woman;
wife, spouse;
ազգ կանանց, womankind, women, the fair sex;
թշնամի կանանց, woman-hater;
cf. Կնատեաց;
— առնակին, married woman, wife;
մանկահասակ — գեղեցիկ, a young beauty;
— այրասիրտ, heroine, courageous woman, championess;
գեղեցիկ՝ նազելի՝ առաքինի՝ բարեպաշտ՝ ամօթխած՝ ողչջախոհ՝ հաւատարիմ —, pretty, charming, virtuous, pious, modest or bashful, chaste, faithful -;
տգեղ՝ սոսկալի՝ զարդասէր՝ թեթեւամիտ՝ կամագնաց՝ փոփոխամիտ՝ անհաւատարիմ՝ լկտի՝ տռփոտ —, ugly, frightful, coquette, giddy or volatile, capricious, fickle, faithless, immodest, lewd -;
հարկանիլ ի սէր կնոջ, to be enamoured, smitten, in love with a -;
— առնել՝ առնուլ, to take a, wife, to wed, to marry, to take in marriage;
— լինել ումեք, to get married, to be spouse of;
— ածել զդուստր ուրուք, to marry the daughter of;
կեալ ընդ կնոջ, to live with a —;
պատրել՝ մոլորեցուցանել զկին, to deceive or seduce a -;
բռնադատել, ապականել զ—, to force, to dishonour a -;
ծանր նստել կնոջ, to be with child, pregnant, in the family way;
եւ առ նմա մայր նորա — յերկրէն եգիպտացւոց, & her mother gave him an Egyptian wife;
եւ եղեւ ինձ —, & I took her to wife;
կամաց տուն cf. Կանանոց.
· Calfa
half done, unfinished, imperfect, incomplete.
· Calfa
Այնու զկիսակատար սիրտ առն ի կատարելութիւն ածցէ։ Շինեալ ի վերայ կիսակատար հաւատոյն. (Երզն. մտթ.։)
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
· Calfa
Յորժամ վասն հաւատոցն կրօնից բանք իցեն, որպիսի՞ ինչ վարք առ այն զօրաւոր կց են լինել. (Ոսկ. տիմ.։)
Կիցս ընկենուն հակառակութեամբ անհաւատութեան իւրեանց փրկութեանն. (Լմբ. վերափոխ.։)
clerk, clergyman, ecclesiastic;
clergy;
—ք, the clergy, churchmen.
· Calfa
Ամենայն լրման եկեղեցւոյս, երախայից, հաւատացելոց, եւ կղերիկոսաց. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կղեր;
clerical, priestly.
· Calfa
Ամենայն լրման եկեղեցւոյս, երախայից, հաւատացելոց, եւ կղերիկոսաց. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կղեր.
· Calfa
Ամենայն լրման եկեղեցւոյս, երախայից, հաւատացելոց, եւ կղերիկոսաց. (Լմբ. պտրգ.։)
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
· Calfa
Հաւատաց ի քրիստոս եւ մկրտեցաւ մամելքտա, եւ առ զնա քոյր իւր ի կնքոյ. (Հ. կիլիկ. (այսինքն ընկալաւ յաւազան որպէս կնքամայր)։)
sesame, sesamum.
· Calfa
Մարմնոյ մեծութեամբ բակլա եւ սիսեռն պարծէին առ հատ կտաւատի եւ կնճըթան (որք պարծինն որպէս նիւթ լուսոյ). (Մխ. առակ.։)
godfather, sponsor;
— լինել, to stand godfather.
· Calfa
Մի՛ յանհաւատից արանս կամ կանանց ... առցէ ոք կնքահայր՝ մանկանց մկրտելոց. (Շ. ընդհ.։ որպէս Կանոն. եւ Վրդն. պտմ.։)
to seal, to close with a seal, to affix a seal, to seal up;
to mark, to stamp, to sign;
to hide, to cover, to close, to shut up;
to confirm, to ratify, to verify;
to conclude, to decide;
to prbnounce sentence;
to seal, to complete, to terminate, to finish;
to baptize, to confer baptism;
to sign with sign of the cross, to make the sign of the cross;
դաշն հաշտութեան —, to conclude a treaty of peace.
· Calfa
Հաւաստել. վկայել հաւաստեաւ. հաւատարմեցուցանել. վճռել. եւ Աւարտել. լրացուցանել. կատարել
Որով հաւատացեալ կնքեցայք։ Որով կնքեցարուք յաւուրն փրկութեան. (Եփես. ՟Ա. 13։ ՟Դ. 30։)
cf. Կոխ.
s. adj. — առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
· Calfa
Եւ զսատանայ կոխան տայր հաւատացելոց իւրոց. (Ագաթ.։)
Եբարձ քրիստոս զզօրութիւն նորա, եւ տկարացոյց, եւ կոխոն ետ հաւատացելոց իւրոց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
to wear mourning;
to deplore, to lament;
to be beaten, tormented;
to be agitated, to upheave, to undulate.
· Calfa
Հեծեալ կոծին ամենայն ջոկք անհաւատիցն։ Եւ րեական ազգըն կոծին, զի տեսանեն զոր խոցեցին. (Շար՜ Յիսուս որդի.։)
cf. Ճօճան.
· Calfa
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
balancing, oscillation, vibration;
clock, time-piece;
cf. Ճօճք;
cf. Ճօճական.
· Calfa
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
cf. Մալուխ.
· Calfa
Զուղտն մալուխ կոչէ արաբացին. եւ այլք զնաւատորմիղ (զնաւատոռն) նաւու ասեն մալուխ. (Երզն. մտթ.։)
to cause to die, to put to death, to slay, to kill;
to mortify.
· Calfa
Որ ոչ կամեսցի մահացուցանել զնա (զհին մարդն) հաւատովք, եւ ի ձեռն հաւատոցն թաղել զնա յաւազնին, նովիւ մեռանիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
maternity, motherhood.
· Calfa
Հայեա՛ց ի հաւատարիմ աղախինս քո, որ գայ ի կարգ մայրութեան եւ ճգնութեան. (Մաշտ.։)
abbess, superior.
· Calfa
ἁρχιμανδρῖτις abbatissa. Մայրապետ. պետ մայր, եւ պետ մարց, այսինքն հաւատաւոր կանանց. մայր վանից կուսանաց. աբբասուհի.
cf. Մանանիխ.
· Calfa
Զհաւատ բոլոր մանանեխին ... ոչ ըստացայ իմումս անձին. (Յիսուս որդի.։)
weak minded, puerile;
crazy, stolid, stupid.
· Calfa
Հաւատարմանայր յաչս մանկամիտ առաքելոցն. (Լմբ. պտրգ.։)
troop, hand or company of children.
· Calfa
Ըզկնի այպանողաց՝ անհաւատից մանկերամին (առ եղիսէիւ). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
· Calfa
Հոգին սուրբ ի վերայ ամենայն հաւատացելոցն հոսեցաւ. (Կոչ. ՟Գ։)
shadow, shade;
protection, patronage.
· Calfa
Ոստք հովանաւորութեան հաւատոց նորա ծածկեաց զամենայն հաւատացեալս. (Ճ. ՟Գ.։)
loving, faithfully following the shepherd.
· Calfa
Որ սիրէ զհովիւ իւր. հաւատարիմ առ հովիւն կամ առ առաջնորդնն.
raw, unripe, sour, hard;
half-cooked;
cruel, ruthless, inhuman.
· Calfa
Ամբարտաւանք, հումք, ցուտք, եւ անհաւատք։ Տմարի եւ հում։ Հում գոլ, եւ տմարդի ունել զանձն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8. 31. 33։)
ford, shallow passage, way;
cf. Հոյն;
fordable, passable;
— մի, a little, something;
briefly, succinctly;
ի — ելանել, to obtain one's scope.
· Calfa
Անհունս ասեմք անհաւատսն, ո՛չ եթէ անելանելիք ի հնէն. քանզի ամենայն ուրեք եզերեալք են. Անյաղթ պորփ.։ Ուր գոյ նմանութեամբ եւ նշանակութիւն բառիցս՝ Սահման, Չափ, Բաւ.
adj. s. roman.
· Calfa
Հռովմայեցւոց թագաւորութիւնն, որ եւ այժմ առաւել է հաւատովն եւ գիտութեամբն աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
imperative, imperious, lordly, dictatorial;
s. gr. imperative mood.
· Calfa
Զհետ իշախանացն հրամայական վճռին։ Մի ազգն է հաւատոց ի հրամայական կուսէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։ Կոչ. ՟Դ։)
cf. Հրամանակարգք.
· Calfa
ՀՐԱՄԱՆԱԿԱՐ ԿԱՐԳ. ՀՐԱՄԱՆԱԿԱՐԳ ԲԱՆ. δόγμα dogma. Հրամանական կարգաւորութիւն եւ բան աստուածային. վարդապետութիւն հաւատոյ եւ վարուց. (ըստ յն, տօ՛ղմա ).
tenet, dogma.
· Calfa
ՀՐԱՄԱՆԱԿԱՐ ԿԱՐԳ. ՀՐԱՄԱՆԱԿԱՐԳ ԲԱՆ. δόγμα dogma. Հրամանական կարգաւորութիւն եւ բան աստուածային. վարդապետութիւն հաւատոյ եւ վարուց. (ըստ յն, տօ՛ղմա ).
cf. Հրաւէր ;
predestination.
· Calfa
Վասն ձերոյ հրաւիրանաւ հաւատոցդ. յն. ներածութիւն. (Կոչ. ՟Դ։)
angel;
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
· Calfa
Առաքեաց յակոբ հրեշտակս առ եսաւ, կամ մովսէս առ արքայն եդոմայ։ Հրեշտակ հաւատարիմ, կամ մահու։ Հրեշտակք արձակեցան։ Առաքեցան հրովարտակքն ի ձեռն հրեշտակաց.եւ այլն։
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
· Calfa
Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց. (Խոսր.։)
jewish, hebrew, judaical;
— օրէնք, the jewish law;
— հնութիւնք, judaical antiquities.
· Calfa
Մի՛ անհաւատութեամբ հրէականաւն. (Պրպմ. ձ։)
to fall sick, to be ill.
· Calfa
Հիւանդանալ անհաւատութեամբ, կամ ի հաւատոց, կամ ի հաւատս։ Հիւանդացեալ խորհրդոց մարդկան. (Յճխ. ՟Ե։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։ ՟Թ. 1. եւ 7։ ՟Զ. 42։)
to cause to fall sick, to make ill or infirm.
· Calfa
Առողջութեամբ մարմնոյ իւրեանց զառողջ հաւատսն սողոմոնի հիւանդացուցին. (Եփր. համաբ.։)
weakly, sickly, of unsound constitution, infirm, valetudinary.
· Calfa
Հիւանդոտն մեղօք, եւ խօթասիրտն անհաւատութեամբ. (Համամ առակ.։)
hospitality, welcome, kind reception.
· Calfa
Աբրահամ ընդ հաւատոցն եւ զգործքն ունէր բարի, զօտարասիրութիւն եւ զհիւրընկալութիւն. (Խոսր.։)
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
· Calfa
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
possible, feasible, that can be made or done;
powerful, potent;
cf. Հնարագէտ.
· Calfa
Ամենայն ինչ հնարաւոր այնմ՝ որ հաւատայն։ Ամենայն ինչ քեզ հնարաւոր է։ Հնարաւորք են աստուծոյ (կամ յաստուծոյ. յն. առ աստուծոյ. կամ առ աստուած). (Մրկ. ՟Ժ. 27։ ՟Ժ՟Դ. 36։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
spiritual, incorporeal;
psychical.
· Calfa
Աւանդիցն՝ որ հաւատացաւ նոցա, հոգեկանաց եւ մարմնականացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
dying, agonizing, expiring, at the last gasp, in the e pangs of death;
—ք, pangs, agony, death-struggle;
լինել ի —ս, to be in agony, dying, giving up the ghost, to be in the last gasp or at the point of death.
· Calfa
Պարտ է ասելն զհաւատամքն վասն նոցա՝ որք ի հոգեվարի են։ Որ ի հոգեվարուն է. (Ոսկիփոր.։)
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
· Calfa
Այլ եւ ո՛չ զհոգիդ քո տեսանես. սակայն հաւատաս՝ եթէ հոգի ունիս, եւ է միացեալ ի մարմինդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Մի՛ ամենայն հոգւոյ հաւատայք։ Ամենայն հոգի՝ որ խոստովանի զյիսուս քրիստոս եւ այլն։ Ոգիք իբրեւ ութ ապրեցան։ Հոգիք (կամ ոգիք) իբրեւ երեք հազարք.եւ այլն։
to be agitated, tossed, troubled by the wind;
to hull or float at the mercy of the winds;
to fluctuate, to waver, to be irresolute or wavering, bewildered, in doubt.
· Calfa
Հաւատք ոչ տայ հողմակոծիլ մտաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
participating, equal;
companion, partner.
· Calfa
Հաւասարորդ հաւատոցն աբրահամու. (Եփր. հռ.։)
to show, to prove, to confirm;
to justify, to vindicate;
to certify, to assure;
to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate.
· Calfa
διασαφέω manifestum reddo. Հաւաստի առնել. հաւատարիմ կացուցանել. քաջայայտ կամ աներկբայ ցուցանել. հաստատել. ստուգել.
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
· Calfa
Ի հաւաստի (կամ հաւատարիմ) արանց. (Խոր. ՟Գ. 67։)
ՀԱՒԱՍՏԻՔ, տեաց. գ. σαφήνεια certitudo, persdpicuitas ἁκρίβεια accuratio, accurata diligentia. Ստուգութիւն. անվրէպ ճշդութիւն. հաստատութիւն եւ ապացոյց ճշմարտութեան. արդիւնք հաւատարմութեան. փոյթ եւ ճիգն զգւոշաւոր.
σαφής certus, manifestus, perspicuus ἁκριβής accuratus, diligens, exploratus, requisitus. (ի ձայնիցս Աստի, հաստատ. յստակ. եւ հա՛. այո. հաւանելի. հաւատալի, եւ այլն) Ճշգրիտ. ստոյգ. հաստատուն. քաջայայտ. աներկբայ. արժանահաւատ. անվրէպ. ճիշդ. անաչառ.
cf. Եբրայական.
· Calfa
Հեբրայական ազգ, կամ բանակ, ամբոխ, հաւատք. (Ագաթ.։ Նար.։ Սարգ.։)
heathen, pagan, paynim, gentile;
infidel, idolater, barbarian;
nation, people;
—ք, the heathen.
· Calfa
Հրէայքն եւ հեթանոսք. Ի սփիւռս հեթանոսաց։ Նախ հրէի, եւ ապա հեթանոսի։ Որդի կնոջ հրէի հաւատացելոյ, եւ հօր հեթանոսի։ Կին հեթանոս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 36։ Յհ. ՟Է. 35։ Հռ. ՟Ա. 16։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 1։ Մրկ. ՟Է. 26։)
Բառ յն. է՛թնօս, էթնիգօ՛ս (լծ. հյ. Ազն, յայլմէ ազնէ) ἕθνος , ἑθνικός gens, populus, ethnicus, gentilus, paganus ἁλλόφυλος alienigena. Որ ոչն էր երբեմն յազգէ հրէից, կամ այժմ չէ յազգէ քրիստոնէից. օտարազգի, այլազգի. եւ Այլակրօն. անհաւատ. բարբարոս. եւ Ազգք եւ ժողովուրդք երկրի. եբր. կօկ