far, very far;
— ի բաց cf. Բաց.
Տեսեալ զնա ի բացուստ, ոչ ծանեան. (Յոբ. ՟Բ. 12։)
Ետես թզենի մի ի բացուստ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Նշանակիչ ժամանակին ի բացուստ անդր ծանուցմամբն։ Ի բացուստ ի հեռուստ իբր ըստ հուպ նայեցեալ տեսանօղս։ Ի բացուստ նկատել, ակնարկել, հերքել. (Նար.։)
Բժշկէ բանիւ եւ հրամանաւ ի բացուստ. (Իգն.։)
Ի տղմատիպ կենցաղական շաղախմանցս, որք ի կենցաղումս, ի բացուստ (այսինքն հեռի) ելով. (Մագ.։)
Հայել ոչ իշխեսցէ, այլ բացուստ ի բաց զթիկունս դարձուցեալ՝ ի բացուստ մորմոքիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 51։)
Մինչ չեւ տարածեալ իցեն ճառագայթք արեգականն, բացուստ ի բաց յառաջարձակ լուսովն լուսաւորէ զաշխարհս ամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ի տեսլենէ օձի միոջ բացուստ ի բաց փախչելով մարդիկ. (Ագաթ.։)
Բացուստ ի բաց ի հաւատացեալ գործոյն հրաժարեն. (Լմբ. պտրգ.։)
Բացուստ ի բաց հալածել, կամ հեռանալ. տրոհեալ տարագրել. հերքումն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Եփր. յես.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Նար. խչ. երգ։)
open, uncovered;
բացաւ գլխով, with an uncovered head, bareheaded, cf. Հոլանի;
impudently;
աչօք —օք or —աւ աչօք ոչ զոք տեսանէր, with the eyes open, he saw nothing;
—աւ երեսօք or —օք երեսօք, with the face uncovered;
թողուլ ի — զքաղաքն, to leave open the gates of a city;
ի — է դուռն, the door is open;
ի — ունել զգլուխն, to have the head uncovered;
ի — զնա՜, go away !
—է ի —, ի —, far, very far;
quite;
out, abroad;
— ի —, openly, evidently;
բացուստ ի բաց, from afar;
far;
ի —ի, in a field, out of the city, in the country, in the open air, under the open sky, cf. Արտաքս, cf. Հեռի;
ի — առնել, to remove, to send away;
քաջ ի — անցանել զբազմօք, to surpass many;
ի — բառնալ, to take away;
երթալ ի —, ի — գնալ, to go away, to depart;
ի — եգաւ ձմեռնային ցրտութիւն, the rigour of winter is past;
ի — քակել վաղաղակն, to cease from crying;
ի — տար, ի — անդր տար, never ! no ! God forbid! come along ! fy !
— ի, except, excepted, besides, save;
without.
Որպէս Բացեալ. անփակ. անծածկելի. ἁνεώγμενος, ἁποκεκαλύμμενος, ἁκατακάλυπτος apertus, revelatus բաց.
Դուռն իմ բա՛ց էր ամենայն եկելոց։ Եւ դուռն բա՛ց էր ինձ ի տէր։ Պատուհանք բա՛ց էին նմա։ Բա՛ց էին ականջք ձեր, եւ ոչ լուարուք։ Լինել բա՛ց աչաց քոց։ Եղիցին աչք քո եւ ականջք քո բա՛ց ի խնդրուածս ծառայի քո։ Որպէս գերեզման բա՛ց՝ է կոկորդ նոցա։ Ամենայն աման բա՛ց, որ ոչ իցէ խփեալ։ Որ զտեսիլ Աստուծոյ ետես ի քուն աչօք իւրովք բացօք։ Տեսեալ աչօք բացօք զհրեշտակն Աստուծոյ։ Աչօք բացօք ոչ զոք տեսանէր։ Բացաւ երեսօք զփառսն տեառն իբրեւ ընդ հայելի տեսեալ.եւ այլն։
Բազում անգամ բացօք աչօք ոչ տեսանեն. (Ոսկ. ես.։)
Թողին զքաղաքն ի բա՛ց. այսինքն բացեալ. (Յես. Ը. 17։)
Աչքն Աստուծոյ ի վերայ այնպիսւոյն քաղցրութեամբ ի բա՛ց է։ Զգլուխս ի բաց ունիմք առանց նիւթեղէն ծածկութից. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Թողեալ եմք ի բաց զբերան եւ զունկն մեր. (Վրք. հց. ԺԲ։)
Գտին զդուռն ի բաց. (Հ=Յ. յուլ. ԻԱ.։) Իսկ Բացաւ գլխով՝ է Հոլանի, եւ Անամօթաբար.
Յաղօթս կայցէ կամ մարգարէանայցէ բացաւ գլխով առնուլ ձեռնադրութիւն. (Սարկ. քհ.։ Իսկ Եզնիկ.)
Ոչ կարէ ակն բաց (կամ ակնբաց) ի ցամաք գործել. նշանակէ կա՛մ բա՛ց ակն, կամ ի բացագոյն ցամաք։
Ի ԲԱՑԻ. ἑν ἁγρῷ in agro Յանդի. յագարակի. ի դաշտի, ի վայրի, ի բացօթեայ վայրս՝ հեռի ի բնակութեանց. բաց տէղ, դուրս տեղ.
Ի բացի եգիտ զնա։ Որչափ եղեաք ընդ նոսա ի բացի։ Բնակեալ են ի բացի։ Ելին ի բանակէն, եւ թաքեան ի բացի։ Լուան ամենայն զօրավարք զօրաց՝ որ էին ի բացի։ Գոն մեզ գանձք ի բացի, ցորեան եւ գարի։ Զխոտն որ այսօր ի բացի է.եւ այլն։
Ի ԲԱՑՈՅ. Ի բաց ունելով կամ գոլով.
Առնու զձէթն աջ բթովն ի բացոյ. (Մաշտ.։)
Չի՛ք ինչ զատեալ յինէն, բաց ի քէն։ Եւ եղեւ երկիրն՝ փարաւոնի, բաց յերկրէ քրմացն։ Ամենեքեան ցրուեցան՝ բաց յառաքելոցն.եւ այլն։ Մերթ՝ որպէս Առանց. χωρίς sine.
Իսկ որ բաց ի սոցանէ (այսինքն առանց առաքինութեանց) մտցէ յիմանալի ծովն, վիշտս մեծամեծս եւ աշխատանս կրեսցէ. (Վրք. հց. Գ։)
Պատահումն, որ լինի եւ բացալինի՝ բաց յառաջիկայի ապականութենէն. (Դամասկ.։)
ԲԱՑ. Մասնիկ բաղադրիչ եւ բարդիչ ի ձայնիցս՝ բա՛ց, եւ ի բաց, պէսպէս անշուք հելլենաբանութեամբ, որպէս տեսցի ի կարգիս։
ԲԱՑ Ի ԲԱՑ. մ. Տե՛ս բացէ ի բաց. πόρρωθεν
Լապտերք հաստատեալք ի բարձունս, ամենեցուն որ անդր դիմեսցեն բաց ի բաց՝ երեւին. յն. որոց ի բացուստ (եղելոցն). (Ոսկ. ա. տիմ.։)
ԲԱՑ ԿԱՑԵԱԼ. Իբր Ի բաց կացեալ, բացակացեալ. հեռացեալ.
Զբաց կացեալսն հեզութեամբ միաւորես. (Պրոկղ. ի ղկ.։)
to cry out, to scream;
to exclaim.
exclamation.
Ունկն զգայ, թէ յումմէ՛ է բացագանչումն. (Գր. հր.։)
Բայց դու մի՛ յԱստուծոյ բացագանչումն ձայնի պահանջեր. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն՝ որ ի նիւթոյ է կազմեալ աղօտ իմն եւ ստուերային բացագանչումն հնչմանց ունի զիմանալեացն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Վասն ասացելոց բացագանչմանց. ո՛րգոն, ծանի՛ր զքեզ. եւ եթէ՝ մի՛ ինչ յոյժ. (Սահմ. ՟Գ։)
with uncovered head, bareheaded.
ԲԱՑԱԳԼՈՒԽ եւ ԲԱՑԱԳԼԽՈՎ կամ ԲԱՑԱԳԼԽԱՒ. մ. Հոլանի. գլխաբաց. բացաւ գլխով.
Բացագլուխ (կամ բացագլխով), եւ բոկ ոտիւքն գնաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Տիկնայք եւ աղախնայք բացագլխաւ ընդ երկիր զանձինս իւրեանց քարշէին. (Արծր. ՟Դ. 12։)
cf. Բացագլուխ.
cf. Բացագլուխ.
distant, far off;
diluted;
pale;
—, —ս, far, at a great distance, very far;
— կանաչ, sea-green.
Առաւել բացական. ի բացեայ. հեռագոյն. ἁφιστάμενος, διάστημα ἕχων distans, μακρός, μακράν, ἁπο μακρόθεν longinquus, et longe Հեռու, հեռւանց.
Գտեալ յագարակս եւ ի բացագոյն տեղիս. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Բացագոյն (կամ բացագոյնս) ի միմեանց տանիցիք հօտս ի հօտից։ Եւ Պետրոս զհետ նորա երթայր բացագոյն. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 16։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 58։)
Զատ որոշեաց ի նախարարաց զքահանայսն, եւ հեռացոյց ի նոցանէ բացագոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ ի սմանէ զհարաւով բացագոյն՝ հովիտ իմն դաշտաձեւ։ Ճամբարն երուանգայ էր բացագյն ի քաղաքէ նորին. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 43։)
Զատուցանեն զաղխս բանակին իւրեանց բացագոյն ի նոցանէ բազում վտաւանօք։ Բանակէր բացագոյն ի նոցունց իբրեւ վտաւանօք ինչ սակաւ. (Ղեւոնդ.։)
bold-faced;
shameless.
absent, distant, remote, far off.
որ եւ ԲԱՑԱԳՈՅ. ἁπών absens, distans եւ բայիւ διΐσταμαι disto Որ կայ ի բաց, բացակայ, տարակաց. հառաւոր. հեռի. օտար.
Իսկ բացակայն՝ որ ո՛չ է տեսօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Հեռաւորեալ բացակայ արասցէ զմեզ բոլորից տէրն (ի մոլորութեանց). (Զքր. կթ.։)
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն ... որ ուրիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ.։)
to absent one's self, to go away.
ἁπέχω, ἁπέχομαι, διΐσταμαι abstineo, disto Ի բաց կալ, եւ հրաժարիլ. եւ լինել բացակայ, հեռի կալ կամ գտանիլ.
Մի՛ բացակայեսցիս բարի առնել կարօտելոց. (Բրս. ապաշխ.։)
Ինքեանք բացակային ի մեղացն գնացից. (Համամ առակ.։)
Ոց ախորժեն ... բացակայիլ զիւրեանց փափագելիսն. (Խոսր.։)
Յորքանեաց նուազեցին լաւագուիցն ընտրողութեանց՝ ի նորա բացակայիլ յորդորական բանից. (Սկեւռ. լմբ.։)
absence, rimoval, non-residence, distance.
Առանց անջատման եւ բացակայութեան՝ ի նոսա հնչելով. (Փիլ. ել.։)
Անձուկ միայն բացակայութեամբ հեռի լինելով խորան ի խորանէ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Կամքն հեռի գտանէր բացակայութեամբ յԱստուծոյ։ Գրելն՝ զբացակայութիւն նշանակէ, որպէս որ հեռի է ի մէնջ՝ գրով տեղեկանայ. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ տունջեան եւ գիշերոյ բացակայութեանց. (Արծր.։)
cf. Բացակայ.
ἁπέχων quod abest, τὸπάρροθεν longinquum Որ կայ ի բացեայ, հեռի, հեռաւոր, տարակաց, բացակայ.
Վաճառեսցեն զնոսա ի գերութիւն յազգ հեռաւոր բացական. (Յովէլ. ՟Գ. 8։)
Զորս յանդիման պատուել ոչ կարէին մարդիկ վասն հեռի բնակելոյ, զբացական տեսիլն՝ զնոյն օրինակ քանդակեցին. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Կամ αἵθριος subdialis, sub dio Բացօթեայ, որ կայ ի բացի, կամ ի պարզի.
Նստիս օթագացեալ բացական. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
Եւ իբր Պարզեալ, բացեալ, բա՛ց.
Հովանանային քերովբիմքն բացական թեւոցն տարածմամբ. (Անան. եկեղ։)
cf. Բացական.
Հեռաձիգ, տարաձիգ, բացակայ.
Չոքաւ առ այլ թագաւորս բացաձիգս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ծովք բազումք գտանին՝ հեռաւորք բացաձիգք ի միմեանց սահմանեալք վայրովք. (Վեցօր. ՟Դ։)
very or farther removed.
Եւ զի՞ եւս երկարս՝ պատուածօրէնս՝ բացականագոյնս շարագրեցից բանաստեղծութիւնս. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
divergent;
— աչօք, ակամբ, with open eyes.
Այլ մեր բացահայեաց աչօք տեսեալ զլոյսն երկնաւոր. (Եղիշ. ՟Ե։)
evident, manifest, clear, intelligible;
formal, express.
evidently, manifestly, intelligibly;
formally, expressly.
Կարի յայտնապէս, բացերեւակի, անպատրուակ, ակն յայտնի.
cf. Բացայայտակի.
to declare, to set forth, to explain, to utter;
to unfold, to clear.
ἑκφανίζω, δηλόω եւ այլն. manifestum reddo, patefacio, expono եւ այլն. Արտայայտել. բացածանուցանել. յայտ առնել. նշանակել.
Ընտանիս հաւատոց զաւազանաւն ծնեալսն բացայայտէ. (Ոսկ. գաղ.։)
(Հոգին սուրբ) ի յորդանան՝ բացայայտեաց տեսողացն զքեզ Աստուած կատարեալ. (Ճշ.։)
Զհանդէս մտերմութեանն բացայայտեն երկրաւորացս եւ երկնաւորացն։ Զխնամոցն Աստուծոյ բացայայտել առ պէտս արարածոց։ Զյակովբ սիրէ, որ բարի բացայայտի. (Ագաթ.։)
Զի եւ Քրիստոսի ոչ բացայայտեալ եղեւ յարութեանն ժամ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զմարդկային բնութիւնն բացայայտեալ ծանուցանեն։ Բացայայտեսցէ մեզ զճանապարհս իւր, եւ գնասցուք ընդ նա. (Զքր. կթ.։)
Եւ բացայայտեալ եւս զմիոյ միոյ կարգացն զմեկնութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Երկիր զբոյսս եւ զծաղիկս բացայայտէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ոչ զօրեաց զանխլաբար ունել, այլ առժամայն բացայայտէր զախտն. (Զքր. կթ.։)
Կամեցաւ բացայայտել զծածկոյթ հանդերձի նորա. (Ճ. ՟Զ.։)
declarative, determinative, significative, apodictical.
Առաւել սիրոյ բացայայտիչ այս է. (Ի գիրս խոսր.։)
կամ Մեկնիչ, բացատրիչ.
Այսորիկ բացայայտիչ կամելով. (Լմբ.։)
evidence;
explanation;
developement, disentanglement.
Մեկնութիւն. բացատրութիւն.
Վասն բացայայտութեան աստուածային խորհրդոց պատարագին. (Լմբ. պտրգ.։)
looseness, flux, diarrhoea;
excrement.
ἁπόλουσις Ի բաց լուացումն կամ լուծումն որովայնի։ (Գաղիան.։)
ablative.
exception, abstraction.
ἁπόληψις exceptio, interclusio, separatio Ի բաց առումն, զատումն, որոշումն. որ ըստ տրամաբանից հակադրի առադրութեան, այսինքն մերձադրութեան.
Հակադրութեանց առադրութեան եւ բացառութեան. ի ձեռն առադրութեան զբացառութիւն յայտնելով. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
negatively.
negative.
Մեք որքան կարօտանամք բացասական բանից զօրութեան՝ համբաւել զճշմարտութեանս պայծառութիւն. (Նար. խչ.։)
Խրատուս ոմն է բացասական. ո՛րպէս, պէ՛տք են ընչից. եւ ոմն հրաժարական. ո՛րպէս, ո՛չ է պարտ զամենայն գիշերն քունել. (Պիտ.։)
Բացասական. վասն զի ոչ ունի։ Բացասական է, յորժամ ասեմք, սեռն ոչ ունի բաղկացականս. (Անյաղթ պորփ.։) Որոշումն լինէր կրկին նշանակութեանցս, եթէ զառաջինն շեշտէաք՝ բա՛ցասական, եւ զերկրորդն՝ բացասակա՛ն. այլ՝ յընթացից բանիցն է որոշելի։
to deny, to disavow.
ἁπόφημι, ἁπόφαινω enuncio, effero, manifesto, declaro, pronuncio, assero, statuo, decerno Բացարձակ ասել, յայտնի ասել, յայտնել, բացատրել. վճռել. վճիռ հատանել. որ եւ ԲԱՑԵՐԵՒՈՑԵԼ.
Զոր կարգեալ բացասեմ. (Արիստ. աշխ.։)
Ի սմանէ ստելով՝ տարտամապէս բացասել զդատն. Զարդարագոյնն բարեբաստ բացասիցէ գոլ կենցաղ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Որանդ բացասաց Աստուած օտարընկալեցաւ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
denial, disavowal.
որ եւ ԲԱՑԱՍԱՑՈՒԹԻՒՆ. Երբեմն՝ որպէս ἁπόφανσις enunciatio, pronuntiatio, sententia Բացաձայնութեամբ արտասանութիւն. բան բացարձակ. վճիռ. դատակնիք.
Խրատն է բան բացասութիւն գլխաւորեալ, յորդորելով յինչ, եւ կամ հրաժարեցուցանելով. (Պիտ.։)
Զբնաւսն ի դէպ բացասութեամբ ասել. (Երզն. քեր.։)
Դու եղեր այսպիսի բացասութեան պատճառ ո՛վ հրէայ. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Տգեղութիւն ընդ վայելչութեան, բացասութիւն ընդ ճշմարտութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ.) իմա՛ պիտակ ասութիւն՝ անհիմն եւ սուտ. կամ հայի ի յաջորդ նշ։
Առաջին բան բացերեւական՝ ստորասութիւն, ապա բացասութիւն։ Ամենում ստորասութեան է բացասութիւն հակակայ, եւ ամենում բացասութեան՝ ստորասութիւն. (Պերիարմ.։)
Երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ. (Անյաղթ պորփ.։)
Աստուածութիւնն ըստ բոլորէ ներբնութեանն ոչ ստորասութեամբ դատի վասն գերունակ եւ անհամեմատ էութեանն։ Ի բացասութենէ բացերեւեցուցին ճեմականացն մանկունք (ասելով՝ անեղ, անմահ, եւ այլն) Քեր. (քերթ.։)
camp, campaign, plain.
πεδίον campum, planities Բացօթեայ վայր, դաշտ, դաշտավայր. անդ. արտ. բաց տեղ, արտեր.
Տեսեալ զդաշտ ընդարձակ յորում վարիցեն հարկիք եզանց ի բացավայրի ուրեք. (Վեցօր. ՟Զ։)
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
Պատշգամքդ՝ որ են ընդհարաւ՝ հանդէպ բացատացն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 13։)
Յոյժ մեծ էր բացատն քան զձկտումն աչաց նոցա։ Այնչափ ճանապարհ էին գնացեալ. եւ բացատն յայտ առնէ զսահմանն ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ։ Աստեղք յերկինս դրութեամբ, եւ բացատուք կառուցեալք։ Կաճառք (աստեղաց) խիտ բացատօք. (Ոսկ. գծ.։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ի կոյսն.։)
Կիսաբոլորից բացատացն ... Ութամասնեայ բացատօք. (Պղատ. տիմ.։)
(Ասէ արիանոսն) Սուղ ինչ տամ բացատ լինելութեանն որդւոյ, զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
Ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն. (իսկ ի ստորակիտէն՝ ամենեւին նուազ. Երզն. քեր.)
Որ ոչ ունի բացատ, կամ զհասումն, որպէս զի ոչ է ումեք զրաւել. (Մաքս. եկեղ.։)
Յիսուն կանգուն բացատացն շուրջանակի։ Եւ եղիցի բացատ քաղաքին ընդ հիւսիսի՝ երկերիւր եւ յիսուն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 2։ ՟Խ՟Ը. 17.)
Ի մէջ երկնից եւ անդնդոց՝ տեղի էր բացատ. (Եփր. ծն.։)
Ի բացատ յանյարկ տեղիս արտաքոյ (արտաքս) եւ քաղաքաց եւ շինաց, ասէին կալ յաղօթս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զթիւ աւուրց քոց լցից..., վասն ունայնութեան խորհրդականութեանն եւ առաքինութեան ոգւոցն բացատից. (Փիլ. ել. ՟Բ. 20։)
explainable, expressible.
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
ἁποδίδωμι Որպէս Բացատուել. այսինքն ի բաց տալ. աւանդել. առաջի դնել.
Դատող իշխանութիւնն զպարտապանին զինչսն՝ յաղթողին բացատրիցէ։ Յաղթողին բացատրիցէ զինչսն պարտապանին. (Պղատ. օրին. ՟ԺԲ։)
Թէ եւ այնր սահմանի բացատրեցէք սահման ... եւ դարձեալ միւս սահմանին բացատրեցէք սահման։ Նորին առն սահման բացատրեցաւ. այսինքն առաջի եդաւ. (Սահմ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
(Ի յարութեան հասարակաց) իւրաքանչիւր տարր՝ զոր էառն, բացատրեն հրամանաւն Աստուծոյ (այսինքն աւանդեն տերանցն). (Տօնակ.։)
Եկեսցուք ի բացատրել եւ զօրինակ մեծի խորհրդոյ փրկչին մերոյ. (Անան. ի յովնան.։)
Րաբունօրէն բացատրեսցուք. (Ժմ.։)
որպէս բացադրել, ի բաց որոշել, մեկնել, զատուցանել. ի բաց դնել կամ արձակել.
Ու՞ր բացատրեցից զբազմութիւն նետիցն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ է զտեսակ հրոյ ի միմեանց բացատրել, եւ ոչ զխոնարհութեանն տեսակ ի նիւթ իմանալ. (Կլիմաք.։)
Քրիստոնէից ազգ բացատրին ի միմեանց իւիք իւիք։ Յո՛րքանս որոշին բարիքն, եւ յո՛րքանս բացատրին չարքն։ Բացատրին ի միմեանց զուր, եւ սուտ բանն. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
explicative.
to remove, to distinguish, to discern, to divide, to separate.
Ի բաց տրոհել, ի բաց մեկնել. զատանել. որոշել, զանազանել.
Զօտարն արիաբար որպէս զչար բացատրոհեաց. (Մաքս. եկեղ.։)
Հոտոտելիք զազդմունս զանազան հոտոցն առնլով՝ բացատրոհէ զնոսա ի միմեանց. (Գր. հր.։)
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
ἁπόδοσις redditio, assignatio, solutio, explicatio Ի բաց տըւչութիւն, այսինքն աւանդումն. առաջարկութիւն. լուծումն. մեկնութիւն.
Խայտացեալք ընդ ընծայական բացատրութիւն զուարթնոյն. (Թէոդոր. խչ.։)
Ստուգութիւն սահմանական բանի բացատրութեան. (Յհ. կթ.։)
Ոմանք պախարակեն զբացատրութիւն սահմանիս. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Այս բացատրութիւն յատկագունին եղիցի, որ է միայն տեսակ. (Պորփ.։)
Արդ յայտնի, եւ որ առ բազումս՝ բացատրութիւն հատուցման (բանիս՝) այս է։ Իսկ առ ի բարս՝ բացատրութիւնն է այսպիսի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԻՒՆ. ἁπόθεσις expositio, abjectio, ἁποτομή abscissio որպէս Բացադրութիւն. ի բաց դնումն, ի բաց որոշումն, հատումն. եւ Զատումն. զանազանութիւն.
Բազում բարութեանց պատճառք էին անստացուածութիւնն, բացատրութիւն առնելով զամենայն չարեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Զբացատրութիւն հին զատկին, եւ զներածութիւն նորոյ զատկիս. (Կամրջ.։)
Մարդասէրն Աստուած արժանի արասցէ զսա՝յետ բացատրութեան հերացն՝ ե՛ւ թողութեան յանցանաց։ Վերստին կնիք է այս բացատրութեան մեղաց, եւ բոլոր իսկ մեռելութեան գործոց ջնջումն. (Մաշտ.։)
Բացատրութեամբ ի նմանէն խորշեալ։ Բացատրութիւն պիղծ համարելոյն՝ եւ ողորմելոյս, է զղջումն եւ անզղջականութիւն։ Պատշաճաբար եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան։ Թերեւս բացատրութեամբ հեռի եմ ի նմանէ։ Կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւն սոցա ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ այլն։)
Իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ ի մասունս եօթանց առաջադրութեանց. այսինքն բաժանմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
that opens;
key, picklock;
dilator.
Գործի բացման, բանալիք. եւ Բացօղ, բացիչ.
Զաստուածեղէն անձրեւացդ զկեցուցանօղդ կաթուած՝ մատո՛ լսելեացս դրանց բացարան։ Ախորժողացն զերկնիցն կայան՝ զքեզ եդ առաջի բանալիք բացարան. (Նար. ՟Լ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
much extended, vast, ample, full;
absolute, independent, despotic;
free;
distant, far.
Աչացն բացարձակ եւ տարա՛ծ են ներգործութիւնք։ Անզգամացն զգայութիւնքն առանց պահպանութեան բարձեալ թողեալ է եւ բացարձակ ընդվայր։ Մինչեւ ցձեղուն՝ վերնատուն բացարձակ թողեալ. (Փիլ.։)
Սարրայ (նշանակէ) իշխան, որ է բացարձակ եւ անփակ. (Վրդն. ծն.։)
Բա՛ց ինձ բարեգութ զանսահման ողորմութեան բացարձակ դրունսդ. (Բենիկ.։)
Պատկեր (բարառնութեան՝ լիցի) համառօտ եւ բացարձակ եւ վճարեալ յամենայն մանուածոյ եւ ձեւոյ. (Պիտ.։)
Բարձր՝ բացարձակ բառ է. (Ի գիրս խոսր.։)
Յայտնէ զբացարձակ խօսս Կարապետին. այսինքն զհամարձակախօսութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Կայր աշտարակ բացարձակ. (Պտմ. աղեքս.) այսինքն բարձր կամ մեծ, հայի եւ ի յաջորդ նշ։
ԲԱՑԱՐՁԱԿ. ἁπέχων distans, μηκίστος longisimus, longinquus Բացակայ, ի բացեայ, հեռաւոր. եւ բացաձիգ. երկայնաձիգ.
Զի էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէն. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 3։)
Ի բացարձակ օտարաշխարհեայ քաղաքաց. (Պիտ.։)
Ելք երկոտասան աղբերացն ... ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ. (Փարպ.։)
Ի բացարձակ տեղեացն բերէին զհիւանդս։ Ի բացարձակ վայրաց եկեալ էին առ նա. յն. մի բառ, ի հեռուստ. πόρρωθεν a longe (Ոսկ. մտթ.։)
Այդչափ ի բացարձակ ճանապարհաց առ մեզ եկեալ էք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Որք զուռկանսն արկանիցեն, զատեալք բացարձակք յիրերաց կան ... բացարձակքն յիրերաց կան ... բացարձակքն տակաւ ի միմեանս մօտին. (Սեբեր. ՟Գ։)
(Երկչոտք վարին) հեռաձգութեամբքն եւ բացարձակօքն միշտ. քանզի աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեացն առանձին նահատակութիւն է։ Ձայնք մարդկան ի բացարձակ առաքեալք՝ բնաւորեալ են տկարանալ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ է բացարձակն՝ մի ըստ այնմ, զի ոչ տեսանի, բայց ի հեռուատ հաւատով իմանի. իսկ միւսն՝ բացարձակ ձայնիւ լսի. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Ի բացարձակ ասելոյն՝ յայտնի՛։ Բացարձակ ասէ, թէ կոյսն յղասցի. (Գէ. ես.։)
Բացարձակ եթող զերանութիւնն ի վերայ հաւատացելոց։ Յովանակն զհետ մօրն երթայր բացարձակ. (Տօնակ.։)
Ի գնացսն է՛ զի բացարձակ քայլեն (կենդանիք), եւ է՛ զի մանրաքայլս. (Նչ. քեր.։)
absolutely, indispensably;
boldly, resolutely.
distance, interval, great extent, breadth.
Առաւելութիւն ընդարձակութեան, անպարագիր բացարձակութիւն։ Անպարունակ բացարձակութիւն։ Զիշխանականին (անձնիշխանութեան) զամենասփիռ բացարձակութիւն. (Նար.։)
Ջանայաք հատանել անցանել զերկայնութիւնն, եւ (կամ, եթէ) զբացարձակութիւնն դիտէաք։ Բորբոքեալ հուր սիրոյն՝ չանսայ բացարձակութեան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Հազար եւ վեցհարիւր ասպարէզն զանչափ բացարձակութիւնն ցուցանէ ընդ դժոխս եւ ընդ հանգիստ արդարոցն. (Լմբ. յայտն.։)
remote, distant, far;
ի — լինել, to absent one's self, to quit.
Բացական, բացակայ, հեռաւոր.
Ահարկու մօտաւորաց եւ բացէից լինի. (Շիր.։)
Զդատաստանն Աստուծոյ բացեայ քարոզել. (Վանակ. յոբ.։)
barefaced, open;
frank, candid.
Որոյ երեսն է բա՛ց. եւ Բացաւ երեսօք. պարզերես, աներկեւան բացադէմ. համարձակ, ազատադէմ. ճակատը բաց.
Բացերես է, ոչ ամաչէ։ Բացերեսս եւ պայծառս արտսցես։ Արասցէ առաջի Աստուծոյ եւ հրեշտակաց բացերես. (Վրդն. ել.։ Վրդն. սղ.։ Վրդն. քրզ.։)
barefacedness, evidence;
frankness, candour.
Զամենայն գործեն համարձակ բացերեսութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
Յայտնի բացերեսութեամբ ցուցանի տիրել սմա հեթանոսաց. (Ոսկ. ես.։)
evident, clear, open;
evidently, plainly, openly, clearly.
Առհասարակ ամենայն աշխարհի բացերեւ էր. (Ոսկ. մտթ.։)
Բայց Աստուծոյ բացերեւ տեսանին. (Վանակ. յոբ.։)
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
ԲԱՑԷ. Ի ԲԱՑԷ. Ի բաց, ի բացեայ, մեկուսի, հեռի. πόρρω, μακρός longe, remotus եւ բայիւ ἁφίστημι, ἁφίσταμαι amoveo, absto հէռու.
Ի բացէ (կամ ի բացեայ) էր յԵրուսաղեմէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 29։)
Զի թէ հրէայքն հանդերձեալ էին ի բացէ կալ, եւ լսել զաստուածային բարբառն. (Շ. մտթ.։)
Եւ մի՛ ի բացէ առներ զողորմութիւնս քո. (Դան. ՟Գ. 35։)
Զարդարութիւն իւր ոչ բացէ արար յինէն. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 23։)
Բացէ ի բաց տէր երեւեցանմա. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 3։)
Բացէ ի բաց ճանաչի՝ որ հզօր է լեզուաւ. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 8։)
Ի բացէ ի բաց ազդ առնէ տալ աւետիս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Բացէ ի բաց փախսական. (Ես. ՟Ի՟Բ. 3։)
Բացէ ի բաց հեռանան յերեսաց նոցա. (Եփր. յես.։)
Բացէ ի բաց հալածի։ Բացէ ի բաց գնացեալ (այսինքն խորշեալ), ասէին. (մեր կեանք Քրիստոս է. Յհ. կթ.։)
Շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս ... զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ բացէ ի բաց. այսինքն ի մեկուսի վայրս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Մերթ՝ իբր Քաջ ի բաց. իսպառ. յոյժ յոյժ. ամենայնիւ. առ հասարակ. (յն. պէսպէս ոճով)
Փտեա՛ վաղվաղակի զամբարիշտս, եւ ծածկեա՛ յերկրի բացէ ի բաց առ հասարակ. (Յոբ. խ. 8։)
Բացէ ի բաց անարգել ինչ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 20։)
cf. Բաց.
abject, despicable, low, vile.
ԲԱՑԸՆԿԵՑԻԿ, Ի ԲԱՑ ԸՆԿԵՑԻԿ. ἁποβεβλήμενος abjectus Ի բաց ընկեցեալ. մերժեալ. լքեալ, յետնեալ, խոտան, անարգ. երեսէ ձգած, մէկդի ձգած.
Կին ... դռնապան՝ բացընկեցիկ, եւ ոչ միոյ բանի արժանաւոր. (Ոսկ. պետր. եղ.։)
Ազգաւ ի բաց ընկեցիկ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Մերկ եւ ի բաց ընկեցիկ արտաքս զայնորիկ մեռելոյ ընկենոյր մարմինս. (Պիտ.։)
Խոտանիցն բացընկեցիկ լինել. Զի մի՛ յորժամ բացընկեցիկ լինիցին, անպարտական զկորուստն համարեսցին. (Երզն. մտթ.։)
Զ՝ի բաց ընկեցիկն, եւ կոխան ի նմանէ եղեալ՝ թողլով։ Մի՛ ի բաց ընկեցիկ աստանօր լիցի. այսինքն մի՛ թողցի ի բաց՝ զանց առնելով. (Սկեւռ. լմբ.։)
զդիակսն բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի. (Ղեւոնդ.։)
cf. Բաց.
to lose all shame, to be shameless.
ԲԱՑԽՓԻԿ կամ ԲԱՑԽՓՆԻԿ. Կէս մի բաց, եւ կէս մի խփեալ. վեր ի վերոյ պարտըկած.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
cf. Բացխփիկ.
opening;
hiatus.
act of opening, opening, discovery, expansion, extent.
ἅνοιγμα, ἅνοιξις apertio, reseratio Բանալն, եւ բացեալ լինելն. բացուիլը.
Թագաւորացն տուրք պէտս ունին խանթից բացման դրանցն. (Խոսր.։)
Մեծ խորհրդոյ բացումն։ Ժամանակն այն բացումն է դպրութեան. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. օրին.։)
Ընդ ինքեանս աղօթել յարդարէին բազում բացմամբ սրտի. (Սոկր.։)
Որպէս առաջին ադամաւն փակումն եղեւ դրախտին, երկրորդաւս եղիցի բացումնն. (Պիտառ.։)
side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.
• , ի-ա հլ. «կողմ» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. տիմ. և Եբր. որից յայսկոյս. յայնկոյս, յետ կոյս, յետս կոյս ՍԳր. կու-սակալ ՍԳր. կուսակալել Եւս. քր. կուսակա-լութիւն Ա. մակ. ժա. 28. աստուածակոյս ՍԳր. Ոսկ. մեկուսի ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ Եզն. Ոսկ. մեկուսանալ Սեբեր. (հմմտ. պրս. [arabic word] yak su šudan «ի բաց կալ», բառացի «մի կողմ լինել»), չորեքկուսի ՍԳր. քառակուսի Եպիփ. ծն. Յաւտ. երեք կուսի Սեբեր. ծովակոյս Ել. իզ. 22. Յես. ը. 11. հետաօռքրական նորագիւտ բառ է կու-սանկաւ (թերևս ուղղելի կուսանկատ) «ա-ւառու կուսակցական, կողմնապահութեւն անող» Բառ. երեմ. էջ 274.-նոր բառեր են կուսակալանիստ, կուսակից, կուսակցական կուսակցականութիւն, կուսակցութիւն, ան-կուսակցական ևն։
Ելցեն ի բացեայ կոյս ժողովուրդ. (Վրք. ոսկ.։)
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
• , ի հլ. «սպասաւոր, նաև գերի. զինւոր, արբանեակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. յհ. բ. 33 և փիլիմ. որից ծառայել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 21 և յհ. բ. 25. Սեբեր. Եփր. ծն. ծա-ռայացեալ Եզն. Ոսկ. մ. ա. 21. ծառայա-կան Ագաթ. ծառայաբարոյ Ոսկ. մ. ա. 10, ծառայագոյն Ոսկ. յհ. բ. 33. ծառայազունք Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 9. ծառայակից ՍԳր. ծա-ռալապստամբ Եվս. քր. բազմածառայ Փարպ. անծառայական Ոսկ. ես. Ագաթ. չա-րածառալ Կոչ. 109. ծառայութուոր Տաթև. ամ. 512 կամ ծառութրար «ծառայութիւն ա-նող» Սմբ. դատ. 101 (երկոան էլ չունի ԱԲ), հետաքրքրական ձև է Պղատ. օրին. էջ 192 «ընտանիք և ծառանիք և ծառայք». որի բա-ցատրութեան համար դիմելով բնագրին (Platonis opera, Paris 1883, հտ. Բ. էջ 357), գտայ որ կայ միայն οἰϰέτης τε ϰαὶ δούλονς. որից հետևում է թէ ծառանիք և ձառաւք հոմանիշ են և մին կամ միւսը յե-ւոյ է աւելացուած իբրև բացատրութիւն։
զի թէ զծառա՛յ ազգն չէ՛ պարտ հատանել ի բաց ընկենուլ. (Ոսկ. փիլեմոն.) (որպէս թ. խղմէթքեար թագըմը։)
window, casement;
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
• ՆՀԲ պրս. պատիուն, պատխէն (իմա՛ [arabic word] bādxōn [arabic word] bādxan), որ-պէս թէ «հողմնացոյց» և յն. შυρίς ռո-պէս «դռնակ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. պրս. [arabic word] bādxān «հողմամուտ պատուհան»։-Այս բոլորը, ինչպէս նաև պրս. [arabic word] bādāhani «լուսանցոյց ծակ», անյար-մար են, որովհետև գալիս են պրս. [arabic word] bād «քամի» բառից, որի հին ձևն է պհլ. vāt, զնդ. սանս. vāta-«քամի»։-Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 126 (թրգմ. ՀԱ 1893, 43) հյ. պատ և հանել բառերից, իբր «պատի մէջ ծակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] pittāhōn «բացում»։
Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ Կարկառաւ ընդ պատուհանն, եւ ետես զիսահակ։ Կախեաց զնոսա չուանաւ ընդ պատուհանն։ Կապեսցես զպատուհանէդ ։ ըստ օրինակի պատուհանիցն եւ կամարացն առաջնոցեն։ Ձգեաց զձեռն իւր ընդ պատուհանն (ա՛յլ ձ. յառեաց զձեռն իւր ընդ ծակոյն. յն. եւս՝ ծակ)։ Պատուհանք բացան երկնից։ Բացից զպատուհանս երկնից. (իմա՛ ըստ եբր. եւ յն. սահանք) Եւն։
Պատուհանք մահու ի բարձանց ի ձեռն. հրեշտակին բացան ի վերայ բանակի նոցա։ Բանին պատուհանք երկնից (ի գալստեան երկնաւոր դատաւորին). (Գէ. ես.։)
cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !
• Եազրճեան, որ համարում է թէ Բը-ռահմանականութիւնը երկար ժամանակ Հայոց մէջ հաստատուած էր, Արևելք 1884 յունիս 28-29 բառս դնում է սանս. ōm «յանուն Աստուծոյ». հյ. օն նախապէս տրբազան բացատրութիւն էր և յետոյ սովորական իմաստ ստացաւ. հմմտ. նաև սանս. հում միջ. «1. խոր-շում, արհամարհանք»= հյ. օն անդր, 2. հաւանութիւն, համակրութիւն»=հյ. ոն և օն, Հիմք. պրս. հիյն (ձայնար-կութիւն)։ Մառ, Гpaм. др.-арм. 132 օն և օն «այն և այն» հանում է աւ բա-ռից+ն (այն) յօդով։ Աճառ. ՀԱ 1906, 129 կցում է յն. άφνως «իսկոյն, յան-կարծ, անմիջապէս», ἀφενος «պաշար. հարստութիւն», տանտ. apnas «ինչք» բառերին՝ հիմնւելով Bréal MSL 13, 382-3 քննութեանց վրայ, որով այս յն. և սանս. ձևերը ցեղակից էին դըը-ւում։ Նոր քննիչները բոլորովին բաժա-նում են սրանք իբարից (համեմատել Meillet MSL 15, 257, Walde 282, 540, 544, Boisacq 105, 702), որով նաև օն բառի կապակցութիւնը ջնջւում է։ Թի-րեաքեան. Արիահայ բռ. 374 պրս. [arabic word] hān բացագանչութիւնից։
ՕՆ ԱՆԴՐ. մ. ἅπαγε, μὴ γένοιτο, ἁπόστα ἑκεῖ apage, apagesis, aufer, absit. Ի բա՛ց տար. քա՛ւ լիցի. քա՛ւ. Ի բաց կալ ի մի կողմն. հեռի ըլլայ, հեռու կեցիր, մեկդի՛.
Հպեալ մարդ առ աստուած ասի. մարմնով. ա՛ն անդր, ի բա՛ց տար։ Օ՛ն անդր, ի բաց կաց. ոտեր բնակել պանդխտութեամբ, մի՞ եւ դատաստան եւս դատել. (Փիլ. լին.։)
Տի՛ օ՛ն անդր թողէ՛ք զյիմարութեան զբարբաջմուսդ։ Օ՛ն անդր ի բաց թողցես զոր ինչ մարմնոյն է. (Խոսր.։)
Բաձց օ՛ն անդր ի բաց թողեալ զանբանիցն՝ զտնկելոցն ասացից բնական շարժմունս. (Պիտ.։)
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
Բան է ձայն նշանական ըստ կարգաւորութեան, որոյ մասն իմն նշանական է զատ իբր ասութիւն (այսինքն բառ), այլ ոչ իբր ստորասութիւն կամ բացասութիւն. (Պերիարմ.)
Թողէ՛ք ի բաց զբաներդ. (Փարպ.։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Հաճոյ աչաց հայելոյ։ Աչք գեղեցիկ։ Որոց եւ ոչ աչաց պիտանութիւն էր առ ի տեսանել։ Աչօք բացօք. եւ այլն։
by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.
իբրեւ զհասակ ինքնին անկեալ ի զօղնոյ։ Երկիրն ինքնին բերէ զպտուղն։ Դուռն՝ ինքնին բացաւ նոցա.եւ այլն։
to let, to permit, to allow;
to commit, to abandon, to resign, to yield, to give up, to forsake, to cast off, to leave, to desert, to get rid of;
to deliver, to free, to pardon, to remit, to release, to acquit, to forego, to pass over, to tolerate;
to repudiate;
to renounce;
— ասել, to omit, to leave out, to pass over in silence;
— զմեղս, to pardon, to absolve, to remit;
to expiate;
— զիմն ի գլուխ ուրուք, to let one go one's own way;
ձայն —, to cry out;
— առնել, to permit, to allow;
— առ ժամանակ մի, to suspend;
— զոք ի մահուանէ, to free from death;
չ-, to refuse, to hinder, not to allow;
սիրտ իմ եթող զիս, my heart failed me;
ի բաց թողցուք զայս, let us leave that aside;
-, թողանիմ, ղայ, to be left, abandoned.
ԹՈՂԱՆԻԼ կամ ԹՈՂՈՒԼ. թողաւ. ղան. եւ այլն) ἁφίημι , ἁνίημι, ἑάω, καταλείπω relinquo, sino, mitto, permitto, demitto, remitto, omitto Թոյղ կամ թոյլ տալ. իբր ի վայր կամ ի բաց դնել. ընկենուլ. զանց առնել. լքանել. առնել՝ զի մնասցէ կամ անկցի. թողացուցանել.
ԹՈՂ. իբր նխ. հանդերձ խնդրով. ἑκτός sine, praeter, extra, relictis, exeptis Թանց. թո՛ղ ա՛նց. առանց. բաց ի. ուրոյն. արտաքոյ. արտաքս հանելով կամ թողլով. թո՛ղ, մէկ դի՛ դիր, դուրս, ի զատ.
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Ի բաց բառնալ. ի բաց վարել.
Ձայն կամ երգ կամ ողբս առնուլ։ հ առցէ (այսինքն կալցի)։ Առնուլ զձեռանէ, զոտից, զվարսից։ Որոգայթ առցէ զոտս նոցա։ Յորժամ ժամ առից։ Կարծիս առնուլ։ Կին առնուլ, կամ առնուլ կնութեան, ի կնութեան։ Առնլոց էին զդստերս նորա։ Ոգի առնուլ։ Զկայ առնուլ։ Կատարումն առնուլ։ Սկիզբն առնուլ։ Կերակուր առնուլ։ Առնուլ ըստ անձին (այսինքն ստանձնել)։ Յանձն առնուլ։ Ի վեր առնուլ։ Ի մէջ առնուլ։ Ի բաց առնուլ. եւ այլն. զորոց տե՛ս առընթեր իւրաքանչիւր անուանց։
to revolt, to resist, to disobey, to rebel, to throw off the yoke;
to lift up the horn, to become proud, arrogant, haughty, ostentatious;
to turn the back disrespectfully;
to throw one's self headlong, to precipitate;
ընդվզեալ ի բաց վազել յեշխանութենէ, to free from domination, to shake off the yoke.
Զդժուարերասանս ձիոցն ... ոչ անդրէն բախեն. քանզի ընդվզել այնպիսիքն, եւ ի բաց սասանեցուցանել զհեծեալն վարդապետին. (Բրս. յուդիտ.։)
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
ԹԱՓԵԼ. ἑξαιρέω, ἁφαιρέω, ἑκτινάσσω, ἑκκόπτω, ῤύομαι եւ այլն. Թօթափել. ի բաց հանել. ի բաց կորզել, ճողոպրել, ազատել. եւ կր. փրթանիլ. մեկնիլ. ի բաց գնալ.
Ոչ իշխէր աղաչել, եւ բնաւ թափել (ի բաց յԱստուծոյ) զբարկութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Ի բաց թափերուք յինէն. իբր թափեցարո՛ւք, գնացէ՛ք. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Գբացի.
ability, dexterity, address;
cf. Կորովամտութիւն;
— բանից, eloquence, fluency of speech;
— բբաց, piercing sight.
Զկորովութիւն բբացն շլացւցանէ։ Կորովութեամբ բբօքն որոշեալ. (Ոսկ. յհ.։)
—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.
Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
(լծ. եբր հիրխիգ ). Հեռի առնել, կամ հերի՛ք է ասելով՝ ի բաց մերժել. ի բաց վարել կամ վանել. հալածել. յաղթահարել.
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
surround;
to envelop, to cover, to conceal, to enclose, to shut up;
— or ի բաց —, to strike out, to eliminate, to take away, to retrench, to trim round.
Զթաքծանս զամենայն ի բաց ընկեցեալ, եւ զքաղցունսն զամենայնսն պարուրէ պատմութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
ՊԱՐՈՒՐԵԼ. եւ Ի ԲԱՑ ՊԱՐՈՒՐԵԼ. περικαθαρίζω circumquaque purgo περικόπτω circumcido, exscindo ἑκβάλλω abigo. Շուրջանակի սրբել, մաքրել, յապաւել, հատանել. կարճել. ի բաց բառնալ. հերքել. փարատել.
Պարուրեա՛ զախտն ի բաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Զկարճամտութիւն ի նոցանէ ի բաց պարուրեաց։ Ի միջոյ ի բաց պարուրէ զերկուց երեսաց զանազանութիւն. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ.։)
to encircle with a wall, to wall;
to construct or elevate a rampart, to fortify;
to separate by a wall;
to protect, to shelter;
— or ի բաց —, to separate, to divide, to send away, to remove, cf. Որոշեմ, cf. Հեռի առնեմ, cf. Մեկուսացուցանեմ.
Մարդս կափուցանելով զկոպսն՝ զաչս ի ճառագայթիցն ի բաց պարսպէ. (Նիւս. կուս.։)
Կամօք միջոցաւ յարարչէն ի բաց պարսպիս. (Առ որս. ՟Գ։)
taken away;
repudiated;
ի բաց —, exclusively, to the exclusion of, except, but, save.
Մակդիր կնոջ արտաքսելոյ ի տանէ առն իւրոյ. ի բաց արձակեալ. դուրս ըրած.
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
ἑξάγω, διάγω, ἁνάγω educo, veho, traho ἑκβάλλω ejicio եւ այլն. Ի ներքուստ արտաքս, կամ ի խորոց ի վեր ձգել. արտաքսել. ի բաց տանել. ի դուրս տալ.
Ի բաց հանելի պատուոյ, կամ յաստուծոյ. (Ոսկ. յհ.։)
to exact, to recover, to require, to claim, to lay claim to;
to examine, to discuss;
— զինչս, to claim, to challenge, to demand;
— ի դատաստանի, to require;
ի բաց — յումեքէ զոգին, to require one's soul of one;
— զամբարիշտս, to punish or chastise the impious;
վրէժս —, to avenge, to be avenged.
Մի՛ պահանջիցես յընկերէ եւ յեղբօրէ քումմէ (զամենայն պարտս՝ յամի թողութեան)։ Յօտարոտւոյն պահանջիցես՝ որ ինչ իցէ քո առ նմա։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ, եւ պահանջօղք տիրեն ձեզ։ Զգաւազանն պահանջողաց մերժեաց։ Զոր ինչ հանէ ոք ի քէն, մի՛ պահանջեր։ Յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահաջիցեն.եւ այլն։
genital;
prolific;
generic, sexual;
genitive;
— or —ք, the sex, the genitals;
ի բաց հատանել զ—ս, to castrate, to geld.
Ցանկացան փոփոխման ի կանայս, եւ զսերականս եւս ի բաց հատին։ Որպէս որք խզենն (այսինքն ներքինացուցանեն)՝ բառնալով զսերականն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Վրդն. ել.։)
to be pointed, sharp, to end in a point;
to pass rapidly, to fly, to go quickly, to fleet away, to rush on, to precipitate, to rush on headlong;
to be soured, exasperated, to chafe at;
ի բաց —, to disappear, to fly away, to vanish.
Ե՛ւս առաւել՝ ὁξέως τρέχω, ἑκφεύγω, ἁφίπταμαι, ἁπαρτάω velociter curro, effugio, evolo ἁποσπηδάω exsilio, resilio. որպէս Սրընթաց լինել. սուրհալ. սուրալ. սրաթռիչ լինել, սլանալ. խոյանալ. ի բաց վազել, երագել. փախչել.
Փախուցեալ սրացայ ի բաց անմտաբար յուրախացուցիչ կամաց քոց. (Սարկ. աղ.։)
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
Ի բաց վազեսցէ իբր ի գազանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զսահմանօքն ի բաց վազիցէ։ Զանյուսութեան խաւարաւ ի բաց վազէր։ Վազեաց զեփրատաւ։ Վազեաց անց զամենայն չարեօք. (Դիոն. եկեղ.։ Սարկ. աղ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Վեցօր. ՟Ե։)
man;
mortal;
the human race;
կին —, woman;
որդի —ոյ, the Son of Man;
— եւ աստուած, Man-God;
բարի —, worthy or honest man, man of worth;
գեղեցիկ —, handsome man;
բարեսիրտ —, man of feeling, generous-hearted man;
—ն անօրէնութեան, antichrist;
յարգէ —, man of straw;
a scare-crow;
— ի —ոյ, from one man to another;
ամենայն —, every man;
արժանի —ոյ, manly;
անարժան —ոյ, unmanly;
ի բաց մերկանալ զ—ն հին, to put off the old man;
— առ — կուտակիլ, to crowd or rush together, to press, to throng;
արար աստուած զ—ն ի պատկեր իւր, God made man after his image;
ի բարեբաստութիւն —ոյս, for the happiness of mankind;
cf. Այր, cf. Մարդիկ.
Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան։ Արար աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. արու եւ էգ արար զնոսա։ Առաջին մարդն յերկրէ հողեղէն. իսկ երկրորդ մարդն՝ տէր յերկնից։ Ի բաց մերկանալ ի ձէնջ զմարդն հին, եւ զգենուլ զնոր մարդն։ Մարդն անօրէնութեան՝ որդին կորստեան (նեռն)։ Մարդք չարք։ Ապրեսցուք յանօրինաց եւ յանզգամաց մարդոց։ Զահի հարան ամենայն մարդիկն։ Ո՞ ոք ի մարդկանէ։ Ի մարդկանդ յայդմիկ. եւ այլն։
to undress oneself, to strip, to strip naked, to denude, to uncover, to unveil, to pull off, to throw off, to be discovered;
to undress, to unclothe, to strip, to lay bare, to disrobe;
to bereave, to unfurnish;
— զսիրտ, to unbosom oneself to, to pour out one's feelings, to open oneself to;
ի բաց —, to cast, put or leave off;
ի բաց — զամօթ, to cast aside all sense of shame;
— յընչից, to deprive oneself of one's property;
— զսուրն ի պատենաից, to draw, to bare or unsheathe a sword;
— օձից, to cast the skin;
այն ինչ կամէր առաւօտն ի գիշերոյն —, իբրեւ այգն զառաւօտն մարկանայր, at dawn, at day-break, in the grey of the morning, at the peep of day;
յայսմ օրինակի զբանս իւր —նայր, he this expressed, or explained himself.
ἑκδύνω, ἑκδύω, ἑκδιδύσκω exuo περιαιρέω, ἁφαιρέω aufero, tollo γυμνόω nudo, denudo ἁποκαλύπτω revelo, retego ἑκσπάω detraho, spolio. Մերկ կացուցանել կամ մերկացուցանել զանձն. հանել զզգեստն. բառնալ զծածկոյթ. յայտնել. հանել, հանուիլ, բանալ, բացուիլ
Զմտերիմս նորա եւ զկուսակալս գանձիւք ի նմանէ ի բաց մերկանալ. (Խոր. ՟Ա. 26։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
Եկն սաւուղ ի կարմեղոս, եւ կանգնեաց իւր ձեռն (որպէս կոթող ինչ ի նշան յաղթութեան. կամ ինքնաձեռն իշխեաց զոհել, ասէ կիւրեղ)։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան, եւ կոչեաց զնա ձեռն աբեսողոմայ։ Եզ զանձն իւր ի ձեռին իւրում (ի բռին, ի վտանգի)։ Ձեռն նոցա ընդ դաւթի է։ Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի։ Զնիկանովր ի ձեռն գումարէր։ Զօրս ի ձեռս հասուցանել։ Գործ ի ձեռն տալ։ Տաղ քեզ զնա ի ձեռս։ Ի բաց եկաց եդովմ ի ձեռանէ յուդայ. եւ այլն։
cf. Նրբացուցանեմ.
Նոյն ընդ Նրբացուցանել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. κατισχνόω attenuo, emacio եւ diligenter examino, minutissime quaeque perverstigo. կր. ἁποστένομαι coactor.
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
Զաւուրս տղայութեան քո։ Զօր տղայութեան քոյ։ Յաւուրս տղայութեան քոյ։ Ըստ աւուրց տղայութեան իւրոյ։ Անդ բենիամին ի տղայութեան զարմանալի։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի.եւ այլն։
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
ξύω, ἁποξύω, περιξύω rado, erado, abrado ἑκθρίβω contero, defrico. Շփել եւ մաշել զիմն եղնգամբք կամ սրածայր գործեօք. քորել. գերծուլ. ի բաց քանցել զվերին երեսս իրաց՝ զմորթ, զկեղեւ եւ այլն. քերել, քեղրթել.
ՔԵՐԵԼ. Ջնջել. մաքրել. սրբել, ի բաց առնել. հեռացուցանել. եւ Կոկել.
Պարտ է հիւրասիրին եւ զամօթն (հիւրին եկելոյ) ի բաց քերել։ Քերէ զայն մեծ հայհոյութիւն նոցա։ Քերէ զվնասն յաստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ.։)
Ի բաց ի նոցանէն քերեցին զսուրս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Ուղիղ եւ քերեալ (այսինքն հարթ եւ կոկ) ի ճշմարտութիւն գտանիցէք զիմս բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ.) տպ. վրիպակաւ գրի՝ բերեալ. ուր յն. է բացաքերեալ.
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
βῆμα gressus. Գնացք ոտից հետ զհետէ. չափ բացման ոտին յոտանէ յընթացս. Քայլափոխ. եւ Քայլումն.
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
Քաջ գիտեմ։ Զայն դուք իսկ քաջ գիտէք։ Եթէ քաջ միտ դնէք։ Քաջ իմա՛ զբանն։ Քաջ իմանամ քան զքեզ։ Առ շաղկապս բացատրութեան քաջ արամակային։ Այնոցիկ՝ որ քաջ եւ բունն են մաքրեալք. (Խոր.։ Փարպ.։ Եղիշ.։ Խորս Ճ. ՟Ա.։ Թր. քեր.։ Փիլ.։)
Ամենեւին քաջ ի բաց քան զնոցա անասնութիւնսն գնաս գնացս։ Այն արուեստ մեկուսի է յարուեստականաց, քաջ ի բաց ի ծառայից սանգամ։ Ի հոգեւոր պատերազմունս քաջ ի բաց զմեօք առնեն ելեւել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. ՟Գ։ Եփես. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Կեփաղիոն մատենագիր՝ այր քաջ ի բաց հին։ Քաջ ի բաց յառաջագոյն քան զովգիգեայ ժամանակսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զձեռս եւ զգործիս հիւսանց ... քաջ ի բաց զոսկէգործաց եւ զարծաթաձուլից. (Սարկ. հանգ.։)
froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
Ալիք ծովու հանապազ զփրփուրն ի բաց թքանեն։ Նմանութիւն փրփրոյ.. . Փրփրովն փոնաւութեանն։ Ծնանի ափրոդիտէ ի փրփրոյ անտի. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Վեցօր. ՟Գ։ Նոննոս.։)
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
իբր Անպարիսպ կամ բացօթեայ.
Անփակ. անկնիք. բա՛ց. բացեալ.
Եգիտ զդուռն ի բաց, եւ լոյս ի բանտին եւ տեսաինէ զնա յարձակի. (Ճ. ՟Ա.։)
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
• րեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57 պրս. [arabic word] ābdān «ջրաման» բառի հետ։ ՆՀԲ թրք. հաւուզ, հավզ (իմա՛ արաբ. [arabic word] havz) «աւազան» և պրս. ābdān «ջրա-ման»։ Lagarde, Ges. Abhd. 10 պրս. ab-zan, որ տե՛ս վերը։ Հիւնք. իրար է խառ-նում հյ. զովող, ժողով և արաբ. havz։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, էջ 934-5 թրք. հավուզ։ Karst, Յուշարձան 428 ոսմ. aγəγ «ծակ» (իմա՛ «բերան»), չա-ղաթ. aguz, agiz (avuz), ալթայ. auz ևն։
Ընդունարան ջրոյ, իբր կոնք եւ կուր մեծ. կամ լուացարան. ջրշիղջ. նոյն ընդ թ. հաւուզ, հավզ՝ ապտան. որպէս եւ աւազան փոքր ասի՝ հավղէփ, գուռնա. իսկ յն. պէսպէս բառիւք բացատրի, որպէս լուացարան, լիճ, ջրբուխ, գուբ, ջրարբք, հնձան, սան։ եւ այլն. κολυμβήθρα, λουτήρ, κρήνη , δεξαμενή, λέβης, ποτιστήριον. piscina, cisterna, lavacrum, receptculum, lacus, labes, olla, aquarium եւ այլն. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 20։ ՟Լ. 38։ ՟Ծ՟Թ. 10։ Ել. ՟Բ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 38։ Սղ. ՟Ճ՟Է. 10. եւ այլն։)
tongs, pincers;
— ասամնախիլ, forceps.
• (գրուած նաև աքծան, ագզան) «գամ՝ մեխ քաշելու, ատամ հանելու և ատրա-շէկ երկաթը հնոցից դուրս քաշելու ևն. երկ, բացիկ գործիք, ունելի, քէլփէթին, խսաճ» Արծր. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 214
ԱՔՑԱՆ կամ ԱՔԾԱՆ πυράγρα forceps իտ. tenaglia (իբր ոտս ունօղ. կամ ադուցեալ ընդ միմեանս) Երկբացիկ գործի երկաթի՝ դարբնաց եւ հիւսանց՝ որպէս ունելիք շանթաշեալ երկաթոյ կամ վասն ունելոյ եւ քարշելոյ զբեւեռս.
obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre;
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
• Bugge, Beitr. 36 համեմատում է յն. ápaiós «նուրբ, թոյլ, տկար» բառի հետ. հայր կազմուած է -ուտ, աւտ=οտ մաս-նիկով, մինչդեռ յօյնը ունի -ւօ-մասնիկը Շեֆթ. BВ 29, 66 փոխառեալ է դնում պրս. *aδauta «անմաքուր» բառից, որ կազմուած պիտի լինէր a բացասականի զնդ. dav, սանս. dhāv «մաքրել», dha-uta «մաքուր, պայծառ, փայլուն» բա-ռից, իբր սանս. adhauta «անմաքուր»։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. slabъ, լեթթ. slābs, հբգ. slal, գերմ. schlaff «տկար, թոյլ» (Trautmann 270)։ Karst, Յուշարձ. 417 թթր. al, iI «տակը» բառի հետ։
Որչափ ի բացեայ է ձայնողն, աղօ՛տ է (ձայնն, կամ լսողութիւնն). (Շ. մտթ.։)
cf. Ամեթիւստոս.
• = Յն. αμέϑυστος, որից փոխառեալ են նաև լտ. amethystus, ֆրանս. amé́thyste, գերմ. Amethyst, ռուս. aмeтистъ, վրաց. ამეთ-ვიხჯო ամեթվիստո ևն, բոլորն էլ «սուտակ» նշանակութեամբ։ Յունարէնում բառիս առա-ջին իմաստն է «առանց հարբեցութեան» (կազմուած ծ բացասականով՝ μεმύω «հար-բիլ» բայից). և գործ է ածւում նշանակելու համար մի խոտ՝ որ հարբածութեան դէմ դեղ էր։ Սուտակն էլ համարուելով հին յոյների մօտ հարբածութեան դեմ իբր միջոց՝ ստացել է այս անունը։-Հիւբշ. 340։
Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)
great coat, riding-coat or hood, cloak.
• «մի տեսակ զգեստ է» Յես. է 21 Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն (եբր. [hebrew word] ardereϑ «վերարկու», յն. Ֆιλή «լեշկ մաշկ, մի տեսակ պարսկական գորգ»). այս բառը բացատրելով Եղիշ. յես. էջ 174՝ մեկնում է «ասրեղէն հանդերձ». Ստեփ. ւեհ կարդում է ամաղան. Ս. Գրքից դուրս գըտ-նում եմ բառիս համար երկու օրինակ ևս. Ամղանք տարածեալք. Ոսկ. ճառք 364. Զգա-հոյսն, զամղանսն, ղառտնին զդենլիսն. Ոսկ ճառք 471։
Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն. (Յես. ՟Է. 21. ուր Եղիշ. բացատրէ՝ ասրեղէն հանդերձ։ ( Ստեփ. լեհ. ընթեռնու՝ ամաղան, որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ յն. որ է զգեստ, հանդերձ։))
spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.
• Ասետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313 յար ատելի։ Տէրվիշ. Նախալ. 103 սանս. rad, լտ. radere «քերել, քերթել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. յն. ἂρδα «կեղտ»։ Սարգիսեան տե՛ս արահետ բառի տակ։ Karst, Յուշարձ. էջ 417 ար+հատ. ար=թաթար. ar «մաքուր, լաւ», arik «մաքուր», ari «գեղեցիկ», իսկ հատ «կտրուած» բառն է, որ կրճատուած է ատ ձևով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 65 ա բացասականով պհլ. rāt «բա-րեբարոյ»։
Անաղարտելի եւ յամենայն արատոյ ի բաց վճարեալ վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
southernwood.
• «մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
ἁβρότονον (իբրու անմահական). abrotonum էգն կոչի յիտալականն. abrotono femina, santolina Բանջար մշտադալար, յորմէ կազմի եւ գինի. բարձուէնեկ. բացվենիկ .... Որձ բարձուենեակն կոչի եւ ԳՆԴԱԾԱՂԻԿ. սպիտակն ասի եւ ԿԱՅԾՈՒՍ. եւ դեղինն՝ ըստ ոմանց ԲՐԻՆՃԱՍԻՍ, կամ ԲՈՆՋԱՍ։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
azure, bright blue.
• ՆՀԲ մեկնում է բառս «բաց կապոյտ» և սրանից է հանում պլուզ կամ բլուզ մատում է իտալ. blu «կապոյտ», թրք. buludī «ամպագոյն, կապոյտ» բա-ռերի հետ։ Աւելի խոհեմ է ՋԲ, որ դնում է «թուի բացագոյն կապուտակ»։ Երկու-սըն էլ հաւասարապէս սխալ են։ Վերի հատուածում գոյների մասին խօսք չը-կայ բնաւ, այլ բոյսերի և կենդանիների։ Հեղինակը շարում է նախ մարդկային սեռի անուններ, յետոյ բոյսեր և յետոյ, ձկներ. այսպէս ձկան անուն են յայտ-նապէս՝ դլփին, սղոց (սղոցաձուկ), լոք (այժմ լոքօ) և կապոյտ. ձկներ պէտք է լինին նաև դալ և ովկիան բառերը և մանաւանդ բիլ, որ երկու ձկների միջև բառից՝ առնելով գոյնի իմաստով, որին
(յորմէ Պլուզ, կամ Բլուզ. որ է իտ. blu թ. պուլուտի, այսինքն ամպագոյն). Նօսր կապոյտ. կապուտակ. բաց կապուտ.
appeal;
complaint, recourse;
claim, lodging an appeal;
— արկանել բառնալ՝ հարկանել ունել cf. Բողոքեմ.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 207 ողոք բառիցբ բացասականով։ ՆՀԲ սաստ-կականն ձայնիս ողոք. լծ. և յն. βօή «ճիչ, աղաղակ»։-Բ մասնիկով ողոքել բայից հանում են նաև էմին, Հայ. քե-րակ. 1846, էջ 38, Տէրվ. Նախալ. 63, Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 76 և Հիւնք։-Տէրվ. Altarm. 10 յն. φη-μί և լտ. loqu-i «ասել, խօսիլ» բառերից բար-դուած՝ իբր կրկնական։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 քննադատելով այս վերջինը, առում է. «լեզուաբանութեան առաջին ռարն է»։-Meillet MSL 11, 391 իբր բնաձայն համեմատում է անգլսք. bel-lan «գոչել», հրգ. bellan «հաջել», հիսլ. be'ja «մռնչել», յն. φλοϊσβος «ժխոր». φλύος «շատախօսութիւն». φλύαρος «դա-տարկաբան, շատախօս», φλύας «խեղ-կատակութիւն» ևն ձևերի հետ։ (Boi-sacq 1032 և 1030 և Walde 301 այս բառերը կցում են յն. φλέω=լտ. fluo
Կցեցաւ բողոք սահմանաց մովաբացւոյն ընդ բողոքս գաղիմացւոյն. (Ես. ՟Ժ՟Բ. 8։)
company, body, assembly;
—ք, Pleiades.
• . անստոյգ բառ, որ գտնում ենք մի-այն ի բոյլ անկանել «նուազիլ, թեթևանալ» ոճի մէջ. «Շնորհք Հոգւոյն բաշխեալք և կեանք պարգևեալ. ծանունքն ի բոյլ անկեալ և կար-ճեալ» Ոսկ. մ. բ. 14. անշուշտ կայ գրչագրաϰ կան մի սխալ. ՆՀԲ ուղղում է ի բաց ան-կեալ։
Շնորհք հոգւոյն բաշխեալք, եւ կեանք պարգեւեալ. ծանունքն ի բոյլ անկեալ եւ կարճեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14.) յն. լոկ, վերահատեալ. վասն որոյ եւ ի հյ. թերեւս վերծանելի, Ի բաց անկեալ եւ կարճեալ։
but, yet, notwithstanding, however, nevertheless, though, still;
save, except, without;
— եթէ, except;
unless;
— միայն, if, provided, with the exception of, excepted, but, hesides;
if not;
— ասկայն, yet, however, nevertheless.
• «սակայն» ՍԳր. Եզն. զանազան դարձուածներով ունինք բայց միայն, բայց սակայն, բայց արդ, բայց եթէ ՍԳր. Ագաթ. կայ նաև բայց «միայն», բայց ի «բացի». բայց միայն «բացի» ՍԳր. Եզն.։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ի բաց ասեալ կամ բաց ի բանէ աստի». Peterm. 251 բազ «ver-bum» բառից։ Karst, Յուշարձան 402
• սումեր. ba, ban բացասական մասնիկի հետ։
(որպէս թէ ի բաց առեալ, կամ բաց ի բանէ աստի) πλήν, ἕμπας, ἕμπης, ὄμως δέ tamen, verum, nihilominus, autem Սակայն. այլ սակայն. այլ. իսկ. յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միայն, միայն թէ.
pike;
javelin, dart, lance.
• ՆՀԲ և Հիւնք. դնում են լծ. լտ. hasta, թրք. (իմա՛ պրս.) xišt։ Peterm. 21 լտ. hasta։ Justi, Zendsp. 43 զնդ. ašta և սանս. ašta։ Տե՛ս և Pictet 1, 199 և 2, 209 ըստ Lag. Arm. Stud. § 147, Muller WZKM 9. 38Ո և 10, 353 ուղիղ է մեկնում, բայց մեր բա-ռի -եայ վերջաւորութիւնը բացատրելու համար՝ ենթադրում է թէ պհլ. բառը նախ անցած լինի ասորերէնի *aštā, *aštāyā ձևով և այստեղից էլ անցած հայերէնի։ Բայց այսպիսի ասորի բառ չկայ։ Jensen ՀԱ 1904, 184 զտնելով հառ..tai կամ ...tia «տէգ» ձևով մի բառ՝ ենթադրում է, որ հայ բառը բնիկ է և ո՛չ փոխառութիւն։ Պատահական
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ.(լծ. լտ. հա՛սդա, թ. խըշտ) βολίς, δοράτιον. hasta, hastile, jaculum. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ. գասդանիչա. սիւնկիւ. հարպա.
cf. Ապահար.
• ՆՀԲ և Հիւնք. բառիս ուղղագոյն ձևը հա-մարում են ապարահ, իսկ Տէրվիշ. Մա-սիս 1882, օգոստ'' 18 բուն ձևը դնում է ապահար։ ՆՀԲ մեկնում է «Ըստ եբր. ապարահ է անցք (եբր. [hebrew word] և արաբ. [arabic word] brh «անցնիլ»), իսկ յն. άπόῤρεω «բացահոսիլ, բղխիլ», առուիւ կամ հուռ հուռ վազել»։ Canini, Et. etym. 56 յն. ἀβροτονον «մի տեսակ բոյս, ֆրանս. aurone»։ Հիւնք. հրապարակ բառից։ Հիւբշ. 103 կարծում է որ իրանեան փո-խառութիւն է, սակայն համեմատելի ձևեր չի նշանակում։ Ուղիղ մեկնեց նախ Ա. Խաչատրեան (անձնական)՝ պրս. [arabic word] abrah «անցք ջրոյ», որ ձևաւորում և հաստատում եմ վերի եղանակով։ Այս-պէս նաև Թիրեաքեան ՀԱ 1914, 55, որ ապարահ դնում է =պրս. āb-rah և սրանից ապարահեղ, իբր ապահեղ «դուրս հոսած», որի մէջ աւելորդաբար պահուած է rah։-Կարող է լինել՝ որ
ἁποκαθήμενη. menstruata. որ գրի եւ ԱՊԱՐԱԽ, եւ ԱՊԱՀԱՐ. (ըստ եբր. ապարահ, է անցք. իսկ յն. աբօ՛րրէօ, բացահոսիլ. բղխել. առուիւ կամ հուռ հուռ վազել. Դաշտան. կին ախտացեալ բղխմամբ աւելորդ արեան՝ ամսոյ յամիս. տեռատես. ամիսը կամ ամսականը բռնած.
excrement.
• , ի-ա հլ. «թրիք, քակոր» ՍԳր. Լմբ. Զքր. ժբ. 6. Կանոն. «կեղտ, աղտ» Նար. խր. 506. «աղիքների մաշկը» Նար. առաք. 427. որից ընդ արիւն և ընդ ապաւառ գալ «արիւն-քրտինք մտնել» Ոսկ. պօղ. բ. 486 (ուզում է ասել ընդ արիւն և ընդ ապաժոյժ գալ). ապաւառել «դուրս անել, մաքրել, լուալ» Պիտառ. ապաւառութիւն «կեղտոտու-թիւն, ապականութիւն», Տիմոթ. կուզ, էջ 24 և հակառակը՝ «մաքրել, լուալ, քաւութիւն մեղաց» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 308, Կնիք հաւ. էջ 198. բացապաւառութիւն «փորը դուրս ել-լելը» ԱԲ, «մաքրել, սրբել» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, Կնիք հաւ. 189. անապաւառութիւն «քա-ւութիւն մեղաց» Կնիք հաւ. 119։
cf. Աննիազ.
• = Պհլ. apênlyāz «անկարօտ», պազենդ. awenуaz, պրս. [arabic word] bē-niyaz «աննիազ, անկարօտ», bē-nlyāzi«անկարօտութիւն». բո-լորն էլ կազմուած են niyaz «պակասութիւն, պակաս, կարօտ» բառից'apē, awē, bē=ապե-բացասականով, որի հայերէն ձևից կազ-մուած է մեր մէջ հոմանիշ աննիազ բառը։-Հիւբշ. 105։
Մասնիկ բաղադրիչ, եւ նախդիր բացառականի՝ ըստ հյ. ἁπό, ἁπ’. ab, a. պրս. պի հյ. Ան. ի բաց. բաց. տար. ի. յ.
Բացայութիւն՝ բացերեւութիւն ուրումն ապ ումեքէ։ Ապ ըստ բոլորեցուն իմեքէ. այսինքն յումեքէ, յիմէքէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)