commonly, ordinarily, generally.
· Calfa
Որք մինչեւ ցայժմ հասարակօրէն աղօթեցիք. (Լմբ. պտրգ.։)
pancratium.
· Calfa
παγκράτιον որ էր Քաջազօր յաղթութիւն ի հնգեակ մրցանս ոլիմպիական խաղուց, մինչեւ անշուշտ հասանել եւ առնուլ զմրցանակն.
happening: lively, clever, intelligent;
— լինել, to arrive, to reach, to attain;
to seize, to take, to catch, to entrap;
to comprehend, to conceive, to penetrate, to discover, to recognize.
· Calfa
Յամենայն մօտաքաղաքս՝ յոր հասու իցեն։ Հասու եղեն հեբրայեցիք քաղաքին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Ե. 38։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
· Calfa
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
Առ որթ մի մատաղ, եւ փութացոյց հասուցանել։ Որ ինչ հասուցանելոց էք, հասուցէ՛ք։ Հասոյց զնոսա, եւ կերան։ Հասուցանիցեն զզենլիս։ Հինգ ոչխար հասուցեալ.եւ այլն։
solid, stable, firm;
strong, robust;
thick, coarse, large;
—, —ք, stability, firmness, hardness, steadiness;
կալ ի —ի, to stand firm;
ի —ոջ պահել, to hold fast;
ի —ոջ ունել, to preserve, to keep.
· Calfa
Արարեր զբազուկ իմ որպէս զաղեղն հաստ. յն. պղնձի. (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 35։)
Հաստ աղեղն ազդոյ ձգէ զնետն. (Լմբ. սղ.։)
Զքաղաքն կանգուն եւ հաստ՝ շարժեաց եւ դողացոյց. (Ոսկ. պհ.։)
Յաղագս աստուածայնոյ կայիցն, այսինքն հաստիցն. (Դիոն. ածայ.։)
στάσιμος, βέβαιος stabilis, constans. (յորմէ Հաստատ. Հաստել. եւ այլն. արմատն է Աստ, աստի, աստին. խիստ. նիստ. ըստ) Ամրապինդ. ամրակազմ. սերտ. կարծր. կայուն. հաստատուն. անշարժ. յաղթ. տոկուն. ամուր.
strong-armed, having large and powerful arms, robust, vigorous, sturdy, stout.
· Calfa
Քաջաբազուկ. զօրաւոր բազկօք. յաղթաբազուկ.
firm, solid, strong;
hard, compact.
· Calfa
Ոչ եթէ ի վերայ հաստաբեստ ինչ զօրութեանց հիմունք մաղոցն հաստատեալ իցեն։ Իբրեւ զմորթ հաստաբեստս բառնալ զմեծաբեռն ծանրութիւնն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Հաստաբեստ եւ քաջահնչօղ եւ ոսկետեսակ։ Լի գրկօք քարշէին զաղեղն զպինդն եւ զհաստաբեստն. (Վրդն. սղ.։)
Առեալ զհաստաբեստ աղեղն. (Ուռպ.։)
well built, solid, stable.
· Calfa
Հաստակառոյց հիմն, կամ հիմունք, երկիր, գետին, վէմք, քարինք. (Անան. եկեղ.։ Անյաղթ բարձր.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։ Արծր. ՟Ե. 7։ Տօնակ.։)
strong, robust, vigorous.
· Calfa
Հարուստ մի հաստ, այսինքն պինդ, տոկուն. կամ հարուստ պնդութեամբ. ուժեղակ. զօրաւոր. յաղթ. ըստ յն. հզօր. ἱσχυρός fortis, robustus.
well-bent (bow);
valiant, skilful (archer).
· Calfa
ուժգին ձգել, ձգտեալ, պրկեալ (աղեղն). կամ կորովաձիգ. ուժգին ձգօղ (աղեղնաւոր).
Թուլացան կորովիք հաստաձիգ աղեղանց. (Շար.։)
Հաստաձիգք աղեղանց. (Արծր.։)
strong, robust.
· Calfa
Կրկնականն ձայնիս Հաստ. (որպէս ռմկ. ասի հաստումաստ ). իբր Հաստաբեստ. պնդակազմ. յաղթանդամ.
well limbed, stout, robust.
· Calfa
εὑσταθής constans. Պնդակազմ անդամօք. հաստապինդ. յաղթանդամ.
hard, firm.
· Calfa
Ոչ ի հաստապինդ բռնութիւն աղեղացն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 9. (յն. ըստ իմաստից եւեթ։))
cf. Հաստաստեղն.
· Calfa
ՀԱՍՏԱՋՈՎ ՀԱՍՏԱՍՏԵՂՆ. Խիստ կամ կարի ջովացեալ, ուռճացեալ ոստովք. եւ հաստատուն աղեղամբք.
flourishing, well branched.
· Calfa
ՀԱՍՏԱՋՈՎ ՀԱՍՏԱՍՏԵՂՆ. Խիստ կամ կարի ջովացեալ, ուռճացեալ ոստովք. եւ հաստատուն աղեղամբք.
solid, firm, stable;
sure, certain, positive;
s. geom. solid;
solidly, firmly, strongly, steadily;
surely, truly, positively;
resolutely.
· Calfa
Հաստատ յօրինաց անտի է. (Գաղ. ՟Գ. 23։)
Զհանդերձեալն ոչ ոք հաստատ գիտէ. (Պտմ. աղեքս.։)
skilful archery.
· Calfa
Հաստատ եւ կորովի ձգողութիւն (հաստատաձիգ աղեղան).
stability, firmness, solidity, fixedness, consistence;
constancy, resolution;
strengthening, consolidation, confirmation;
prop, stay, support, base;
affirmation, assertion, acknowledgment, authorization, certifying, approbation, ratification;
solidification;
— երկնից, the firmament;
— մտաց, constancy, firmness of purpose;
— առնուլ, to be vouched for, of a certainty, to prove true, to be confirmed, attested, certified;
հաստատութեամբ, cf. Հաստատ;
հաստատութեամբ եդեալ էր ի մտի, he was resolved, he has taken a resolution, he decided to.
· Calfa
Հաստատութիւն խաղաղութեան։ Ընկեցին ի բաց զհաստատութիւնս իւրեանց եւ զդաշինս։ Ամենայն հաստատութեամբ ետու հրաման։ Հաստատութեամբ զօրութեամբ իմոյ։ Ո՞վ եկաց ի հաստատութեան տեառն։ Բեկանեմ զհաստատութիւն հացի։ Թագաւոր հանճարեղ՝ հաստատութիւն ժողովրդոց։ Հաստատութիւն իմ եւ ապաւէն իմ դու ես։ Ետուր նմա օգնական զեւայ, հաստատութիւն նմա զկինն նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ.եւ այլն։
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
s. geom. solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
· Calfa
Խամրելով յառաջ քան զհաստատուն ծաղկել։ Փիլ. (բագն.։)
creator, producer.
· Calfa
Բազումողորմ աստուած, եւ հաստիչ խաղաղութեան, հաստատեա՛ զանձինս մեր. (Ժմ.։)
creature, created being;
construction, structure.
· Calfa
Հաստեալ իր. ստեղծուած. կերտուած. շինուած. բաղկացութիւն. գոյաւորութիւն եղականաց, կամ կազմուած նոցին.
section, paragraph;
caesura;
cut, cut out;
—ք կոնի, conics, conic sections.
· Calfa
Յերիս հատածս բաժանի առաջիկայ շարագրութիւնս. (Անյաղթ պորփ.։)
pieced, patched;
composed.
· Calfa
ՀԱՏԱԿԱՐԿԱՏ ԻՆՉ. σύνθεσις compositio. Ի հատածից կամ ի կոտորոց կարկատեալ եւ բաղադրեալ իրք.
bit, piece, morsel;
remnant, shred, fragment;
— առնել, կոտորել, to cut up, to cut in pieces;
to break, dash or smash to pieces;
to mutilate, to curtail, to change, to alter.
· Calfa
Հատին ինչ ինչ յայլոցն, եւ այնպէս ունին յինքեանս զհատակոտորսն. որ եւ հատակոտորք իցեն, յայտ յանդիման աղաղակեն, թէ ընդ ամենայն իսկ ողջ մարմնոյն ունին ազգականութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Եւ զայն հատակոտոր շփոթեցին. (յն. կրճատեալ խառնակեցին). (Ոսկ. գաղ.։)
ՀԱՏԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. ՀԱՏԱԿՈՏՈՐԵԼ. ն. περικόπτω concido. Կցկտուր քաղել. կտրատել. կտորբրդուճ ընել.
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
· Calfa
Հատաւ ամենեւին հաց ի քաղաքէն. (Երեմ. ՟Լ՟Է. 20։)
Մի՛ յաւելուցուք ինչ ի բանն, եւ մի՛ հատանիցէք ի նմանէ։ Զսակ աղիւսարկին արկէ՛ք ի վերայ նոցա, մի՛ հատանիցէք ինչ անտի։ Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի։ Գաւառս բազումս հատէք զիմոյ տէրութեան։ Հատեալ քուն յաչաց իմոց.եւ այլն։
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատ զպարիսպն երուսաղէմի ի դրանէ եփրեմի մինչեւ ի դուռն անկեանցն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Զդատավճիռն չարեացն՝ զոր հատ վաղվաղակի։ Հատին արդարութեամբ, եւ ասեն։ Հատանեն ինքեանք ի վերայ անձանց իւրեանց, եւ ասեն։ Եփր. (յես. եւ Եփր. համաբ.։)
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
select, chosen, choice;
—, — բանք, chrestomathy, anthology, collection;
— լինել, to gather, to collect, to make a collection of authors.
· Calfa
ՀԱՏԸՆՏԻՐ ԼԻՆԵԼ. Ընտրանաւ հաւաքել որպէս զհատս. ծաղկաքաղ առնել.
kernel.
· Calfa
Ոչ ինչ որ ի գինւոջ՝ կարաս է, այլ հատիճ եւ կամ թին է. (Անյաղթ ստորոգ.։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
· Calfa
Հատոր ոգւոյ նորա է. (Մաղաք. ՟Բ. 15։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
· Calfa
Ի կենաց ծառոյն հատուած գեղեցիկ մեզ շնորհեցար (սուրբ խաչ). (Տաղ.։)
ՀԱՏՈՒԱԾ. գ. ἁποικεία colonia. Զատումն յազգէ եւ յաշխարհէ. փախուստ. գաղթ, եւ գաղթական. տարաբնակ. եւ տարաբնակութիւն. գլուխ քաշել՝ զատուիլ երթալը, եւ գացօղ մարդը կամ մարդիկը.
to remove, to separate or detach oneself;
to retire, to go away, to cut and run;
to change one's abode, to emigrate, to colonize, to settle oneself as a colonist or planter.
· Calfa
Նենգողին կարթիւն հատուածեալ ի բաց հերքեցայ։ Հատուածեալ ձայն ողջունի քոյ, հեռացեալդ խաղաղութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ի հաւատսն մեզէն անձամբ հատուածեցաք. (Ոսկ. գաղ.։)
αὑτομολέω mens desero, transfugio ἁποικέω, μετοικέω demigro, transmigro. Զատանիլ յիւրոցն, եւ հատուած առ օտարն երթալ. փախչել երթալ կամ գալ. գաղթել. բաժանիլ. որոշիլ. հեռանալ. վտանաջել. օտարանալ.
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
· Calfa
Հատո՛ ինձ զոր պատիս։ Հատուցեր ինձ բարիս, եւ ես հատուցի քեզ չարիս։ Հատուցանել ումեք չար փոխանակ բարեաց, կամ փոխանակ ընդ բարւոյ. զմեղս հարանց որդւոց. ըստ յանցանացն զգլուխն. զուխտս. զաղօթս. թողութիւնս եւ այլն։
Հատուցանել զծառայութիւն, զշնորհակալութիւն, գոհութիւնս, զփառս. (Խոր.։ Խոսր.։ Անյաղթ բարձր.։ Յճխ. ՟Ժ)
Որ յաղթեաց ախտիցն, զհոգս հատոյց. (Կլիմաք.։)
restitution;
payment, reimbursement;
remuneration, recompense;
compensation, gift, offering, fine, amends;
cutting;
— վնասուց, damages, indemnity, reparation;
— փոխարինի, compensation;
exchange, any thing given in return;
ի —, in payment;
in return;
օր —ցման, the Last Judgment;
— առնել, to reward, to requite, to recompense;
to make amends for;
հատուցանել ումեք զ—, to give tit for tat, to make a return for, to requite;
to avenge, to punish;
հատուցանել զ—ի թշնամիս, to revenge oneself on one's enemies.
· Calfa
Հանդէպ հատուցմանս բեմի. (Նար. ՟Ղ՟Բ. (ուր լինին նուէրք աղօթից, եւ այլն։))
cf. Հարազատապէս.
· Calfa
Հարազատաբար գթալ, կամ բաղձալ. (անձկալ. Սարգ.։ Փիլ.։ Վրք. հց. ձ։)
legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
· Calfa
Խնդրեմք զհարազատութիւն առաջիկայ շարադրութեանց։ Վասն խորթ շարադրածութեան յիրաւի զհարազատութիւն խնդրեմք. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Հարաւակոյս.
· Calfa
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
the south, south side;
on the south side.
· Calfa
Պաղեստինացւոց աշխարհն ի հարաւակոյս պարսից կայ. (Ճ. ՟Գ.։)
fields, country;
seed or sowing-time, tillage, ploughing.
· Calfa
Խայծեսցի խաղող ի հարաւունս։ Յորժամ զպտուղ ունկնդրութեան հայցիցէ, հարաւունս կոչէ. (Ամովս. թ՝. 13։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
cf. Հարեւանցեմ.
· Calfa
Մարդ՝ գէտ աշխարհի, բախտի խաղալիկ, բարի հարեւանցի, կենաց մաշիչ. (Պիտառ.։)
to pass quickly, to skip, to omit, to pass over in silence.
· Calfa
Ոչ վաղվաղակի իմն առ աչօք ինչ տեսիլ հարեւանցեալ. (Կիւրղ. առ կոստանդ.։)
superficial, light;
futile, frivolous, vain, transitory, fleeting;
superficially, slightly, for form's sake, negligently, in passing, with an absent look;
— անցանել ընդ, to graze, to pass close to, to glide by;
to skim along or over, to glance at;
to touch lightly or briefly on.
· Calfa
Մի՛ թուեսցի հարեւանցի ինչ։ Մի՛ հարեւանցի բան կարծեր։ Մի՛ դանդաղելով զհարեւանցի իրս խնդրէք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Անգէտ ոք հարեւանցի ի ներքս մտեալ՝ վաղվաղակի ի ջուրցն ընկղմեսցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32։)
Ոչ կարէիք վաղվաղակի տանել, կամ հարեւանցի այն փառացն յուսալ. (Լմբ. սղ.։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
· Calfa
Ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն եւ ոչ հարթ։ Ունելով հարթ իմն յաստուծոյ (կամ առ աստուծոյ) ամենեւին, որ թուի մեզ անհարթ. (Ածաբ. աղք.։)
Միայն թէ ընդ նմա յուխտ խաղաղութեան միաբան հարթ հաւասար դարձցի. (Յհ. կթ.։)
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
· Calfa
Զսուրբ քաղաքն հարթյատակ եւ անմարդի կացուցեալ։ Զայդ տաճար աստուծոյ հարթյատակ արարից. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 14։ ՟Ժ՟Դ. 33։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
· Calfa
Անդուստ հարթուցեալքն ի թակարդսն շաղեցան. (Պիտ.։)
Հարթուցելոց խաղաղարար. (Անյաղթ բարձր.։)
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
· Calfa
(Բայց բանն Անյաղթին, որպէս եւ Անանիայի՝ հայի եւ ի խռովեալս եւ ի բաժանեալս. իբր կր. եւ չէզ։ cf. ՀԱՐԹՆՈՒԼ։)
hundred;
cent;
տասն առ —, ten per cent.
· Calfa
Հարիւր ոչխար։ Առցուք տասն այր ի հարիւրոց։ Առաջի հարիւրոց արանցդ։ Հարիւր առ հարիւր, եւ այլն։ Հարիւր ամենակատար թիւ, տասն տասնեկաւ բաղկացեալ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Հարիւրաձեռն.
· Calfa
Յաղագս հարիւրաձեռացն, մի մի ի նոցանէ հարիւր ձեռս ունելով. (Նոննոս.։)
(բրիարէ) hundred-handed (Briareus).
· Calfa
Հարիւրաձեռանիքն օգնէին աստուածոցն ի մարտին։ Յաղագս հարիւրաձեռացն, մի մի ի նոցանէ հարիւր ձեռս ունելով. (Նոննոս.։)