with compassion, pity.
συμπαθῶς cum comiseratione Ախտակից լինելով. կարեկցութեամբ. սրտցաւութեամբ, ցաւակից ըլլալով. տէրտլէլէրէք.
Ախտակցաբար արտասուեսցուք զուրացողսն հաւատոյ։ Ախտակցաբար սաստիկ արտասուս հեղոյր ի վերայ նոցա։ Ախտակցաբար օգնեա՛ մեզ. (Շար.։ Վրք. ոսկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
կամ ԱԽՏԱԿՑԻՄ. συμπάσχω simul patior, una adficior Ախտակից լինել. կարեկցել. վշտակցել. ցաւակից ըլլալ տէրտլէլմէք.
Ո՞վ մեզ օգնեսցէ՝ ախտակցելով ասիցս։ Ախտակցեցաւ հիւանդութեանն՝ ողորմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Լմբ. սղ.։)
Կրել զնոյն կիրս ցաւոց.
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
compassion, pity;
vice, passion.
συμπάθεια, το συμπαθές commiseratio, humanitas, eadem pati Կարեկցութիւն. վշտակցութիւն. չարչարակցութիւն. ցաւակցութիւն.
Խարշեցաւ փոր իմ ի լալոյ, զախտակցութիւն ասէ։ ԶԱստուած առ ի մեր խնայումն շարժէ ախտակցութիւն. (Վանակ. Յոբ.։)
Եւ բերումն ախտաւոր. անկարգ յօժարութիւն. ցանկութիւն. յարում, մոլի սէր. աշգ, սէվտա. προσπάθεια addictio, cupiditas.
Մաքուր եւ անխառն յամենայն նիւթական ախտակցութենէ։ Այնպիսեաւ ախտակցութեամբ բոլորովին լինիցի մարմին եւ արիւն։ Ի բաց կացցեն յերեւելեացն ախտակցութենէ. (Նիւս. կուս.։)
that drives away or cures diseases.
Հալածիչ եւ փարատիչ ախտից ցաւոց. բժշկարար. ըռընտցնօղ ազրըյը տէֆ էտիճի.
Ախտահալած բժշկութեամբ մերձաւորս արարեալ։ Տո՛ւք զվարձ իմ՝ զախտահալած բժշկութեանցն։ Անդ գտանին ախտահալած սպեղանիք. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։) (Յհ. տար.։ Փարպ.։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
νοσέω, ἁλγέω, ἁσθενέω, μονέω, πάσχω morbo laboro, doleo, aegroto, patior Նեղիլ ախտիւք ցաւոց. խօթանալ. ցաւագնիլ. տկարանալ. ցաւ քաշել, հիւընդնալ. աղրը սըզը չէքմէք, խասթա օլմագ.
Յարիլ յիրս ինչ ախտաւոր կրիւք եւ զգածմամբ. անկղիտանալ.
Յետ մարմնականին ախտի վճարելոյ՝ ախտանամք օր ըստ օրէ իմանալեաւս՝ փոքու եւ մեծաւ։ Զի մի՛ կարծիցիմք ախտանալ յերկուց զմին, արհամարհութիւն կամ անգիտութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զպեղեայ զթետտաղացւոց գոռոզին ախտանալ (զյիմարութիւն)։ Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ախտացելոց ի պէսպէս ցաւս. (Պտրգ.։)
that loves vices, vicious, devoted to passions.
Շնայիր ասէ՝ ախտասէր (կամ ախտասիրի) դիւին հաւանեալ։ Շունք, ոյք ախտասէրք են. (Լմբ. սղ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
that mortifies or controls his passions.
Մեք ոչ ուսաք մարմնասպանք լինել, այլ՝ ախտասպանք։ Մարմնասպան լինելով յաւէտ՝ քան թէ ախտասպան. (Վրք. հց. ձ։ Յհ. իմ. ատ.։)
to make one ill.
Յառաջ քան զմարմինս՝ զոգիս ախտացուցաք։ Ընդէ՞ր ախտացուցանեմք զանձինս ախտիւ՝ առաւել քան զմարմնոցս դժուարագունաւ. (Եղիշ. խր.։ Ածաբ. աղքատասիր.։)
adjective.
Եղական. զգալի. ոչ միայն լինելութեամբ՝ այլ եւ ծննդեամբ ի լոյս ածեալ. մարմնաւոր. հողեղէն. փոփոխական.
ըստ քերականաց յետին դարուց, հակադրեալ գոյական անուան՝ յոր յենու. վասֆ։ cf. ՄԱԿԱԴՐԱԿԱՆ, կամ cf. ՄԱԿԴԻՐ. ἑπίθετον (այս ինքն վերադրական). adjectivum (այս ինքն յաւելուածական, յարողական)։
Դրական, ածական. այս ինքն գրութեամբ յաւելեալ որպէս մակդիր յիսկն, այս ինքն ի գոյականն։
derivative.
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւնն (այս ինքն զծագումն) ընկալաւ. որպիսի, երկրային. (Թր. քեր.։)
to be derived from, to come from.
παράγομαι producor, deducor, derivor Յառաջ ածիլ. գոյաւորիլ. հասըլ օլմագ. (թուի յն. θρησκεύω ի բայէն θέρω, θεραπεύω).
cf. Ածանցումն.
παραγωγή productio, deductio, derivatio Յառաջածութիւն. ածանցականութիւն. գոյաւորութիւն. եղանութիւն.
razor.
Ածելեաւ կամ ածելւով լինել, cf. Ածելեմ.
nation, people;
bed of a garden;
parterre.
Նմանութեամբ՝ Ազգ սակաւաթիւ. փոքր աշխարհ.
filled, full;
— պտղովք ծառք, trees loaded with fruit.
Ի խաղաղ նաւահանգիստն հասանիցեմք բազում բեռամբք ակաղձելովք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. (յն. լոկ, բեռամբք)։)
Ծառք բարձրածայրք պտղովք ակաղձեալք։ Զերկիր ակըղձեալ բոլորաւէտ լրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
Թերեւս իբրեւ զձագ մի աղաւնոյ տեսանիցես ի հեռուստ զնաւն ակաղձուն։ Տեսանեն կապեալ կծկեալ զնաւն ակաղձուն. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։)
cf. Ակաղձեալ.
Ի խաղաղ նաւահանգիստն հասանիցեմք բազում բեռամբք ակաղձելովք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. (յն. լոկ, բեռամբք)։)
Ծառք բարձրածայրք պտղովք ակաղձեալք։ Զերկիր ակըղձեալ բոլորաւէտ լրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
Թերեւս իբրեւ զձագ մի աղաւնոյ տեսանիցես ի հեռուստ զնաւն ակաղձուն։ Տեսանեն կապեալ կծկեալ զնաւն ակաղձուն. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։)
involuntary;
forced, constrained.
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
Յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի։ Ակամայ կամօք մուծանէին։ Ակամայ կամօք ի մարտ պատրաստեցան. (Յհ. կթ.։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Զառաւել մասնն ակամայութեան ունելով։ Ի բաց պարուրիցէք զակամայութիւնն, զզօշաքաղութիւնն։ Ակամայութիւն ասի, որ ամենեւին հեռի իսկ է (ի մտաց). (Շ. ՟բ. պետ. ՟Խ՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Կանոն.։)
mine, moat;
— հատանել, to mine.
διόρυγμα fossa. perfossio Փոս կամ ծակ իբրեւ ակն՝ փորեալ ընդ երկրաւ կամ յորմս առ գողութեան եւ յայլ պէտս, որ եւ վիհ. նկուղ. ալ, քենտի, տելիք, խէնտէգ, լազըմ.
Նմանութեամբ՝ հնարիլ գողանալ զպարկեշտութիւն կամ զամուսնութիւն այլոյ. ապականել. դաւել.
trap;
— մկանց, rat-trap, mouse-trap.
Ձգեաց զականատն, զի կալցէ զնա։ Այր մի հողագործ շինեաց ականատս բազումս ... Խաբեցից զբազում կաքաւս, եւ ածից յակնատս քո։ Կեցցես որպէս զայծեամն ի յակնատէ. (Եփր. ի յհ. մկ.։ Ոսկիփոր. ստէպ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)
ocular, witnessed by the eye;
visible, apparent;
— վկայ, eye-witness;
— ճշմարտութիւն, an evident truth;
visibly, seeing with one's own eyes.
Որք ականատեսք եւ սպասաւորք եղեն բանին։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն։ Ականատես եւ ականջալուր արդարն բնակեալ ի մէջ նոցա. (Ղկ. ՟Ա. 2։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 8։)
Վէմն անուանեալ հաւատոյ եւ զորդիսն որոտման ի մերձաւոր ականատեսացն իւրոց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զուարճացեալ լինէի յականատեսն գոլ հաւաստութենէ. (Պիտ.։)
Ինքնին թագաւորն ականատես լինէր իրացն յանդիմանութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անտեսանելին՝ եղեւ ի միաւորութենէ անտի ականատես մարդկան. (Խոսրովիկ.։)
auricular;
that has heard;
that is heard;
— վկայ auricular witness;
յականջալուրս, auricularly;
յականջալուրս լսել, to hear with one's own ears;
յականջալուր գալ, to be heard.
Ոչ յականջալուրս լսել, այլ՝ աչօք իսկ տեսանել։ Զոր յականջալուրս լուեալ զգործոց մերոց՝ ոչ հաւատային։ Զայս նա բնաւ եւ յականջալուրս ընկալաւ (այս ինքն չընկալաւ, կամ իբր չլսելոյ արար) (ԳԷ. ես։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Մին աչօք իսկ երեւի, եւ միւսն յականջալուրս պատմի հեռաւորաց։ Յականջալուրս լսիցին. (Ոսկ. ես.։)
Որք զի յականջալուրս իբր ի տեսիլ աչացն հաւատասցեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Լինել ունկնդիր ամենայն հրամանաց նորա, եւ ականջալուր լինել ամենայն լուսաւոր վարդապետութեան նորա. (Ուռհ.։)
pavilion (of the ear).
Աման խեցեղէն են ականջամանքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու լինել. (Նար. երգ.։)
ear-wig.
Ականջամուտ, եւ այլ՝ որ ոչ արիւնաւոր զեռունք են. (Կանոն.։)
whose ears are cut.
ԱԿԱՆՋԱՏ գրի եւ ԱԿԸՆՋԱՏ. ὡτότμητος auribus truncatus Ոյր հատեալ է ունկն, կամ ի բնէ պակասաւոր են ականջք. անկաճը կտրած. գուլագսըզ, գուլազը քեսիք.
sole of the foot;
յակճիռս կալ, յաթիռս եւ յակճիռս կալ, to listen, to look at with admiration, attention, to be all eyes, all ears, in suspens, enchanted.
ԱԿՃԻՌ յակճիռս. որ եւ ԱԹԻՌ, ԱՅԹԻՌ. Վարի ընդ բայս՝ Կալ, լինել եւ այլն. գրի եւ ՅԱԿՃԻՒՌՍ, կամ ՅԱՃԻՒՌ. Ունկն դնել ուշի ուշով, միտ դնել հետաքննութեամբ եւ հիացմամբ. յապուշ կրթիլ, մանաւանդ կարկառմամբ անձին՝ եւ ի ծայրս մատանց ոտից յենլով. որպէս յն. ἁκροβατέω summis pedibus incedo եւ ἁκροάομαι audio discendi causa կամ προσέχω attendo
Յակճիռս կալով, եւ զականջս ուղղեալ շականջանէր։ Ամենայն բազմութիւն հրապարակին յակճիռս կալով։ Յորժամ ծնծղայքն եւ տաւիղքն բարբառեսցին, առաւել եւս յաթիռս եւ յակճիռս կան ընկճեալք։ Խաւար պատեալ էր, եւ նոքա յակճիւռս կային, զի մի՛ այլ որոգայթ ընդ խաւարն հասցէ ի վերայ ինքեանց։ Նստուցանել իբր ի սեղանի՝ յակճիռս ետ կալ ամենեցուն, թէ կերակրելոց է զնոսա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Խոր. ՟Գ. 65։ Վեցօր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
assembled in a circle.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
to assemble, to form a circle.
Ակումբ լինել. հաւաքիլ. ժողովիլ. բոլորիլ.
eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;
Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։
Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։
Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.
Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)
Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)
ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.
Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)
Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)
Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։
Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)
Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)
Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)
ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.
Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)
Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)
Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)
Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)
Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)
Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)
Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)
precious stone, jewel, gem;
pearl;
cameo;
— բազմագունի, cf. Բազմագունի;
— վանի, cf. Վանի.
Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)
Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։
Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։
Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.
Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)
ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.
Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)
Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)
Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։
Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)
Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)
Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)
ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.
Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)
Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)
Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)
Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)
Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)
Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)
Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)
source, origin;
water-spout, spring;
hole, stitch;
ring, link;
— արեւու՝ լուսոյ՝ տունջեան, day-star, the sun, cf. Արեգակն;
— գերեզմանի, grave, tomb;
— տապարի, the orifice of the hatchet, axe;
ակունք լուսարձակք, glass.
Յընտանեաց զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես. (Ես. ԾԸ. 7։)
Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։
Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Հաւասար են լոյս երկուց ականց աչից ի տեսանել. իմա՛ իբր աղբերականց աչաց։
Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.
Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)
ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.
Սաւուղ ակն ածէր յերեսաց նորա։ Եւ յաւել եւս ակն ածել ի Դաւթէ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 15. 29։)
Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)
Ոչ ակն առնես թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։
Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)
Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)
Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)
ԸՆԴ ԱԿՆ ԽՈՑԵԼ. Վիրաւորել զսիրտ, որպէս զաչս հանելով.
Նայէր թագաւորն եւ տեսանէր, զի ըստ ակն անկանէին, մինչ զի ոչ երեւէին նշանքն Մուշեղի. (Բուզ. Ե. 4։)
Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)
Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)
Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)
Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)
Զակն տուընջեանն գործելով՝ զայս արեգակն։ Դարձաւ ակն տուընջեան։ Տեսանե՞ս զակն տուընջեան՝ ունել նմա ջերմութիւն, ճառագայթ, եւ լոյս. (Ածաբ. նոր կիր.։ Մագ. մանուչ. եւ Մագ. թղթ. Ե։)
Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)
to inspire respect.
Այլ չհաւանեցուցանիցէ՞ զքեզ հայր. չակնածեցուցանե՞ն պատգամք մարգարէիցն. (Սեբեր. ՟Ը։)
respectful;
careful.
Խաչն՝ ակնածու այրեաց։ Ոչ ինչ թաքնու յամենահայեաց աչաց ակնածուին մերոյ Քրիստոսի։ Հաւանական կամօք ակնածու սմա ընդունողացն լինելով. (Անյաղթ բարձր.։ Սարկ. քհ.։ Պիտ.։)
Ո՛վ վիրագ անհնարին, ո՛չ ի մերձաւորէս ակնածու, եւ ո՛չ ի հզօրէն սարսող. (Պիտ.։)
respect, consideration;
fear, constraint, circumspection;
care, superintendence.
Նախախնամութիւն ակնածութեան։ Որ (ինչ) առանց աստուածային ակնածութեանն է՝ անօգուտ է։ Ոչ առանց աստուածային ակնածութեանն եւ օգնականութեան վճարեցաւ. (Փիլ. ստէպ։)
cf. Ակնկառոյց.
Բայց ես ակնակառոյց իմն ի գալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի։ Ի մերս ապա լինէաք ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնակառոյց։ Ակնակառոյց առ Աստուած լեալք. (Յհ. կթ.։)
cf. Ակնապարար.
Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)
that pays respect to persons, partial.
Զծերն եւ զակնառուն։ Դատաւոր ակնառու։ Ոչ ակնառու կաշառաց. (Ես. ՟Թ. 15։ Նար. ՟Ծ՟Զ։ Եփր. խոստ.։)
to make signs with the eyes;
to indicate, to show, to mark, to denote, to signify;
to regard, to see, to revise;
to concern, to belong to;
to permit;
— ընդ ակամբ, to scowl.
Ակնարկէ ակամբ։ Ակնարկէին որսակցացն։ Ակնարկէ նմա սիմովն։ Յակնարկել նմա դատաւորին խօսել. եւ այլն։
Եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ակնարկելով քո ի յաղերս բանիս։ Ակնարկեա՛ ի բեկութիւնս։ Ի կործանեալս յիս ակնարկեսցես։ Առ պարտաւոր գերիս ողջամիտ կամօք ակնարկեն. (Նար.։)
Տռփամ ակնարկել զդէմսդ ... Ակնարկեալ զկերպարանեալ զինուորն ընդ թագաւորին յաթոռն։ Զաներեւոյթսն՝ հաւատոյ իմացմամբ ակնարկեն ... Նախատեն արք չարք զարդարս, յորժամ ինչ բիծ եւ արատ ի նոսին ակնարկեն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Զայնպիսի յանցաւորացն ակնարկէ։ Զառաքելոցն ակնարկես ... Զկատարածէ աշխարհիս ակնարկէ։ Ակնարկեաց եւ վասն կենդանարար Աւետարանին իւրոյ. Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։ Գէ. ես.։ (Ագաթ.։)
to make signs with the eyes, to indicate;
to laugh at, to make fun of, to mock at.
ԱԿՆԱՐԿԻ ԱՌՆԵԼ. Ակնարկել ըստ ՟Ա նշ. մանաւանդ՝ իբր ծաղրելով, կամ խեռալով. διανεύω annuo, nicto
sign, mark;
meaning, signification;
permission given with a sign.
Ոչ ստուերացուցեր զտեսիլ աչացս ի քումդ ակնարկութիւն։ Զակնարկութեանց իբրեւ զարդիւնականաց մեղանաց։ Ընդ աղօտ ակնարկութեամբ նկատել։ Առ որ բնաւքդ ունելով զակնարկութիւն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ե։ Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. թղթ.։)
Իմաստ. միտ բանին. դիտաւորութիւնը. նշանակութիւնը, միտքը. նիյէթ. ֆիքր. մանա.
Ուստի տայ ակնարկութիւն, եթէ ի մասն ինչ երրորդ յափշտակեցաւ. (Եզնիկ.։)
evident, clear, visible, palpable;
evidently, visibly, in presence of.
Զաներեւոյթ ... ակներեւ տպիւ գծագրեաց։ Յաւել եւ զիւրեանցն ակներեւ տեսութիւն. (Նար. խչ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Դ։)
Դորա պատիւ ակներեւ յօրինակի անդ ցուցաւ։ Ահա ակներեւ յանդիման քեզ եւ ամենեցուն՝ յերկինս համբառնայ։ Անդ ակներեւ տեսանիւր զօրութիւնն Քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Լմբ. համբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
expect, to hope.
Զյարութիւնն զակնկալին հաւատացելոց։ Դիպուած ինչ բարւոյ լինիցի առանց աշխատութեանց եւ ակնկալեաց։ Ամենայնցն ակնկալիք դու ես ... Յանդգնութիւն էր ինձ այս. նաեւ յաստուածային կողմանէն պատժոց ակնկալիք. (Սարգ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։)
hoper, expecter.
Ակնկալուք կատարման ուրախարարն խորհրդոյ։ Յարեւելից ակնկալու եմք գալստեան երկնաւորն արքայի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
expectation, hope.
Նա է ակնկալութիւն հեթանոսաց։ Մինչդեռ ի ներքս է, սակաւ ինչ է ակնկալութիւն։ Յամենայն ակնկալութենէ ժողովրդեան հրէից։ Ակնկալութիւն արարածոց յայտնութեան Որդւոյն Աստուծոյ սպասէ։ Ըստ ակնկալութեան եւ յուսոյն իմոյ. եւ այլն։
Վստահապէս ակնկալութեամբ։ Չէիցն ակնկալութեամբ՝ չեկաց յոր ինչ էրն։ Արդեօք մոռասցի՞ս զբարերարելդ՝ ակնկալութիւն։ Ակնկալութիւն հաւաստի։ Ամենից ակնկալութիւն. (Նար.։)
ashamed, confounded;
sad.
Զմատնիչն՝ զպիղծ եւ զանամօթ եւ զակնկոր առ ամենեսեան։ Առ ի բազմաց փառաւորութիւնն՝ ակնկորս եւ կեղծաւորս գործէ։ Մի՛ առնիցես ակն կոր զլեզուդ. ապա թէ ոչ՝ զիա՞րդ պաղատիցի վասն քո, յորժամ ինքն զիւր համարձակութիւնն կորուսանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
to be confounded or ashamed.
Փոխանակ զի ակնկորեաց յերեսաց իմոց՝ ոչ ածից չարիս յաւուրս նորա. (Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 29։)
consternation, shame.
Զակնկորութիւնն մեր անպատկառելի գործեսցէ։ Թափեցաւ յակնկորութենէ. (Կանոն.։ Երզն. մտթ.։)
hearth, fire side.
Կրակետղ, ուր պահի կրակ մասնաւոր յեփել ինչ. օճագ. աթեզթան.
behold!
Ահա փեսայ գայ։ Կի՛ն դու, ահա որդի քո։ Ահա մայր քո։ Եւ ահա եղիցիս համր։ Եւ ահա յղասցիս։ Ահա հրեշտակ Տեառն երեւեցաւ նմա։ Ահա կոյս յղասցի։ Գիտաց Յիսուս, եթէ ահա ամենայն ինչ կատարեալ է։ Ահա հուր, եւ ահա փայտ, եւ այլն։
Ահա՛ անկաւ ... Ահա դատաստան, ահա յանդիմանութիւն. (Նար.։)
εἵδη, ἥδη jam, modo, nunc, mox Արդէն. արդ. այժմ. կանխաւ, կամ փոքր մի յառաջ. այն ինչ. իսկ եւ իսկ. համայն. հէմէն.
Որք ունին ակնարկութիւն յահա ասացեալս։ Ահա ասելի է։ Յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից։ Քանզի ահա որ երդնու, յանհաւանութիւն կարծիս տայ. (Փիլ.։)
Բազում ամանակօք ահա բնաւորեալ. (Արիստ. որակ.։)
ԱՀԱ ԱՒԱՍԻԿ, ԱՀԱ ԱՒԱԴԻԿ, ԱՀԱ ԱՒԱՆԻԿ. Նոյն ընդ Ահա. ահաւասիկ. աւասիկ. աւադիկ. աւանիկ։ (Ոսկ. ես.։ Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր. եւ այլն։)