to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Առաջադիր ձայնաւորք ասին, վասն զի նախադասելով՝ շաղաշար կատարեն։ Յօդ է մասն բանի հոլովական՝ նախադասեալ (ըստ յն) (Թր. քեր.։)
Պա՛րտ է ամենայն բարութեան պատճառ զձեզ նախադասել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.
Սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն, ի ստորոգեալ եւ ի ենթակայն. վասն զի ամենայն առաջարկութիւն ի հարկէ ենթակայ ունի եւ ստորոգումն։ Ի նախադասութեանց ոմանք են ստորասական, եւ ոմանք բացասկանա. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
discerning.
Որ ճանաչողն է, եւ նախադատ իմաստութիւն, այն է ախտացեալ. (Լմբ. սղ.։)
to meet first;
to happen before.
Ամենայն. ուստեք քեզ յարացոյց չարախօսեցելոյ ընչեղից նախադիպեսցի. (Բրս. սղ.։)
founder or institutor;
preposition.
Նախադիր (կամ նախադրութիւն) ասի այնր աղագաւ, զի նախ եդեալ լինի քան զանուն եւ զբայ։ Նախադիր կարէ լինել, եւ ստորադիր, յորժամ ասիցես. սակս քո, եւ քո սակս։ Նախադիրս (բաղադրական մասնիկն կամ նախդիրն) առ ի զարդ գեղեցկութեան յօրինեալ յարուեստախօսից. (Երզն. քեր.)
ուր եւ վասն առաջադիր ձայնաւորաց ասի.
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հին կամ յոյն քերականաց՝ է Մասնիկ եղեալ ի սկիզբն այլոց մասանց բանի, որպէս բաղադրիչ, կամ խնդրառու, եւ որպէս նախդիր հոլովակերտ. իսկ առ մեօք՝ միայն խնդրառուքն կոչին նախադրութիւն։
Յաղագս նախադրութեան։ Նախադրութիւն է բառ նախադրեալ յամենայն մասունս բանի՝ ըստ բարդութեան, եւ ի բաղդասութեան. (Թր. քեր.։) Ուր բարդութեամբ իմանայ զբաղադրական մասնկունս ըստ ինքենա նշանականս. զոր օրինակ՝ ներ, արտ, ապ, բաղ, շար, վեր, ընդ, եւ այլն. իսկ բաղդասութեամբ իմանայ նախ՝ զխնդրառու նախդիրս կամ զբառս ի կարգի շարադրութեան. զոր օրինակ՝ վասն, յաղագս, շուրջ, եւ այլն. եւ երկրորդ զհոլովակերտ նախդիրս, զ, ի, յ, ց, առ, ըն, ն։
precaution.
Անկարելի էր տեսանել՝ այնչափ նախազգուշութեանց ի մէջ եղելոյ։ Գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան։ Վստահացեալք յիւրաքանչիւր նախազգուշութիւնսն (կամ նախզգուշութիւնսն)։ Զճանապարհորդութեանն նախազգուշութիւնսն. (Պիտ.։)
to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.
Նախաժամանեսցէ առ իս գթութիւն քո։ Փառք անբաւին աստուծոյ ի վերայ քո նախաժամանեսցեն։ Նախաժամանեցին ի պատիւ այնորիկ. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Զքր. կթ.։ Շար.։)
Յորս թէպէտեւ այնքան անագանուսումն էր, յոյժ սաստկութեամբ քան զնախաժամանեալն զօրանայր։ Նախաժամանելոցն արժանաւոր. (Ածաբ. ի կիպր.։)
provident, careful.
προνοητικός, προμηθής providus, -a;
circumspectus, consultus. որ եւ ՆԱԽԱԽՆԱՄ, ՆԱԽԱԽՆԱՄՈՂԱԿԱՆ. Սեպհական նախախնամողի կամ նախախնամութեան (ըստ ամենայն առման).
Երկայնամիտ հեզութեամբ հնազանդեցուցանէր զաշխարհս ըստ սովորական իւրոյ նախախնամական տէրութեանն. (Կաղանկտ.։)
Ո՞ զիմաստուն զնախախնամականացն խորհրդոց՝ այնմ, որ առաքինութեան է ցանկացեալ, ետ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Տեսի ի նմա միանգամայն յաղագս եկեղեցւոյ նախախնամականս զքո մտացդ. (Բրս. թղթ.։)
providing, preserving, taking care.
ՆԱԽԱԽՆԱՄԻՉ ՆԱԽԱԽՆԱՄՈՂ. Որ նախախնամէ (ըստ ամենայն առման).
Նախախնամօղն այն է, որ յառաջինսն լինի առ հոգ ուրուք։ Անուն կենդանի, նախախնամօղ մատն. (Խոսր.։ Նար. ՟Գ։)
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
προτέλειος praeperfectus, perfectissimus. Անդստին ի բնէ կատարեալ ամենայնիւ. գերակատար.
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
to preordain, to pre-establish, to predispose;
to predestine.
Յանձն քո կատարելով զամենայն նախակարգեալ (ի կանոնաց) զառաքինութիւնս. (Մաշտ.։)
Նախակարգէ զանուն՝ ամենայն մասանց բանին. (Երզն. քեր.։)
pre-establishment.
Իսկ ընթերցուածքն շարամանեալ խորհրդով համաձայնին նախակարգութեանցս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
prejudiced.
Կանխագոյն քան զամենայն կարծիս մտաց. նախայաւիտեան.
Հայր ասի, նախակարծ եւ յառաջ իմա՛ քան զամենայն արարեալս, այլ եւ ոչ որդի կրտսեր է ժամանակաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
foresight.
Զայն փառքն՝ զոր յետ լինելութեան ունելոց էր ի սոցանէ, նախահայեցութեամբն ետես. (Լմբ. սղ.։)
cf. Նախահոգակ.
Նախահոգ լինէին վասն ամենայնի. (Բրսղ. մրկ.։)
Կացուցանէր նախահոդս ճի. զի ասեն՝ այնքան լինել գաւառք ընդ թագաւորութեամբ նորա. (Վրդն. դան.։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
Ծաղր անվայելուչ, ձայն աղմկեալ, բարկութիւն նախաձեռն. (Մեկն. ղեւտ.։)
colon, the great gut;
rectum.
Կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի՝ ուղղակի նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր.։)
foretaste.
Կասկածանօք ահի յերկարեալ զպահանջումն վարկին, լաւ համարելով թողուլ ի յուսոյն նախաճաշակ բարիս՝ քան թէ ունայն ձեռօք ցուցանիլ ի ժամու հատուցման. (Վրդն. քրզ.։)
taster, assayer.
Ոչ վայրապար նախաճաշիկս զհոտոտիչսն ասացին ել ոմանք, եւ բժիշկք՝ այնոցիկ, որ ի վտանգս ցաւոց մատնեալ են, յորժամ ոչ կարասցեն կերակուր տալ, հոտս մատուցանեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 147։)
predicted, foretold, prophesied;
— քարոզութիւն, prediction, foretelling, prophecy.
Նախաճառեալ. նախաձայնեալ. նախասացեալ.
to predict, to foretell, to prophesy.
προρρέω praedico, -cis προφωνέω praenuncio. Կանխաւճառել. նախաձայնել. կանխաւ ասել.
Զայս ամենայն վասն այսորիկ նախաճառէր, զի մի՛ վիրաւորեսցին. (Գէ. ես.։)
Այսուիկ ա՛յլ նախաճառեալ ձայն (յն. (նախաձայնութիւն) առնու վախճան. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
prediction, prophecy.
πρόρρησις, προανάρρησις praedictio, vaticinium. Նախաձայնութիւն. կանխասացութիւն. գուշակութիւն.
Ապառնեացն մարգարէականս նախաճառութիւնս։ Զնորայն նախաճառութեանց սորայս կատարելագործութիւնս զճշմարտութիւն հաւատարմացոյց. (Դիոն. եկեղ.։)
Ամենայն նախաճառութիւն տեառն ի ձեռն եղելոցն վկայութեան ճշմարիտ ցուցեալ լինի. (Նիւս. կազմ.։)
the first man, Adam.
Առաջին մարդն. Ադամ. (յորմէ ամենայն մարդ՝ ատամ)։ (Նար. խչ.։)
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն. մարթ է իմանալ եւ նախամարտկոցաց, նախապարսպին։
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Հաւատոյն եւ սիրոյն, որ քան զայն միութիւնն չիք նախամեծար. (Ածազգ. ՟Դ։)
Քան զամենայն իշխանս զիս նախամեծար եւ մեծարգի ցուցեր. (Արծր. ՟Գ. 3։)
first sinning (Eve).
Որք ցնծալի ձայնիւ մատուցին՝ զլուր աւետեաց մօր նախամեղին. (Գանձ.։)
cf. Նախայաւիտենական.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
predisposition.
Զի՞նչ արդեօք իցէ նախայօժարութիւն։ Ախորժելն վախճանին է, իսկ նախայօժարութիւն՝ որոց մերձ առ վախճանն։ Ամենայն գործոյ՝ նախայօժարութիւն առաջնորդէ. եւ սկիզբն մեղաց եւ արդարագործութեան՝ նախայօժարութիւն ընդ դատաստանաւ է. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Թ։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
Իբրեւ զնախանձաբեկս, եւ ամենայն մարդկան փրկութեան թշնամիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Բանսարկուն նախանձաբեկ լինէր ի տեսանել զերանելին յայնպիսի հանդէս բարեպաշտութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
Նախանձաւոր օրինացն են։ Նախանձաւոր գործոց բարութեան։ Նախանձաւո՛րք լերուք շնորհացն, որ լաւն են։ Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն։ Զի նոցա նախանձաւորք լինիցիք. (բայց լաւ է նախանձաւոր լինել ի բարիս յամենայն ժամ. եւ այլն։)
zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
Ունկն նախանձաւորութեան լսէ զամենայն։ Զոհ նախանձաւորութեան ի մէջ առն եւ կնոջ։ Այս օրէն իցէ նախանձաւորութեան, որոյ յանցուցեալ իցէ կին. (Իմ. ՟Ա. 10։ Թուոց. ՟Ե. 15 = 29։)
cf. Նախանձորդ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
to raise, inspire, cause or rouse envy or jealousy;
— միմեանց, to grow mutually jealous;
to emulate one another.
Ոչ միայն ուսան, այլեւ միմեանց արկին նախանձուկս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Նախաշաւիղ բարեաց ամենայն աշխարհի։ Նախաշաւիղ հետեւողաց անձուկ ճանապարհին նոր օրինացս. (Շար.։)
Յառաջագոյն անդստին ուրեմն ի տղայականն զարգացեալ ի հասակէն՝ նախաշաւիղ կրթութեամբ ընդ ամենայնս էր անցեալ թիւրութիւնս չարեաց. (Պիտ.։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
first cause, author (God).
Սկզբնապատճառ. առաջին պատճառ ամենայնի՝ աստուած.
to tell, narrate or announce beforehand.
Կանխաւ պատմել. նախաձայնել. ազդել.
predicted, announced beforehand.
Զգրովք հարցն եկեալ՝ ըստ նախապատում նոցայն հանդիսի ծանօթս կացուցից։ Ըստ նախապատումն իմոյն բանի. (Յհ. կթ.։)
Այլ իմն ձայն բանիդ աստուծոյ անուանեմ նախապատում եկաւորութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to predestine.
Ըստ որոց գերագոյն էութեամբ զէսս ամենայն նախասահմանեաց, եւ յառաջ էած։ Յիսուս առնէ խաղաղութիւն անճառելի, եւ ի յաւիտենից նախասահմանեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Զայն՝ որ նախասահմանեալ էր աստուած, եւ համարեալ արդար, իրաւամբք փրկել զմարդիկ. (Լմբ. առակ.։)
archdeacon.
Առ որ մատուցեալ նախասարկաւագն՝ զնշխարն դնէ ի մաղզմայն։ Յետ որոց գայ հայրապետն՝ պաշտպանեալ յիւրոց նախասարկաւագացն. (Պտրգ. ոսկեբ։ Մաշտ.։)
prediction.
πρόρρησις, πρόρρημα praedictio, praedictum. Կանխասացութիւն աստուածային. նախաձայնութիւն մարգարէից. բան գրոց.
to sow previously.
Զայս ամենայն ի սիրտս բնաւից նախասերմանեաց ժողովօղս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
Նախասկիզբն իբր առաջին հիմն ցնծալեաց իմոց հաստատեցաւ այն. (Պիտ.։)
very laborious, most industrious.
Զյառաջեպիսկոպոսն զնախավաստակն զգրիգորիս. այն է՝ գր. լուս. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
πρωτομάρτυρ protomartyr, primus testis Christi. Նախն ի վկայս յետ Քրիստոսի. առաջին Մարտիրոս, սուրբ Ստեփաննոս. լայնաբար՝ Նախկին մարտիրոսք. կանխաւ նահատակեալք. եւ Վկայ իրիք ճշմարտութեան.
Զոր եւ ասէր իսկ նախավկայն, թէ աստուած փառաց երեւեցաւ։ Զսոյն եւ ի նախավկայէն ուսի՛ր։ Առաքեալ եւ նախավկայ Քրիստոսի սուրբ Ստեփանոս։ Բարեխօսութեամբ սրբոյ նախավկային քո. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Շար.։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
Քան զամենայն թշնամիս իմ եղէ ես նախատ դրացեաց իմոց։ Եղեւ նա նախատ դրացեաց իւրոց. (Սղ. ՟Լ. 12։ ձը. 42։)
Ոչ ըստ այնմ տայ պատասխանի սակս նախատ ինչ գտանելոյ, այլ զիմաստութեան զխորսն դիմադրէ. (Համամ առակ.։)
Յամենայն ժամանակի նախատ լիցի։ Ամօթ կրէ, եւ նախատ լիցի։ Զի մի՛ նախատ լինիցիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Թ. 26։ ՟Ի՟Ե. 10։)
cf. Նախատինք.
Ոչ ի նախատանս առաւել՝ քան ի գութ նախատանց։ Ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս, ի ձեռն որոյ շիկնեսցեն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յիշել զխոցումն կողին, զնախատանսն ամենայն. (Խոսր. պտրգ.։)
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
Եսեց զբարբառ նախատես մարգարէիցն։ Կատարի բարբառ առձայնութեան նախատեսաց։ Զնախատեսաց զմարգարէութեան կատարեսցէ զբարբառ. (Զքր. կթ.։)