selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
Իմ են այս ամենայն թագաւորութիւնք. եւ յայսմիկ մոլորին (մանիքեցիք), եւ կարծեն՝ եթէ ինքնութիւն ունի նա (սատանայ)։ Եւ եթէ՝ զի ասաց նա, բա՝ իմեն, տան նա ինքնութիւն, յորժամ ասէ զկնի նորա, թէ ինձ տուեալ է, ի միտ առցեն՝ թէ այլ է արարիչ նորա, եւ նմա տալով տուաւ. (Եփր. համաբ.։ յորմէ եւ Շ. մտթ.։)
Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ինքնուս.
ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.
αὑτόνομος qui suis legibus vivit. որ եւ ԱՂԻԿԱՄԻ ասի. Այն՝ որ սեպհական եւ առանձին օրինօք եւ կարգօք իւրովք վարի. ազատ.
Յայնժամզնոսա հռովմեյեցիք ինքնօրէնս աղիկամիս թողոյր։ Առին ի հռոմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւնն. (Եւս. քր.։)
Ընդ ծով արկեալ պատրաստաբար ջոկս ջոկս չորքոտանեաց եւ թռչնոց զոմանս ինքնօրէն (կամ ինքօրէն) ընդանիս, զոմանս վայրենիս. (Մաշկ.։)
autonomy, independence, freedom;
law established by caprice;
caprice, whim, humour.
αὑτονομία libertas publica. ինքնօրէն սովորութիւն, ազատութիւն վարելոյ իւրով օրինօք կամ իրաւամբք կամ խելօք.
Oh! fie! pish! pugh!
աւաղականն, ա՛խ, ու՛խ, ո՛հ, ի՛շ, վա՛հ. (Թր. քեր. հյ.։)
mule.
Իշակէսք եւ երեւելի երիվարօք շրջիցի յաշխարհի. (Խոսր.։)
hornet, wasp.
Ազգ վայրի եւ անգործ մեղուի. իշմեղու.
զիշամեղուսն վնասակարս սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)
ass's foal or colt.
Եթէ ոք առ աղքատութեան հեծանիցի յիշամտրուկ յովանակ, չէ ինչ ի լաւութիւն եւ ի խոնարհութիւն համարեալ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
wild ass.
արու էշ վայրենի. արու ցիռ.
cf. Իշեան.
Բազում իշանս (կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. լաւ եւս է ըստ յն. ընթեռնուլ, զբազումս ի շանց։ Այլ ըստ հասարակ հյ. ասի եւ ի Շ. վիպ.
Դէզ դէզ զխոտն ի վայր հոսեալ, զիշանն զկնի ի զօրս արկեալ. (այլ ձ. զիշեանն. թող եւ զգրեալն զիշխանն, որ է սխալ)։
lascivious;
whose flesh is as the flesh of asses.
իշանդամիցն պատկառանք, անվերարկու ծանակութիւնք. (Նար. կ.։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.
որ խրոխտայր իշխանաբար ի վերայ բնութեանս. (Շ. բարձր.։)
Դու ես վէմ ... իշխանաբար եդ ... իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Երջիւրքն զիշխանաբար զօրութիւնն յայտ առնելով. (Լմբ. ամբակ.։)
Թագաւորեցին ի վերայ ախտից, եւ իշխանաբար սպանին յոգիս իւրեանց զիգական եւ զհեշտասէր բարս. (Խոսր.։)
sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.
ἁρχοντικός, ἁρχικός ad principatum pertinens, principalis. princeps Սեպհական եւ վայելչական իշխանի կամ իշխանութեան. պետական.
Խոստովանի զիշխանական տէրութիւնն աստուծոյ. (Ի գիրս խոսր.։ Եւ Անձնիշխանական. ազատ.)
Իշխանական կամօք պատուեալ. (Շ. վիպ.։)
cf. Իշխանութիւն.
Հոգաբարձականութիւնն, եւ իշխանականութիւնն։ Իսկ չգաւազանսն (հրեշտակաց՝ իմա՛) զթագաւորութիւնն եւ զիշխանականութիւնն, եւ ուղղութեամբ զամենայն անցուցանելն։ Զառիւծոյն (կերպարան) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն եւ զուժգնութիւն. (Դիոն. երկն.։)
sovereign's wife, princess.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանականաւ միով.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանակաւ միով. (Կորիւն.։)
to become a prince er sovereign;
to rule, to have dominion, to sway, to command.
boastful, haughty.
Ի վերայ յարուցեալ իշխանպանծ խրոխտացելոյն. (Յհ. կթ.։)
chief ruler, first prince;
prime minister;
dictator.
Ել նստաւ իշխանապետ ի վերայմահու եւ դժոխոց. (Անան. ի յովնան.։)
imperious, lordly, dictatorial.
ՈՉ մեծազօրն եւեթ ւրով զօրութեամբն, եւ կամ իշխանասաստ հրամանաւ զմերն տանջեաց տանջիչս բանն աստուած. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ambition, immoderate thirst of dignity or power.
subject, vassal;
dignitary.
Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
princess
cf. Իշխանաբար.
Առանց քննոյ եւ ընտրելոյ կացուցանեմք մերով ընտրութեամբ մեզ իշխանօրէն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to reign, to rule, to govern, to be master;
to be in power, to have power or authority;
to presume, to take the liberty, to dare;
— կրից՝ ախտից, to master, to dominate, or command one's passions;
— մտաց ուրուք, to hook, to lay one's hand on some one, to influence the thoughts and actions of some one.
եւ ն. ἅρχω impero, principatum ero ἑξουσιάζω potestatem habeo. Իշխան լինել, եւ ունել եւ վարել զիշխանութիւն. տիրել՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու, եւ թռչնոց երկրից, եւ ամենայն անասնոց, եւ ամենայն երկրի։ Իշխել տուրընջեան եւ գիշերոյ։ Ահաւադիկ է այրն՝ զորմէ ասացի քեզ, եթէ նա իշխեսցէ ժողովրդեան իմում։ Ոչ իշխեցից ես ձեզ, եւ ոչ իշխեսցէ ձեզ որդի իմ, այլ տէր իշխեն նոցա.եւ այլն։
Իշխելոց իցէ ամենայն վաստակոցն իմոց զոր վաստակեցի։ Եւ որ իշխենն նոցա բարերարք կոչին։ Կին՝ մարմնոյ իւրում ոչ իշխէ, այլ այրն. նոյնպէս եւ այրն իւրում մարմնոյ ոչ իշխէ, այլ կինն. եւ այլն։
իշխեցին ամբոխից եւ տիրեցին ժողովրդոց։ Չիք իմ թագաւոր առ իշխել շնչոյս բաց ի քէն քրիստոս. (Նար.։)
ԻՇԽԵԼ. գ. τολμάω audeo, praesumo δύναμαι possum, valeo Համարձակիլ. վստահիլ. ձեռներեց լինել. յանդգնիլ. ժպրհիլ. եւ Կարել. զօրել. բաւել. նետւիլ, կրնալ.
Իշխեցին ծառայքն ի վերայ մեր ի պատերազմ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Ամենայն իշխանօք եւ իշխեցելովք. (Պիտ.։)
ruler, prince, governor;
predominant.
Ո՛վ երանելի տէր Վահան գողթնեացն իշխեցօղ. (Շար.։)
cf. Իշխեցող.
Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)
ass's foal;
mule.
Ուստի. էր ի վիմէն ջուր, եւ ի կզակէ իշորդւոյն աղբիւր. (Եփր. աւետար.։)
"cf. Յիշոցք."
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
young ass, foal;
great ass, blockhead.
ԻՇԿՈՅ ՎԱՐՈՒՆԳ. σίκυος ἅγριος cucumis agrestis. իտ. cocomero selvatico. Վարունգ վայրենի. իշուկի խիար. (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)
traveller, passenger;
guest, lodger.
κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին. (Ագաթ.։)
Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)
Iris, rainbow;
cf. Ծիածան.
Տաճարնքառովնի եւ իռեայ՝ ծաղկերանկքն աստեղանկարք. (Անան. եկեղ։)
real, effective, true, essential, natural, proper;
the Eternal, the Everlasting One.
Իսկական էութեամբն դիմեալ (հոգին սուրբ), ի վերայ երկրածին ազգիմարդկան սփռեալ. (Լմբ. ստիպ.։)
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
κυρίως proprie τ’αὑτῶς eodem modo յատկապէս, տիրապէս. ստուգապէս. էապէս. եւ Նոյն մնալովմիշտ.
Ինքն յինքեան իսկապէս եւ մշտնջենաբար գոլով, կալով, եւ մնալով. (Դիոն. թղթ.։)
Իսկապէս բանն աստուած միացաւ ի մարմնի անփոփոխ գոլով յէութեան. (Շար.։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
thing;
affair;
fact, effect, substance;
reality;
յ— արկանել, to use, to wear;
to put in execution;
օգնել իւիք, to procure assistance;
— ոչ կարեմ առնել —ս ինչ, I can do nothing;
—ք առն յառաջադէմ յաջողէին, this man's affairs prospered;
այր հմուտ —աց պատերազմի, a man experienced in warfare;
կարեւոր —, an important affair;
—ք աշխարհին, public business;
իրաց իրաց, of various, or many things;
յ—ս յ—ս, in various matters;
—օք, by deeds;
really, effectively;
ամենայն —օք, in any vay, or manner, at all events;
սմին, դմին, նմին —ի, for this, therefore, for this, that reason;
բարւոք ընթանան —ք, cf. Ընթանամ;
ընդ բան եւ ընդ — է մեծ ինչ խտիր, saying and doing are two things.
Առնել իրս ինչ։ Արարից ես իրս մի։ Հաճոյ թուեցան իրքն։ Հասանէին իրքն այն եւ ի շուշան քաղաքն։ Հաւատարիմ ամենայն իրանց տան թագաւորին։ իրքառնն։ կալպատրաստ յիրս ամենայն։ Այր քաջ իրաց պատերազմի։ Վասն ամենայն իրաց։ Վասն իրացնհաստատելոց ի մեզ։ Զի. է, զի եդիր ի սրտի քում զիրս զայս՜ Յոր պէտս իրաց եւ կոչեսցէ զձեզ։ Իրք ինչ իցեն ընդ ընկերի իւրում (այսինքն վէճ)։ Սուրբս լինել յիրիդ յայդմիկ զեղբայր իւր։ Երկու անփոփոխելի իրօքն։ Ամենայն իրք չարք։ Յամենայն իրաց չարաց ի բա՛ցկացէք. եւ այլն։
Արդեամբք. գործով. հաւաստեօք.
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ. κατὰ πάντα τρόπον per omnem modum. ամենայնիւ. ըստ ամենայն յեղանակի բանի կամ օրինակի. տե՛ս եւ բառն ԱՄԵՆԱՅՆ։ ամմէն կերպով.
Զամենայնիւս յամենայնի ամենայն իրօք վնասակարս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
well versed, well informed, acquainted, intelligent;
— լինել, to be in confidence, to be made acquainted with an affair, to know the case.
Կամ թէ իրագէտ իցէ, եւ ոչ հանցէ ի վեր։ Ես ինձէն իրագետ եւ վկա եմ ասէ տէր։ Զոր ես անձին իմում իրագետ եմ. (Ղեւտ. ՟Ե. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 23։ Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 27։)
Որպէս վկայեն իրագէտք այսոցիկ, եւ տեսողք. (Շ. ատեն.։)
to effect, to do, to execute.
Ի հրամնէ իսկ սրբոյն յովսեփայ այն իրագործիւր։ Այն բան պատերազմի ընդ սպային գուրգենայիրագործի. (Յհ. կթ.։)
action, act, deed.
Ասի իրակութիւն երկար վասն զամանակն բազում գոլ։ Եթէ բացատրեսցէ ոք, քանի. ինչ իրակութիւն է, ամանակաւ սահմանեսցէ, տարեւո՛ր. (Արիստ. քանակ.։)
Կարգեցից որ ինչ վասն սոցա զրոյցք, եւ իրակութիւնք իւրաքանչիւր. (Խոր. ՟Ա. 18։)
meddling, fussy, busy;
factotum, busy-body, meddler.
յանդգունքոմանք եւ իրահամարձակք վերնագրեցին զդաւթին երեմիայի եւ անգէի. (Նախ. սղ.։)
speaker of truth;
lawyer, barrister;
just, true.
Երբեմն այր աւազակաց լինել ի նոցանէ, ասէ զտաճարն, եւ ա՛րդ տուն վաճառի, զերկոսեանն ցաբան երեւեցուցանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
to speak truth;
to plead;
to practise law.
Իոկ հայրդ բարերար զանչափութիւն սիրոյն յայտնելով իրաւաբանէր առանձ (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Իրաւապէս.
Ոչ իշխանաբար, այլ իրաւաբար գիտել զլաւա եւ զվատթարն. (Փարպ.։)
jurist, lawyer, counsellor.
ահա յերկինս է վկայ իմ, եւ ցգետն իմ ի բարձրունս. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
that judges righteously, just, equitable, incorruptible.
Ո՛վ իրաւադատ ահաւոր ... աստուած բոլորից. (Նար. ՟Ե։)
Փախեաք առ ձեզ՝ ՟Ադատ կարծելով. (Մագ.)
whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
ԻՐԱՒԱԽՈՀ կամ ԻՐԱՒԱԽՈՐՀ. Որ Խորհի զարդարն եւ զիրաւն. արդարասէր. արդարակորով. իրաւարար.
Որ ի բնէ արդարակորով եւ իրաւախորհ էր. (Եզնիկ.։)
true and just.
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.