to defend, to protect, to sustain, to favour, to support;
to save, to preserve, to keep;
to care, to take care;
— եւեթ անձին, to do nothing but defend oneself, to remain on the defensive.
· Calfa
Զիա՞րդ կարեմք իմանալի բնութեանն զգալի լեզուով պաշտպանել. (Լմբ. պտրգ.։)
drop of water.
· Calfa
Ի ձէնջ հայցէ լեզուին ջրիկ, դուք ոչ տայցէք նմին կաթիկ. (Շ. եդես.։)
the twenty eighth letter of the alphabet and the twenty second of the consonants;
thousand, thousandth;
It is sometimes confounded with the letter ր;
When used as an initial it generally indicates foreign words.
· Calfa
Ռ. Ի սկզբնատառս հասարակօրէն կազմէ զբառ օտար ի լեզուէ մերմէ. որպէս տեսցես։
vulgar, popular, common, trivial.
· Calfa
Իմաստապէս, եւ ոչ ռամկականացն սովորութեամբ լեզուաց, գաւառաց. (Երզն. քեր.։)
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
· Calfa
Ի սկզբան բառից նախ քան զայլ բաղաձայն՝ հասարակօրէն հնչէ ըս. զոր օրինակ, սագտանել՝ է ըստգտանել. ստանձնել՝ ըստանձնել. սթափ՝ ըսթափ, ստերջ՝ ըստերջ. սկիզբն՝ ըսկիզբն, որ գրի եւ իսկիզբն, եւ այլն։ Բայց ուր բուն բառն իցէ սու կամ սի վանկիւ, յայնժամ յածանցս իւր՝ որպէս եւ ի հոլովս՝ թէ եւ գրեսցի պարզ ս, հնչէ սը. զոր օրինակ սուգ, սգոյ՝ այսինքն սըգոյ, սգալ՝ այսինքն սըգալ. սուտ, ստոյ, ստել. սուր, սրոյ, սրել. սիկ, սըկանալ. սին, սնոտի, սնանալ, եւ այլն։ զբառսդ՝ սպանանել, սպիտակ, սկիհ, սքեմ, սփիւռ, սփռել, եւ այլն. լույս ուղիղ տեսութեան եւ համեմատութեամբ հայկական եւ օտարազգի արմատոց՝ պարտ է արտաբերել՝ ըսպանանել, ըսպիտակ, ըսկիհ, ըսքեմ, ըսփիւռ, ըսփռել. այլ ի տեղիս տեղիս արտաբերին, սըպանանել, սըպիտակ, սըկիհ, սըքեմ, սըփիւռ, սըփռել։ Որպէս եւ բառդ ոպայ՝ որ առ մեօք հնչի ըսպայ, ուստի եւ ըսպարապետ, ըստ այլ լեզուաց է սէպտ, սիբահի։
thrifty, frugal, sober, moderate.
· Calfa
Փոքր ի շատէ զերաշտութիւն կոկորդեացն զովացուցանել՝ լեզուօնք զջուրսն լակէին ... նշանակ է սոսկ մարդոց սակաւապէտս ստացուածոց. (Եղիշ. դտ.։)
water-fall, cascade, cataract;
cf. Սահանափակ;
water-fall of a weir;
sheet of water.
· Calfa
Զսահանս փառաց ոչ որսայր։ Ոչ սահանք լեզուի, այլ զգաստութիւն մտաց (օգտէ). (Իսիւք.։)
simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.
· Calfa
Հոգի մտաւոր ... պարզ, անարատ։ Պարզ լիցի լեզու ծանրախոսաց. (Իմաստ. ՟Է. 22։ Ես. ՟Լ՟Է. 6։)
Զինչխորհիս, եղբայր, պարզ ասա՛ մեղ ... լեզու զոր ոչ գիտէր՝ խօսեցաւ պարզ։ Զպարզ ասացեալս ոչ իմանային. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
speaking clearly, distinctly, explicit, intelligible, clear;
— լինել, to speak clearly.
· Calfa
Զլեզուսեդ պարզախօսս (իմաստութիւն). (Իմ. ՟Ժ. 21։)
Պարզախօս լիցին լեզուք ծանրախօսաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to simplify;
to clarify, to filter;
to clear, to purify;
to expand, to slacken;
to unfold, to unroll, to untwist, to display, to spread, to put or set forth;
to unravel, to clear up, to disentangle, to develop, to explain, to expound, to illustrate;
— զդրօշս, to hoist, to infurl a flag, to let fly the ensign, to display the colours;
— առագաստս, to heave out, to set a sail.
· Calfa
Կոչեաց զերկիրն յանուն նորա յափբաթայ՝ որ եւ զկնի պարզեալ՝ ասի եփրաթայ, որ է բացումն։ ՟Ի՟Բ գիր առ դանելի ասորւոյ գտեալ, որ վասն ոչ պարզելոյն զընդարձակութիւն լեզուիս՝ անհոգա ցեալ եղեւ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
to take the air, tone or manners of the Parthians, to speak in Parthian.
· Calfa
παρθίζω parthice loquor. Իբրու պարթեւ լինել լեզուաւ. կամ μηδίζω medice loquor.
in the Parthian language.
· Calfa
Ի լեզու պարթեաց. եւ պարթեւական (լեզու)։ (Ագաթ.։ եւ ՃՃ.։)
to render wise or modest, continent or abstinent, to give an air of decency.
· Calfa
Եթէ զլեզուն ոչ պարկեշտացուցանիցէ. (Մանդ. ՟Գ. կամ Եփր. պհ.։)
cf. Պարսաքարեմ;
to spring up, to burst out, to jump forth.
· Calfa
Նախ առ աստուած ձգեաց (չարախօսն) զլեզուն, եւ պարսեաց զթոյնք իւր իբրեւ զարձան վիմի. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Յորժամ ամենայն թշնամանքն լեզուաւն արտաքս պարսեսցին. (Բրս. բարկ.։)
in Persian;
Persian, the Persian tongue.
· Calfa
περσικῶς persice. Պարսից լեզուաւ.
queen-bee.
· Calfa
Մեղուքն՝ իւրեանց թագաւոր ունին, հայխօս՝ Պարսմայր. (Վստկ. ՟Յ՟Ա. այսինքն ի հայ լեզու այսպէս կոչի։)
venting secret rancour;
— լինել, to give way to one's resentment, to vent one's wrath, to be revenged, to upbraid most outrageously, to slander or attack from private hate.
· Calfa
Ի սատանայական պարտոխաթափ լեզուացն հրապուրեալ. (Յհ. կթ.։)
Որպէս շուն լիրբ պարտոխաթափ եղեալ՝ ածէր զլեզուն. (զերկրաւ. Արծր. ՟Ա. 14։)
to become elevated, to appear high;
to take ill, to be or get angry;
not to deign to.
· Calfa
Այսպիսի ամպ՝ երկրաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
· Calfa
Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։
to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
· Calfa
Եկայք իջցուք եւ պղտորեսցուք զլեզուս նոցա, եւ ոչ ասաց թէ գնացէք իջէք եւ պղտորեցէք։ Իբրեւ առ հաւասարութիւն գործոյն յայտնի առնէր զպղտորեսցուքն ասելով. (Ագաթ.։)
to contract the tongue on tasting acids.
· Calfa
Փոթոթիլ լեզուի՝ որպէս ի տտիպ կերլեաց կամ ըմպելեաց.
Խօսելով անյայտս եւ անհաւաստիս. վասն զի լեզուն ահա անդէն իսկ պորոմեցաւ ի մահադեղէ. (Պտմ. աղեքս.։)
to turn, to twist;
cf. Թոթովեմ.
· Calfa
ՊՏՈՒՏԱՆԱԼ. Պտոյտ առնուլ. ոլորիլ. գալարիլ. եւ թոթովել լեզուի.
cf. Պտսկեմ.
· Calfa
Մագլցէր զերեսս դատաւորին, որպէս եւ սովորութիւն է տղայոց՝ այսպիսի անակնածութեամբ պտըսկել։ Մինչեւ ի ստնդիայ տղայսն՝ որք ի գիրկս մարցն պտըսկէին, ասելով թերակատար եւ թոթովախօս լեզուով. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Է.։ եւ Հ. փետր. ՟Դ.։)
to heat, to cudgel, to cane, to whip.
· Calfa
Ջնեալ եւ կշտամբեալ անիծիւք ի լեզուէ իւրմէ. (Նար. կ.։)
vn. va. to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
· Calfa
Են բազում անուանք առ մեզ ընտանեգոյն յայլոց լեզուաց եւ ի մերձակայից, որք ոչ ստուգաբանին. եւ եթէ կամեսցի ոք, ոչ ուղիղ թեւակոխեսցէ, այլ՝ խորթս ստեղծանէ. եւ ո՛չ է բազմաց զսա գիտել, բայց իմաստնոց։ Եւ ի պարսկաց բազում ինչ հասարակորդ է լեզուիս մերոյ, սոյնպէս եւ մեր առ նոսա. զոր եթէ ստուգաբանէ ոք, մեծապէս սխալէ. քանզի բազում անգամ մեր իսկ տեսեալ է ստուգաբանել մերոցս զայսպիսիս, որք այլոց լեզուաց են, որք իմաստունք կարծեցեալ էին, եւ այն յանհմտութենէ լեզուաց։
to sing the Trisagium, to sanctify, to hallow, to laud.
· Calfa
Որ ի հրեղէն լեզուացն եռահիւսակ սրբաբանիս։ Ի հրեղէն երեքսրբեան լեզուացն սրբաբանիս. (Շար.։ Եփր. ծն.։)
to grind, to sharpen, to whet, to point, to set, to give an edge, to acuminate;
to spur, goad or urge on, to stimulate, to rouse up, to excite, to stir.
· Calfa
Սրեսցէ զհատու բարկութիւնն ի սուսեր։ Սո՛ւր սո՛ւր, սրեա՛ց եւ զայրացի՛ր։ Սուր սրեալ։ Նետք քո սրեալ են։ Սրել զեղջիւրս։ Ոյք սրեցին զլեզուս իւրեանց որպէս սուսեր։ Սրեցին զլեզուս իւրեանց որպէս զօձի։ Սրեալ առաւել քան զսուր երկսայրի։ Սրեցից իբրեւ զփայլակն զսուսեր իմ.եւ այլն։
to play the flute;
to hiss, to whistle;
to bray.
· Calfa
Փողէր, եւ ի փողսն սրնգէր, իսկ լեզուովն ճռուողէր. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
seraph-seeing (Isaiah);
seraph-figured (saint Mesrob).
· Calfa
Որում անունն եսայիաս լսի՝ սրովբէատեսն եւ համարջակախօսն։ Հրամաքուրն լեզու, եւ սրովբէատես մարգարէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ը.։)
soon falling or perishing.
· Calfa
Միաշուրթն լեզուաւ մինչեւ յաշտարակն վաղափուլ. (Սիր. նոր. ՟Ժ՟Է. 12։)
descendants of Astyages.
· Calfa
Յոր շարին բանք երգոց եւ զզարմիցն աժդահակայ՝ վիշապազունս զնոսա անուանելով. զի աժդահակդ ի մեր լեզուս է վիշապ։ իբր տռփանք սաթինկան ընդ վիշապազունսն առասպելաբար։ Վիշապազունք գողացան զմանուկն արտաւազդ. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 46. 58։)
error, mistake;
failing, fault, perversity;
unforeseen event, accident, casualty, hazard, chance;
wanting, failing, wrong, mistaken, false, erroneous, perverse;
—աւ, by mistake, erroneously;
accidentally, casually, by chance;
— տպագրութեան, erratum;
— ժամանակագրական, anachronism;
— գտանիլ, to wander, to go astray, to deviate.
· Calfa
Ի բաց կացցեն յայնպիսի վրիպակ օրինաց։ Վրիպակ ազդեցմամբ զկենացն բան լուտացաւ լեզուս։ Կորստական շաւիղ, վրիպակ ճանապարհ։ Ի ճանապարհէ՝ յորմէ վրիպակ գտան, ընդ նոյն հետս դառնալն ունի ի նոյն անվրէպ ածել. (Եղիշ. ՟Բ։ Պիտ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Իգն.։)
cf. Սրովբէ;
focus of love.
· Calfa
ՍԷՐԱՐՓԻ կամ ՍԵՐԱՐՓԻ. Սիրով արփիացեալ, կամ վառեալ սերովբէ, որ յայլ լեզուս ասի սէրափին, սէրաֆիմ.
reptile;
bolt;
slide, slide-valve.
· Calfa
ՍՈՂՆԱԿ, ի, աց. գ. Պարզունակ. նիդ շարժական ի ներքսակողմն դրան. լեզու աղխի՝ որ բանալեօք վարեալ՝ փակէ եւ բանայ զդուռն.
threatening, menacing.
· Calfa
Ի խոշոր լեզուէն առաջնոյ՝ հոնն սպառնական, պարսիկն պերճական. (Վրդն. պտմ.։ 2)
to serve, to wait on, to assist;
to administer, to bestow, to confer;
— փառաց ուրուք, to serve to a person's glory;
— հրամանի, to fulfil, accomplish or execute an order or command.
· Calfa
Բանք ի մտաց յառաջ եկեալք, եւ լեզուաւ սպասաւորեալք՝ յասողէն առ լսողն փոխին. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Ստախօսութիւն.
· Calfa
Լռութեամբ (լեզուիդ՝) ձեռն քո ստաբանութիւն քարոզէ՝ շուրջ փայլակեալ ի մատանեաց ականց. (Բրս. ընչեղ.։)
suppositious, false, feigned, fictitious, artificial, invented, fabulous, imaginary, chimerical, romantic, story-telling.
· Calfa
Ո՛ բերանք եդեալ ի յերկինս, եւ լեզուք ստայօդ ածեալ զերկրաւ. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստեղծող.
· Calfa
Իւրաքանչիւր ոք ի նահապետացն ի բաժանման լեզուացն եղեն իբր ստեղծիչ լեզուաց. (Մագ. քեր.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
cf. Ստնդիաց.
· Calfa
Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
to subscribe;
to sign;
to depict, to describe;
to trace, to figure, to design.
· Calfa
Դեւքն (ի ժամ աղօթից մերոց) ստորագրեն իմացուած իմն, իբր թէ կարեւոր իցէ։ Ոչ ստորագրի գործ նորա ի չափ պատմութեան լեզուի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Ա։)
comma.
· Calfa
Զի լսէին՝ յիւրաքանչիւր լեզուս խօսել նոցա. զոր յընթեռնուլն՝ ստորակիտաւ պարտ է կատարել զլսէինն. (Ոսկ. գծ.։)