cf. Բազմաբանութիւն.
· Calfa
πολυλογία multiloquium, loquacitas Շատախօսութիւն. բանք բազումք.
Բազմախօսութիւնն նշան անխրատից է. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ ինչ են այժմ պէտք բազմախօսութիւնս առաջի արկանել. (Աթ. համբ.։)
Եւ եղիցիս պատրաստ (այսինքն զգոյշ) ի բազմախօսութենէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զբազմախօսութիւն նորա պա՛րտ է բամբասել. (Իսիւք.։)
Սնափառութիւն իցէ բազմախօսութեան աթոռ։ Բազմախօսութիւն ծնանի ի սնափառութենէ. (Կլիմաք.։)
voracity.
· Calfa
Բազմակերութիւն եւ զմայլումն արբեցողութեան՝ գիտէ այլայլութիւն գործել խորհրդոցն. (Վանակ. յոբ.։)
polygamy.
· Calfa
Անցուցեր զմեզ քո միակնութեամբդ, որ առաւել եմք քան զքեզ բազմակնութեամբ. (Նար. երգ.։)
Զի մի՛ իցէ պոռնիկ, կամ արբեցող, կամ կնաթող, կամ ի բազմակնութիւն խոտորեալ. (Մաշտ.։)
cf. Տխմարութիւն.
· Calfa
Ախմարութիւն կամ տխմարութիւն ստգտանելի՝ յառաջ եկեալ ի պղերգութենէ. անհոգութիւն. թուլութիւն. նատանլըգ, իհմալլըգ.
Յայտնի է թագաւորացն մերոց եւ այլոցն առաջնոց առ ի յիմաստն աղամարութիւն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
formule of a sect;
amulet, phylactery;
heresy.
· Calfa
իբր կախարդութիւն, կիւսութիւն. γοητεία praestigiae, incantamentum
Զիա՞րդ եբաց զաչս քո, այս ինքն է՝ միթէ աղանդութեա՞մբ իւիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Եւ իբր մոլորութիւն. հերձուած.
Աղանդութեանն արիանոսաց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
cf. Աղաչանք.
· Calfa
Յղեաց դեսպանս՝ աղաչել ի խաղաղութիւն. եւ ոչ լուան աղաչելութեան նորա։ Դարձաւ ի դահիճն կոյս պատճառաւ աղաչելութեան. (Արծր. ՟Գ. 4. 7։)
cf. Աղաչանք.
· Calfa
Երկրորդ ձայն զխմբական աղաչողութիւն ունի. երրորդ ձայն զիգական աղաչողութիւնսն. (Մովս. քերթ. եկեղ.։)
cf. Աղարտանք.
· Calfa
Ոչ եթէ անց զմեօք բազմացն աղարտութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
deterioration, destruction.
· Calfa
Աղաւաղութիւն մարմնոյս մերոյ եւ դժուարաշարժութիւն զձին ի պէտս ածեալ մատոյց. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
τὸ βράδυ, exiguitas Աղկաղկութիւն. փանաքութիւն. տկարութիւն. անպիտանութիւն.
archery.
· Calfa
Հմտութիւն քաջ արհեստի աղեղնաւորութեան. հրահանգք ճարտար նետաձգութեան. քեմանքէշլիք. Յայս անուն կոչեցաւ եւ ողբն Դաւթի ի վերայ Սաւուղայ եւ Յովնաթանու քաջ աղեղնաւորաց.
Եւ ասաց Դաւիթ ուսուցանել որդւոց Յուդայ աղեղնաւորութիւն. յն. աղեղն. (Բ. Թագ. ՟Ա. 18։)
Զարտեմիս ասեն որսոյ եւ աղեղնաւորութեան վերատեսուչ գոլ. (Նոննոս.։)
Փորձք կորովակի աղեղնաւորութեամբ։ Ունելով զաղեղնաւորութեանցն (այս ինքն զաղեղանց) եւ զնիզակաց եւ զսուսերացն եւ զտիգացն պատրաստութիւն. (Պիտ.։)
Աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեաց առանձինն նահատակութիւն է. (Փիլ. լին.։)
supplication, entreaty, instance.
· Calfa
ἁπολογία apologia Բան աղերսանաց. մանաւանդ Աղերս ապաբանութեան. պատասխանատուութիւն ըստ իրաւանց. րիճտ. իւղիւր. եւ հագ. իթիզար.
Արձակեցին զնա հրեշտակութեամբ յաղերսաբանութիւնս ի հնարս հայթայթանաց։ (Եղիշ. ՟Գ։)
Առանց փրկանաց եւ աղերսաբանութեան հատուցանելոց են զկորստեանն պարտս. (Սարկ. քհ.։)
Նշանակ չափաւորապէս զօրութեան առաջիկայ իրողութեանցս՝ հանդերձ աղերսաբանութեամբ. (Մխ. դտ.։)
Վայելուչ աղերսաբանութեամբքս զուարճացուցանել զտրտմեալդ ձեր բարեպաշտութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Աղերսանք.
· Calfa
Աղերս արկանելն. աղերսանք. աղօթք, եւ բարեխօսութիւն.
Երջանկացն փառատրական աղերսարկութիւն։ Աղօթանուէր աղերսարկութիւն։ Մաղթողական աղերսարկութեամբ մեծին ի ծնունդս կանանց. (Նար.։)
the employment, the art of making bricks.
· Calfa
Կաւափաղաղ աղիւսագործութիւն. (Յհ. կթ.։)
Չարչարէր զմեզ փարաւոնն սատանայ ի մեղաց աղիւսագործութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
Դարձաւ յԵգիպտոս այս ինքն ի խաւարումն աղիւսագործութեան իմանալի փարաւոնի. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Աղիւսագործութիւն.
· Calfa
ԱՂԻՒՍԱՐԿ ԱՂԻՒՍԱՐԿՈՒԹԻՒՆ πλινθεία, πλινθουργία laterum confectio, laterificium Աղիւսարկութիւն. աղիւս արկանելն. քէրփիջճիլիք. թուզլաճըլըգ.
Մի՛ եւս յաւելուցուք տալ յարդ ժողովրդեանն յաղիւսարկութիւն. (Ել. ՟Ե. 7։)
Ապրեցելոցն ի տաժանաւոր աղիւսարկութեանցն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
unchastity, lewdness.
· Calfa
Գարշ պղծութիւն. գործ աղտեղի եւ անարժան.
Աղտեղագոյն աղէտք աղծապղծութեան։ Համօրէն իսկ աղծապղծութեամբ տարրացեալ ... Պարտական սպանութեան, եւ ամենայն աղծապղծութեան. (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
indigence, destitution, poverty, beggarliness.
· Calfa
Աղքատութիւն. յետնութիւն. տկարութիւն. խեղճութիւն, ոչնչութիւն. ոչնչութիւն. հագարէթ. եօխսուլլուգ.
Ղովտ զիւր աղկաղկութիւնն խոստովանէ՝ ասելով ոչ կարել ամենեւին ի բաց կալ ի քաղաքէ. (Փիլ. լին.։)
Յիշել եւ զիմ աղկաղկութիւնս արտօսրաբուղխ մաղթանօք. (Սարգ. յուդ. եւ Սարգ. յիշատ. եւ այլն։)
cf. Աղմուկ.
· Calfa
Ամենայն ինչ խառն ի խուռն ... աղմկութիւն բարեաց, երախտեաց անյիշատակութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
saltness.
· Calfa
Զըմրութ կանաչեալ, աղութ խարտիշեալ. (Գանձ.։)
Աղ՝ եթէ աղութիւն ոչ ունիցի, ոչ իմիք է պիտանացու. (Շ. մտթ.։)
Ճաշակականքն կոչեցեալք որակութիւնք են քաղցրութիւն, եւ դառնութիւն, աղութիւն. (Նիւս. բն. ՟Թ։)
Զպատճառս ջուրցն աղութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
Ծով ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ զանամոքելի աղութիւնն ի խորոց զգայռի. (Պիսիդ.։)
Կծուութիւն եւ համ աղի. դառնութիւն. աղիութիւն, շօռութիւն. դուզլուլուգ. աճըլըգ. մելահաթ., ἁλμυρότης salsedo, ἅλμι salsugo
sweetness, insinuation;
knavery, craft.
· Calfa
Աղու կամ աղալեզու գոլն. քաղցրաբանութիւն. շատախօսութիւն. շաղաւաշուրթն աղուաշութիւն.
Կամ ոք ի մտացն հաստատութիւն եւ յառաքինութիւն հայի, եւ ոչ ընդ վայրած լեզուին աղութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ե. (ա՛յլ ձ. լեզուին շաղաւաշրթունքն։))
cf. Աղջամուղջ.
· Calfa
Մթութիւն. խաւար.
Ոմն, եւ աղջութիւնք իւր. (Նար. ՟Զ. (յայլ օրինակս, աղջամղջութիւնք, կամ աղջամուղջք։))
greasiness, dirtiness, foulness, stain, impurity;
turpitude, excess;
sweepings;
excrement;
տուն աղտեղութեան, privy, necessary;
անօթ աղտեղութեան, chamber-pot or utensil.
· Calfa
ῤυπαρία, ῤύπος, ἁκαθαρσία sordes, immunditia, impuritas, ἁσχημοσύνη turpitudo աղտոտութիւն, մնտռութիւն. քիր. փիսլիք. մուրտարլըգ. Աղտ. աղտութիւն. արատ. եւ աղտեղի եւ ամօթալի իրք, որք պղծեն զմարմին կամ զհոգի. աղբ. աղբեւք. անսրբութիւն. պղծութիւն.
Ի բաց թօթափեալ զամենայն աղտեղութիւնս։ Զի մի՛ ունիցի ինչ արատ կամ աղտեղութիւն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ, մերկասցես զաղտեղութիւն։ Հանին արտաքս զամենայն աղտեղութիւնս՝ որք գտան ի տանն տեառն։ Փորեսցես նովաւ, եւ ածեալ ծածկեսցես զաղտեղութիւն քո. (Յկ.։ Եփես.։ Յոբ.։ ՟Բ. Մնաց.։ Օրին.։)
Զներքին եւ զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք (ջրովք) լուանամք. (Եզնիկ.։)
Տունս դաշտանաց եւ աղտեղութեան շինէք։ Անօթս աղտեղութեան կազմէք. (Փարպ.։)
Զոգիս իւրեանց սրբութեամբ առանց աղտեղութեան պահել. (Ագաթ.։)
Իբր աղտեղաբանութիւն.
Յօժարութեամբ լսէր աղտեղութեան բանիցն սուրմակայ. (Խոր. ՟Գ. 6։)
Եւ որպէս գարշ ցանկութիւն. գարշութիւն. զազրագործութիւն.
Որ անխտիրն է յաղտեղութիւնս։ Անժոյժ աղտեղութիւնք. (Յճխ.։)
Մարդիկ՝ լի ամենայն աղտեղութեամբք. (Փարպ.։)
Լսել անգամ զաղտեղութեանցն ի՞բր առնոյր յանձն. (Պիտ.։)
Զսէր յեղաշրջեալ փոխէ ի յաղտեղութիւն։ Ցանկականիս բնական ներգործութիւնն՝ առ Աստուած սէրն է, եւ ո՛չ աղտեղութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
wretchedness, misery.
· Calfa
Վիճակ աղցաւոր. կարօտութիւն կամ կարիք եւ պարտիք բնութեան. իգթիզա. իհթիյաճ.
Խոնարհին ըստ յանցանացն Ադամայ ընդ մարմնոյ աղցաւորութեամբ եւ կրիւք։ Եցոյց իւր զբազմապատիկ չարչարանացն կիրս ի մարմնոյս աղցաւորութենէ. (Լմբ. սղ.։)
Աղցաւորութիւն աղքատութեան. (Շ. յկ. ՟Ծ։)
act of spoiling the poor, extortion of the poor.
· Calfa
Ուտելն զինչս աղքատաց. հարստահարութիւն. յափշտակութիւն. աղքըտի բաներն ուտելը.
Դարձայք ի զրկութիւնս եւ յաղքատակերութիւնս. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
love of the poor, charity
· Calfa
Առ յոյժ աղքատասիրութեանն։ Աղքատասիրութեամբ եւ առատաձիր բաշխմամբ. (Բուզ. ՟Գ. 4։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
hatred aversion to the poor.
· Calfa
Ատելն զաղքատս. անգթութիւն առ աղքատս. աղքըտի դէմ ատելութիւն.
Յափշտակութեան, աղքատատեցութեան. (Բուզ. ՟Գ. 12։)
poverty, indigence, beggary, want, necessity, penury;
meanness.
· Calfa
πτωχεία, πενία paupertas, mendicitas Վիճակ աղքատաց. չքաւորութիւն. անընչութիւն. տնանկութիւն. ֆուգարելիք, եօխսուլլուգ.
Ոչ աղքատութեամբ կերիցես զհաց քո։ Ես ըստ աղքատութեան իմում պատրաստեցի։ Զաղքատութիւն եւ զնեղութիւնս մեր։ Աղքատութիւն զայր խոնարհ առնէ (կամ տնանկութիւն խոնարհեցուցանէ)։ Բեկումն ամբարշտաց, աղքատութիւն։ Զաղքատութիւն եւ զանարգանս ի բաց բառնայ խրատ. եւ այլն։
Մեծութեան եւ աղքատութեան պատճառք. (Եզնիկ.։)
Աղքատութիւնք կարօտութեանց. (Եղիշ.։)
Վասն աղքատութեան ընչից. (Պիտ.։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Զվերջին աղքատութիւնն առաջի դնէ. (Սարգ.։)
Պակասութիւն ո՛ր եւ է իրաց. եւ յետնութիւն. իհթիյաճ.
Ունէի եւ զաղքատութիւն մատենից, յորոց զնիւթս հաւաքել ի դէպ էր. (Մխ. դտ.։)
Վերջին աղքատութեամբ մտաց վարակեալ. (Սարգ. յռջբ.։)
Առաքինութիւն կամաւոր աղքատութեան.
Կամաւոր աղքատութեամբ արքայութեանդ երկնից ընդ նմին լիցուք արժանի։ Աղքատութիւնն ուսուցանէ ամենայն մարդոյ զճշմարտութիւնն. (Շար.։ Վրք. հց.։)
cf. Աղքատասիրութիւն.
· Calfa
ԱՂՔԱՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. φιλοπτωχία pauperum amor Սէր աղքատաց. գութ եւ խնամ առ աղքատս.
Յաղագս աղքատսիրութեան։ Ընկալա՛յք յաղագս աղքատսիրութեան զբանս. (Ածաբ. աղք.։)
Արասցո՛ւք զաղքատսիրութիւնն բոլորով սրտիւ. (Մանդ. ՟Ը։)
Առաւել եւս պատուական է աստուածութեանն աղքատսիրութիւնն յամենայն բարեգործութիւնս. (Փարպ.։)
Զարդարելով նախ զոր յինքն պատկեր՝ աղքատսիրութեամբ. (Շ. թղթ.։)
Բարեգործ ողորմածութեամբ եւ աղքատսիրութեամբ. (Մաշկ.։)
of or belonging to prayers;
that prays to God.
· Calfa
εὑχόμενος, ἰκέτης orans, supplex որ եւ ԱՂՕԹԱՐԱՐ, ԱՂՕԹԱՒՈՐ. Այն՝ որ յաղօթս կայ. աղօթօղ. պարապեալն յաղօթս եւ ի խնդրուածս, եւ ուխտաւոր. աղօթք ընօղ. տուա ետեն, տուաճը.
Պարգեւէ աղօթական բանիցն զվճիռ մահուն. (Փիլ. յովն.։)
Աղօթական է բանս, եւ յուսոյ. (Լմբ. առակ.։)
Աղօթական զբանն՝ նոցա առաջի դնէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթական ժամակարգութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Զայս աղօթականս միմեանց տային. (Բրս. ՟խ. մկ.)
Ձեռն իսկ է լեզու աղօթականաց, եւ նովաւ բուռն հարկանեմք զոտիցն Աստուծոյ։ Ո՛չ զաղօթականաց զգեցեալ զկերպարանս. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Մանդ. ՟Դ։)
Աղօթականքն անդադար լինէին յաղօթս իւրեանց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Պէտք են աղօթականին՝ աներկմիտ հաւատով զաղօթսն Աստուծոյ նուիրել։ Յօրինակ աղօթականաց. (Խոսր.։)
Աղօթական անխրախոյս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Ի ձեռն աղօթական եղբարցդ ուխտաւորաց. (Շ. թղթ.։)
Հոգի աղօթական ունէր եւ Աննա մարգարէուհի. (Լմբ. հանգ.։)
Դրդուեաց զաղօթականն զԻսահակ առ ի օրհնել զԵսաւ ո՛չ ողորմ, այլ՝ կարծիք ապաշխարութեան առ լաւն. քանզի ետես զնա՝ զի լայր. (Փիլ. լին.։)
δεητικός precatorius Սեպհական աղօթից. որ ինչ հայի յաղօթս. մաղթողական.
յն. παρακλητικός որ է՝ մխիթարական՝ միանգամայն եւ աղաչողական։
cf. Աղօթկեր.
· Calfa
Աղօթակերս արձակել ի հաշտութիւն խաղաղութեան. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Աղօթակիրն քան զայն զոր աղաչեսցէ՝ խոնարհագոյն է. (Սեբ. ՟Թ։)
cf. Աղօթկեր.
· Calfa
Աղօթակերս արձակել ի հաշտութիւն խաղաղութեան. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Աղօթակիրն քան զայն զոր աղաչեսցէ՝ խոնարհագոյն է. (Սեբ. ՟Թ։)
cf. Աղօթկեր.
· Calfa
որ եւ ԱՂՕԹԿԵՐ, ԱՂՕԹԱԿԵՐ. Աղօթարար. աղաչաւոր. բարեխօս. պատգամաւոր. (զի քեար, քէրտէն պրս. է գործ, արարք, գործել, առնել. կերտել). իպատէթքեար. տուաճը. ելչի. πρεσβευτής orator, nuntius, legatus
Աղօթկեարս արձակէր՝ առաքել նմա թիկունս օգնականութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
that prays to God;
suppliant.
· Calfa
cf. Աղօթկեար. աղօթարար. աղաչաւոր, եւ այլն.
Ընկալեալ զամօթ պատկառանաց զաղօթկերին (Աբրահամու եւ Սառայի)։ Պատուիրէ իբր սիրելեաց՝ աղօթկերաց եւ հաւանողաց. (Փիլ. լին.։)
Զաղօթկերացն բազմութիւն սուսերաւ մահու խողխողեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Բազում աղօթկերօք աղաչէր թագաւորն. (Բուզ. ՟Դ. 13։)
that prays to God, that addresses his prayers to God;
prayer-book.
· Calfa
Մատուցօղ աղօթից. քահանայ աղօթասաց. աղօթք ըսօղը.
Տայ եւ առնու զխաղաղութիւն աղօթամատոյցն, եւ ոչ եւս եպիսկոպոսն. (Խոսր.։)
Գիրք աղօթից. ժամագիրք.
Սաղմոսարան, կամ աղօթամատոյց ընթեռնուն. (ի գիրս Խոսր.։)
Աղօթամատոյց գիրս. (Յիշատ.։)
chapel, house of prayer.
· Calfa
ԱՂՕԹԱՆՈՑ որ եւ ԱՂՕԹԱՏՈՒՆ, ԱՂՕԹԱՐԱՆ. εὑκτήριον oratorium Տուն եւ տեղի աղօթից. եկեղեցի. տաճար. մատուռն. աղօթք ընելու տեղ, ժամ. տուա եէրի. նամազկեահ, իպատէթկեահ.
Քրիստոս իբրեւ եկն, զամենայն երկիր սրբեաց, եւ ամենայն երկիր (կամ տեղի) աղօթանոց եղեւ. (Ոսկ. խչ.։)
Տուն իմ տուն աղօթից ասէ. այս է՝ տուն հայրենի, եւ հարց աղօթանոց. (Համամ առակ.։)
Կացցէ առ դուրս աղօթանոցին. (Կանոն.։)
Յամենայն տեղիս՝ եկեղեցիս եւ աղօթանոցս վերականգնեալ. (Վրք. գր. սքանչ.։)
that offers up his prayers to God;
suppliant.
· Calfa
Ուր իցէ նուէր աղօթից, կամ աղօթք նուիրական. նուիրօղ աղօթից, եւ նուիրեալ աղօթիւք.
Եւ եմ պատգամաւոր աղօթանուէր ամենայն աշխարհի։ Ի սմին աղօթանուէր լուսարան կենաց. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
Աղօթանուէր թեւօքն հալածեաց զբազմութիւն լէգէովն զօրաց։ Աղօթանուէր մաղթանօք։ Աղօթանուէր հայցմամբ. (Շար.։)
Աղօթանուէր պաղատանք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մէջ աղօթանուէր սաղմոսացս՝ եւ խրատականս խառնել. (Լմբ. սղ.։)
that loves prayers.
· Calfa
Աղօթասէր. ջերմեռանդն աղօթական. ջերմեռանդ. իպատէթքեար.
Ամենայն աղօթասէր անձինք. (Փարպ.։)
Որպէս զի երեւեսցին ասէ մարդկան, թէ աղօթասէրք իցեն. (Երզն. մտթ.։)
chapel, place of prayer.
· Calfa
Անօթ տանջանարանին (ցուլ պղնձի՝) եղեւ նոցա աղօթատուն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զաղօթատուն նոցա լցեալ արամբք՝ այրել հրամայէր. (Վրդն. պտմ.։)
small chapel, chapel.
· Calfa
Աղօթարանք կոչին, եւ սրբարանք. (Սհկ. կթ.։)
Դատապարտեալ ելանեն յաղօթարանէն. (Խոսր.։)
Եկեսցեն յաղօթարանն առ քահանայսն. (Շ. թղթ.։)
Կրօնաւորաց աղօթարան է. (Լմբ. պտրգ.։)
Յաղօթարանն վայրի ընդ պատաղմունս այսր կենցաղոյս շրջանակեցայ. (Նար. ՟Ի։)
ԱՂՕԹԱՐԱՆ ասի ռմկ. եւ Արեւելք. իբրեւ կողմն աղօթելոյ սովորաբար։
adj. s. that prays to God;
that addresses God in prayer.
· Calfa
Որ առնէ աղօթս. աղօթական. աղօթամատոյց. աղօթաւոր, եւ ուխտաւոր. աղօթք ընօղ. տուաճը.
Եհաս առ նուաստս աղօթարար սուրբ թագաւորութեանդ։ Խոնարհ եւ աղօթարար։ Աղօթարար եւ աստուածազարդ քահանայիցդ. (Շ. թղթ.։ Ոսկիփոր.։)
Հիւրք եւ աղքատք եւ աղօթարարք՝ որք գնան ի վանքն, հանգիցեն. (Կանոն. եւ Երզն. խր.։)
Աղօթարար առաքինի. (Գանձրն.։)
to pray, to address one's self to God in prayer;
to supplicate;
to intercede.
· Calfa
Աղօթս առնել կամ մատուցանել առ Աստուած. յաղօթս կալ. աղաչել, պաղատիլ, խնդրուածս մատուցանել. աղօթք ընել. տուա էթմէք. նամազ գըլմագ. εὕχομαι, προσεύχομαι oro, precor
Առ դրունս ելէ՛ք եւ աղօթեցէք. (Պտրգ.։)
Եւ վասն այլոց ի մարդկանէ աղօթեցէ՛ք դառնալ առ Աստուած. (Ածազգ. ՟Գ։)
Յաղօթելն առ քեզ կեցուցիչ. (Նար. ՟Գ։)
Աղօթէիր ի վերայ քո քարաձիգ ժողովոյն։ Անսահման ժամանակաւ աղօթել միշտ առ Աստուած հոգւով եւ մտօք։ Աղօթելով զայս ասէր, Հայր անցո՛ յինէն զբաժակս. (Շար.։)
Աղօթելով միշտ Աստուծոյ, եւ արտասուելով. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ի դէմս Հոգւոյն Սրբոյ զայս աղօթեցի։ Զոր ի կարգէ սաղմոսիս է աղօթել. (Նար. ՟Լ՟Գ.։ Նար. կ.։)
Դնէին ուխտ, եւ աղօթէին աղօթս. (Պիտ.։)
Թէ թշնամւոյն չաղօթես՝ որպէս քեզ, ապա լա՛ւ է չաղօթել. (Եզնիկ խր.։)
Փրկութեան նոցա աղօթէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Այլոց աղօթելով՝ զայլոց աղօթս մեզ շահեսցուք. (Խոսր.։)
Փրկութեանն մեր աղօթեն (հրեշտակք)։ Հանապազորդեան հացին աղօթեմ։ Եւ ոչ սատակման ինքեան աղօթեաց։ Որում սպասեմք, եւ յոր աղօթեմք. (Նար.։)
Ժողովրդեանն՝ որոց պէսպէս աղօթեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
հյց. խնդ. իբր հայցել, խնդրել աղօթիւք յԱստուծոյ. աղաչելով ուզել. տիլեմէք.
Զոր եւ այլքն ամենեքեան ողորմագին ձայնիւ աղօթէին. (Արշ. ՟Ի՟Ը։)
Փրկութիւն ի թշուառութեանց բազմաց աղօթեաց. (Նար. մծբ.։)
Աղօթել զփրկութիւն, կամ զլուսաւորութիւն. (Արշ. ՟Ի՟Ը։ Նար. մծբ.։)
Աղօթէ Աստուծոյ զկործանումն, կամ զպատկառանս թշնամեացն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. թղթ.։)
s. pl. prayer, orison, supplication;
աղօթս առնել, յաղօթս կանխել, յաղօթս կալ, cf. Աղօթեմ.
· Calfa
Աղաչանք առ Աստուած. (որպէս լինի եւ յամաչելոյ՝ ամօթ. ի ճանաչելոյ՝ ծանօթ. յարածելոյ արօտ) մաղթանք. խնդրուածք. պաղատանք. խօսք ընդ Աստուծոյ. եւ ուխտ սրտի առ Աստուած. որպէս եւ յն. եւխէ է աղօթք, եւ ուխտ. εὑχή, προσευχή, δέησις, ἰκετεία preces, precatio, oratio, petitio, supplicatio. տուա, տիլէք, նամազ, իպատեթ.
Աղօթք՝ ընդ Աստուծոյ խօսք, ցանկալեացն խնդիր, տեսութիւն իմանալեացն. (Ոսկ. հռ.։)
Աղօթքն՝ խօսք ընդ Աստուծոյ թարգմանի, կամ ստուգաբանի. (Վրդն. յաւետ.։) (Տօնակ.։)
Աղօթք՝ հայցումն բարեաց առ ի յԱստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)
Աղօթքն խօսք է ընդ Աստուծոյ, եւ յամենայն իրս պիտանացու։ Աղօթքն՝ խնդրուածք բարեաց են ի նմանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Աղօթքն՝ յաղագս յուսացելոցն մաղթանք եւ պաղատանք. (Լմբ. սղ.։)
Դու Աստուած լուար աղօթից իմոց։ Տաց քեզ զաղօթս իմ օր ըստ օրէ։ Ուղիղ եղիցին աղօթք իմ։ Աղօթիւք եւ պահօք։ Յարուցեալ յաղօթիցն՝ եկն առ աշակերտսն։ Էին հանապազորդեալ միաբան յաղօթս։ Իմ կամք սրտի, եւ աղօթք առ Աստուած՝ վասն նոցա են ի փրկութիւն. եւ այլն։
Աղօթից բարբառով։ (Բ. Մակ. ՟Գ. 20.)
Աղօթս առնեմ։ Աղօ՛թս արարէք։ Պա՛րտ է յամենայն ժամ յաղօթս կալ։ Յորժամ կայցէք յաղօթս։ Կացից յաղօթս հոգւով, կացից յաղօթս եւ մտօք։ Կանխեմք մեք յաղօթս մեր վասն ձեր. եւ այլն։
Կալ առ քեզ յաղօթս զաղօթս զայսոսիկ։ Զի զոր կամքն յաղօթս, որպէս արժանն իցէ, ոչ գիտեմք։ Զգոյն իսկ եւ աղօթս առնեմք վասն ձեր յամենայն ժամ։ Յոր եւ աղօթս առնեմք վասն ձեր. եւ այլն։
Եւ մեզ աղօթս արասջիք։ Խաչահանուացն աղօթս առնէի. (Ագաթ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ զմեծ աղօթսն յաղօթս եկաց. (Փիլ. այլաբ.։)
ԱՂՕԹՍ ԱՌՆՈՒԼ. Առնուլ զօրհնութիւն եւ զբարեմաղթութիւն աղօթական.
Եւ այնպէս աղօթս առեալ ի նմանէ՝ գնացաք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յաղօթս անկեալ՝ նոքա ուրանան զգոյն (այս ինքն զունելն ինչ ի տալ). (Ոսկ. հերոդ.։)
Զի եւ այս իսկ էին աղօթք նորա, զի յաղթահարեսցի ի գեղոյ նորա. (Եփր. թագ.։)
Աբգար ետ տանել առ նմա թուղթ աղօթից. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 12։)
obscureness, darkness.
· Calfa
Նսեմութիւն. մթութիւն. նուազութիւն.
Ըստ յետին աղօտութեան հնչման քանակաբար զգալի. (Մաքս. ի Դիոն.։)
cf. Աճումն.
· Calfa
Է ներհական աճելութեան՝ նուազութիւն. (Արիստ. շարժ.։)
Ի զարգացումն աճելութեան հասեալ։ Աճելութիւն ծննդոց երկրի. (Յհ. կթ.։)
Եւ ոչ ըստ անդադար խառնիցն զբազմութեանն առնու աճելութիւն. (Պիտ.։)
Առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ։ Անպակաս աճելութիւն լրման թերութեան։ Զպակասն աճելութեան յարմարական դրութեանդ աղերսեմ շնորհել. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. յիշ.։)
vegetation.
· Calfa
Ծնչութիւն, եւ կենդանարարութիւն, եւ աճեցողութիւն. ուր վերջին բառդ կայ եւ ի յն. այլ ի մեր օրինակի պակասի։
Աճեցողութիւնն հոգեւորական գոյ ի նոսա. (Շ. հրեշտ. առեալ ի Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
ԱՃԵՑՈՒԹԻՒՆ ԱՃԵՑՈՒՄՆ. cf. ԱՃՈՒՄՆ. τὸ αὑξεντικόν (աճեցականն՝ զօրութիւն. իբր աճեցուցիչ, եւ աճական) αὕξησις augendi virtus, accretio
Եւ ո՛չ թուոյ աճեցողութիւնք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Ըստ աճեցութեան շարժեսցի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)
Նովին աճեցմամբ՝ առաւելութեամբ քո ողորմութիւնդ աւետարանեսցի. (Նար. ՟Լ՟Է։ )Իսկ ի ՟Ղ՟Գ. սուրբ միւռոնն կոչի աճեցումն տղայոց, իբր աճեցուցիչ։
prep. adv. conj. as, so that, like;
when;
almost, nearly;
—, — այն թէ, — եթէ՝ թէ, as if, in some way;
— զի, as, because;
— ոչ եթէ cf. Իբրեւ ոչ եթէ.
· Calfa
Ես ընդ ձեզ իբրու զմի ի ձէնջ խնդրեցից զձեր օգուտ. (Ագաթ.։)
յիրաւի կոչեցան մանկտին որդիք հռաքելի, իբրու ծնունդք բենիամենի. (Շ. մտթ.։)
Եթէ եւ յիսուսին այնպիսի էին մահն եւ չարչարանքն իբրու սոսկ մարդոյ, զիա՞րդ կարացին զամենայն բնութիւնս մարդկան վերստին ապրեցուցանել։ Խրատ եւս մատուցանէ իբրու նախնոյն մեր ադամայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ. ՟Ը։)
Կամաւորապէս դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)
Գոչէ մարգարէն առ հայր իբրու յամենեցունց բերանոյ. (Ագաթ.։)
Տրտունջ գոգցես եւ մեղադրութիւն բազում նոցա զնախամարգարէէն լինելով իբրու զկամօք մատնողէ։ Բնակեալք էին օրինակ իմն իբրու յանքոյթ հանգստարանի։ Ընդ այսու քաջաբեր տեղեաւ՝ իբրու ՟Ը հմուտ վարժողաւ աշակերտին. (Պիտ.։)
յորժամ ասեմ ինչ եկեղեցւոջն յաղագս աստուածայնոցն, ծիծաղին իբրու զմոլելով. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
աստուածային դաւիթ իբրու բերանով նախաստեղծին յաղագս խաչիս փրկութեան երգէ. (Շ. բարձր.։)
Իբրու մշակէաք ի կղզւոջն, հուպ մեր եւ սա անդանօր վաստակէր (Պղատ.եւթիփռոն.։)
Գիտէր, թէ իբրու ճաշակեսցեն զօրինադրութիւն, այնուհետեւ դժուարափոխք լինիցին. (Նոննոս.։)
Իբրու տեսանեն, ասէ, ճայք՝ թուլացեալ զթեւս հօրն իւրեանց ի ծերութենէն, աստի եւ անտի մտանեն եւ բառնան զնա. (Վեցօր. ՟Ը։)
վախճանեցաւ յաշխարհէս, իբրու կալեալ էր նա զպաշտօն եպիսկոպոսութեան եկեղեցւոյն զութ եւ տասն ամ. այսինքն յետ որոյ։
Գեղեցկագոյն ասացեր. արասցո՛ւք իսկ, իբրու ասեսդ։ Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս՝ իբրու ինձ իսկ թուի, թոյլ տալ նմա։ Նախկին (հին) բանն ճշմարիտ գոլով, իբրու՝ հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ. (Պղատ. ստէպ։)
ԻԲՐՈՒ. մ.շ. Երբ, ուր, մինչ, թէ եւ. որպէս ասորի ոճով.
տէր մեր ասաց ոմանց, թէ չեմ դատաւոր, իբրու դատաւոր էր նա. եւ ոմանց ասէ, չեմ բարերար (կամ բարի), իբրու բարերար էր նա. (Եփր. համաբ.։)
ԻԲՐՈՒ. շ. գրեթէ. գոգցես.
ԻԲՐՈՒ. շ. ԻԲՐՈՒ ԱՅՆ ԹԷ. ԻԲՐՈՒ ԵԹԷ. ὠς quasi, ut. Որպէս թէ. Իբր թէ.
Առնոյր զթագաւորն մեկուսի ... իբրու ի պատճառս ինչ զբօսանաց, իբրու խորհուրդ ինչ խորհելոյ. (Ագաթ.։)
Բարձրաճիչ աղաղակաւ իբրու այն թէ զերկինս դողացուցանէին։ պատրեցաք իբրեւ զմանուկ մի տղայ անպիտան, իբրու այն թէ ի վերին երեսս զկամս նորա ամբարշտութեան կատարեցաք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե։)
Իբրու եթէ նոյն ինքն փորձութիւնքն եղեն նմա պատճառք գերագունին այնմիկ տեսութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Ասելն՝ զծառայս քրիստոս, յայն հայի, զի ստացաւ զնա արարչութեամբ. իբրու զի արարիչ էր բնութեանս, թէպէտեւ տղայ գոլով ի գիրկս բարձեալ կրւր. (Իգն.։)
Մակացութիւն՝ իբրու զի սեռ է, ինքն որ ինչ էն՝ այլոց ասի. (Արիստ. որակ.։)
հոգացեալ խնամարկութեամբ վասն մարդկան բանականաց, իբրու զի յետ ժամանակաց լրման դիւրընկալ լինիցի։ Զգաւազանսն շերտեալ արկանէր յաւազանսն, իբրու զի ոչխարացն տեսեալ պի ջուրսն՝ ծնանէին խայտախարիւք. (Շ. բարձր.։)
երթայր հատուածի պատճառաւ ի կողմանս հայոց՝ իբրու թէ ապստամբեալ իցէ յարքայէն պարսից. (Ագաթ.։)
հայեցոյց զնա ի կարծիս սնոտիս ... իբրու թէ տացէ նմա հասկանալ մինչեւ ի թագաւորական վիճակն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Իբրու ոչ եթէ զոմանց մեղաց ծածկէ զմերկութիւն, եւ զոմանց ոչ. այլ զամենեցուն ծածկէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
իբր օրինակ իմն, անբաղայ ազատութեամբ ի բաց ընկելով զհոգս աշխարհականս։ Ապա յայնցանէ իբրու օրինակ իմն քայլափոխութեամբ ի կատարելագոյնս գալ. (Պիտ.։)
to understand, to know, to feel;
to conceive, to comprehend, to perceive, to learn, to find out, to discover;
to think, to consider;
to believe;
զօրութեամբ —, to understand (something omitted);
հնարս —, ելս՝ ելս իրաց —, to find means, to exercise one's ingenuity, to invent;
իմաստս չարս —, to weave a conspiracy, to form a plot, to cabal, to conspire;
զանձին — բարի, to seek one's interest, to consult one's own happiness;
գիտէ — զամենայն հնարս, he knows how to attain his end, how to manage.
· Calfa
Զհամայնիցս թիւ նա միայն զօրէ իմանալ։ չիմացայ զկորուստն, չգիտացի զորոգայթն. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
ԻՄԱՆԱԼ. Իմաստասիրել բանիւ, այսինքն բանական խորհրդածութեամբ. մակաբերել տրամադրութեամբ.
նովին քննութեամբ եւ իմաստիւք կարէին իմանալ զարարիչն ամենեցուն այսոցիկ. (Իգն.։)
Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ՝ տեսանին. (Հռ. ՟Ա. 20։)
Հայեցեալ մարդիկի յանդիմանութիւն ապականացու տարեացս՝ միայն անապական զկառավարն սոցա իմացին. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԻՄԱՆԱԼ. Զգալ. ըմբռնել ի ձեռն ըզգայութեանց.
Առիւծք եթէ իմասցին արդեօք փախուցեալ զեղջերուս, այսպիսեաւ վարին սովորութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գուցէ որդիքն իմ ի միտս իւրեանց իմացան չարութիւն զաստուծոյ. (Յոբ. ՟Ա. 5։)
Զհիւզեայն խնդիր թողեալ, զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեացն խնդիր եկեսցուք, զոր ի նմանէն իմանան։ Յորժամ միոյն յարուցեալ ի վերայ զմիւսն (ի ծառայից) սպանանիցէ, միթէ պատճառ չարեաց զտէրն պարտ իցէ իմանալ։ Եթէ գազանքվասն վնասակարութեան ի չարէ ու մեքէ արարչէ կարծիցին, զմարդիկ առաւելարժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, եւ ոչ զնոսա. (Եզնիկ.։)
ԻՄԱՆԱԼ. Հնարել. նիւթել. ճարտարել. .... որպէս եւ հնարս կամ ելս իմանալ՝ է գտանել.
Չար դեւն իսկ իմացաւ զայնպիսի նշանակութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Քանզի անուն եւ սահման զբնութիւն ենթակայ իրին յայտնեն, վասն է՞ր իմացան զսահման։ Սպանմունք լիէին եգիպտացւոցն ի վերայ իւրաքանչիւր սահմանի, մինչեւ իմացան չափ մի, որում անուն էր սպանակ. (Սահմ. ՟Գ. ՟Ժ՟Է։)
Որով զարտաքոյ բնութեան զմեղսն իմացան։ Սակս գահասիրութեան պատիւս պէսպէսս եւ զանազան իմացան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Եթէ զտեղին կարէի դիտել, թերեւս ինձ հնարս իմանայի. (Եղիշ. թղմ.։)
Գիտէ գործել զոսկի եւ զարծաթ ... եւ իմանալ զամենայն հնարս, զորս տացես ցդա. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 14։)
Ըստ իւրաքանչիւր իրաց գեղեցկապէս մտածութեամբքեւ զեզսն իմանան. (Պիտ.։)
ԻՄԱՆԱԼ. ... Մարմնոյն յարուցելոյ՝ որդի իմանի յարուցեալ ի մեռելոց. (Աթ.։)
իմաստութիւնս աստուծոյ ոչ հաճեցաւ ի մարդկային իմաստութեան ... իմանիլ. (Լմբ. իմ.։)
signification, sense, meaning, substance, drift;
acceptation;
understanding, good sense, judgment;
notion, knowledge;
conception;
thought, idea, design, project;
maxim, axiom;
invention;
expedient, means;
intrigue, machination, plot, snare;
—ք ուղղութեան՝ առաքինութեան, sentiment of probity, of virtue;
մեծահրաշ —ք, mysteries;
զգայարանք —ից, the mind, intelligence;
ուշ —ին՝ —ից, spirit, thought;
յ— եւ ի բան հասանել, to arrive at the years of discretion;
գալ յ—, to return to one's self, to recover the senses;
to be known, understood;
ունել զիմաստս իրիք, յիմաստս իրիք երթալ, to understand, to seize the meaning, to comprehend;
—ս չարս իմանալ, cf. Իմանամ;
զ— խորհդեան կատարել, to execute the deliberation of council;
զիմաստս խաբէութեանն լուծանել, to frustrate a plot, to baffle an intrigue;
—քն գործք լինէին, the ideas were realized.
· Calfa
Իմաստիւ եւ քաջութեամբ կեցեալ. (Փարպ.։)
իմացուած բանի. միտք եւ դիտաւորութիւն ասացելոցն. իբր sensus, mens. բանին միտքը.
Ոչ որքան է զօրութիւն պարունակեալ ի սմա իմաստից՝ նոցին զխորոցն յայտնեցին զխորհուրդ. (Շար.։)
ԻՄԱՍՏ, Իմացումն, իմացողութիւն. ըմբռնումն մտօք. ծանօթութիւն. հասողութիւն կամ հասունութիւն մտաց.
Ոչինչ ծանօթագոյն իմաստս հաստատուն ունելով զնորա. (Նիւս. կազմ.։)
Դաշնակաւորութիւն արասցեն իմաստ բանականի մտացս, եւ ձայն զգալի մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Ընդ զգալւոյն գիտութեան վերածեաց եւ յիմաստ իմանալւոյն իւր փառաց. (Լմբ. էր ընդ.։)
ոչ սիրեն հայքս իմաստ կամ գիտութիւն. (Շիր.։)
որք զարդարեցին անօրինաբար զիմաստսշ անեղին (այսինքն զիմաստութիւն աստուծոյ, կամ զգիտութիւն սուրբ գրոց եւ հարց)։ հաստատեցեր զեկեղեցիս հայաստանեայց՝ զլոյս իմաստից ի մեզ ծագելով (Շար.)
ԻՄԱՍՏ. Ճարտարութիւն. հմտութիւն արուեստի. արուեստագիտութիւն.
Խոհեր ի միտս իւր, թէ իմաստս այս իմ եւ ջանս՝ երկուց իրաց առիթ է ինձ բարւոյ։ Պատմեցին զիւրեանց զիմաստս զամենայն, եւ զոր խորհեալն էին առնել. (Փարպ.։)
Խնդրէին ժամ դիպօղ զիմաստ խորհրդեանն կանարել. (Յհ. կթ.։)
Ոչ մարդկեղէն մտաց իմաստք են, այլ՝ հոգւոյն սրբոյ պատգամք։ արժան է մեզ մերձ դնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի. (Սարգ.։)
Բաւական է զիմաստս խաբեութեան լուծանել։ Որ իմաստս եւ խաբեութիւնս գործէր։ Որ իմաստս չայս իմանայր (օձն). (Փիլ.։)
Զխառնուած օդոց լաւացուցանեն հնարից իմաստիւք. որ եւ Հնարիմացութիւն. (Եփր. աւետար.։)
ԻՄԱՍՏ. Իմացական զօրութիւն. միտք. կամ տեսւութիւն մտաց.
Թէ զներքին իմաստդ խաւարեցուցանես, արտաքին մարդդ բռնութեամբ չնուաճի. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՍՏ. σοφία sapientia ἑπιστήμη scientia. իմաստութիւն. գիտութիւն. մակացութիւն.
ԻՄԱՍՏ. ἑννόημα cogitatio ἑπινόησις excogitatio Խորհուրդ. խոկումն. մտածութիւն. գիւտ մտաց.
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
· Calfa
Առնել զբանաւոր զիմաստուն եւ զխօսուն արարածն ի մէջ անբան անխօս անիմաստ արարածն. (Ագաթ.։)
Առաքեաց կոչեաց զամենայն իմաստունս եգիպտոսի։ Եւ դու խօսեսցիս ընդ ամենայն իմաստունս մտօք։ Կանայք իմաստունք իշխանաց նորա։ Եւ տէր իմ իմաստուն է ըստ իմաստութեան հիշատակի աստուծոյ։ Որ հասանէ իմաստունք։ Այր իմաստուն՝ որ գիտիցէ քանդակալ զքանդակս ընդ իմաստունս իմ։ Ու՞ր իմաստուն, ու՞ր դպիր.եւ այլն։
Ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թէ մերթ ի ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն. (Եզնիկ.։)
Ի սիրտ ամենայն իմաստիոց ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն, եւ այլն։ Կին իմաստուն եւ բարեպաշտօն օրհնեսցի։ Իշխանք տայանու իմաստունք խորհրդականք թագաւորի։ Ո՞վ է այր իմաստուն՝ եւ ի միտ առցէ զայս։ Սերգեայ պօղոսի առն իմաստնոյ։ Կորուսից զիմաստութիւն իմստնոց։ Յաւուրս զաքարիայ իմաստնոյ։ Ամենայն ղեւտացի՝ որ ոք էր իմաստուն նուագարանօք երդոցն։ Որ իմաստունն է՝ ի ժամանակին յայնմիկ լռեսցէ։ ամենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց.եւ այլն։
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն եւ խորհրդական։ Ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ քան զամենայն իմաստնոց եգիպտոսի։ Որ ետ որդի իմաստուն դաւթի։ Դարձուցանէ զիմաստունս յետս։ Մի՛ լինիր իմաստուն յաչս անձին քո։ Այր իմաստուն զլռութիւն սիրէ։ ծԾառայեսցէ անմիտն իմաստնոյն։ Խնդրեսցեն զհանճար առ յիմաստնոց դիւրաւ.եւ այլն։
σοφός sapiens. ունօղ իմաստութեան. մտաւոր. գիտուն. խելացի. ... որպիսի լինի միայն իմացական եւ բանական արարած, յետ աստուծոյ աղբերն իմաստութեան.
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός sapiens երեւելի իմաստութեամբ եւ հանճարով յոր եւ է կարգի.
Իմաստունք ծագեսցեն իբրեւ զլուսաւորութիւն ի հաստատութեան։ Անօրինեսցին անօրէնք, եւ ոչ առնուցուն ի միտ ամպարիշտք. եւ իմաստունք իմասցին. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 3. 10։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆՆ. սապհականեալ անուն Սողոմոնի. որպէս եւ գիրք իմաստութեան նորա համարեալ, եւ է ի բերանոյ նորա.
Իմաստուն տենչումն, կամ աջողութիւն, խորհուրդ, կորովութիւն, հարցուած. (Սահմ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. Սարգ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. մ. σοφῶς sapienter. Իմաստնապէս. իմաստութեամբ.
Իմաստուն առնէ զտղայս։ Զծերս նոցա իմաստուն արասցէ։ Որք կարօղ են իմաստուն առնել զքեզ։ Իմաստուն արարից զքեզ, եւ խելամուտ ի ճանապարհ յոր եւ գնասցես։ Ի ճանապարհս արդարութեանց քոց իմաստուն արա զիս. եւ այլն։ որպէս եւ կր. Իմաստուն լինել՝ նոյն ընդ Իմաստնանալ։
cf. Իմացութիւն;
— առնել տալ, cf. Իմացուցանեմ.
· Calfa
Լցեալ զնոսա աստուածայնովք լուսափայլութամբք, եւ կատարեալ ամենասուրբ հանճարով աստուածապետականացն իմացից. (Դիոն. եկեղ.։)
Ի խաղաղական կարգաւորութեան խաղան իմացք աստուծոյ. (Նեղոս.։)
Եթէ իցէ. իմացս ի դժոխս, եւ դարմանս ի դիւէն. (Ոսկիփոր.։)
Զսիրտն ունին, որ հոգւոյն իմացքն, եւ մտաւորական տեսութիւն. (Երզն. մտթ.)
Իմացք ամբարտաւանութեան, եւ հոգի անհաւատ. (Մաշկ.։)
Երթալ ի տունն, իմաց արար ընտանեացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նախ իմա՛ց լեր (կամ նախիմաց լեր) զտէրունական օրինադրութեանսն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Իմացութիւն.
· Calfa
Որքան փոքրկութիւն մտաց մերոց կարէ ձգիլ յիմացումն. (Խոսր.։)
Ոչ գիտացին զտեսիլն (զաքարիայի), այլ միայն իմացմամբ նկատեցին՝ նշանս եւ զօրութիւնս ինչ լինել ի տեղւոջ սրբութեան։ հրեայքն եւ այլքն մարմնաւորօքն (աչօք) ըստ մարմնի իմացմանցն տեսանէին ... եւ դուք իմացմամբ տեսանէք առաւել յետ չարչարանացն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կամ խոկումն. մտածութիւն.
νόημα, νόησις intellectio, intelligentia, cogitatio, sensus եւ այլն. իմանալն եւ իմանիլն. իմացութիւն. ըմբռնումն՝ մտօք. գուշակութիւն մտաց. հասկըցողութիւն, հասկընալը.
Զիմաստալի հոգին միշտ յիմացումն աստուծոյ, աւ ի յայս հադերձեալ կենացն կրթէ։ Իմացումն մտաց ելանէ յերկիրս, ընթանայ ի ծագս աշխարհի, յիշէ զանցեալսն. (Լմբ. սղ.։)
Խորհուրդ յղութիւն է մտաց, եւ բան՝ ծնունդ է իմացմանց. (Արծր.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. մանաւանդ՝ ԻՄԱՑՄՈՒՆՔ. խորհուրդք. հնարք դատումն. միտք կամ իմացւած թիւր.
Ետուն տանել զթուղթն լի թունիւք սատանայական իմացմամբ. (Արծր. ՟Գ. 61։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. Իմացական կարողութիւն. միտք.
Ոչ տագնապի եւ աղօթելոյ. (Աթ. ՟Դ։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. αἵσθησις, νόησις sensatio, sensus, perceptio. Զգալն յանձին. ըմբռնումն մտօք եւ զգայութեամբ. Եթէ ունկնդիր լալ (բանից մերոց) եւ ի ձեռն գործոց ցուցումն ընձեռէք, իմացումն ոչ առցուք քրտանց եւ աշխատութեան մերում. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 21։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
· Calfa
Գովէին զինքնակամ մեղաց. (Ագաթ.։)
Ինքնակամ յօժարութեամբ. (Խոր. Փարպ.։)
Վասն ինքնակամ երթին (Ոսկ.մ. ՟Բ. 1։)
Պատուիրազանցութիւն յարակայ ինքնակամ սխալանք. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Իմանալեաց ինքնակամ անձիշխանութիւնք. (Դիոն.։)
Ամենայն իմանալի տեսութիւն՝ թէ հրեշտակաց եւ թէ մարդկան՝ ինքնակամ, եւ անիշխան. (Մաքս. ի դիոն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ ինքնակամ լինել ոչ պարտի. քանզի որ ինքնակամ է, յայտնի է բարձրամտութիւն ախտանալ. (Բրս. հց.։)
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
Անկոչ՝ ինքնակամ յոժար երթեալ ի տունն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Ինքնակամ արչարի. (Ագաթ.։)
Իսկ (Կողոս. ՟Բ 25։) Ինքնակամ կրօնիւք. յն. ըստ կամի ճգնութեամբ. ἑθελοθρησκία.
ԻՆՔՆԱԿԱՄ. մ. αὑθαιρέτως, αὑτοπροαιρέτως, αὑτομάτως sponte, sua sponte, ultro եւ այլն. Ինքեան կամ իւրովք կամօք. կամակար ընտրութեամբ. յօժարութեամբ. կամաւ. կամաւորապէս.
voluntary, spontaneous, prompt, ready, inclined;
— լինել, to crave, to have a longing for, to desire, to want, to long;
— յորդոր յօժարութեամբ, of one's own freewill, willingly, cheerfully, voluntarily.
· Calfa
Բարկութեանն ատուծոյ իբրեւ ինքնայորդոր դահիճ բանսարկուն դրդեաց զդաւիթ թուել զիսրայէլ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
Ինքնայորդոր յօժարակամութեամբ դիմեաց ի մահ. (Ճ. ՟Ա.։)
that makes war during the night;
cf. Գիշերամարտութիւն.
· Calfa
Գիշերամարտ մենակռիւ (տէրն ընդ Յակոբայ). (Ագաթ.։)
Ասպատակք ... ըստ նմանութեան դիւաց գիշերամարտի. (Նար. կթ։)
Որպէս ի գիշերամարտութեան ըմբռնեալ էին. (ՃՃ.։)
Իբրեւ ի գիշերամարտութեան դանդաչէին ոչ որոշելով զթշնամին եւ զբարեկամն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Զբանակն մադիանացւոց իմաստութեամբ ի գիշերամարտութիւն գեդէոնեան վարէր զօրութիւն. (Պիտ.)
Գիշերամարտութեան եղելոյ ի սահմանսն հռոմայեցւոց. (Սոկր.։)
adj. s. nocturnal guard;
—ք cf. Գիշերապահութիւն.
· Calfa
Ունիս զաղօթսն գիշերապահս. (Բրս. մկրտ.։)
Գիշերապահք եւ արթունք էին վասն իրացն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 31. այսինքն հսկէին գիշերայն։)
Զայլ պահ գիշերապահ շուրջ զնոքօք զգուշութեամբ բիւրազգի ածէին. (իմա՛ պահպանութիւն գիշերային. ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 3։)
Կայցեն ի գիշերապահս զգուշութեամբ. (Ագաթ.։)
to know, to perceive;
to learn, to understand;
to feel, to recognize;
to be able;
to consider, to observe, to note;
to believe;
to know, to have a carnal connection with;
ոչ —, to be ignorant of, not to know;
— զայր or զկին, to lie with a man or woman;
ոչ գիտէ զամօթ, he has no shame;
քաջ, ճարտար գիտեմ զայն, I know it throughly;
չգիտեմ, I do not know, I am ignorant of it;
գիտասջիր, know ! չ— զի՛նչ առնել, to be at a loss what to do.
· Calfa
Գիտէր աստուած։ Դուք ինքնին գիտէք։ Գիտեմ ո՛րդեակ, գիտեմ։ Գիտաց Յիսուս զխորհուրդս նոցա։ Ոչ գիտէք զգիրս, եւ ոչ զզօրութիւն աստուծոյ։ Ոչ գիտեմ զձեզ։ Ի՞ւ գիտացից։ Գիտելով գիտասջի՛ր։ Ո՛չ գիտէ զամօթ։ Ոչ գիտեմ (խղճիւ) զանձին գործեալ զանպատեհս.եւ այլն։
Յառաջագոյն գիտէր զսատանայէ, թէ թիւրելոց է։ Կանխաւ գիտէր զՅակոբայ. (Եզնիկ.։)
Այլք ի փորձոյ գիտեն, իսկ աստուած բնութեամբ. (Մխ. երեմ.։)
Զսոյն սա գիտէ բանս (ըստ պատմութեանց) ընդ վիթխարի սկայիցն միաբանեալ. (Յհ. կթ.։)
Գիտութիւն միաւորիչ է գիտողացն եւ գիտեցելոցն. (Դիոն. ածայ.։)
Գիտէ տէր զաստուածապաշտս փրկել ի փորձութենէ։ Գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց։ Ոչ գիտեմ աչառել երեսաց. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 9։ Մտթ. ՟Է. 1։ Յոբ. ՟Լ՟Բ. 22։)
Վասն քո գիտես թողուլ զմեղս. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Բազում անգամ գիտէ սէրն զարհամարհութիւն ծնանել. (Լմբ. սղ.։)
Ես զձեզ ինձ բարեկամս գիտեմ. (Ագաթ.։)
Ոչ եթէ արդարս եւ արժանիս զմեզ գիտեմք. (Խոսր.։)
Զթուղթն բարուքայ՝ բարուքայ գիտելի է, եւ ո՛չ Երեմիայի. (Մխ. երեմ.։)
Եւ ոչ գիտէր զնա։ Քանզի զայր ոչ գիտեմ. (Մտթ. ՟Ա. 25։ Ղկ. ՟Ա. 34։)
Եթէ կին գիտասցի ի չորքոտանւոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
εἱδέω, εἵδω, οἷδα scio, (novi), ἑπίδομαι, γνώσκω cognosco, conscius, peritus sum (գտանի եւ Գիտա՛, տացի, տացօղ) ռմկ. գիտնալ։ cf. ԳԻՏԵՆԱՄ. (լծ. եբր. իատա՛. յն. իտէ՛օ, ի՛տօ. յորմէ լտ. վի՛տէօ, տեսանեմ) Ճանաչել որպէս եւ էն. մտօք տեսանել իբր աչօք եւ ստուգութեամբ. հասու, տեղեակ լինել. ըմբռնել. մակացու կամ ակահ լինել.
ԳԻՏԵԼ. γινώσκω agnosco որպէս Մերձենալ զուգաւորութեամբ. մտանել առ կին. ննջել. քունել։ cf. ԳԻՏԱՆԱԼ, եւ cf. ԳԻՏԵՆԱՄ.
that has a headache;
dizzy, giddy;
whose hrains are disordered, mad;
— թմբրութիւն, dizziness.
· Calfa
Գլխագար ամբարշտութիւն. ((կամ գլխակառ). Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Գլխագար թմբրութիւն, կամ արբեցութիւն, կամ ծանրութիւն. այն է գլխածանրութիւն ի գինւոյ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. Ճ։ Սարգ. ՟գ. յհ.։)
cf. Գլխատութիւն.
· Calfa
Վճիռ տայր սրբոյն գլխատութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ո՛չ ի գլխատութեան ժամ լռելոց ինչ էր ի յանդիմանելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
to go, to walk, to repair;
to abandon;
to behave one's self, to conduct one's self;
to flow, to flow away;
to be in circulation;
to act, to prevail;
to run, to overflow;
— զկնի, զհետ —, to follow, — ճանապարհ, զճանապարհաւ, ընդ ճանապարհ, զկողմամբք, to walk;
— ի վերայ ջրոց, to swim;
— ի չորս, to go on hands and feet, to grope;
որ գնայ ի ձեռս or ի վերայ ձեռաց, that walks on its hands, or who walks on his hands;
յապականութիւն անցեալ —, to be corrupted;
ի բաց —, to go away;
to depart;
— յաշխարհէ, to die;
ոչ ինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն, the threats make no impression on them;
ընդդէմ —, to resist;
— արուեստի, to be in use, vogue or fashion;
գործք գնացեալք, things that are past;
ի գնացելում աւուր, yesterday, the other day;
գնացեալ, deceased.
· Calfa
Զհետ հրամանացն գնացեալ. (Ագաթ.։)
Ելին գնալ յերկիրն քանանացւոց։ Գնաց անդրէն, ուստի եկն։ Գնա՛ դու յերկիր բարձր։ Գնացին յետս յետս։ Գնասցէ նա ի զօրութենէ ի զօրութիւն։ Ե՛րթ գնա՛ ի մէնջ։ Ի բա՛ց գնա յինէն։ Տեսէք, ո՛ր է ճանապարհ բարի, եւ գնացէ՛ք ընդ այն։ Մի՛ ելանէք յանդս, եւ ընդ ճանապարհս մի՛ գնայք.եւ այլն։
Գնալ զհետ աղքատութեան. (Փարպ.։)
Ոտս ունին, եւ ոչ գնան։ Կաղք գնան։ Գնայցէ՞ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ։ Տեսի ես զամենայն կենդանիս, որ գնան ի ներքոյ արեգական։ Ի վերայ լանջաց եւ որովայնի քո գնասցես։ Գնա՛ դու ի ճանապարհս սրտի քոյ անբիծ։ Գնալ ի չորս (որպէս չորքոտանիք). կամ ի վերայ ձեռաց (որպէս կապիկն)։ Ըստ իրաւանց նորա ոչ կամեցան գնալ։ Գնացին նոքա ըստ կամս անձանց իւրեանց։ Գնալ ի խորհուրդս ամպարշտաց, կամ յօրէնս տեառն, յարդարութեան կամ արդարութեամբ, ի ճշմարտութեան կամ ճշմարտութեամբ. յամբծութեան, ակմ ուղղութեամբ. եւ այլն։
Եւ ոչ առ մի ոք ակնառութեամբ գնայ. այսինքն վարի. Պիտ.։
Պոռնիկն մինչեւ այնպէս գնասցէ. այսինքն ցորչափ ի պոռնկութեան կայ. (Կանոն.։)
ԳՆԱԼ ԶՃԱՆԱՊԱՐՀ կամ ՃԱՆԱՊԱՐՀ, կամ ԶՃԱՆԱՊԱՐՀԱՒ, եւ ԶԿՈՂՄԱՄԲՔ. Երթալ ի ճանապարհ, կամ դէպ ի, կամ ընդ, շուրջ. եւ նմանութեամբ՝ Քաղաքավարիլ.
Գնայ զճանապարհս թիւրս։ Գնացեալ է ճանապարհ հեռի։ Եւ Յակոբ գնաց զճանապարհս իւր։ Կամ իսրայէլի զճանապարհս իմ գնացեալ էր.եւ այլն։
Յապականութիւն անցեալ գնայ։ Էանց գնաց, եւ այլն. (Պիտ.։)
Ամենայն ցանկութիւն անձին քո գնաց ի քէն. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Ի գնացելում աւուրն։ Երիկեան ի գնացելում աւուրն. (Մամբր.։ Զքր. կթ.։)
Վերանայ մութն, գնայ գիշերն. (Նար. ՟Խ՟Ա. այսինքն անցեալ փարատի։)
Որոյ հայհոյութիւնն ի բունն իսկ գնայ. (Եզնիկ.) այսինքն բերի, հասանէ։
Յայդպիսի անկարգութենէ բազում վնասք գնացին յաշխարհի. (Կանոն.) այսինքն եղեն, յաճախեցին։
ԳՆԱԼ ԶԿՆԻ, կամ ԶՀԵՏ ԳՆԱԼ. Հետեւիլ. եւ Հպատակել. պաշտել. ետեւէն երթալ. տե՛ս (Մտթ. ՟ը. 1. 23։ ՟թ. 9. 19։ եւ ՟դ. 20. 22. եւ այլն։)
πορεύομαι, ἁπέρχομαι, βαδίζω eo, vado, proficiscor, abeo Երթալ. չուել. ճանապարհ առնել. անցանել, փոխիլ տեղւոջէ ի տեղի, յառաջ խաղալ. հասանել.
ԳՆԱԼ. περιπατέω ambulo, gradior Զգնալ, ճեմել, քայլել, շրջիլ. ընթանալ. եւ նմանութեամբ, Քաղաքավարիլ.
globule, globe, bowl, spherical or round body;
pincushion;
apple;
— խաղու or խաղալիկ, ball, bowl;
ball (at tennis);
— մեղուաց, swarm of bees;
— հրացանից, ball;
bullet, large ball;
— ձեռնածուաց, juggler's cork-ball;
— որթոյ, bud, button.
· Calfa
Մի՛ թողուցուս խաղալ նովին, որպէս մանկանց գնդակ խաղին. (Յիսուս որդի.։)
Արասցե՛ս պսակս տանեաց քոց, եւ գնդակս շուրջ ածիցես, ասէ. զոր եւ պսակն անուանէ. (Կիւրղ. թուոց.։)
ԳՆԴԱԿ ՈՐԹՈՅ. ἔλιξ capreolus, volumen, involucrum Բարունակ, ոստ, կամ ստեղն, որպէս եւ խիղբն ոլորեալ եւ պատատեալ եւ գնտացեալ։ (Ծն. խթ. 11։ Վեցօր. բ։ Զքր. կթ.։ Փիլ. լիւս.։ Նիւս. երգ.։)
Լեւիաթան գնդակօքն արգելու զակն անդնդոց. (Վանակ. յոբ.։)
Եւ զեւիաթանայ ընդդէմ կացուցեալ զիւր մարմինն յորձանին, եւ գնդակօքն զհերձմանն ծածկէր զտեղիս. (Փիլ. յովն.։)
Մեծն կիտոս ... գնդակօքն հերձեալ զչափաւորն (հոսանս) թողոյր ի վեր. (Անան. ի յովնան.։)
Տեսութիւն աւելի է քան զգիր՝ որչափ մերձաւոր է գնդակի (յն. մասն է պարու) զգայարանացն. (Ածազգ. ՟Ժ։)
ԳՆԴԱԿ կամ ԳՆՏԱԿ. σφαῖρα, σφαιρίον sphaera, globus, globulus, palla, pila Գունտ փոքրիկ. բոլորակ լի, իբրու կծիկ կամ բլիթ կամ կոշտ եւ կունտ մարմին բոլորչի. կնտակ. թօփ, կիւնտէ, կիւլլէ.
to buy, to purchase for money, to take;
արժան —, to buy cheap;
թամկագնի —, to buy dear.
· Calfa
Գնել ի յովսեփայ (ցորեան)։ Գնեցէ՛ք մեզ սակաւ մի կերակուր։ Տեսանէ զանդ գեղեցիկ, եւ գնէ զնա։ Գնելով գնեցից արծաթոյ, որքան արժիցէ։ Եղիցի գնօղն իբրեւ զվաճառականն.եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
cf. Գոռութիւն.
· Calfa
ԳՈՌՈՒԹԻՒՆ ԳՈՌՈՒՄՆ. ἅσθμα Գորալն եւ Գոռոզութիւն. խրոխտումն. սպառնումն. գրգիռ մարտի. մեծամեծս փքալն եւ փռնչելն.
Գազանս անծանօթս փորոտօղս գոռոզութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռոզութեան բանիւք. (Եզնիկ.։)
cf. Գովասանութիւն.
· Calfa
Նմա տալ իմաստասիրութեան գովանաց մրցանակ. (Պիտ.։)
Ճնշի եւ անիրաւն, յորժամ արդարութիւն գովանս կրէ. յն. գովի. (Փիլ. իմաստն.։)
to work, to make, to do, to fashion, to manufacture;
to commit, to perpetrate;
to knit;
to twist;
— զերկիր, to cultivate, to labour, to till;
— զերկաթ, to forge;
չար գործեցէք զոր արտրէքդ, you have done very wrong;
զի՞նչ գործ գործեցեր դու ընդ մեզ, why have you done this to us ? — զանօրէնութիւն, to do wrong;
to commit a crime;
— զարդարութին, to act with justice;
— զփրկութիւն, to effect salvation;
— զհանդերձս, to make clothes;
խորշս խորշս — զտապանն, to make small compartments in the ark;
ճաշ —, to give a dinner;
ճանապարհ —, to open up a way.
· Calfa
Գործել զերկիր, զայգի, յայգւոջ։ Գործել զբեհեզ։ Գործել ուռկանաւ, գրով։ Գործել պատկեր։ Գործել քանքանօք, եւ շահել։ Գործել զարդարութիւն, զանօրէնութիւն, զչարիս. Գործ մի բարի գործել։ Յայտնի լիցին գործք նորա, թէ աստուծով գործեցան։ Ի վերայ անգոյն գործելոյ. եւ այլն։
Զի՞նչ գործեցեր զայդ։ Մի՛ դիտասցէ ձախ քո, զի՛նչ գործէ աջ քո։ Բերան անդադար՝ գործէ խռովութիւնս։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար։ Յորոց պտհեալ զանձինս՝ բարւոք գործիցէք.եւ այլն։
Ճաշ ասեն գործել արգաւանայ ի պատիւ արտաշեսի։ Բազում կարգս ուղղութեան գործեաց. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 8։)
Անարատ գործեաց զպոռնիկն։ Զտխրութիւն բժշկեալ՝ զուարթ գործեսցես։ Մի՛ նիրհումնն ապականութիւն գործեսցէ. (Նար.։)
Զի զապականեալ զբնութիւնս ջրոյ նորս գործեսցէ. (Շար.։)
Առ օտարսն խնամութիւնք նորոգս գորեն ազգակցութիւնս։ Հիւանդութիւնս անբոյժ ամենայն իրօք գործէ, եւ ապականութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԳՈՐԾԵԼ. πράσσω, -ττω ago, facio Առնել ինչ պարզապէս, կամ այսպէս եւ այնպէս. ընել էթմէք, էյլէմէք կր. իբր լինել.
ԳՈՐԾԵԼ. ἑνεργέω, ἁπεργάζομαι effico եւ այլն. Առնել զիմն այսպիսի կամ այնպիսի. բացակատարել. կացուցանել. եւ Արտագրել. պատճառել. առթել.
Ասէ, թէ ի մերում գեօղ ծովացուլ զկով գործեաց. (Եզնիկ.։)
Ոչ գործէ ի նոսա ոչ սրտմտական սուրն դաւթի, եւ ոչ հեգական խարազան փրկչին. (Արշ.։)
cf. Գումարութիւն.
· Calfa
Գումարութիւնք նորա զոր գումարեցաւ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Գումարութիւն մարգարէից։ Բազմախուռն գումարութիւն ժողովրդոց։ Զերանելի անուանց գումարութիւն։ Զեկեղեցական գրոց գումարութիւնն։ Բազմացն գումարութիւն։ Գումարութեան բանական հօտից։ Ըստ գծագրացն գումարութեան. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Նար.։)
Ըստ եօթանասնիցն գումարութեան. այսինքն հաշուի կամ հաշուելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Գուշակութիւն.
· Calfa
Եզեկիէլ աստուածատես գուշակմամբն բարբառէր. (Վրթ. քերթ.։)
Ըստ օրինի անտուստ գուշակմամբ ի խորանին։ Իբր ի գուշակումն անուան խոստացեալն շնորհիս։ Ի ճառս ազդման այսմ հովուի գուշակման։ Ի գուշակումն նշանակութեան քումդ խորհրդոյ. (Նար.։)
writer, scribe, author;
pen;
— երկաթի, style;
graver;
steel-pen;
փետուր —, goose-quill;
— նկարչի, pencil.
· Calfa
Դիւան գրչի որմզդի. (Ագաթ.։)
Գրիչ ոմն հելլենական դպրութեան հռոփանոս անուն։ Ուսուցանելով մանկանս գրիչս նմին դպրութեան. (Կորիւն.։)
Բազմացան դասք գրչաց։ Իբր թէ ձեռամբ գրչի ճարտարի գրեալ. (Փարպ.։)
Գրել գրչաւ երկաթեաւ. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 24։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Իբր գրչաւ զմոմ հարթեալ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Երկաթի գրչօք ծակոտեցին զգագաթն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Բ.։)
γραμματεύς scriba, γραφεύς scriptor Գրօղ. ճարտար յարհեստ գրչութեան. նօտար. դպիր. ատենադպիր. եւ ընդօրինակօղ գրոց. գրագիր .... եբր. սօֆէր։ Տե՛ս (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 3։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 8. 17. 23։ ՟Է. 5. 10. 25։ Նեեմ. ՟Ը. 1. 4. եւ այլն։)
ԳՐԻՉ. գ. κάλαμος calamus Գործի գրելոյ. որ եւ ԵՂԷԳՆ կոչի. եւ γραφίς, γραφεῖον graphium, stylus Գրոց. երկաթեայ գործի գրութեան, եւ փորագրութեան կամ քանդակագործութեան. գալեմ.
cf. Դանդաղութիւն.
· Calfa
cf. Դանդաղութիւն.
Զամենայն դանդաղանս հոգւոյ ի քուն թանձրութեան յանձնէ ի բա՛ց ընկեցէք. (Սարգ. ՟Ա. 7. ՟Թ։)
cf. Դանդաղութիւն.
· Calfa
Դանդաղիլն. դանդաղանք. դանղաղութիւն.
Դանդաղումն վեհերոտութեան. (Եփր. համաբ.։)
Ցանկութիւն ընչից է պատճառ դանդաղման ի բարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
cf. Դանդաչութիւն.
· Calfa
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Դաշնակութիւն.
· Calfa
Սաղմոսն դաշնակութիւն է ձայնի եւ երգարանի. (Լմբ. սղ.։)
Դաշնակումն ձայնին ըստ նուագերգացն յարմարութեանն. (Երզն. քեր.։)
Քնարական քերթութիւնս ունի յարմարումն չդաշնակումն ձայնի եւ աղւոյն եւ ոտին ի միասին. (Նչ. քեր.։)
Այս՝ անհասութեան դաշնակումն է ըստ հարցմանն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
ԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԴԱՇՆԱԿՈՒՄՆ. ἀρμονία harmonia, concertus որ եւ նԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. Բարեյարմարութիւն. ձայնակցութիւն, եւ Միաբանութիւն. ... որպէս յն. արմօնի՛ա. որ է ըստ հյ. Յարմարութիւն (զոր տեսցես).
cf. Դողութիւն.
· Calfa
Դողութիւն ոտից, միջաց։ Դողումն ոսկերաց, ծովու, ջերման. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 13։ Ամբ. ՟Գ. 15։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Ի դողման եղեալ՝ յաղօթս ապաւինի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Յանկարծակի հարաւ զդողման. (Ագաթ.։)
Եւ նա զարթուցեալ՝ զդողմնի հարաւ. (Վրք. հց. ձ։)
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
cf. Դռոյթ.
· Calfa
(իբր արմատ Դրդելոյ). cf. Դռոյթ կամ Դռութ.
Դրուդ տային. (Երզն. մտթ.։ (Այսպէս կամի ընթեռնուլ եւ Լեհացին ի յհ. կթ.։))
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
· Calfa
Թագաւորք յերանաց քոց ելցեն։ Որ ելանէն ի քէն, նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Գետ ելանէր յեդեմայ։ Եւ ել որթդ այդ։ Ի տեառնէ ել իրդ այդ։ Զօրութիւն բազում ելանէր ի նմանէ։ Այլ հասկք ելանէին։ Ելցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Յաստուծոյ ելի։ Ելի ի հօրէ։ Որ ի հօրէ ելանէ.եւ այլն։
Եթէ յառաջ խաղալ, եւ եթէ բղխել, եւ եթէ ելանել ոք ասիցէ, ի ճշմարտութենէն ոչ սխալէ. (Լմբ. հանգ.։)
Ել լուր նորա ընդ ամենայն երկիրն. (Մտթ. ՟Դ. 24։)
Ոչ ել կամքն քրիստոսի ի լրումն։ Յանկութիւն իւրեանց ի լրումն ելանէ. (Լմբ. սղ.։)
Ելանէին եւ իջանէին ընդ նա։ Ել ի լեառն յիսուս։ Ել ծուխ ի բարկութենէ նորա։ Ելանէր բոց երկրին իբրեւ մրրիկ հնոցի։ Բարկութիւն աստուծոյ ել ի վերայ նոցա։ Քաղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Ելեր յանկողինս հօր քո.եւ այլն։
Ելին յուղտսն։ Ելանիցեն ի կառս եւ յերիվարս։ Ել ի քրովբէս եւ թռեաւ։ Ելաք ի նաւն։ Ելեալ ի նաւ մի։ Թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ոք ելանիցէ ի վերայ. եւ այլն։ Իսկոյն ի ձի ելեալ ... ի սպեր գնաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Եւ ել վիճակն մատաթեայ». յն. անկաւ ի վերայ. (Գործ. ՟Ա. 26։)
Տեսցուք՝ թէ երազք նորա ընդ ի՞նչ ելանիցեն. (Եփր. ծն.։)
Եթէ իցէ ելեալ ըստ չափ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 36։)
Եւ յոյնք իսկ ոչ ելանեն ընդ քո իշխանութիւնդ. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԵԼԱՆԵԼ ԸՆԴ ՍՈՒՐ, ԸՆԴ ԶԷՆՍ. որպէս Զիւրովի երթալ.
Առ ահին յիմարութեան ընդ իւրեանց զէնս ելանէին». յն. յիւրոցն վնասեալ լինէին, եւ ի սայր սուսերի մխեալ լինէին։
ԵԼԱՆԵԼ ԶՄԻՄԵԱՄԲՔ. Ելեւել առնել. ջանալ մի քան զմի առաւելուլ. փութալ. յն. յառաջել.
Մի զմիով ելեալ՝ փութով կատարեն զկամս ձեր. (Փարպ.։)
carbuncle, boil;
pimple, blister, bubo, malignant tumour;
— ելանել, հանել յանթս, to form a gathering under the arm-pits;
— քանդակաց, alto-relievo.
· Calfa
որ եւ եղունդն ասի. (իբր ելեալ ունդ. ռմկ. ելունդ, ելունդոյ, եղնդաց , եւ այլն) Պալար, խաղաւարտ ի վեր երեւեալ ի մարմնի, եւ ընդ անթով, եւ ի ցայլսն, այսինքն յաճուկն. այտուց. ուռէցք. (Վստկ.։ Մխ. բժիշկ.։ Մարթին.։)
mournful, dismal, dreary;
lamentable, plaintive;
tragic;
— կատակերգութիւն, tragi-comedy;
— վախճան, մահ, tragic end or death;
— տեսիլ, tragic, sad spetacle, tragedy.
· Calfa
(լծ. հյ. եղեռն, եղերք. յն. է՛լէղօս, որ է ողբերգութիւն։) Իբր Ողբալի. եւ Ողբերգական. եւ Եղեռնական.
Տաժանեալք եղերական սգովն ի ձեռն փայտին դառնութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
Հնչեցեալ յականջս եղերական թշուառս անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Կային աննըւազ, բաց ի միոյն եղերական անձին, անձին եղկելոյ տարամերժեալ ի բաղանիս յընթացս. (Շ. տաղ. քառասնից։)
to corrupt, to spoil;
to vitiate, to destroy, to ruin, to undo, to efface;
to erase, to scratch out;
to disfigure;
to abolish, to abrogate, to annul, to cancel;
to disconcert, to put out of tune, to disorder;
to overthrow;
to waste;
to notch, to mar, to choke, to bruise;
to cross out;
— զկեանս ի ճշմարտութենէ, to deprive one's self of, to shut one's ears to the truth.
· Calfa
Գուցէ եղծանիցեմ զժառանգութիւն իմ։ Մի՛ եղծցես զանուն իմ ի տանէ հօր իմոյ։ Կազմելով կամէր տէր եղծանել զնոսա։ Եղծանելով եղծցես զնոսա։ Յո՛ր կողմ եւ դարձցի ամպարիշտն, եղծանի։ Եղծաւ գեղ կանանց։ Գոյն երեսաց քոց մի՛ եղծցի։ Մի՛ եղծանիցի հրաման մարաց եւ պարսից.եւ այլն։
Եղծանելով զգիր պարտեաց. (Յհ. կթ.։)
Եղծանելի՛ է ո՛չ զյոյժ հաւաստին, եւ ո՛չ զյաւէտ կարելին, այլ որ զմիջին բնութիւնն ունի։ Եւ եղծանելով՝ պարտ է նախ առաջին սուղ ինչ բամբասանս ասել իրացն ասողին. (Պիտ.։)
corruption, depravity, decay;
destruction, exstinction;
blot, erasure;
abolition, abrogation;
յ— դնել, յ— ապականութեան դնել, — հասուցանել, to destroy, to ruin, to annihilate;
յ— աւերանաց բերիլ, յ— դնիլ, մատնիլ, to waste one's self, to throw one's self away, to consume one's self, to wear one's self out;
to faint.
· Calfa
Եղծումն ապականութիւն.
Յամենայն վնասակարութենէ փախչել, եւ ի յորդանց, եւ ի ցեղոյ, եւ ի ժամանակեայ եղծուածոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
that recompenses, grateful;
— լինել, to be thankful;
—ք, thankfulness, cf. Շնորհակալութիւն.
· Calfa
Ըստ երախտահատոյց լինելոյ. (Յհ. կթ.։)
Աստ ճաշակ կերակրոց գոհութեամբ. աստ երախտահատոյցք առ արարիչն ամենայնի, աստ հօրն քրիստոսի երկրպագութիւնք. (Կոչ. ՟Զ։)
ԵՐԱԽՏԱՀԱՏՈՅՑՔ. գ. εὑγνωμωσύνη aequitas animi, gratus animus Հատուցումն շնորհի վասն երախտեաց. երախտագիտութիւն.
adj int. happy!
cf. Երանութիւն;
— թէ, if it please God! would to Heaven! — նմա որ, happy he who;
— քեզ ! how happy you are! lucky fellow! fortunate man ! — տալ, —ս կարդալ ումեք, to deem or consider some one happy.
· Calfa
Երանի՛ թէ մօտակտուր իսկ լինէին. (Գաղ. ՟Ե. 12։)
Երանի՛ ամենեցուն՝ ոյք յուսացեալ են ի տէր։ Երանի, ում (կամ որում) թողութիւն եղեւ մեղաց։ Երանի առն, կամ երանի իցէ առն, որ, եւ այլն. (Սղ.։ եւ Առակ.։)
Երանի՛ աղքատաց։ Երանի՛ սգաւորաց։ Երանի՛ իցէ ծառայիցն այնոցիկ եւ այլն. (Մտթ.։)
Արդարեւ երանի՛ զազատեալսն ի տրտմութեան տեղւոյ։ Երանի՛ զամենեսին։ Երանի՛ է զարժանացեալս այսմ պարարման եւ ցնծութեան։ Արդարեւ երանի է զայնպիսին. (նոր ձեռ. երանելի՛ է զայնպիսին) (Լմբ. սղ.։)
Բայց երանի՛ զանձն իմ էին, թէ բանք իմ աստ դադարէին. (Շ. եդես.։)
Բիւր երանի են, որ տան զպտուղն լիապէս». այսինքն երանելի են, կամ երանութեան արժանաւոր. (Նար. երգ.։)
Յառաջ քան զվախճան մի՛ տար երանի մարդոյ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 30. (հին թրգ)։)
ԵՐԱՆԻ՛ ԹԷ. մջ. εἵδε, ὅφελον utinam Օ՜շ թէ. իցէ՜ թէ. երնե՛կ թէ, ա՛խ թէ .... բացատրի եւ բառիւքս, Ո՜ տայր. լա՛ւ էր. յանկա՛րծ, եւ այլն.
Երանի՛ թէ ի դժոխս պահէիր զիս. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Երանի՛ թէ թագաւորէիք. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 8։)
ԵՐԱՆԻ՛ (տր. խնդրով, որ ներգործութեամբ կամ զօրութեամբ) μακάριος, -ιοι beatus, -ti որպէս թէ՝ Երանելի՛ ասելի է, երանութեան է արժանի. երնե՛կ, երնե՛կ անոր՝ որ .... զի որ ի յն. եւ լտ. ասի, երանելի կամ երջանիկ է այն՝ որ. կամ երանեալք են՝ ոյք, եւ այլն. մեք թարգմանեմք եւ ասեմք հասարակօրէն.
ԵՐԱՆԻ ՏԱԼ. μακαρίζω Երանութիւն տալ. այսինքն Երանի՛ ասել. երանել. բարեբախտ համարել.
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
· Calfa
Երգեաց մովսէս եւ որդիքն իսրայէլի զօրհնութիւնս զայս աստուծոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Այր մի՝ որ գիտիցէ երգել քնարաւ։ Երգէին տաւղօք եւ քնարօք եւ ծնծղայիւք։ Երգէին քնարօքն զգոհութիւնս։ Երգեսցէ քնարաւ։ Երգէր ձեռամբ իւրով, կամ ձեռօք իւրովք. (՟Ա. Թագ.։ ՟Ա. Մնաց. եւ այլն։)
ԵՐԳԵԼ. որպէս Հռչակել գովութեամբ.
Զանաքսագորաս եւ զդիմոկռիտոս ելլենացիք երգեն (վասն իմաստասիրութեանն). (Փիլ. տեսական.։)
Բնութիւն՝ զայն, որ իւր երգելիք եւ ամենաբարի գործքն են, ոչինչ թաքոյց. (Փիլ. բագն.։)
cf. Երգիծանութիւն.
· Calfa
Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
· Calfa
Երդման սովորութիւն յաներկիւղութենէ է. (Մանդ. ՟Բ։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ասի ի գիրս եւ Նզովքն՝ զոր տայ ոք անձին, եթէ ստեսցէ.
Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)
ὄρκος juramentum ὀρκωμοσία jurejurandum, jusjurandum Կոչումն անուանն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի վկայութիւն. երդնուլն, եւ բանն երդուեալ. երդում.
visage, face, look, countenance, mien, air;
forehead;
exterior, surface;
person;
eyes, sight;
body;
reputation, honour, respect;
meaning, sense, explanation;
mask;
— կօշկաց, vamp;
վերին —ք յարկաց, roof;
— եւ աստառ, outside and lining;
— դրոց, page;
—ք մի հողոյ, stratum, layer, bed;
ոչ —ք ինչ երեւելիք էին, they were not remarkable or important personages;
եւ քո —ք երթիցեն առաջի նորա, and thou shalt be in their midst or among them;
ըստ ժամանակի եւ —աց, according to the period and people;
զ—օք ջուրց, at the water's level;
upon the face of the deep;
զ—ն քարի տացէ, so much the worse for him;
to his harm or damage;
հոտոյ ընդ —ս հարկանիլ, to perceive the odour, bad smell, stink;
տալ զ—ս խնդրել զտէր, to turn his face towards, to seek God, to be converted;
զ—ս հաստատել, դնել, to turn towards, to go to, cf. Դիմեմ;
դնել զ—ս իւր առնել ինչ, to turn the mind or attention towards, to form or conceive an idea;
—ս առնել, to have regard for, to respect, cf. Ակնածեմ;
յ—ս բերել, գալ, to manifest, to show, to display, to make known, to discover;
to appear, to present one's self;
յ—ս անկանիլ, to appear;
անկանել ի վերայ —աց, to fall prone, to prostrate one's self;
խոնարհիլ անկանիլ —աց, to sulk, to be in ill humour;
ելանել յ—աց ուրուք, to go out of the presence of;
յանդիման լինել միմեանց —օք, to see one another, to meet;
թաքչել յ—աց ուրուք, to hide or conceal one's self, to keep out of sight of some one;
հատանիլ քնոյ յ—աց, to have the sleep broken or troubled, to be unable to sleep more;
ակն առնուլ —աց ուրուք, to honour, to respect a person;
ի խոնարհ կախիլ —աց, to knit one's brows, to be melancholy, to frown, to look displeased, sullen or vexed;
զ—ս ծռել, to make wry faces;
առնուլ զ—ս ուրուք, to assume the appearance of some one, to sustain a part or character, to bear a part;
յ—աց, for, on account of;
յ—աց նորա, for his sake;
յ—աց հօր քոյ, from your father, in your fathers name;
առաջի —աց Տեառն, in presence or before the face of God;
յերեսս, to one's face;
in the face of, cf. Առաջի, cf. Յանդիման;
—, —, առ —, face to face;
man to man;
ինձ — արա, I entreat you! listen to me! do me the favour! առ —ս, ի վերին, externally, apparently;
բացաւ —օք, with the face uncovered;
unmasked (man), unveiled (woman);
barefaced, impudent;
frankly, openly;
ընդ — ամենայն —ս երկրի, over or throughout the whole earth;
հաց —աց, cf. Առաջաւորութիւն;
օծանել զ—ս անոյշ իւղով, cf. Իւղ;
որով —օք, with what an air ! with what audaciousness! ազնիւ —օք, of a handsome countenance;
երեսս առնում, cf. Անձնաւորեմ.
area, superficies, surface.
· Calfa
Վերին երեսք յարկաց։ Զամենայն երեսս քարին գրչաւ զմոմ հարթեալ. (Խոր. ՟Ա. 23. 15։)
πρόσωπον, ὅψις facies, vultus, aspectus Առաջին երեւեալն եւ երեւեցուցիչն յամենայնի. մանաւանդ ի կենդանիս, դէմք, կերպարան. տեսիլ. երեւոյթ. մակերեւոյթ. ... որպէս ի բանական կենդանին.
Երեսք մի հողոյ. (խաթ, տապաղայ). (Վստկ.։)
Ցարդ եւս ոչ էր տեսեալ բանակացն զերեսս միմեանց. (Եփր. թագ.։)
Երիւք ըստ անձնաւորութեան, եւ կամ ըստ դիմաց (յն. դէմս) ումեք սիրելի իցէ կոչել, եւ եթէ երեսս. (Ածաբ. յայտն.։)
Զթիւ երրորդութեանն երեսաց ուսուցանել առաքելոց. (Ագաթ.։)
Եւ ոք երեսք երթիցին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։ Ո՛չ երեսք ինչ երեւելիք էին. Ոսկ. մտթ.։)
Ըստ ժամանակի եւ տեղւոյ եւ երեսաց. (Երզն. մտթ.։)
ԵՐԵՍՔ. որպէս Աչք. տեսանելիք. տեսութիւն.
Երեսք եւ կուրութիւն ասին զակամբ. (Արիստ. հակակ.։ Նիւս. բն.։)
Երեսաց՝ տեսանելն, լսելեաց լսելն։ Որպէս ծակք իմն են եւ բոյնք՝ աչք. եւ ի սոսա որջացեալ են երեսք։ (Ի ծերս) ընդ աղօտ՝ երեսք, եւ ականջք՝ դժուարալուրք։ Խոհականութիւն՝ երեսք ելով մտածութեան. (Փիլ.։)
ԵՐԵՍՔ. որպէս Ակնածութիւն. երեսպաշտութիւն. խադր. եւ Արտաքին ցոյցք. կեղծաւորութիւն, առ աչս. որ եւ ՎԵՐԻՆ ԵՐԵՍՔ. դրսի, դրսէն, դրսուանց.
Առ երեսս՝ առաքինութեան կեղծաւորին լինել ջատագով. (Յհ. իմ. ատ.)
Ոչ աբրահամու աղաչանացն առնէր երեսս, եւ ո՛չ ղովտայ։ Ինձ երե՛ս արա. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Եթէ ոչ յերեսս իսկ օրհնեսցէ զքեզ. (Յոբ. ՟Ա. 11։)
Եւ թէ վտանգ յայտնի էր, կամ մարտն երես առ երես. (Լմբ. սղ.։)
Արժանի գտան երես երես առ նա հայեցողութեան. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։)
ԶԵՐԵՍՍ ՀԱՍՏԱՏԵԼ կամ ԴՆԵԼ. այսինքն Դէմ եդեալ՝ ուղղիլ ի ճանապարհ։ (Ղկ. ՟թ. 51։)
ՅԵՐԵՍՍ ԲԵՐԵԼ կամ ԳԱԼ. այսինքն Ի յայտ բերել կամ գալ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟ա։ Երզն. քեր. եւ մտթ։
Վնասակար ծառայք չիշխեն յերեսս անկանել թագաւորաց. (Վանակ. յոբ.։)
ԵՐԵՍՔ. Դէմք ինչ յառաջ բերեալ, պէսպէս ոճով. ցուցակութիւն, կերպ, կողմն, հայեցուած, դիտաւորութիւն. միտք. եւ այլն.
Առաքելոյ առեալ ինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան՝ ասէ. (Եզնիկ.։)
Որո՞վք երեսօք զդիւրապաշտսն հալածիցեն. ռմկ. ի՞նչ երեսով, այսինքն համարձակութեամբ. (Եզնիկ.։)
Քրիստոս զսէրն եդ երես աշակերտութեան». իբր յայտարար. (Տօնակ.։)
Ըստ զօրութեանն՝ յորոյ երեսաց զողջոյնս աւետարանեցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կացուցաք պահանորդս ... առ ի յերեսաց թշնամեաց. (Նեեմ. ՟Դ. 9։)
Միով բանիւ երկուս երեսս չմարթի թարգմանել յայլ լեզու։ Բանն մի է, եւ այնչափ երեսս ունի. (Կիւրղ. ծն.։)
Թէպէտեւ ի դատավճիռ բանին խառն են արքայ եւ ժողովուրդն, այլ երեսք մարգարէին գոգջիր թէ ի վերայ դաւթի ուղղեալ եդեալ նայէր. (Եփր. մնաց.։)
Առաքէ (յհ. զաշակերտսն առ յիսուս)՝ յայն երեսս, զի յորժամ տեսցեն զսքանչելիս նորա, հաւատասցեն ի հաւատս նորա։ Բազում երեսք են բանի՝ ըստ բազմութեան երեսաց այսոցիկ՝ որ ուսանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Թքցէ ընդ երեսս նորա, (իմա՛ ըստ եփրեմի) ընդ կօշկին, այսինքն ընդ ներբանս կօշկի նորա ... թքցէ ի կօշկին. (Եփր. օրին.։ որպէս եւ Երեսք երկրի ասի, որպէս երկիր։)
ՀԱՑ ԵՐԵՍԱՑ. cf. Առաջաւորութիւն։ (Ել. ՟ի՟ե. 30։ ՟Ա. Թագ. ՟ի՟ա. 6։)
Որ կամի գայթագղել, գայթագղիցէ, եւ զերեսն քարի տացէ. (Վրք. հց. ձ։)
Երես ի գետին անկեալ կամ առաջի քո. (Մարաթ.։)
Զայնպիսի երես ընկալեալ ի վանսն ընդունեցաւ». այսինքն գեղեցկութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իբրեւ ոչ ասէ, թէ անձն կամ շունչ իցէ դժոխոց, այլ՝ երեսս առեալ՝ կամի առնել զբանն յայտնագոյն. (Ոսկ. ես.։)
ԵՐԵՍ ԱՌՆՈՒԼ. որպէս Դիմառնութիւն. բարառնութիւն. խօսել ի դէմս անշնչից. προσωποποιέω
Saturn (planet);
cf. Երեւոյթ;
cf. Տեսիլ.
· Calfa
ԵՐԵՒԱԿ. Տեսիլ. երեւոյթ. երեւեցուցիչ. պատկեր. նշանակ. օրինակ.
Երեւակ է խաբէութիւն մտաց ի ննջեալ մարմինս։ Երեւակ է զարմացումն մտաց ի ննջել մարմնոյն։ Երեւակ է անէութեան տեսութիւն. (Կլիմաք.։)
Գովեստ զայնոսիկ՝ որ առ օտար եր արտաքին պատերազմն լինին երեւակք, բայց մեք ասասցուք զայնոսիկ՝ որ ի մեծագոյն պատերազմին (առաքինութեան) լինիցին արիագոյնք եւ յոյժ երեւակք. (Պղատ. օրին. ՟Ա.)
cf. Երեւութիւն.
· Calfa
Մարդ յերեւմանէն ծանօթանայ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
φάσις, ἑπιφάσις, ἑπιφάνεια apparitio, apparentia, species Երեւիլն. տեսանիլն. տեսութիւն. տեսիլ. երեւոյթ. երեւնալը, երեւցածը, տեսք, տեսիլք.
Երեւմունս երազոց. (Յհ. կթ.։)
Պնդի ընդ ջլի, եւ ընդ երեւմանն (մորթոյ) ձկտի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Իմանալի՛ է այսպէս ծնեալ զորդի ի հօրէ՝ որպէս զիմաստութիւն ի մտաց. թէպէտեւ ի ծիողէն արտաքս լինել թուելով ըստ երեւման նորա, դարձեալ է՛ ի նմա. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԵՐԵՒՈՒՄՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ կամ ԱՍՏՈՒԱԾԱՅԻՆ. իբր Յայտնութիւն, աստուածյայտնութիւն.
Երեւմունք աստուածայինք եղեն առ սուրբսն։ Ամենիմաստն աստուածաբանութիւն (սուրբ գրոց) զտեսիլն զայն վայելչաբար կոչէ Աստուծոյ երեւումն. (Դիոն. երկն.։)
ԵՐԵՒՈՒՄՆ. ἑπιφάνεια, ἑπιτολή, ὅψις Մակերեւոյթ, երեսք.
ԵՐԵՒՈՒՄՆ. φαντασία Առերեւոյթ իրք. ցոյցք արտաքին առ երեւելոյ յաչս մարդկան.
adj. s. composed of thiee holies;
praised with the Trisagion;
— երգ, օրհնութիւն, Trisagion.
· Calfa
Երեքսրբեան մի տէրութիւն։ Գոհութիւն երեքսրբենին։ Քեզ երեքսրբենիդ կան յանդադար փառաբանութիւն. (Շար.։)
Երեքսրբեան՝ անմահ թագաւոր։ Զայս կնգրուկ բանի երեքսրբենիդ մատուցեալ. (Նար. գանձ խչ. եւ Նար. ՟Հ՟Ե։)
Զօրութիւն երեքսրբենիցդ։ Զուրախութիւն աննկատելի՝ որ ի մէջ երեքսրբենիցդ. (Բենիկ.։)
Եւ Ուր կայցէ երիցս սուրբ ասութիւն.
Երեքսրբեան ձայն, կամ օրհնութիւն, կամ փառատրութիւն. (Շար.։ Գանձ. եւ այլն։)
Բնութիւնս մեր երեքսրբենիւն գովեցաւ փառատրութեամբ, միաւորութեամբ առ աստուած բանն. (Գանձ.։)
τρισάγιος ter sanctus, sanctissimus Երիցս սուրբ, եւ ամենասուրբ. նա ինքն աստուած, կամ երրորդութիւն, եւ տէրութիւն նորա.
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
· Calfa
Ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան։ Ըստ անուանց ազգացն։ Ըստ բանիդ ըստ այդմիկ։ Եղիցի ըստ բանի քում։ Ըստ իւրում կարի։ Ըստ ժամանակին՝ որպէս եւ խօսեցաւ։ Ըստ յաճախելոյ արմտեացն։ Ըստ պակասելոյ ամացն.եւ այլն։
Քննել զ՝ըստ բնութեան բարին. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի նոյն տրական հոլով պէսպէս առմունք գտանին՝ բացատրելիք այլովք նախադրութեամբք կամ նախդրովք.
Հանցեն ջուրք ... թռչունս թեւաւորս ի վերայ երկրի ըստ հաստատութեան երկնից. (Ծն. ՟Ա. 20.) իբր ի ստորեւ կամ հանդէպ, շուրջ.
Բանակեցոյց ըստ ճանապարհին բեթսակարիայ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33.) այսինքն ի կողմանս, դէպ ի։
Ըստ հրամանացն։ Ըստ օրինացն. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 9։ ՟Ը. 23։) յն. հետեւապէս, կամ հետեւողութեամբ։
Ըստ օրինացն. (Աթ. ՟Ե.) որ եւ ԸՍՏ ՕՐԻՆԻ, այսինքն օրինօք. յն. օրինապէս։
Ըստ այսմ օրինակի, ըստ նշանակի, ըստ բնութեան. եւ այլն այսինքն սովին օրինակաւ, նշանակաւ, բնութեամբ կամ ի բնէ, եւ այլն։
Եւ զթագաւորսն՝ որ ըստ նմանէ էին։ Այր ըստ առնէ՛ի վերայ գործոյ իւրեանց։ Այր ըստ առնէ մոլորեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 8։ Թուոց. ՟Դ. 49։ Ես. ՟Խ՟Է. 18։)
Անսովոր թուի ասելն.
Զթռչնոց ասէ, զի ըստ հաստատութենէն երկնից թռնուցուն ... եղիցին թռչել ի վերայ երկրի ըստ հաստատութենէն երկնից. (Կիւրղ. ծն.։)
ԸՍՏ. Աննախդիր հայցականաւ, որ եւ աննախդիր տրական, ուր Ըստն կարծի նախդիր, այլ պահէ զբուն նշանակութիւն, որպէս թէ լինէր վերջահոլով տրական.
Երթալ ըստ կամս իւրեանց։ Տալ ցորեան ըստ բերան։ Գրգել ըստ օրէնս նախնեաց։ Հատուցանել իւրաքանչիւր ըստ գործս։ Ըստ աչս դատել.եւ այլն։
Քահանայապետութիւն է ըստ իս՝ կարգ սրբազան եւ հանճար. (Դիոն. երկն.։) ի յն. ասի, ըստ դատման իմում։
Աղօթս արասցէ քեզ, ո՛չ իմաստուն մարդ՝ ըստ իս, այլ յիս առաջնորդական պետ ոգին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 198։)
Սոյնպէս լինի առընթեր աներեւոյթ բայից՝ յունական ոճով, փոխանակ դերբայի՝ որ չիք առ յոյնս. զոր օրինակ,
Ադամ եղեւ (իբր զմի ի մէնջ), փոխանակ զի ասիցէ, թէ կամեցաւ լինել. այլ եղեւ ըստ դնել մտաց իւրոց չարաց. (Եփր. ծն.։)
ԸՍՏ. առընթեր բայիցս Անցանեմ, Ելանեմ, եւ այլն. (ուր ի յն. դնի հայցական խնդիր), նշանակէ Քան զ. անդր քան. արտաքոյ, ի դուրս. օտար. հեռի. բաց ի. ի.
Անցանել ըստ բլուրս եւ ըստ արձանս ըստ այս։ Ըստ Յորդանան։ Ըստ Հռովս։ Ըստ հաստատութիւն եւ ըստ երդումն. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 52։ Թուոց. ՟Լ՟Բ. 29։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 18։)
Անփորձութեամբ կառավարին ըստ ձեռն ելեալքն։ Ըստ գաւիթն ոչ ելանելով արտաքս. (Փիլ.։)
Անցեալ է ըստ օրինակ, եւ հրաժարեալ ըստ նմանութիւն։ Անցեալ է ըստ քանակութիւն, եւ վրիպեալ ըստ բժշկութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Ե։)
Զի՞նչ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն՝ ըստ այնմ (կամ այն) որ միշտ զմեզ հանապազ տեսանելոց են աչք (Աստուծոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Ըստ բնութեան գութս, եւ ըստ ծնողաց խնամս անցանէ Աստուծոյ մարդասիրութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Ըստ այնմ, թէ ակնկալութիւն արարածոցս յայտնութեան որդւոյն Աստուծոյ սպասէ. (Ագաթ.։)
Ըստ իրիք տարբերութիւն՝ զգոլն նորին գոյացութեան ոչ փոփոխէ։ Փայտ առ փայտ՝ մեծ ըստ իրիք է, եւ դարձեալ նոյնպէս փոքր երեւի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ որում եւ Եսայի ասէ։ Ըստ որում երանելին Պօղոս գրէ. (եւ այլն. Աթ. ՟Ա։)
Իշխանութիւն դատելոյ առնու, ո՛չ ըստ որում բան է եւ Աստուած՝ որդին առնու, այլ ըստ որումն եղեւ մարդ, է՛ համարելի զառնուլն մարդկութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Հայեսցե՛ս մարդասիրութեամբ, ըստ որում քոյդ են սովորութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Սովոր են մարդիք ըստ որում ի դիմաց, այսպէս եւ ի խօսից ճանաչել զծանօթսն. (Սկեւռ. յար.։)
ԸՍՏ ՕՐԷՆ. նխ. Զօրէն. ըստ օրինի, այսինքն ըստ օրինակի. հանգոյն. ի նմանութիւն. ըստ. որպէս. պէս.
κατά, κατ’ (լծ. ըստ. որպէս եւ κάτω , է ի ստոր). secundum, juxta ἁκολούθως consequenter եւ այլն. Հանգէտ. հանգոյն. համեմատ. յար եւ նման այնպէս՝ որպէս. եւ Զհետ երթալով նմանութեան առաջնոյն որպէս երկրորդ. կամ ի ստորեւ քան զառաջինն կարգեալ. պէս.
ԸՍՏ. Աննախդիր բացառականաւ՝ ուր ըստն լինի իբր նախդիր, նշանակէ Հանգոյն եւ Զկնի միանգամայն, այսինքն հետեւելով առաջնոյն նովին կարգաւ եւ նմանութեամբ. կամ որպէս՝ Եւ որ ի կարգին. կամ Եւ այլն. καθεξῆς, ἑφεξῆς sic deinceps μετά, κατά post, juxta, ad, in, de
ԸՍՏ. Ըստ հոմաձայնութեան յն. κατά եւ լտ. per, որպէս Ընդ, դէպ ի.
cf. Զղջութիւն.
· Calfa
κατάνυξις compunctio μετάνοια, μετανοεῖν , μεταμέλεια poenitentia, poenitere Զեղջ. զղջալն. ի զեղջ գալն. ապաշաւ. ստրջացումն. ապաշխարութիւն. ցաւ ընդ եղեալ գործն, մանաւանդ ի վերայ մեղաց. փոխումն մտաց. զղջում.
Հանապազ ի նմին զղջման կային։ Զղջումն մտաց մերոց այս է, թէ ընդէ՞ր ընդ առաջինսն չկատարեցաք զկեանս մեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Զմայլութիւն.
· Calfa
ԶՄԱՅԼՈՒԹԻՒՆ ԶՄԱՅԼՈՒՄՆ. Վայելք ցյագուրդ. յափրութիւն.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Զննութիւն.
· Calfa
ԶՆՆՈՒԹԻՒՆ ԶՆՆՈՒՄՆ. Զննելն, շօշափումն. խուզարկութիւն.
Չի՛ք տեսիլ հողմոյ, եւ ոչ զննութիւն օդոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Զուարթ;
—, —աբար, joyously, merrily
· Calfa
Զուարճացեալ այնուհետեւ միտք, որպէս ի զուարճ կատարման եղեալ վասն փրկութեան ապրելոցն. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԶՈՒԱՐՃ. մ. եւ ԶՈՒԱՐՃԱԲԱՐ. Հրճուանօք. ցնծութեամբ.
εὕθυμος, περιχαρής, φαιδρός laetus εὕδιος serenus Զուարթ զգալի օրինակաւ. հրճուեալ. ուրախ. խրախ. եւ Զուարճալի. ուրախական. հեշտալի. գեղեցիկ. ծաղկաւէտ. դալարագեղ. ուրախ զուարթ. շէն, շաղ.