a hundred;
century.
· Calfa
Միակն եւ տասնեակն եւ հարիւրեակն։ Հազարեակն ի հարիւրեկացն։ Յերկուց հարիւրեկաց բաղկացաւ։ Նուազագոյն հարիւրեակքն (կամ հարիւրակքն). (Փիլ.։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
· Calfa
Արկ ի վերայ երկին հարկ հարիւր տաղանդ արծաթոյ։ Եւ էր հարկն (այսինքն մարդահարկն) ՟Լ՟Ռ արանց։ Հատուցէ՛ք, որում զհարկ՝ զհարկն։ Ադոնիրամ ի վերայ հարկին, կամ որ ի վերայ հարկացն։ Առնուլ հարկս յաշխարհաց։ Յումմէ՞ առնուն զհարկս.եւ այլն։
ՀԱՐԿՍ կամ ՀԱՐԿ ՀԱՆԵԼ. Քաղել կամ առնուլ զհարկ.
Զգաղատացիսն հարեալ՝ ընդ հարկիւ արարին. (Խոր. ՟Բ. 2։)
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
· Calfa
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկադիր, եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
tax-collector, tax-gatherer.
· Calfa
Հարկահանք բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Ծառայիւք նորա հարկահանօքն։ Հարկահանք կողմանց գետոյն։ Ոչ լուան զձայն հարկահանի։ Զբամբասանս հարկահանաց ոչ լսէ։ Արձակեաց արքայ անտիոքոս իշխան հարկահան ի քաղաքսն հրէաստանի։ Գրել առ իշխանս հարկահանաց։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ.եւ այլն։
Պտղոմէոս նենգութեամբ եւ հարկահանօք կալաւ զերուսաղէմ. (Արծր. ՟Ա. 7։)
tributary;
thrall, bondsman, serf, slave, servant.
· Calfa
λάτρης, λάτρις servus, serva, famulus, -la եւ այլն. Որ հարկանէ սպասաւորութիւն (ըստ ՟Բ նշ. բառիս Հարկ) ծառայ. աղախին.
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
· Calfa
Հարաւ յաստուածս օտարս. (Մաղ. ՟Բ. 11։)
necessary, important, essential;
intimate;
ministering, serving;
necessaries.
· Calfa
Ժողովեալ են հարկաւոր բարեկամքն քո. (Պտմ. աղեքս.։)
Հարկաւորացն աղագաւ. (Խոսր.։)
to necessitate, to oblige, to force.
· Calfa
Յաղօթս կալով՝ հարկաւորի (կամ հարկաւորէ) զվաճառու ինչ յիշեցուցանել. (Կլիմաք.։)
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
· Calfa
Կոչեն զնա յեպիսկոպոսութիւն բազում աղաչանօք եւ հարկաւորութեամբ. (Սոկր.։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
· Calfa
Քաղաքականն զհասարակացն դարմանել հարկէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Բանալ հարկիս զամենաբաւական ձեռսդ, եւ լցուցանես։ Ի գորովոյ եւ ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան։ Ի թագաւորաց ակն ոչ առնու, ի քահանայից ոչ հարկի։ Հարկիմք զգալի ձայնիւ աղօթել. (Խոսր.։)
son of a -.
· Calfa
Ամաղէկ հարճորդի է եղիփազու որդւոյ իսաւայ։ Ամաղեկայ հարճորդւոյն եսաւայ։ Ամաղեկացիք թոռունք եւ հարճորդիք նորուն (եսաւայ). (Մծբ. ՟Գ։ Վրդն. ել.։ Շ. բարձր.։)
to beat, to strike;
to cudgel, to cane;
to chastise, to punish.
· Calfa
Հզօրին է հարուածիլ, եւ յաղթել. (Ածազգ. ՟Բ։)
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
· Calfa
Տո՛ւր աղեղամբ ինձ հըզօրին, հարուլ զսիրտ բելիարին։ Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին (այսինքն հարկանիլ). (Յիսուս որդի.։)
Եղեգնաբոյս ծառոյն ծաղկաւէտ՝ ծափս հարուին զեռունք. (Տաղ.։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
· Calfa
Ունելով ընչ ինքեան գունդ հարուստ։ Ընդ զառ ի վայր թաւալգլոր խաղացուցեալ հարուստ ձգմամբ։ Իբրեւ զսիւն երկաթի ի մէջ հարուստ խարսխաց. (Արծր. ՟Գ. 8։ ՟Դ. 9։ ՟Ե. 2։)
Նստուցանէր հարուստ խորութեամբ միում թաղեալ. (Յհ. կթ.։ (ուստի Հարստել։))
Հարուստ մի ըստ քաղաքն արտաքս ելին։ Անցանէր հարուստ մի ի քաղաքէն ի կողմն մի հիւսիսոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 27։ Ագաթ.։)
nuptial, hymeneal, bridal, spousal;
— զօդ, hymen;
— սէր, conjugal love;
զգեստ —, nuptial robe.
· Calfa
Փակի առագաստն յաղագս շիջանելոյ հարսանեկան հարսանեացն ջահից. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
arrayed, attired or dressed like a bride.
· Calfa
Հարսնապաճոյճ զարդարեցաւ (եկեղեցի), խաւար չարին նըսեմացաւ. (Տաղ.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
· Calfa
Հարսնարան լուսոյ. (Տաղ.։)
cf. Հարսանեակ ;
chrysalis, aurelia.
· Calfa
Յօրիորդաց ի հարսնեկաց. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Հարսնածու.
· Calfa
Պօղոս զդանդաղեցաւ զհարսնեղբարցն եւ զփեսաւիրացն (յն. մի բառ) բանս խօսել. մանաւանդ ոչ իսկ զհարսնեղբարց եւ զփեսաւիրաց, այլ զհոգեւորաց մարդոց. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
s. bot. nenuphar, waterlily.
· Calfa
Նիմփէա. շուշան ի գետեզր, կամ հարսնմատ. (Գաղիան.։)
νυμφαία nymphaea, nunuphar. իբր Հարսնամատն. հարսին մատն. Անուն ծաղկի, որ այլազգական բառիւ Նունուֆար ասի. այն է ջրային շուշան.
bride, spouse.
· Calfa
Ե՛կ իմ սիրելի, ե՛կ մերձաւոր իմ հարսնուհի։ Ե՛կ հարսնուհի ի լերանց ընծուց. (Նար. տաղ.։)
oppressed;
oppressor.
· Calfa
Զաղքատս, զհարստահարս, զնշդեհս. (Բուզ. ՟Է. 31։)
to oppress, to subdue by violence, to vex, to molest, to crush, to overburden, to surcharge, to extort, to maltreat;
— զիւր կամս, to persist doggedly, to be obstinately resolved, to be stubborn.
· Calfa
καταδυναστεύω opprimo. Հարստութեամբ ուժոյ հարկանել, նուաճել. բռնաբար յաղթահարել. ընկճել. կեղեքել. անիրաւիլ. բռնանալ. նեղել. ճնշել. ճգնել. նկուն առնել.
oppression, violence, vexation, exaction, extortion.
· Calfa
Ի հարստահարութենէ արիագոյն ասես լինել զքաղաքսն, որպէս երեւի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
· Calfa
Պայազատեաց զթագաւորութիւնն աղկետաս. որ ութուտասն ամ հարստացաւ, եւ եթող ամինտայ զհարստութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ ապականացու եւ այլայլելի բնութիւնս, այսինքն եղականքս հարստասցի էապէս զանփոփոխութիւն։ Ոչ մեք զնորայսն հարստացաք։ Զմէ՞ անպատշաճ ասես աստուծոյ զտնանկութիւնն, որով աշխարհ հարստանայ զբարեպաշտութիւնն. որով աղքատացաւ բանսարկուն հարստացեալն զմոլորութիւն. (Պրպմ. (ուր հյց. խնդ. է ոճ յն. որպէս թէ լինէր ըստ հյ. յարստանալ. իսկ յն. փարթամանալ))
to make potent or glorious;
to strengthen, to brace, to fortify;
to make rich, to enrich.
· Calfa
Ջանայ հարստացուցանել զսա առաքինութեամբ։ Զաղքատացեալս հարստացո՛ աստուածեղէն առատ կամօքդ. (Լմբ. սղ. ՟Կ՟Է. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Իբրեւ աղքատք, եւ զբազումս հարստացուցանեմք. (Վրք. հց. ՟Ա։)
enriching.
· Calfa
Տե՛ս ինձ զաղքատին տուն հարստացուցչին զերկինս. (Պրպմ. ձ։)
to drive in, to thrust down, to push, to fix, to establish, to consolidate;
to tie tight.
· Calfa
Զանազան զբաղմամբք իբ անլոյ կապանօք հարստեալք. (Պիտ.։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
· Calfa
Ի ձեռին քում է զօրութիւն եւ հարստութիւն։ Յաղագս ամենայն թագաւորութեան եւ հարստութեան նորա. (Իմ. ՟Զ. 4։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 12. եւ 30։)
Բռնութեամբ յաղթէ ասիցելոց հարստութեանց. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հարցանեմ.
· Calfa
Նոր անդրէն ի նոյն հարցաբանեալ վեհիցն. (զի՞ այդ վէրք ի ձեռս քո. Նար. տաղ.։)
to interrogate, to question, to examine, to inquire.
· Calfa
Հարցափորձ առնել. հարցմամբ փորձել. հարցաքննել. հարցաբանել. եւ Բաղդատել քննութեամբ. զննել. հետաքննել.
to question, to examine.
· Calfa
Հարցաքննելի է այս, թէ է՞ր աղագաւ. (Խոսրովիկ.։)
the Song of the Three Children.
· Calfa
Յաղագս հարցինն, եւ գործոցն, ողորմեցին, եւ տէր յերկնիցոյն։ Զկնի հարցինն մեծացուսցէ ասեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հարց հանգստեան։ Յասելն զհարցն։ Յընթեռնուլն զհարցի սաղմոսն։ Ի կատարման հարցի սաղմոսին. եւ այլն. (Տօնաց.։)
demand;
divination.
· Calfa
Միտք իբրու պատճառս հարցութեան կալցի զտեղի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
soothsayer, conjurer;
sorceress;
այս —, spirit of divination, Pythoness.
· Calfa
ԱՅՍ ՀԱՐՑՈՒԿ, կամ ՀԱՐՑՈՒԿ ԴԵՒ. πνεῦμα Πύθωνος spiritus Apollinis. Դեւ պատգամախօս հանդիսացեալ ի պիւթոն կամ ի դեղփիս քաղաքի յանուն ապողոնի, կամ պիւթոն վիշապի սպանելոյ յապողոնէ. ըստ յն. կոչեցեալ ոգի պիւթոնի, կամ վիթովնիա. (իսկ յն. πυνθάνομαι է հարցանել. ուստի ի մեզ բառդ Հարցուկ։)
Զբաղաամ բէովրեան զհարցուկն։ Հարցուկք ոչ եղիցին ի քեզ։ Հարցուկք բարբառեցան աշխատութիւնս. (Յես. ՟Ժ՟Գ. 22։ Միխ. ՟Է. 11։ Զաք. ՟Ժ. 2։)
cf. Հարցուած.
· Calfa
Զանզգայաբար հարցմամբն ծիծաղելով։ Հարցման արժանի էիր, եւ պատուհասի. (Փարպ.։)
s. bot. ammi, bishop's-weed.
· Calfa
ՀԱՑԱԴԵՂ կամ ՀԱՑԻ ԴԵՂ. (որ վրիպակաւ գրի եւ Հասիդեղ. եւ շփոթի ընդ այլ խոտ՝ որ կոչի Հազի դեղ)։ ի բառս Գաղիանոսի, եւ ի Բժշկարան. եւ ի Հին բռ. վարի որպէս Համեմ, կամ հացհամեմ. որ եւ կոչի Ունդ նանխմի, այսինքն սերմն անանխոյ։ որպէս յն. ամոմի, կամ ամմի. ἅμμι, ἁμομίς եւ այլն.
abounding in bread, in victuals;
sated.
· Calfa
Որք հացալիցք էին, հասին ի ծայրս վերջին աղքատութեան. (Գէ. ես.։)
wanting bread.
· Calfa
Հացակարօտք երեւէին (եւ տիկնայք). (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
messmate;
guest;
fellow-boarder, table-companion;
— լինել, to eat together.
· Calfa
σύνδειπνος conviva. Կցորդ կամ հաղորդ հացի. սեղանակից, ճաշակից. մէկտեղ հաց ուտօղ.
roll, small loaf;
morsel of bread.
· Calfa
Վասն օր ըստ օրէն հացկան։ Զհացիկն միայն եւ զջուր։ Ոսն հացիկ եւ աղիկ եւ այլն։ (Ոսկ.մ. ՟Ա. 19։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Բ։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Եկեալ էր անդ յաղագս գնոյ հացկան. (Ճ. ՟Ա.։)
parasite, spunger, trencher-friend, toad-eater.
· Calfa
παράσιτος parasitus, coenarum adsecla. Կատակօղ ի հացկերոյթս. ծաղրածու, որ այլոյ հացիւ կերակրի. պորտաբոյծ.
cf. Հացկերութիւն.
· Calfa
Խրախութեամբ հացկերութից. (Պտմ. աղեքս.։)
Սեղան հացկերութեան. (Պտմ. աղեքս.։)
good cheer;
banquet, feast;
կոչել ի —, to invite to dinner.
· Calfa
Խրախութեամբ հացկերութից. (Պտմ. աղեքս.։)
Սեղան հացկերութեան. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հացակից.
· Calfa
Եւ էր հացկից եղբայրն կանգաւղոս։ Ամենայն աստուածոց հացկից լինել. (Պտմ. աղեքս.։)
anise, dill;
fenugreek.
· Calfa
Ի շողն լեսած հացհամեմ ի վերայ ձիւթին ցանեն՝ որ փակչի։ Հացհամեմ աղընցած եւ ծեծած. (Վստկ.։)
Իսկ ի բառս Գաղիան.
gluttonous, insatiable, insatiate.
· Calfa
ἅπληστος insatiabilis. Կլանօղ եւ լափօղ զհաց եւ զկերակուր (կամ զկուլիփա). անյագ. (իսկ գաղմ. քլեպ կամ խլեպ, է հաց)
pelican;
onocrotalus.
· Calfa
Նմանեցայ ես հաւալսան յանապատի. (Սաղ. ՟Ժ՟Ա. 3։)