ցանգով.
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վրան, տաղաւար» ՍԳր. փոխաբերաբար ասուած է նաև երկնից կա-մարի, տաճարի սեղանի, Հրէից Վկայութեան խորանի, արքունի դահլիճի, որևէ յարկի. տան, ինչպէս նաև աղիւսակի խորշերի հա-մար։ Այս բառից են խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, հյ. ա. 30. խորանանման Ա-գաթ. խորանաշէն Ագաթ. խորանապահ Բուզ. խորանարար Ոսկ. ես. խորանարդ Յոբ. լը. 38 Ագաթ. խորանափեղկ ՍԳր. այս բոլո-րը բխում են առաջին նշանակութիւնից և ոս-ևեդարեան են։-Յետին ժամանակից են խո-րանաձև «կամարաձև» Փարպ. բազմախորան «շատ խորշեր ունեցող (սաղաւարտ)» Նիւս. Թէոռ. խորանակցութիւն «բնակակցութիւն» Սկևռ. Երզն. ևն։
span;
palm;
թզաւ յերկայնութիւն, a palm's length;
թանձրութիւն նորա թզաւ, four inches thick.
· Calfa
Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 87, յետոյ ԳԴ, համեմատում են պրս. [arabic word] dist «թիզ». (այս բառի նախաձե-ւը պիտի լինի կա՛մ զնդ. dišti «տասր մատնաչափ» և կամ պրս. [arabic word] dast «ձեռօ». երկուսն էլ անյարմար են ձաւ-նական տեսակէտով)։ Հիւնք. թուզ բա-ռից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 նկատելով որ զանազան լեզուների մէջ «թիզ, տարածել և կտաւ գործել» բառե-որ նոյն ծագումն ունին (հմմտ. գերմ. Spanne «թիզ», spinen «գործել», span-nen «լարել, տարածել», հսլ. pedī «թիզ», péna «լարել», լիթ. pinü «հիւ-սել»), ուստի հետևցնտւմ է, որ հյ. թիզ և թեզան նոյնարմատ են և ծագում են հնխ. teg'h-«լարել, տարածել» արմա-տից, որի գոյութիւնը սակայն այլուստ չի կարողանում հաստատել։ (Այս պարա-գային համեմատելի էր հնխ. tek «հիւ-սել», որի վրայ ընդարձակ տե՛ս թեքել,։
Թզաւ յերկայնութիւն, եւ թզաւ ի լայնութիւն։ Վեց կանգուն, եւ թզաւ։ Թզաւ մի։ Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 16։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 13։ Ես. ՟Խ. 12։)
Ի վեր քան զթիզ յարեաւ ողն սրբոյ վկային. (Ճ. ՟Ա.։)
cassar, emperor;
cf. Կայսր.
· Calfa
տե՛ս Կայսր։
ԿԵՍԱՐ որ եւ ԿԵՍԱՌ, կամ ԿԵՍԱՐՈՍ. Բառ լտ. caesar καῖσαρ . յորմէ եւ ԿԱՅՍՐ. Մականուն Յուլիոսի առաջին ինքնակալի հռովմայ, յորմէ եւ յաջորդք նորա կեսար կամ կայսր կոչեցան. որպէս եւ գահակիցք նոցա. չասար, գայսէր.
Զնախարարսն եւ զընտանիս կեսարայ. իմա՛, կեսարու կամ կայսեր։ Թո՛ղ զի եւ սեռականն բառիս Կեսարիա՝ անխտիր լինի կեսարու, կեսարեայ, կեսարիայ։
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
· Calfa
ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է
Ամենայն մարդ սուտ է։ Լաւ է աղքատ արդար քան զմեծատուն սուտ։ Սուտ են որդիք մարդկան։ Վկայ սուտ։ Ոգի սուտ։ Շրթունք սուտք։ Լեզու սուտ։ Սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում. եւ այլն։ Կամ Բան սուտ։ Տեսիլս սուտս։ Մի վկայեր զընկերէ քումմէ վկայութիւն սուտ. եւ այլն։
Վկայ կոչել ի վերայ ստի զաստուած անարժանագոյն պղծութիւն է։ Երդնուլ ի վերայ ստոյ ի միտսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սուտ երդնուլ. սուտ ասել. սուտ վկայել. եւ այլն։
Երթայք կամօք իւրովք՝ յուսացեալ ի սուտ հանել զօգոստոսն (այսինքն զամբաստանութիւնս եղեալս առաջին կայսեր). (Խոր. ՟Գ. 40։)
Սուտ վկայ. ψευδομάρτυρ, ψευδομαρτυῤήσας. (Դան. Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)
Սուտ վկայութիւն. ψευδομαρτυρία. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Զ։)
thought;
thoughtful, discreet, prudent;
ի — արկանել, to think, to consider, to ruminate;
— ի միտս կայր նորա, he had the intention to, he intended to.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Նոյն է Ջղ. խոկալ, Երև. Ղրբ. խօ՛-կալ «գանիլ, զզուիլ». երկուսի միջին իմաս-տըն է ներկայացնում Զքր. սարկ. Ա. 33. որ գործածում է «քաշուիլ, ամաչելուց հեռռւ կենալ» նշանակութեամբ. «Բազումք ցանկան ռեսանել զերես թագաւորի և ոչ կառեն. և ղու տեսանես և խոկա՛ս»։
Զյարութեան ճառն ի խոկ արկեալ՝ կրթէր։ Դեռ տակաւին հրէական սրբութեանց խոկ կայր ի մտի, եւ կերակրոցնքտրութիւնքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18. 28։)
cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !
· Calfa
= Ֆրանտ. aune «հին չափ երկայնութեան, որ է 1 մ. 188», ծագում է լտ. ulna «նախա-բազուկ» բառից։
Օն արի՛ք գնասցուք. (Օն եկայք եւ մեք զի ընդ նմա մեռցուք. Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 42։ Յհ. ՟Ժ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Դ. 51։)
prep. adv. before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, v. imp. which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
· Calfa
ԱՌԱՋԻ ԿԱՅ. դիմազ. πρόκειται, παράκειται. praejacet, adjacet, adest. Կայ յանդիման. իբրու ներկայ գտանի, զի ի մօտոյ կամ մերձ լինել տեսանի. առընթեր եւ պատրաստ կայ. ի վերայ կայ. հանդերձեալ է. (Տե՛ս Հռ. Է. 18. 21։ Բ. Կոր. Ը. 12։ Եբր. ԺԲ. 1. եւ 2։ Յուդ. 7։ Իսկ Բ. Մակ. Դ. 16.)
Այլ զայս ամենայն՝ ժամանակդ, որ առաջի՛ կայ, յայտնապէս պատմեսցէ. յն. ժամանակդ հետեւորդ։
Որ առաջիս կայ խրատ։ Այլ այժմ որ առաջի կայ մեզ առաքինութիւն ձիթենւոյս. (Պիտ.։)
Թերեւս չարիք ինչ մեծամեծք առաջի մարդոյն կայցեն. (Եզնիկ.։)
Զայլ բազում գործս, զոր ատել կայ մեզ առաջի. (Խոր. Բ. 45։)
Որում ծնանել առաջի կայցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի մերձակայն եւեթ հայել, եւ որ յետ այնորիկ. առաջի՛ կայվիհն կորստեան՝ ոչ տեսանել. (Իգն.։)
Մարմին տէրունական եւ արիւն փրկչական կայ առաջի.( Պտրգ. այսինքն ի մօտոյ հանդերձեալ է լինել։)
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
· Calfa
Բան ընդ բան յեռլով յաղագս նոցունց երկայնաբանել թուիցիմք. (Փիլ. նխ. բ.։)
Զնոյն բան ունին արհեստք եւ մակացութիւնք, զոր բան եւ նոցա ենթակայն առ նոսա. (Սահմ. ԺԱ։)
ocular, witnessed by the eye;
visible, apparent;
— վկայ, eye-witness;
— ճշմարտութիւն, an evident truth;
visibly, seeing with one's own eyes.
· Calfa
Եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17. Ոչ ձայնիւ միայն վկայեաց զնմանէ, այլ եւ ականատես եղեալ. յն. այլեւ աչօք։
cf. Բացակայ.
· Calfa
ἁπέχων quod abest, τὸπάρροθεν longinquum Որ կայ ի բացեայ, հեռի, հեռաւոր, տարակաց, բացակայ.
Կամ αἵθριος subdialis, sub dio Բացօթեայ, որ կայ ի բացի, կամ ի պարզի.
reed, cane;
pen;
stem, stalk of corn;
rush;
straw, stubble;
percb, pole;
sweet calamus;
walking-stick, stick, cane;
— ապակադործաց, glass-blower's pipe, blowing-iron, bunting-iron;
— շաքարի, sugar cane;
— հնդկային, bamboo;
— (glass or brass) blow-pipe.
· Calfa
Իբրեւ կայծակն ընդ եղէգն ընթասցին. (Իմ. ՟Գ. 7։)
ռմկ. եղէգ. κάλαμος arundo, calamus եբր. քանէ. իտ. canna Բոյս ջրարբի՝ երկայն ծղօտիւ, որոյ մէջն է դատարկ.
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
· Calfa
ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ. ὐπόστασις hypostasis այսինքն Ենթակայութիւն, անձնաւորութիւն,
arrow, bolt, shaft, dart;
— օձ, dart-snake, acontias, jaculum;
— առ ի յաստուծոյ, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
—ս արձակել, to shoot an arrow, to discharge or let fly arrows.
· Calfa
ՆԵՏ ԱՌ Ի ՅԱՍՏՈՒԾՈՅ. Շանթ երկնառաք. կայծակ.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
· Calfa
Պահել զոճ արտոյ յագարակի։ Ելոյց հուր ի ջահսն, եւ արձակեաց յոճ այլազգեացն։ Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Գարին յոճ կայր. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ Դտ. ՟Ժ՟Ե. 5։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։)
Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
thundering;
fulminating;
— բարկութիւն, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
— ամպք, thunder-cloud.
· Calfa
Ո՞վ զթանթընկէց բարկութիւնն (յն. զկայծակունս) թոյլ ետ գալ ի վերայ սոդոմայեցւոց երկրին. (Ոսկ. հռ.։)
cf. ՇԱՆԹԱՁԻԳ։ Իսկ ՇԱՆԹԱՁԻԳ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ՝ է Շանթ երկնային. կայծակն. κεραυνός fulem.
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
· Calfa
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Ուղղէր ի տան իւրում աւազան։ Զառաջիկայ իրսդ ուղղեցէ՛ք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
· Calfa
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն հասակաց մարդկայնոցս. (ՃՃ.։)
Վասն երկայնութեան հասակին. (Եւս. քր. ՟Բ)
ՀԱՍԱԿ. ἠλικία statura. Բարձրութիւն կամ երկայնութիւն, եւ մեծութիւն կամ քանակ եւ լրումն մարմնյ մարդոյ, եւ այլոց կենդանեաց, տնկոց, եւ այլն.
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
· Calfa
Ոչ եւս կայցեն նոքա ի հարկի օտարաց, այլ հարկեսցին (յն. գործեսցեն) տեառն աստուծոյ իւրեանց. (Երեմ. ՟Լ. 8։)
Անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)
Հարկ ի վերայ կայ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 16։) cf. ՀԱՐԿ Է։
Հարկ եղեւ բողոքել ի կայսր։ Հարկ եղեւ մեզ առնել. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 19։ Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Ոչ ընդ հարկիւ անկեալ կայ. (Աթ.։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
· Calfa
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
παρακύπτω, εἱσκύπτω prospicio, inspicio, intueor, specto. որ եւ ՅԱՌՈՒՄ. Կարկառիլ. երկայնիլ. բերիլ. ձգիլ աչօք կամ մտօք. դիտել. նկատել.
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
· Calfa
Ի սոյն յենոյր առաքեալ զաշակերտսն՝ ասելով, մի՛ յամօթ համարիր զվկայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Լմբ. առակ.։)
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
· Calfa
barenecked;
naked, clear, evident, open, frank;
nakedly, clearly, overtly, plainly;
— առնել, to make evident, to reveal, to discover, to unveil;
ամենայն ինչ — կայ առաջի նորա, all things are naked and opened unto the eyes of him.
· Calfa
Ամենայն ինչ մերկապարանոց կայ առաջի աչաց նորա. (Եբր. ՟Դ. 13։)
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
· Calfa
Զի՞ կայք պարապ.
Առաքէր առ կայսրն լեւոն՝ օգնել նմա, եւ նա չէր պարապ. (Վրդն. պտմ.։)
Ցրուէ զհետամուտսն, եւ տայր պարապ ժամ գնալոյ արշակայ. (Խոր. ՟Գ. 46։)
cf. Պարսկային.
· Calfa
περσικός persicus. Սեպհական ազգին պարսից. պարսկային. որ ասի եւ ՊԱՐՍԻԿ.
kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.
· Calfa
Մարդկային սեռի այսոքիկ պատահին ախտք։ Մարդկային սեռի պատրաստեն հնար քաջողջութեան։ Վեհ քան զբոլորն սեռ իմաստիցն սիրողաց (եփրեմ). (Մագ. ՟Ա. ՟Գ։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
· Calfa
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Ենթակայ պատկերաց կամ նկարուց.
ՏԱԽՏԱԿ. Ենթակայ գրութեան. պնակիտ. ընդունարան տառից եւ պատգամաց դրօշելոց.
Զերկուս տախտակսն վկայութեան, տախտակս քարեղէնս՝ գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Խնդրեաց տախտակ, գրեաց։ Գրեաց եւ տախտակ մի պիղատոս։ Զայն տախտակ ընթերցան բազումք ի հրէից։ Նի՛ստ գրեա՛ ի տախտակի եւ ի գիրս։ Գրեա՛ զտեսիլդ զայդ յայտնապէս ի տախտակս։ Գրեցին ՛տ տախտակս պղնձիս. եւ այլն։ Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
stadium;
furlong;
զվկայութեանն —ն ստանալ, to gain the crown of martyrdom.
· Calfa
Զվկայութեանն ստադիոնն ստացաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
to be beset, seized or caught;
to hesitate, to be uncertain, embarrassed, in suspense, to vacillate, to waver, to float, to haw, to boggle;
to lie in ambush, in wait for, to plot;
to apply one's thoughts or one's mind to;
վարանեալ կայր, he was at a loss how to.
· Calfa
Անբժշկական վիրօք վարանեալս։ Երկչոտութեամբ կարծեաց վարանեալ։ Ի միտս անկայունս երկեակ ճանապարհաւ մահու վարանեալն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
· Calfa
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
cf. Ընթերակայ.
· Calfa
Ընթերակայ թշնամի։ Այս է իմաստնոյն ահարկութիւն, զի լռութեամբն պատկառեցուցանէ զընթերակայսն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. իմ.։)
Նոր իմն է հնչիւն ընթերակայ երգոյս. (Շ. տաղ.։)
Յայնժամն՝ հեռի ժամանակ նշանակէ ասողին, եւ ոչ ընթերակայ. (Լմբ. սղ.։)
ԸՆԹԵՐԱԿԱՅ ԸՆԹԵՐԱԿԱՑ. παρών, προσών, -ον, ἑγγύτατος, -ον qui, quod adest;
proximus, praesens Որ կայ առընթեր. մերձակայ. առաջիկայ. ներկայ. մօտաւոր տեղեաւ, ժամանակաւ, եւ այլն.
Ոչ եհան զիս վաղվաղակի առ ի ընթերակայ կենացս. (Իսիւք.։)
Իբր ընթերակայ եւ խորհրդակից. (Լծ. կոչ.։)
Զո՞ր կանայս՝ ընթերակայս քահանայիցն ասիցէ։ Ընթերակայս զայնոսիկ ասէ, որ առաջի քահանային ննջէին, որպէս այժմ ի մատրունս, վասն ցաւոց ինչ կամ վասն ախտից. (Կիւրղ. թագ.։)
sliness, precaution, circumspection, consideration, guard, watch, attention, measure, constraint, preservation, management, heed, admonition, defence;
discretion;
exactitude, accuracy, punctuality;
foresight;
reserve;
diet;
sobriety;
դնել ի զգուշութեան, to heed, to assure;
դնել ծովու —, to set a bar to the sea, to put a dyke;
— տալ, to prohibit, to forbid;
— ի կերակրոց, diet, regime;
յառաջատես —, foresight;
— եղեալ նմա՝ զոր նայն խոկայր, he having divined his thoughts;
զգուշութեամբ, cf. Զգուշաբար.
· Calfa
Հիմն՝ հաստատուն զգուշութեամբ ի ներքոյ կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
for, because, in order that, to the end that;
that;
զի՞, what? what thing? why? for what reason? զի՞ կայ իմ եւ քո, what do you want, or what do you want of me ? զի՞ է զի, what is the motive for which? why? what is it ? why then ? զի՞ է զի յարեւու եկիք այսօր, how happens it that you are returned before sun-down? քեզ զի՞ փոյթ է, what does it matter to you ? զի՞ է որդեակ, what do you want my son?
զի՜, how! how much! զի՜ անգութ ես, how cruel you are! զի՜ բարի կամ զի՜ վայելուչ, how good and how pleasant!
· Calfa
Զի՞ է, ո՛րդեակ։ Ոչ գիտեմք, զի՞ եղեւ նմա։ Զի՞ կայ մեր եւ քո։ Քեզ զի՞ փոյթ է. եւ այլն։
question;
interrogation, inquiry, demand;
discussion, examination;
perquisition, search, quest;
visit, inquisition;
proposition, thesis;
litigation, contest, dispute, debate, quarrel;
request, requisition;
խօսեսցուք զայսր խնդրոյ, let us discourse on this chapter;
խնդիր առնել, ի խնդիր երթալ, գալ, ելանել, շրջել, անկանել, արկանել, to seek, to look for, to search for or after, to make inquiries, to investigate, to examine, to inquire into;
ի խնդիր լինել ուրուք, to trace, to be in search of, to follow the track of;
խնդիր ի մէջ առնուլ, to commence an argument;
խնդիրս յուզել, to raise a doubt, to create a discussion;
խնդիր եղեւ, there arose a question;
a dispute was raised;
խնդիր ի միջի կայ, the question is;
խնդիր է ինձ ի քէն, խնդիր մի ունիմ ի քէն, I have a favour to beg of you.
· Calfa
Ոչ կայր նոցա այց եւ խնդիր. (Խոր. ՟Գ. 27։)